కథావత్థుపకరణ-అనుటీకా
గన్థారమ్భవణ్ణనా
సముదాయే ఏకదేసా అన్తోగధాతి సముదాయో తేసం అధిట్ఠానభావేన వుత్తో యథా ‘‘రుక్ఖే సాఖా’’తి దస్సేతి ‘‘కథాసముదాయస్సా’’తిఆదినా. తత్థ కథానన్తి తిస్సో కథా వాదో జప్పో వితణ్డాతి. తేసు యేన పమాణతక్కేహి పక్ఖపటిపక్ఖానం పతిట్ఠాపనపటిక్ఖేపా హోన్తి, సో వాదో. ఏకాధికరణా హి అఞ్ఞమఞ్ఞవిరుద్ధా ధమ్మా పక్ఖపటిపక్ఖా యథా ‘‘హోతి తథాగతో పరం మరణా, న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి (దీ. ని. ౧.౬౫). నానాధికరణా పన అఞ్ఞమఞ్ఞవిరుద్ధాపి పక్ఖపటిపక్ఖా నామ న హోన్తి యథా ‘‘అనిచ్చం రూపం, నిచ్చం నిబ్బాన’’న్తి. యేన ఛలజాతినిగ్గహట్ఠానేహి పక్ఖపటిపక్ఖానం పతిట్ఠాపనం పటిక్ఖేపారమ్భో, సో జప్పో. ఆరమ్భమత్తమేవేత్థ, న అత్థసిద్ధీతి దస్సనత్థం ఆరమ్భగ్గహణం. యాయ పన ఛలజాతినిగ్గహట్ఠానేహి పటిపక్ఖపటిక్ఖేపాయ వాయమన్తి, సా వితణ్డా. తత్థ అత్థవికప్పుపపత్తియా వచనవిఘాతో ఛలం యథా ‘‘నవకమ్బలోయం పురిసో, రాజా నో సక్ఖీ’’తి ఏవమాది. దూసనభాసా జాతయో, ఉత్తరపతిరూపకాతి అత్థో. నిగ్గహట్ఠానాని పరతో ఆవి భవిస్సన్తి. ఏవం వాదజప్పవితణ్డప్పభేదాసు తీసు కథాసు ఇధ వాదకథా ‘‘కథా’’తి అధిప్పేతా. సా చ ఖో అవిపరీతధమ్మతాయ పతిట్ఠాపనవసేన, న విగ్గాహికకథాభావేనాతి వేదితబ్బం. మాతికాఠపనేనేవాతి ఉద్దేసదేసనాయ ఏవ. ఠపితస్సాతి దేసితస్స. దేసనా హి దేసేతబ్బమత్థం వినేయ్యసన్తానేసు ఠపనతో నిక్ఖిపనతో ఠపనం, నిక్ఖేపోతి చ వుచ్చతి.
గన్థారమ్భవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిదానకథావణ్ణనా
పరినిబ్బానమేవ …పే… వుత్తం. అభిన్నసభావమ్పి హి అత్థం తదఞ్ఞధమ్మతో విసేసావబోధనత్థం అఞ్ఞం వియ కత్వా వోహరన్తి యథా ‘‘అత్తనో సభావం ధారేన్తీతి ధమ్మా’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧). సాతి అసఙ్ఖతా ధాతు. కరణభావేన వుత్తా యథావుత్తస్స ఉపసమస్స సాధకతమభావం సన్ధాయ. ధమ్మవాదీ…పే… దుబ్బలతా వుత్తా తథారూపాయ పఞ్ఞాయ భావే తాదిసానం పక్ఖభావాభావతో. లద్ధియాతి ‘‘అత్థి పుగ్గలో సచ్చికట్ఠపరమత్థేన, పరిహాయతి అరహా అరహత్తా’’తిఆదిలద్ధియా. సుత్తన్తేహీతి దేవతాసంయుత్తాదీహి. లిఙ్గాకప్పభేదం పరతో సయమేవ వక్ఖతి.
భిన్దిత్వా మూలసఙ్గహన్తి మూలసఙ్గీతిం వినాసేత్వా, భేదం వా కత్వా యథా సా ఠితా, తతో అఞ్ఞథా కత్వా. సఙ్గహితతో వా అఞ్ఞత్రాతి మూలసఙ్గీతియా సఙ్గహితతో అఞ్ఞత్ర. తేనాహ ‘‘అసఙ్గహితం సుత్త’’న్తి. నీతత్థం యథారుతవసేన విఞ్ఞేయ్యత్థత్తా. నేయ్యత్థం విపరిణామదుక్ఖతాదివసేన నిద్ధారేతబ్బత్థత్తా. తీహి ఠానేహీతి ‘‘సూరా సతిమన్తో ఇధ బ్రహ్మచరియవాసో’’తి (అ. ని. ౯.౨౧) ఏవం వుత్తేహి తీహి కారణేహి. అఞ్ఞం సన్ధాయ భణితన్తి ఏకం పబ్బజ్జాసఙ్ఖాతం బ్రహ్మచరియవాసం సన్ధాయ భణితం. అఞ్ఞం అత్థం ఠపయింసూతి సబ్బస్సపి బ్రహ్మచరియవాసస్స వసేన ‘‘నత్థి దేవేసు బ్రహ్మచరియవాసో’’తిఆదికం (కథా. ౨౬౯) అఞ్ఞం అత్థం ఠపయింసు. సుత్తఞ్చ అఞ్ఞం సన్ధాయ భణితం తతో అఞ్ఞం సన్ధాయ భణితం కత్వా ఠపయింసు, తస్స అత్థఞ్చ అఞ్ఞం ఠపయింసూతి ఏవమేత్థ యోజనా వేదితబ్బా. సుఞ్ఞతాదీతి ఆది-సద్దేన అనిచ్చతాదిం సఙ్గణ్హాతి.
గమ్భీరం ఏకదేసం మహాపదేసపరివారాదిం. ఏకచ్చే సకలం అభిధమ్మం విస్సజ్జింసు ఛడ్డయింసు సేయ్యథాపి సుత్తన్తికా. తే హి తం న జినవచనన్తి వదన్తి. కథావత్థుస్స సవివాదత్తేతిఆది హేట్ఠా నిదానట్ఠకథాయ ఆగతనయం సన్ధాయ వుత్తం. కేచి పన పుగ్గలపఞ్ఞత్తియాపి సవివాదత్తం మఞ్ఞన్తి. ‘‘తతియసఙ్గీతితో పుబ్బే పవత్తమానానం వసేనా’’తి ఇదం కస్మా వుత్తం, నను తతియసఙ్గీతితో పుబ్బేపి తం మాతికారూపేన పవత్తతేవ? నిద్దేసం వా సన్ధాయ తథా వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అఞ్ఞానీతి అఞ్ఞాకారాని అభిధమ్మపకరణాదీని అకరింసు, పవత్తన్తానిపి తాని అఞ్ఞథా కత్వా పఠింసూతి అత్థో. మఞ్జుసిరీతి ఇదం కస్మా వుత్తం. న హి తం నామం పిటకత్తయం అనువత్తన్తేహి భిక్ఖూహి గయ్హతి? ఇతరేహి గయ్హమానమ్పి వా సాసనికపరిఞ్ఞేహి న సాసనావచరం గయ్హతీతి కత్వా వుత్తం. నికాయనామన్తి మహాసఙ్ఘికాదినికాయనామం, దుత్తగుత్తాదివగ్గనామఞ్చ.
సఙ్కన్తికానం భేదో సుత్తవాదీతి సఙ్కన్తికానం అనన్తరే ఏకో నికాయభేదో సుత్తవాదీ నామ భిజ్జిత్థ. సహాతి ఏకజ్ఝం కత్వా, గణియమానాతి అత్థో.
ఉప్పన్నే వాదే సన్ధాయాతి తతియసఙ్గీతికాలే ఉప్పన్నే వాదే సన్ధాయ. ఉప్పజ్జనకేతి తతో పట్ఠాయ యావ సద్ధమ్మన్తరధానా ఏత్థన్తరే ఉప్పజ్జనకే. సుత్తసహస్సాహరణఞ్చేత్థ పరవాదభఞ్జనత్థఞ్చ సకవాదపతిట్ఠాపనత్థఞ్చ. సుత్తేకదేసోపి హి ‘‘సుత్త’’న్తి వుచ్చతి సముదాయవోహారస్స అవయవేసుపి దిస్సనతో యథా ‘‘పటో దడ్ఢో, సముద్దో దిట్ఠో’’తి చ. తే పనేత్థ సుత్తపదేసా ‘‘అత్థి పుగ్గలో అత్తహితాయ పటిపన్నో’’తిఆదినా ఆగతా వేదితబ్బా.
నిదానకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
మహావగ్గో
౧. పుగ్గలకథా
౧. సుద్ధసచ్చికట్ఠో
౧. అనులోమపచ్చనీకవణ్ణనా
౧. సమ్బరాదీహి పకప్పితవిజ్జా, తథాభిసఙ్ఖతాని ఓసధాని చ ‘‘మాయా’’తి వుచ్చన్తి, ఇధ పన మాయాయ ఆహితవిసేసా అభూతఞ్ఞేయ్యాకారా అధిప్పేతాతి దస్సేన్తో ‘‘మాయాయ అమణిఆదయో మణిఆదిఆకారేన దిస్సమానా మాయాతి వుత్తా’’తి ఆహ. సచ్చఞ్ఞేవ సచ్చికం, సో ఏవ అత్థో అవిపరీతస్స ఞాణస్స విసయభావట్ఠేనాతి సచ్చికట్ఠో. తేనాహ ‘‘భూతట్ఠో’’తి. అవిపరీతభావతో ఏవ పరమో పధానో అత్థోతి పరమత్థో, ఞాణస్స పచ్చక్ఖభూతో ధమ్మానం అనిద్దిసితబ్బసభావో. తేన వుత్తం ‘‘ఉత్తమత్థో’’తి.
అత్థీతి వచనసామఞ్ఞేనాతి ‘‘అత్థి పుగ్గలో అత్తహితాయ పటిపన్నో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౯౬; కథా. ౨౨) ‘‘అత్థీ’’తి పవత్తవచనసామఞ్ఞేన. అత్థవికప్పుపపత్తియా వచనవిఘాతో ఛలన్తి వదన్తి. పతిట్ఠం పచ్ఛిన్దన్తోతి హేతుం దూసేన్తో, అహేతుం కరోన్తోతి అత్థో. హేతు హి పటిఞ్ఞాయ పతిట్ఠాపనతో పతిట్ఠా, తం పన హేతుం అత్థమత్తతో దస్సేన్తో ‘‘యది సచ్చికట్ఠేనా’’తిఆదిమాహ. పయోగతో పన దూసనేన సద్ధిం పరతో ఆవి భవిస్సతి. ఓకాసం అదదమానోతి యథానురూపం యుత్తిం వత్తుం అవసరం అదేన్తో. అథ వా పతిట్ఠం పచ్ఛిన్దన్తో, పటిఞ్ఞం ఏవ పరివత్తేన్తోతి అత్థో. ఉపలబ్భతి పుగ్గలోతి హి సకవాదిం ఉద్దిస్స పరవాదినో పటిఞ్ఞావ న యుత్తా అప్పసిద్ధత్తా విసేసితబ్బస్స. తేనేవాహ ‘‘అనుపలబ్భనేయ్యతో న తవ వాదో తిట్ఠతీతి నివత్తేన్తో’’తి. రూపఞ్చ ఉపలబ్భతి…పే… దస్సేతీతి ఏతేన పరవాదినా అధిప్పేతహేతునో విపరీతత్థసాధకత్తం దస్సేతి.
ఉపలబ్భమానం నామ హోతీతి ఆకారతో తంఆకారవన్తానం అనఞ్ఞత్తాతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞథాతి ఆకార, ఆకారవన్తానం భేదే. ఏతిస్సాతి ‘‘తతో సో పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమట్ఠేనా’’తి ఏవం వుత్తాయ దుతియపుచ్ఛాయ. ఏస విసేసోతి యో యథావుత్తో ద్విన్నం పుచ్ఛానం విసయస్స సభావాకారభేదో, ఏస ద్విన్నం పుచ్ఛానం విసేసో. సభావధమ్మానం సామఞ్ఞలక్ఖణేన అభిన్నానమ్పి సలక్ఖణతో భేదోయేవాతి అఞ్ఞధమ్మస్స అఞ్ఞేనాకారేన న కదాచిపి ఉపలబ్భో భవేయ్య. యది సియా, అఞ్ఞత్తమేవ న సియాతి రుప్పనాదిసపచ్చయాదిఆకారేన అనుపలబ్భమానోపి పుగ్గలో అత్తనో భూతసభావట్ఠేన ఉపలబ్భతేవాతి వదన్తం పరవాదినం పతి ‘‘యో సచ్చికట్ఠో’’తిఆది చోదనా అనోకాసాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యథా పన…పే… నిగ్గహో చ న కాతబ్బో’’తి. తత్థ నిగ్గహోతి ‘‘ఆజానాహి నిగ్గహ’’న్తి ఏవం వుత్తనిగ్గహో, పరాజయారోపనేన పరవాదినో నిగ్గణ్హనన్తి అత్థో.
స్వాయం పన యస్మా తస్స వాదాపరాధహేతుకో, తస్మా తం దస్సేతుం అట్ఠకథాయం దోసాపరాధపరియాయేహి విభావితో. అవజాననఞ్హేత్థ నిగ్గహట్ఠానం. తథా హి పటిఞ్ఞాహాని, పటిఞ్ఞాన్తరం, పటిఞ్ఞావిరోధో, పటిఞ్ఞాసఞ్ఞాసో, హేత్వన్తరం, అత్థన్తరం, నిరత్థకం, అవిఞ్ఞాతత్థం, అసమ్బన్ధత్థం, అప్పత్తకాలం, ఊనం, అధికం, పునరుత్తం, అననుభాసనం, అవిఞ్ఞాతం, అప్పటిభా, విక్ఖేపో, మతానుఞ్ఞా, అనుయుఞ్జితబ్బస్స ఉపేక్ఖనం, అననుయుఞ్జితబ్బస్స అనుయోగో, అపసిద్ధన్తరం, హేత్వాభాసా చాతి ద్వావీసతి నిగ్గహట్ఠానాని ఞాయవాదినో వదన్తి.
తత్థ విసదిసూదాహరణధమ్మానుజాననం పఠముదాహరణే పటిఞ్ఞాహాని. పటిఞ్ఞాతత్థపటిసేధే తదఞ్ఞత్థనిద్దేసో పటిఞ్ఞాన్తరం. పటిఞ్ఞావిరుద్ధహేతుకిత్తనం పటిఞ్ఞావిరోధో. పటిఞ్ఞాతత్థాపనయనం పటిఞ్ఞాసఞ్ఞాసో. అవిసేసవుత్తే హేతుమ్హి పటిసిద్ధే విసేసహేతుకథనం హేత్వన్తరం. అధికతత్థానుపయోగిఅత్థకథనం అత్థన్తరం. మాతికాపాఠో వియ అత్థహీనం నిరత్థకం. తిక్ఖత్తుం వుత్తమ్పి సక్ఖిపటివాదీహి అవిదితం అవిఞ్ఞాతత్థం. పుబ్బాపరవసేన సమ్బన్ధరహితం అసమ్బన్ధత్థం. అవయవవిపల్లాసవచనం అప్పత్తకాలం. అవయవవికలం ఊనం. అధికహేతూదాహరణం అధికం. ఠపేత్వా అనువాదం సద్దత్థానం పునప్పునం వచనం అత్థాపన్నవచనఞ్చ పునరుత్తం. పరిసాయ విదితస్స తీహి వుత్తస్స అపచ్చుదాహారో అననుభాసనం. యం వాదినా వుత్తం పరిసాయ విఞ్ఞాతం పటివాదినా దువిఞ్ఞాతం, తం అవిఞ్ఞాతం. తంవాదినా వత్తబ్బే వుత్తే పరవాదినో పటివచనస్స అనుపట్ఠానం అప్పటిభా. కిచ్చన్తరప్పసఙ్గేన కథావిచ్ఛిన్దనం విక్ఖేపో. అత్తనో దోసానుజాననేన పరపక్ఖస్స దోసప్పసఞ్జనం పరమతానుజాననం మతానుఞ్ఞా. నిగ్గహప్పత్తస్స నిగ్గణ్హనం అనుయుఞ్జితబ్బస్స ఉపేక్ఖనం. సమ్పత్తనిగ్గహస్స అనిగ్గహట్ఠానే చ నిగ్గణ్హనం అనుయుఞ్జితబ్బస్స అనుయోగో. ఏకం సిద్ధన్తమనుజానిత్వా అనియమతో తదఞ్ఞసిద్ధన్తకథాప్పసఞ్జనం అపసిద్ధన్తరం. అసిద్ధా అనేకన్తికా విరుద్ధా చ హేత్వాభాసా, హేతుపతిరూపకాతి అత్థో. తేసఞ్చ కథనం నిగ్గహట్ఠానన్తి.
ఇమేసు ద్వావీసతియా నిగ్గహట్ఠానేసు ఇదం పటిఞ్ఞాయ అపనయనతో సయమేవ పచ్చక్ఖానతో పటిఞ్ఞాసఞ్ఞాసో నామ నిగ్గహట్ఠానం. తేనేవాహ ‘‘అవజాననేనేవ నిగ్గహం దస్సేతీ’’తి. అసిద్ధత్తాతి ఏతేన పచ్చక్ఖతో అనుమానతో చ పుగ్గలస్స అనుపలబ్భమాహ. న హి సో పచ్చక్ఖతో ఉపలబ్భతి. యది ఉపలబ్భేయ్య, వివాదో ఏవ న సియా, అనుమానమ్పి తాదిసం నత్థి, యేన పుగ్గలం అనుమినేయ్యుం. తథా హి తం సాసనికో పుగ్గలవాదీ వదేయ్య ‘‘పుగ్గలో ఉపలబ్భతి, అత్థి పుగ్గలో’’తి భగవతా వుత్తత్తా రూపవేదనాది వియ. యఞ్హి భగవతా ‘‘అత్థీ’’తి యది వుత్తం, తం పరమత్థతో అత్థి యథా తం రూపం వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణం. యం పన పరమత్థతో నత్థి, న తం భగవతా ‘‘అత్థీ’’తి వుత్తం యథా తం పకతివాదిఆదీనం పకతిఆదీతి, తం మిచ్ఛా. ఏత్థ హి యది వోహారతో పుగ్గలస్స అత్థిభావో అధిప్పేతో, సిద్ధం సాధనం, అథ పరమత్థతో, అసిద్ధో హేతు తథా అవుత్తత్తా. విరుద్ధో చ తస్స అనిచ్చసఙ్ఖతపటిచ్చసముప్పన్నాదిభావాసాధనతో రూపవేదనాదీసు తథా దిట్ఠత్తాతిఆదినా తస్స అహేతుకభావస్సేవ పాకటభావతో.
యం పన బాహిరకా పుథు అఞ్ఞతిత్థియా వదన్తి. అత్థేవ చ పరమత్థతో అత్తా ఞాణాభిధానస్స పవత్తియా నిమిత్తభావతో రూపాది వియ. అథ వా అత్తాతిరిత్తపదత్థన్తరో రూపక్ఖన్ధో ఖన్ధసభావత్తా యథా తం ఇతరక్ఖన్ధా. యఞ్హేత్థ పదత్థన్తరం, సో పుగ్గలోతి అధిప్పాయో.
ఏత్థ చ పురిమస్స హేతునో పఞ్ఞత్తియా అనేకన్తికతా అసిద్ధతా చ. న హి అసతో సకవాదినం పతి పరమత్థతో ఞాణాభిధానప్పవత్తియా నిమిత్తభావో సిజ్ఝతి. వోహారతో చే, తదసిద్ధసాధనతా రూపాదిసభావవినిముత్తరూపోపి పుగ్గలో న హోతీతి ఏవమాదివిరుద్ధత్థతా. పచ్ఛిమస్స పన హేతునో సాధేతబ్బత్థసామఞ్ఞపరిగ్గహే సిద్ధసాధనతా, రూపక్ఖన్ధతో పదత్థన్తరతో పరమత్థన్తరభూతవేదనాదిసమ్భవస్స ఇచ్ఛితత్తా చ. తబ్బిసేసపరిగ్గహే చ సకవాదినం పతి ఉదాహరణాభావో పరపరికప్పితజీవపదత్థవిరహతో. ఇతరక్ఖన్ధానం వేదనాదివినిముత్తఉభయసిద్ధజీవపదత్థసహితోపి రూపక్ఖన్ధో న హోతి ఇతరక్ఖన్ధా వియాతి విరుద్ధత్థతా చ.
యం పన కాణాదా ‘‘సుఖాదీనం నిస్సయభావతో’’తి అనుమానం వదన్తి, తే ఇదం వత్తబ్బా – కిం సుఖాదీనం అత్తని పటిబద్ధం యతో సుఖాదినిస్సయతాయ అత్తా అనుమీయతి. యది ఉప్పాదో, ఏవం సన్తే సబ్బేపి సుఖాదయో ఏకతో ఏవ భవేయ్యుం కారణస్స సన్నిహితభావతో అఞ్ఞనిరపేక్ఖతో చ. అథ అఞ్ఞమ్పి కిఞ్చి ఇన్ద్రియాదికారణన్తరమపేక్ఖితబ్బం, తదేవ హోతు కారణం, కిమఞ్ఞేన అదిట్ఠసామత్థియేన పరికప్పితేన పయోజనం. అథ పన తేసం అత్తాధీనా వుత్తీతి వదేయ్యుం, ఏవమ్పి న సిజ్ఝతి ఉదాహరణాభావతో. న హి రూపాదివినిముత్తో తాదిసో కోచి సభావధమ్మో సుఖాదిసన్నిస్సయభూతో అత్థి, యతో అత్తనో అత్తత్థసిద్ధియా ఉదాహరణం అపదిసేయ్యుం. ఇమినా నయేన అసమాసపదాభిధేయ్యత్తాతిఆదీనమ్పి అయుత్తత్తా నివారేతబ్బా. తథా ‘‘అఞ్ఞస్స సచ్చికట్ఠస్స అసిద్ధత్తా’’తి ఇమినా చ పకతిఅణుఆదీనమ్పి బాహిరపరికప్పితానం అసిద్ధతా వుత్తావాతి వేదితబ్బా. కథం పన తేసం అసిద్ధీతి? పమాణేన అనుపలబ్భనతో. న హి పచ్చక్ఖతో పకతి సిద్ధా కపిలస్సపి ఇసినో తస్స అపచ్చక్ఖభావస్స కాపిలేహి అనుఞ్ఞాయమానత్తా.
యం పన ‘‘అత్థి పధానం భేదానం అన్వయదస్సనతో సకలకలాపమత్తం వియా’’తి తే అనుమానం వదన్తి. ఇమినా హి భేదానం సత్వాదీనం విజ్జమానపధానతా పటిఞ్ఞాతా. ఏత్థ చ వుచ్చతే – సకలాదీనం పధానం తబ్బిభాగేహి కిం అఞ్ఞత్తం, ఉదాహు అనఞ్ఞన్తి, కిఞ్చేత్థ యది అఞ్ఞత్తం, సబ్బో లోకో పధానమయోతి సమయవిరోధో సియా, సణ్ఠానభేదేన అఞ్ఞత్థ పటిజాననతో న దోసోతి చే? తం న, వలయకటకాదిసణ్ఠానభేదేపి కనకాభేదదస్సనతో. న హి సణ్ఠానం వత్థుభేదనిమిత్తం తస్స అనుపాదానత్తా. యం యస్స భేదనిమిత్తం, న తం తస్స అనుపాదానం యథా సువణ్ణమత్తికాదిఘటాదీనం సువణ్ణఘటో మత్తికాఘటో కోసేయ్యపటో కప్పాసపటోతి చ సాధేతబ్బధమ్మరహితఞ్చ ఉదాహరణం. న హి పధానేకకారణపుబ్బకత్తం సకలాదీనం పకతివాదినో సిద్ధం, నాపి కాపిలానం కథఞ్చి అఞ్ఞత్తానుజాననతో. అనఞ్ఞత్తే పన ఉదాహరణాభావో. న హి తదేవ సాధేతబ్బం తదేవ చ ఉదాహరణం యుత్తం, అన్వయదస్సనమ్పి అసిద్ధం. న హి తదేవ తేన అన్వితం యుజ్జతి. పధానేన అన్వయదస్సనమ్పి అసిద్ధం పరవాదినోతి గుణస్స పధానస్స అననుజాననతో. అథ యం కిఞ్చి కారణం పధానం ‘‘పధీయతి ఏత్థ ఫల’’న్తి, ఏవమ్పి అసిద్ధమేవ కారణే ఫలస్స అత్థిభావాననుజాననతో, హేతునో చ అసిద్ధనిస్సయతాపరాభిమతభేదాననుజాననతో. అథ విసేసేన కారణాయత్తవుత్తితా ఫలస్స సాధీయతి, న కిఞ్చి విరుద్ధం ధమ్మానం యథాసకం పచ్చయేన పటిచ్చసముప్పత్తియా ఇచ్ఛితత్తాతి.
అపిచ పకతివాదినో ‘‘సత్వరజతమసఙ్ఖాతానం తిణ్ణం గుణానం సమభావో పకతి, సా చ నిచ్చా సత్వాదివిసమసభావతో అనిచ్చతో మహతాదివికారతో అనఞ్ఞా’’తి పటిజానన్తి. సా తేసం వుత్తప్పకారా పకతి న సిజ్ఝతి తతో విరుద్ధసభావతో వికారతో అనఞ్ఞత్తా. న హి అస్సస్స విసాణం దీఘం, తఞ్చ రస్సతో గోవిసాణతో అనఞ్ఞన్తి వుచ్చమానం సిజ్ఝతి. కిఞ్చ భియ్యో? తిణ్ణం ఏకభావాభావతో. సత్వాదిగుణత్తయతో హి పకతియా అనఞ్ఞత్తం ఇచ్ఛన్తానం తేసం సత్వాదీనమ్పి పకతియా అనఞ్ఞత్తం ఆపజ్జతి, న చ యుత్తం తిణ్ణం ఏకభావోతి. ఏవమ్పి పకతి న సిజ్ఝతి. కథం? అనేకదోసాపత్తితో. యది హి బ్యత్తసభావతో వికారతో అబ్యత్తసభావా పకతి అనఞ్ఞా, ఏవం సన్తే హేతుమన్తతా అనిచ్చతా అబ్యాపితా సకిరియతా అనేకతా నిస్సితతా లిఙ్గతా సావయవతా పరతన్త్రతాతి ఏవమాదయో అనేకే దోసా పకతియా ఆపజ్జన్తి, న జాతివికారతో అనఞ్ఞా పటిజానితబ్బా. తథా చ సతి సమయవిరోధోతి కప్పనామత్తం పకతీతి అసిద్ధా సాతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం.
పకతియా చ అసిద్ధాయ తంనిమిత్తకభావేన వుచ్చమానా మహతాదయోపి అసిద్ధా ఏవ. యథా చ పకతి మహతాదయో చ, ఏవం ఇస్సరపజాపతిపురిసకాలసభావనియతియదిచ్ఛాదయోపి. ఏతేసు హి ఇస్సరో తావ న సిజ్ఝతి ఉపకారస్స అదస్సనతో. సత్తానఞ్హి జాతియం మాతాపితూనం బీజఖేత్తభావేన కమ్మస్స హీనతాదివిభాగకరణేన, తతో పరఞ్చ ఉతుఆహారానం బ్రూహనుపత్థమ్భనేన, ఇన్ద్రియానం దస్సనాదికిచ్చసాధనేన ఉపకారో దిస్సతి, న, ఏవమిస్సరస్స. హీనతాదివిభాగకరణమిస్సరస్సాతి చే? తం న, అసిద్ధత్తా. యథావుత్తో ఉపకారవిసేసో ఇస్సరనిమ్మితో, న కమ్మునాతి సాధనీయమేతం. ఇతరత్రాపి సమానమేతన్తి చే? న, కమ్మతో ఫలనియమసిద్ధత్తా. సతి హి కతూపచితే కమ్మస్మిం తత్థ యం అకుసలం, తతో హీనతా, యం కుసలం, తతో పణీతతాతి సిద్ధమేతం. ఇస్సరవాదినాపి హి న సక్కా కమ్మం పటిక్ఖిపితుం.
అపిచేతస్స లోకవిచిత్తస్స ఇస్సరనిమ్మానభావే బహూ దోసా సమ్భవన్తి. కథం? యది సబ్బమిదం లోకవిచిత్తం ఇస్సరనిమ్మితం, సహేవ వచనేన పవత్తితబ్బం, న కమేన. న హి సన్నిహితకారణానం ఫలానం కమేన ఉప్పత్తి యుత్తా, కారణన్తరాపేక్ఖాయ ఇస్సరస్స సామత్థియహాని. చక్ఖాదీనం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు కారణభావో న యుత్తో. కరోతీతి హి కారణన్తి. ఇస్సరో ఏవ చ కారకోతి సబ్బకారణానం కారణభావహాని. యేహి పుథువిసేసేహి ఇస్సరో పసీదేయ్య, తేసఞ్చ సయంకారతా ఆపజ్జతి, తథా సబ్బేసం హేతుకానం కారణభావో. యఞ్జేతం నిమ్మానం, తఞ్చస్స అత్తదత్థం వా సియా, పరత్థం వా సియా. అత్తదత్థతాయం అత్తనో ఇస్సరభావహాని అకతకిచ్చతాయ ఇసితావసితాభావతో. తేన వా నిమ్మితేన యం అత్తనో కాతబ్బం, తం కస్మా సయమేవ న కరోతి. పరత్థతాయం పన పరో నామేత్థ లోకో ఏవాతి కిమత్థియం తస్స నిరయాదిరోగాదివిసాదినిమ్మానం. యా చస్స ఇస్సరతా, సా సయంకతా వా సియా పరంకతా వా అహేతుకా వా. తత్థ సయంకతా చే, తతో పుబ్బే అనిస్సరభావాపత్తి. పరంకతా చే, పచ్ఛాపి అనిస్సరభావాపత్తి సఉత్తరతా చ సియా. అహేతుకా చే, న కస్సచి అనిస్సరతాతి ఏవమిస్సరస్సపి అసిద్ధి వేదితబ్బా.
యథా చ ఇస్సరో, ఏవం పజాపతి పురిసో చ. నామమత్తమేవ హేత్థ విసేసో. తేహి వాదీహి పకప్పితం యదిదం ‘‘పజాపతి పురిసో’’తి. తంనిమిత్తకం పన లోకప్పవత్తిం ఇచ్ఛన్తానం పజాపతివాదే పురిసవాదే చ ఇస్సరవాదే వియ దోసా అసిద్ధి చ విధాతబ్బా. యథా చేతే ఇస్సరాదయో, ఏవం కాలోపి అసిద్ధో లక్ఖణాభావతో. పరమత్థతో హి విజ్జమానానం ధమ్మానం సభావసఙ్ఖాతం లక్ఖణం ఉపలబ్భతి. యథా పథవియా కథినతా, న ఏవం కాలస్స, తస్మా నత్థి పరమత్థతో కాలోతి. కాలవాదీ పనాహ ‘‘వత్తనాలక్ఖణో కాలో’’తి. సో వత్తబ్బో ‘‘కా పనాయం వత్తనా’’తి. సో ఆహ ‘‘సమయముహుత్తాదీనం పవత్తీ’’తి. తమ్పి న, రూపాదీహి అత్థన్తరభావేన అనిద్ధారితత్తా. పరమత్థతో హి అనిద్ధారితసభావస్స వత్తనాలక్ఖణతాయం ససవిసాణాదీనమ్పి తంలక్ఖణతా ఆపజ్జేయ్య.
యం పన వదన్తి కాణాదా ‘‘అపరస్మిం అపరం యుగపది చిరం ఖిప్పమితి కాలలిఙ్గానీతి లిఙ్గసబ్భావతో అత్థి కాలో’’తి, తం అయుత్తం లిఙ్గినో అనుపలబ్భమానత్తా. సిద్ధసమ్బన్ధేసు హి లిఙ్గేసు లిఙ్గమత్తగ్గహణేన లిఙ్గిని అవబోధో భవేయ్య. న చ కేనచి అవిపరీతచేతసా తేన లిఙ్గేన సహ కదాచి కాలసఙ్ఖాతో లిఙ్గీ గహితపుబ్బోతి. అతో న యుత్తం ‘‘లిఙ్గసబ్భావతో అత్థి కాలో’’తి. ‘‘అపరస్మిం అపర’’న్తిఆదికస్స విసేసస్స నిమిత్తభావతో యుత్తన్తి చే? న, పఠమజాతతాదినిమిత్తకత్తా తస్స. న చ పఠమజాతతాది నామ కోచి ధమ్మో అత్థి అఞ్ఞత్ర సమఞ్ఞామత్తతోతి నత్థేవ పరమత్థతో కాలో. కిఞ్చ భియ్యో, బహూనం ఏకభావాపత్తితో. అతీతాదివిభాగేన హి లోకసమఞ్ఞావసేన బహూ కాలభేదా. త్వఞ్చేతం ఏకం వదసీతి బహూనం ఏకభావాభావతో నత్థేవ పరమత్థతో కాలో. తథా ఏకస్స అనేకభావాపత్తితో. యో హి అయం అజ్జ వత్తమానకాలో, సో హియ్యో అనాగతో అహోసి, స్వే అతీతో భవిస్సతి. హియ్యో చ వత్తమానో అజ్జ అతీతో అహోసి, తథా స్వే వత్తమానోపి అపరజ్జ. న చేకసభావస్స అనేకసభావతా యుత్తాతి అసిద్ధో పరమత్థతో కాలో. ధమ్మప్పవత్తిం పన ఉపాదాయ కప్పనామత్తసిద్ధాయ లోకసమఞ్ఞాయ అతీతాదివిభాగతో వోహరీయతీతి వోహారమత్తకోతి దట్ఠబ్బో.
సభావనియతియదిచ్ఛాదయోపి అసిద్ధా. కిం కారణా? లక్ఖణాభావా. న హి సభావతో నియతియదిచ్ఛా సమ్భవతి. అఞ్ఞథా ఏవంవిధో కోచి భావో అత్థి చే, తేసం సభావసఙ్ఖాతేన లక్ఖణేన భవితబ్బం, పతిట్ఠాపకహేతునా చ న చత్థి. కేవలం పనేతే వాదా విమద్దియమానా అహేతువాదే ఏవ తిట్ఠన్తి, న చాహేతుకం లోకవిచిత్తం విసేసాభావప్పసఙ్గతో. అహేతుకభావే హి పవత్తియా య్వాయం నరసురనిరయతిరచ్ఛానాదీసు ఇన్ద్రియాదీనం విసేసో, తస్స అభావో ఆపజ్జతి, న చాయం పణ్డితేహి ఇచ్ఛితో. కిఞ్చ? దిట్ఠభావతో. దిట్ఠా హి చక్ఖాదితో చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం బీజాదితో అఙ్కురాదీనం పవత్తి, తస్మాపి హేతుతోవాయం పవత్తి. తథా పురే పచ్ఛా చ అభావతో. యతో యతో హి పచ్చయసామగ్గితో యం యం ఫలం నిబ్బత్తతి, తతో పుబ్బే పచ్ఛా చ న తస్స నిబ్బత్తి సమ్భవతి, కిఞ్చ బహునా. యది అహేతుతో పవత్తి సియా, అహేతుకా పవత్తీతి ఇమాపి వాచా యథాసకపచ్చయసమవాయతో పురే పచ్ఛా చ భవేయ్యుం, న చ భవన్తి అలద్ధప్పచ్చయత్తా, మజ్ఝే ఏవ చ భవన్తి లద్ధప్పచ్చయత్తా. ఏవం సబ్బేపి సఙ్ఖతా ధమ్మాతి న సిజ్ఝతి అహేతువాదో. తస్మిఞ్చ అసిద్ధే పవత్తియా అహేతుభావో వియ అహేతుపరియాయవిసేసభూతా సభావనియతియదిచ్ఛాదయోపి అసిద్ధా ఏవ హోన్తీతి వేదితబ్బా.
యం పన కాణాదా ‘‘పరమాణవో నిచ్చా, తేహి ద్విఅణుకాదిఫలం నిబ్బత్తతి, తఞ్చ అనిచ్చం, తస్స వసేనేతం లోకవిచిత్త’’న్తి వదన్తి, తమ్పి మిచ్ఛాపరికప్పమత్తం. న హి పరమాణవో నామ సన్తి అఞ్ఞత్ర భూతసఙ్ఘాతా. సో పన అనిచ్చోవ, న చ నిచ్చతో అనిచ్చస్స నిబ్బత్తి యుత్తా తస్స కారణభావానుపపత్తితో తథా అదస్సనతో చ. యది చ సో కస్సచి కారణభావం గచ్ఛేయ్య, అనిచ్చో ఏవ సియా వికారాపత్తితో. న చాయం సమ్భవో అత్థి, యం వికారం అనాపజ్జన్తమేవ కారణం ఫలం నిబ్బత్తేయ్యాతి. వికారఞ్చే ఆపజ్జతి, కుతస్స నిచ్చతావకాసో, తస్మా వుత్తప్పకారా పరమాణవో సత్తా అనిచ్చా, అఞ్ఞేపి నిచ్చాదిభావేన బాహిరకేహి పరికప్పితా అసిద్ధా ఏవాతి వేదితబ్బం. తేన వుత్తం ‘‘ధమ్మప్పభేదతో పన అఞ్ఞస్స సచ్చికట్ఠస్స అసిద్ధత్తా’’తి.
ఏత్థాహ ‘‘యది పరమత్థతో పుగ్గలో న ఉపలబ్భతి, ఏవం పన పుగ్గలే అనుపలబ్భమానే అథ కస్మా భగవా ‘అత్థి పుగ్గలో అత్తహితాయ పటిపన్నో’తి (అ. ని. ౪.౯౫; కథా. ౨౨), ‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’న్తి (అ. ని. ౪.౯౫; కథా. ౨౨) చ తత్థ తత్థ పుగ్గలస్స అత్థిభావం పవేదేసీ’’తి. వినేయ్యజ్ఝాసయవసేన. తథా తథా వినేతబ్బానఞ్హి పుగ్గలానం అజ్ఝాసయవసేన వినేయ్యదమనకుసలో సత్థా ధమ్మం దేసేన్తో లోకసమఞ్ఞానురూపం తత్థ తత్థ పుగ్గలగ్గహణం కరోతి, న పరమత్థతో పుగ్గలస్స అత్థిభావతో.
అపిచ అట్ఠహి కారణేహి భగవా పుగ్గలకథం కథేతి హిరోత్తప్పదీపనత్థం, కమ్మస్సకతాదీపనత్థం, పచ్చత్తపురిసకారదీపనత్థం, ఆనన్తరియదీపనత్థం, బ్రహ్మవిహారదీపనత్థం, పుబ్బేనివాసదీపనత్థం, దక్ఖిణావిసుద్ధిదీపనత్థం, లోకసమ్ముతియా అప్పహానత్థఞ్చాతి. ‘‘ఖన్ధా ధాతూ ఆయతనాని హిరీయన్తి ఓత్తప్పన్తీ’’తి హి వుత్తే మహాజనో న జానాతి, సమ్మోహం ఆపజ్జతి, పటిసత్తు వా హోతి ‘‘కిమిదం ఖన్ధా ధాతూ ఆయతనాని హిరీయన్తి ఓత్తప్పన్తి నామా’’తి. ‘‘ఇత్థీ హిరీయతి ఓత్తప్పతి, పురిసో, ఖత్తియో, బ్రాహ్మణో’’తి పన వుత్తే జానాతి, న సమ్మోహం ఆపజ్జతి, న పటిసత్తు హోతి, తస్మా భగవా హిరోత్తప్పదీపనత్థం పుగ్గలకథం కథేతి. ‘‘ఖన్ధా కమ్మస్సకా, ధాతుయో ఆయతనానీ’’తి వుత్తేపి ఏసేవ నయో. తస్మా కమ్మస్సకతాదీపనత్థమ్పి పుగ్గలకథం కథేతి. ‘‘వేళువనాదయో మహావిహారా ఖన్ధేహి కారాపితా, ధాతూహి, ఆయతనేహీ’’తి వుత్తేపి ఏసేవ నయో. తథా ‘‘ఖన్ధా మాతరం జీవితా వోరోపేన్తి, పితరం, అరహన్తం, రుహిరుప్పాదకమ్మం, సఙ్ఘభేదకమ్మం కరోన్తి, ధాతుయో, ఆయతనానీ’’తి వుత్తేపి, ‘‘ఖన్ధా మేత్తాయన్తి, ధాతుయో, ఆయతనానీ’’తి వుత్తేపి, ‘‘ఖన్ధా పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తి, ధాతుయో, ఆయతనానీ’’తి వుత్తేపి ఏసేవ నయో. తస్మా భగవా పచ్చత్తపురిసకారదీపనత్థం ఆనన్తరియదీపనత్థం బ్రహ్మవిహారదీపనత్థం పుబ్బేనివాసదీపనత్థఞ్చ పుగ్గలకథం కథేతి. ‘‘ఖన్ధా దానం పటిగ్గణ్హన్తి, ధాతుయో, ఆయతనానీ’’తి వుత్తేపి మహాజనో న జానాతి, సమ్మోహం ఆపజ్జతి, పటిసత్తు వా హోతి ‘‘కిమిదం ఖన్ధా ధాతూ ఆయతనాని పటిగ్గణ్హన్తి నామా’’తి. ‘‘పుగ్గలో పటిగ్గణ్హాతీ’’తి పన వుత్తే జానాతి, న సమ్మోహం ఆపజ్జతి, న పటిసత్తు హోతి, తస్మా భగవా దక్ఖిణావిసుద్ధిదీపనత్థం పుగ్గలకథం కథేతి. లోకసమ్ముతిఞ్చ బుద్ధా భగవన్తో నప్పజహన్తి లోకసమఞ్ఞాయ లోకాభిలాపే ఠితాయేవ ధమ్మం దేసేన్తి, తస్మా భగవా లోకసమ్ముతియా అప్పహానత్థమ్పి పుగ్గలకథం కథేతీతి ఇమేహి అట్ఠహి కారణేహి భగవా పుగ్గలకథం కథేతి, న పరమత్థతో పుగ్గలస్స అత్థిభావతోతి వేదితబ్బం.
ధమ్మప్పభేదాకారేనేవాతి యథావుత్తరూపాదిధమ్మప్పభేదతో అఞ్ఞస్స సచ్చికట్ఠస్స అసిద్ధత్తా రూపాదిధమ్మప్పభేదాకారేనేవ పుగ్గలస్స ఉపలద్ధియా భవితబ్బన్తి అత్థో. తేన ‘‘కిం తవ పుగ్గలో ఉపలబ్భమానో రుప్పనాకారేన ఉపలబ్భతి, ఉదాహు అనుభవనసఞ్జాననాభిసఙ్ఖరణవిజాననేసు అఞ్ఞతరాకారేనా’’తి దస్సేతి తబ్బినిముత్తస్స సభావధమ్మస్స లోకే అభావతో. అవిసేసవిసేసేహి పుగ్గలూపలబ్భస్స పటిఞ్ఞాపటిక్ఖేపపక్ఖా అనుజాననావజాననపక్ఖా. యదిపిమే ద్వేపి పక్ఖా అనులోమపటిలోమనయేసు లబ్భన్తి, ఆదితో పన పఠమం ఠపేత్వా పవత్తో పఠమనయో, ఇతరో దుతియన్తి ఇమం నేసం విసేసం దస్సేన్తో ‘‘అనుజాననా…పే… వేదితబ్బో’’తి ఆహ. యథాధికతాయ లద్ధియా అనులోమనతో చేత్థ పఠమో నయో అనులోమపక్ఖో, తబ్బిలోమనతో ఇతరో పటిలోమపక్ఖోతి వుత్తోతి వేదితబ్బన్తి.
తేన వత రేతి ఏత్థ తేనాతి కారణవచనం. యేన పుగ్గలూపలబ్భో పతిట్ఠపీయతి, తేన హేతునా. స్వాయం హేతు సాసనికస్స బాహిరకస్స చ వసేన హేట్ఠా దస్సితో ఏవ. హేతుపతిరూపకే చాయం హేతుసమఞ్ఞా పరమత్థస్స అధిప్పేతత్తా. హేట్ఠా ‘‘ఆజానాహి నిగ్గహ’’న్తి నిగ్గహస్స సఞ్ఞాపనమత్తం కతం, తం ఇదాని ‘‘యం తత్థ వదేసీ’’తిఆదినా నిగమనరూపేన మిచ్ఛాభావదస్సనేన చ విభావియమానం పాకటభావకరణతో ఆరోపితం పతిట్ఠాపితం హోతీతి అట్ఠకథాయం ‘‘ఆరోపితత్తా’’తి వుత్తం.
ఏత్థ చ ‘‘పుగ్గలో ఉపలబ్భతీ’’తి పటిఞ్ఞావయవో సరూపేనేవ దస్సితో. ‘‘తేనా’’తి ఇమినా సామఞ్ఞతో హేతావయవో దస్సితో. య్వాయం యస్మా పటిఞ్ఞాధమ్మో హుత్వా సదిసపక్ఖే విజ్జమానో, విసదిసపక్ఖే అవిజ్జమానోయేవ హేతు లక్ఖణూపపన్నో నామ హోతి, న ఇతరో, తస్మా యత్థ సో విజ్జతి న విజ్జతి చ, సో సదిసాసదిసభావభిన్నో దువిధో దిట్ఠన్తావయవో. యథా రూపాది ఉపలబ్భతి, తథా పుగ్గలో. యథా చ ససవిసాణం న ఉపలబ్భతి, న తథా పుగ్గలోతి ఉపనయో. స్వాయం ‘‘వత్తబ్బే ఖో పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేనా’’తి ఇమాయ పాళియా దీపితో, యో అట్ఠకథాయం సద్ధిం హేతుదాహరణేహి ‘‘పాపనా’’తి వుత్తో. నిగమనం పాళియం సరూపేనేవ ఆగతం, యా అట్ఠకథాయం ‘‘రోపనా’’తి వుత్తాతి. ఏవం పోరాణేన ఞాయక్కమేన సాధనావయవా నిద్ధారేత్వా యోజేతబ్బా.
ఇదాని వత్తనేన పరపక్ఖుపలక్ఖితే హేతుదాహరణే అన్వయబ్యతిరేకదస్సనవసేన నిద్ధారేత్వా సాధనపయోగో యోజేతబ్బో. కారణం వత్తబ్బన్తి కిమేత్థ వత్తబ్బం. హేతుదాహరణేహియేవ హి సపరపక్ఖానం సాధనం దూసనం వా, న పటిఞ్ఞాయ, తస్సా సాధేతబ్బాదిభావతో. తం పన ద్వయం ‘‘తేన వత రే’’తిఆదిపాళియా విభావితం. అట్ఠకథాయం పాపనారోపనాసీసేన దస్సితం. పటిఞ్ఞాఠపనా పన తేసం విసయదస్సనం కథాయం తంమూలతాయాతి వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘యం పన వక్ఖతీ’’తిఆది. తేనేవ చ అట్ఠకథాయం ‘‘ఇదం అనులోమ…పే… ఏకం చతుక్కం వేదితబ్బ’’న్తి వక్ఖతి. తథా చాహ ‘‘యథా పన తత్థా’’తిఆది. నిగ్గహోవ విసుం వుత్తో, న పటికమ్మన్తి అధిప్పాయో. విసుం వుత్తోతి చ పాపనారోపనాహి అసమ్మిస్సం కత్వా విసుం అఙ్గభావేన వుత్తో, న తదఞ్ఞతరో వియ తదన్తోగధభావేన వుత్తో, నాపి ఠపనా వియ అగణనుపగభావేనాతి అత్థో. యే పనాతి పదకారే సన్ధాయాహ. దుతియే…పే… ఆపజ్జతి తత్థ నిగ్గహస్స అయథాభూతత్తా పటికమ్మస్స చ యథాభూతభావతోతి అధిప్పాయో.
౨. పరమత్థతో పుగ్గలం నానుజానాతి, వోహారతో పన అనుజానాతీతి సకవాదిమతం జానన్తేనపి పరవాదినా ఛలవసేన విభాగం అకత్వా ‘‘పుగ్గలో నుపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేనా’’తి పుచ్ఛాయ కతాయ సకవాదీ తత్థ అయం పుగ్గలవాదీ, ఇమస్స లద్ధి పటిక్ఖిపితబ్బాతి పరమత్థసచ్చం సన్ధాయాహ ‘‘ఆమన్తా’’తి. ‘‘న ఉపలబ్భతీ’’తి హి వుత్తం హోతి. పున ఇతరో సమ్ముతిసచ్చం సన్ధాయ ‘‘యో సచ్చికట్ఠో’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – యో లోకవోహారసిద్ధో సచ్చికట్ఠో, తతో ఏవ కేనచి అపటిక్ఖిపితబ్బతో పరమత్థతో తతో సో పుగ్గలో నుపలబ్భతీతి. పున సకవాదీ పుబ్బే పరమత్థసచ్చవసేన పుగ్గలే పటిక్ఖిత్తే ఇదాని సమ్ముతిసచ్చవసేనాయం పుచ్ఛాతి మన్త్వా తం అప్పటిక్ఖిపన్తో ‘‘న హేవం వత్తబ్బే’’తి ఆహ. తేనాహ ‘‘అత్తనా అధిప్పేతం సచ్చికట్ఠమేవాతి సమ్ముతిసచ్చం సన్ధాయాతి అధిప్పాయో’’తి. ఏవమవట్ఠితే ‘‘యది పరవాదినా…పే… నారభితబ్బా’’తి ఇదం న వత్తబ్బం పఠమపుచ్ఛాయ పరమత్థసచ్చస్స సచ్చికట్ఠోతి అధిప్పేతత్తా. ‘‘అథ సకవాదినా…పే… ఆపజ్జతీ’’తి ఇదమ్పి న వత్తబ్బం దుతియపుచ్ఛాయ సమ్ముతిసచ్చస్స సచ్చికట్ఠోతి అధిప్పేతత్తా.
యది ఉభయం అధిప్పేతన్తి ఇదం యది పఠమపుచ్ఛం సన్ధాయ, తదయుత్తం తస్సా పరమత్థసచ్చస్సేవ వసేన పవత్తత్తా. అథ దుతియపుచ్ఛం సన్ధాయ, తస్సా సమ్ముతిసచ్చవసేన పఠమత్థం వత్వా పున మిస్సకవసేన వత్తుం ‘‘సమ్ముతిసచ్చపరమత్థసచ్చాని వా ఏకతో కత్వాపి ఏవమాహా’’తి వుత్తత్తా తమ్పి న వత్తబ్బమేవ. ద్వేపి సచ్చానీతి సమ్ముతిపరమత్థసచ్చాని. తేసు పరమత్థసచ్చస్సేవ నిప్పరియాయేన సచ్చికట్ఠపరమత్థభావో, ఇతరస్స ఉపచారేన. తథా చ వుత్తం ‘‘మాయా మరీచి…పే… ఉత్తమట్ఠో’’తి. తస్మా సమ్ముతిసచ్చవసేన ఉపలద్ధిం ఇచ్ఛన్తేనపి పరమత్థసచ్చవసేన అనిచ్ఛనతో ‘‘పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేనా’’తిఆదినా అనుయోగో యుత్తో. ‘‘పధానప్పధానేసు పధానే కిచ్చసిద్ధీ’’తి ఏతేనేవ ‘‘న చ సచ్చికట్ఠేకదేసేన అనుయోగో’’తిఆది నివత్తితఞ్చ హోతి సచ్చికట్ఠేకదేసభావస్సేవ అసిద్ధత్తా. నాస్స పరమత్థసచ్చతా అనుయుఞ్జితబ్బాతి అస్స సచ్చికట్ఠస్స పరమత్థసచ్చతా పరవాదినా న అనుయుఞ్జితబ్బా ‘‘పుగ్గలో నుపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేనా’’తి సకవాదినోపి సచ్చికట్ఠపరమత్థతో తస్స ఇచ్ఛితబ్బత్తాతి అధిప్పాయో. వోహరితసచ్చికట్ఠస్స అత్తనా అధిప్పేతసచ్చికట్ఠతాపి యుత్తా తస్స తేన అధిప్పేతత్తా. స్వాయమత్థో హేట్ఠా దస్సితోయేవ. వుత్తనయోవ దోసోతి ‘‘ద్వేపి సచ్చానీ’’తిఆదినా అనన్తరమేవ వుత్తం సన్ధాయాహ. తస్స పన అదోసభావో దస్సితోయేవ. అథ న ఇతి అథ న భూతసభావత్థేన ఉపలబ్భేయ్యాతి యోజనా. వత్తబ్బోతి యదేత్థ వత్తబ్బం, తం ‘‘యో లోకవోహారసిద్ధో’’తిఆదినా వుత్తమేవ, తస్మా ఏత్థ ‘‘పరమత్థతో పుగ్గలం నానుజానాతీ’’తిఆదినా అధిప్పాయమగ్గనం దట్ఠబ్బం.
అనుఞ్ఞేయ్యమేతం సియాతి ఏతం అనుపలబ్భనం పఠమపుచ్ఛాయం వియ దుతియపుచ్ఛాయమ్పి అనుజానితబ్బం సియా. న వా కిఞ్చి వత్తబ్బన్తి అథ వా కిఞ్చి న వత్తబ్బం ఠపనీయత్తా పఞ్హస్స. తథా హిస్స ఠపనీయాకారం దస్సేన్తో ‘‘యథా హీ’’తిఆదిమాహ. ఏత్థ చ కామం సచ్చద్వయాకారేన పుగ్గలో నుపలబ్భతి, సమ్ముతియాకారేన పన నుపలబ్భతీతి ఉపలబ్భనభావస్స వసేన పటిక్ఖేపో కతోతి అయమేత్థ అధిప్పాయో దట్ఠబ్బో. అనుఞ్ఞాతం పటిక్ఖిత్తఞ్చాతి పఠమపుచ్ఛాయం అనుఞ్ఞాతం, దుతియపుచ్ఛాయం పటిక్ఖిత్తం. ఏతం ఛలవాదం నిస్సాయాతి ఏతం ఏకంయేవ వత్థుం ఉద్దిస్స అనుజాననపటిక్ఖిపనాకారం ఛలవచనం నిస్సాయ. త్వం నిగ్గహేతబ్బోతి యోజనా. సమ్భవన్తస్స సామఞ్ఞేనాతి నిగ్గహట్ఠానభావేన సమ్భవన్తస్స అనులోమనయేన అనుజాననపటిక్ఖేపస్స సమానభావేన. అసమ్భవన్తస్స కప్పనన్తి పచ్చనీకనయేన తస్స నిగ్గహట్ఠానభావేన అసమ్భవన్తస్స తథా కప్పనం సంవిధానం ఛలవాదో భవితుం అరహతి. ‘‘అత్థవికప్పుపపత్తియా వచనవిఘాతో ఛల’’న్తి వుత్తోవాయమత్థో. తేనాతి యథావుత్తకప్పనం ఛలవాదోతి వుత్తత్తా. వచనసామఞ్ఞమత్తం కప్పితం ఛలం వదతి ఏతేనాతి ఛలవాదో. తేన వుత్తం ‘‘ఛలవాదస్స కారణత్తా ఛలవాదో’’తి. వచనసామఞ్ఞమత్తం అత్థభూతం తదత్థం ఛలవాదం నిస్సాయ. ‘‘విచారేతబ్బ’’న్తి వుత్తం, కిమేత్థ విచారేతబ్బం. యదిపి పక్ఖస్స ఠపనామూలకం అనుజాననావజాననానం మిచ్ఛాభావదస్సనం తబ్బిసయత్తా, పాపనారోపనాహి ఏవ పన సో విభావీయతి, న ఠపనాయాతి పాకటోయమత్థో.
౪-౫. తేనాతి సకవాదినా. తేన నియామేనాతి యేన నియామేన సకవాదినా చతూహి పాపనారోపనాహిస్స నిగ్గహో కతో, తేన నియామేన నయేన. సో నిగ్గహో దుక్కటో అనిగ్గహోయేవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అనిగ్గహభావస్స వా ఉపగమితత్తా’’తి, పాపితత్తాతి అత్థో. ఏవమేవాతి యథా ‘‘తయా మమ కతో నిగ్గహో’’తిఆదినా అనిగ్గహభావూపనయో వుత్తో, ఏవమేవ. ఏతస్సాతి ‘‘తేన హీ’’తిఆదినా ఇమాయ పాళియా వుత్తస్స.
అనులోమపచ్చనీకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పచ్చనీకానులోమవణ్ణనా
౭-౧౦. అఞ్ఞేనాతి సమ్ముతిసచ్చభూతేన. పరస్సాతి సకవాదినో. సో హి పరవాదినా పరో నామ హోతి. పటిఞ్ఞాపటిక్ఖేపానం భిన్నవిసయత్తా ‘‘అవిరోధితత్తా’’తి వుత్తం. అభిన్నాధికరణం వియ హి అభిన్నవిసయమేవ విరుద్ధం నామ సియా, న ఇతరన్తి అధిప్పాయో. తమేవత్థం విభావేతుం ‘‘న హి…పే… ఆపజ్జతీ’’తి ఆహ. యది ఏవం కథమిదం నిగ్గహట్ఠానం జాతన్తి ఆహ ‘‘అత్తనో పనా’’తిఆది. తేన పటిఞ్ఞాన్తరం నామ అఞ్ఞమేవేతం నిగ్గహట్ఠానన్తి దస్సేతి.
పచ్చనీకానులోమవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సుద్ధసచ్చికట్ఠవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఓకాససచ్చికట్ఠో
౧. అనులోమపచ్చనీకవణ్ణనా
౧౧. సామఞ్ఞేన వుత్తం విసేసనివిట్ఠం హోతీతి ఆహ ‘‘సబ్బత్థాతి సబ్బస్మిం సరీరేతి అయమత్థో’’తి. సామఞ్ఞజోతనా హి విసేసే అవతిట్ఠతీతి విసేసత్థినా విసేసో అనుపయుజ్జితబ్బోతి. ఏతేనాతి దేసవసేన సబ్బత్థ పటిక్ఖేపవచనేన.
౩. కాలసచ్చికట్ఠో
౧. అనులోమపచ్చనీకవణ్ణనా
౧౨. మజ్ఝిమజాతికాలేతి పచ్చుప్పన్నత్తభావకాలే. అత్తభావో హి ఇధ ‘‘జాతీ’’తి అధిప్పేతో. తతో అతీతో పురిమజాతికాలో, అనాగతో పచ్ఛిమజాతికాలో. ఇమేసు తీసూతి సబ్బత్థ, సబ్బదా, సబ్బేసూతి ఇమేసు తీసు నయేసు. పాఠస్స సంఖిత్తతా సువిఞ్ఞేయ్యాతి తం ఠపేత్వా అత్థస్స సదిసతం విభావేన్తో ‘‘ఇధాపి హి…పే… యోజేతబ్బ’’న్తి ఆహ. ఏత్థాపి ‘‘న కేనచి సభావేన పుగ్గలో ఉపలబ్భతీ’’తి అయమత్థో వుత్తో హోతి. న హి కేనచి సభావేన ఉపలబ్భమానస్స సకలేకదేసవినిముత్తో పవత్తికాలో నామ అత్థీతి.
౪. అవయవసచ్చికట్ఠో
౧. అనులోమపచ్చనీకవణ్ణనా
౧౩. తతియనయే న సబ్బేకధమ్మవినిముత్తం పవత్తిట్ఠానం నామ అత్థీతి యోజేతబ్బం.
ఓకాసాదిసచ్చికట్ఠో
౨. పచ్చనీకానులోమవణ్ణనా
౧౪. అనులోమపఞ్చకస్సాతిఆదిమ్హి అట్ఠకథావచనే. పున తత్థాతి యథావుత్తే అట్ఠకథావచనే, తేసు వా అనులోమపఞ్చకపచ్చనీకేసు. సబ్బత్థ పుగ్గలో నుపలబ్భతీతిఆదికస్స పాఠప్పదేసస్స అత్థో ‘‘సరీరం సన్ధాయా’’తిఆదినా అట్ఠకథాయం వుత్తనయేన వేదితబ్బో అత్థో. పటికమ్మాదిపాళిన్తి పటికమ్మనిగ్గహఉపనయననిగమనపాళిం. తీసు ముఖేసూతి ‘‘సబ్బత్థా’’తిఆదినా వుత్తేసు తీసు వాదముఖేసు. పచ్చనీకస్స పాళి వుత్తాతి సమ్బన్ధో. తన్తి పాళిం. సఙ్ఖిపిత్వా ఆగతత్తా సరూపేన అవుత్తే. సుద్ధిక…పే… వుత్తం హోతి తత్థ ‘‘సబ్బత్థా’’తిఆదినా సరీరాదినో పరామసనం నత్థి, ఇధ అత్థీతి అయమేవ విసేసో, అఞ్ఞం సమానన్తి.
సచ్చికట్ఠవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. సుద్ధికసంసన్దనవణ్ణనా
౧౭-౨౭. సచ్చికట్ఠస్స, సచ్చికట్ఠే వా సంసన్దనం సచ్చికట్ఠసంసన్దనన్తి సమాసద్వయం భవతీతి దస్సేన్తో ‘‘సచ్చికట్ఠస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సచ్చికట్ఠస్స పుగ్గలస్సాతి సచ్చికట్ఠసభావస్స పరమత్థతో విజ్జమానసభావస్స పుగ్గలస్స. రూపాదీహి సద్ధిం సంసన్దనన్తి సచ్చికట్ఠతాసామఞ్ఞేన రూపాదీహి సమీకరణం. సచ్చికట్ఠేతి సచ్చికట్ఠహేతు, తత్థ వా తం అధిట్ఠానం కత్వా. ‘‘తుల్యయోగే సముచ్చయో’’తి సముచ్చయత్థత్తా ఏవ చ-కారస్స సచ్చికట్ఠేన ఉపలద్ధిసామఞ్ఞేన ఇధ రూపమాహటన్తి తస్స ఉదాహటభావో యుత్తోతి ‘‘యథారూప’’న్తి నిదస్సనవసేన అత్థో వుత్తో, అఞ్ఞథా ఇధ రూపస్స ఆహరణమేవ కిమత్థియం. ఏవం సేసధమ్మేసుపి. యా పనేత్థ అఞ్ఞత్తపుచ్ఛా, సాపి నిదస్సనత్థం ఉపబ్రూహేతి అఞ్ఞత్తనిబన్ధనత్తా తస్స. ఓపమ్మసంసన్దనే పన నిదస్సనత్థో గాహీయతీతి ఇమస్మిం సుద్ధికసంసన్దనే కేవలం సముచ్చయవసేనేవ అత్థదస్సనం యుత్తన్తి అధిప్పాయో. రూపాదీని ఉపాదాపఞ్ఞత్తిమత్తత్తా పుగ్గలస్స సో తేహి అఞ్ఞో, అనఞ్ఞో చాతి న వత్తబ్బోతి అయం సాసనక్కమోతి ఆహ ‘‘రూపాదీహి…పే… సమయో’’తి. అనుఞ్ఞాయమానేతి తస్మిం సమయే సుత్తే చ అప్పటిక్ఖిపియమానే. అయఞ్చ అత్థో సాసనికస్స పరవాదినో వసేన వుత్తోతి వేదితబ్బం.
‘‘ఆజానాహి నిగ్గహ’’న్తి పాఠో దిట్ఠో భవిస్సతి, అఞ్ఞథా ‘‘పటిలోమపఞ్చకాని దస్సితాని, పటికమ్మచతుక్కాదీని సంఖిత్తానీ’’తి న సక్కా వత్తున్తి అధిప్పాయో. చోదనాయ వినా పరవాదినో పటిజానాపనం నత్థీతి వుత్తం ‘‘పటిజానాపనత్థన్తి…పే… చోదనత్థ’’న్తి. చోదనాపుబ్బకఞ్హి తస్స పటిజానాపనం. తేన ఫలవోహారేన కారణం వుత్తన్తి దస్సేతి. అబ్యాకతత్తాతి అబ్యాకరణీయత్తా, భగవతా వా న బ్యాకతత్తా. యది ఠపనీయత్తా పటిక్ఖిపితబ్బన్తి ఇమస్మిం పచ్చనీకనయే ఠపనీయత్తా పఞ్హస్స సకవాదినా పటిక్ఖిపితబ్బం. పరేనపీతి పరవాదినాపి ఠపనీయత్తా లద్ధిమేవ నిస్సాయ అనులోమనయే పటిక్ఖేపో కతోతి అయమేత్థ సుద్ధికసంసన్దనాయ అధిప్పాయో యుత్తో అనులోమేపి రూపాదీహి అఞ్ఞత్తచోదనాయమేవ పరవాదినా పటిక్ఖేపస్స కతత్తాతి అధిప్పాయో.
సుద్ధికసంసన్దనవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. ఓపమ్మసంసన్దనవణ్ణనా
౨౮-౩౬. ఉపలద్ధిసామఞ్ఞేన అఞ్ఞత్తపుచ్ఛా చాతి ఇమినా ద్వయమ్పి ఉద్ధరతి ఉపలద్ధిసామఞ్ఞేన అఞ్ఞత్తపుచ్ఛా, ఉపలద్ధిసామఞ్ఞేన పుచ్ఛా చాతి. తత్థ పచ్ఛిమం సన్ధాయాహ ‘‘ద్విన్నం సమానతా’’తిఆది. తస్సత్థో – ద్విన్నం రూపవేదనానం వియ రూపపుగ్గలానం సచ్చికట్ఠేన సమానతా తేసం అఞ్ఞత్తస్స కారణం యుత్తం న హోతి. అథ ఖో…పే… ఉపలబ్భనీయతాతి ఇదఞ్చ సంసన్దనం విచారేతబ్బం. అయం హేత్థ అధిప్పాయో – యది సచ్చికట్ఠసామఞ్ఞేన రూపపుగ్గలానం ఉపలద్ధిసామఞ్ఞం ఇచ్ఛితం, తేనేవ నేసం అఞ్ఞత్తమ్పి ఇచ్ఛితబ్బం. అథ పరమత్థవోహారభేదతో తేసం అఞ్ఞత్తం న ఇచ్ఛితం, తతో ఏవ ఉపలద్ధిసామఞ్ఞమ్పి న ఇచ్ఛితబ్బన్తి.
౩౭-౪౫. ఉపలద్ధీతి పుగ్గలస్స ఉపలద్ధి విజ్జమానతా. ‘‘పటికమ్మపఞ్చక’’న్తి విఞ్ఞాయతీతి యోజనా.
ఓపమ్మసంసన్దనవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. చతుక్కనయసంసన్దనవణ్ణనా
౪౬-౫౨. ఏకధమ్మతోపీతి సత్తపఞ్ఞాసాయ సచ్చికట్ఠేసు ఏకధమ్మతోపి. ఏతేన తతో సబ్బతోపి పుగ్గలస్స అఞ్ఞత్తాననుజాననం దస్సేతి. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘సకలం పరమత్థసచ్చం సన్ధాయా’’తి. రూపాదిఏకేకధమ్మవసేన నానుయుఞ్జితబ్బో అవయవబ్యతిరేకేన సముదాయస్స అభావతో. యస్మా పన సముదాయావయవా భిన్నసభావా, తస్మా ‘‘సముదాయతో…పే… నిగ్గహారహో సియా’’తి పరవాదినో ఆసఙ్కమాహ. ఏతం వచనోకాసన్తి యదిపి సత్తపఞ్ఞాసధమ్మసముదాయతో పుగ్గలస్స అఞ్ఞత్తం న ఇచ్ఛతి తబ్బినిముత్తస్స సచ్చికట్ఠస్స అభావతో, తదేకదేసతో పనస్స అనఞ్ఞత్తమ్పి న ఇచ్ఛతేవ. న హి సముదాయో అవయవో హోతీతి. తస్మా ‘‘తం పటిక్ఖిపతో కిం నిగ్గహట్ఠానన్తి వత్తుం మా లబ్భేథా’’తి దస్సేతుం ‘‘అయఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. రూపాదిధమ్మప్పభేదవిభాగముఖేనేవ అనవసేసతో పుగ్గలోతి గహణాకారదస్సనవసేన పవత్తో పఠమవికప్పో, దుతియో పన అవిభాగతో పరమత్థసచ్చభావసామఞ్ఞేనాతి అయం ఇమేసం ద్విన్నం వికప్పానం విసేసో. ఇతీతి వుత్తప్పకారపరామసనన్తి ఆహ ‘‘ఏవ’’న్తి.
సభావవినిబ్భోగతోతి సభావేన వినిబ్భుజ్జితబ్బతో. సభావభిన్నో హి ధమ్మో తదఞ్ఞధమ్మతో వినిబ్భోగం లభతి. తేనాహ ‘‘రూపతో అఞ్ఞసభాగత్తా’’తి. రూపవజ్జేతి రూపధమ్మవజ్జే. తీసుపీతి ‘‘రూపస్మిం పుగ్గలో, అఞ్ఞత్ర రూపా, పుగ్గలస్మిం రూప’’న్తి ఇమేసు ఏవం పవత్తేసు తీసుపి అనుయోగేసు. సాసనికో ఏవాయం పుగ్గలవాదీతి కత్వా ఆహ ‘‘న హి సో సక్కాయదిట్ఠిం ఇచ్ఛతీ’’తి. ‘‘రూపవా’’తి ఇమినా రూపేన సకిఞ్చనతావ ఞాపీయతి, న రూపాయత్తవుత్తితాతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞత్ర రూపాతి ఏత్థ చ రూపవా పుగ్గలోతి అయమత్థో సఙ్గహితో’’తి.
చతుక్కనయసంసన్దనవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిట్ఠితా చ సంసన్దనకథావణ్ణనా.
౮. లక్ఖణయుత్తివణ్ణనా
౫౪. లక్ఖణయుత్తికథాయం ‘‘ఛలవసేన పన వత్తబ్బం ఆజానాహి నిగ్గహ’’న్తి పాఠో గహేతబ్బో.
లక్ఖణయుత్తివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. వచనసోధనవణ్ణనా
౫౫-౫౯. పదద్వయస్స అత్థతో ఏకత్తేతి పదద్వయస్స ఏకత్తత్థే సతీతి అత్థో. పరికప్పవచనఞ్హేతం దోసదస్సనత్థం ‘‘ఏవం సన్తే అయం దోసో’’తి. తయిదం ఏకత్తం ఉపలబ్భతి ఏవాతి పచ్ఛిమపదావధారణం వేదితబ్బం. ‘‘కేహిచి పుగ్గలో కేహిచి న పుగ్గలో’’తి బ్యభిచారదస్సనతో పరేన న సమ్పటిచ్ఛితన్తి కత్వా తమేవ అసమ్పటిచ్ఛితత్తం విభావేన్తో ‘‘పుగ్గలస్స హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ అవిభజితబ్బతన్తి ‘‘ఉపలబ్భతి చా’’తి ఏవం అవిభజితబ్బతం. విభజితబ్బతన్తి ‘‘పుగ్గలో చ తదఞ్ఞఞ్చ ఉపలబ్భతీ’’తి ఏవం విభజితబ్బతం. ఏతేన ‘‘పుగ్గలో ఉపలబ్భతి ఏవా’’తి పచ్ఛిమపదావధారణం వేదితబ్బం, న ‘‘పుగ్గలో ఏవ ఉపలబ్భతీ’’తి ఇమమత్థం దస్సేతి. తం విభాగన్తి యథావుత్తం విభజితబ్బావిభజితబ్బం విభాగం వదతో సకవాదినో, అఞ్ఞస్స వా కస్సచి. ఏతస్సాతి పరవాదినో. యథావుత్తవిభాగన్తి ‘‘పుగ్గలో ఉపలబ్భతి…పే… కేహిచి న పుగ్గలో’’తి ఏవం పాళియం వుత్తప్పకారం విభాగం. యథాఆపాదితేనాతి ‘‘పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి పదద్వయస్స అత్థతో ఏకత్తే’’తిఆదినా ఆపాదితప్పకారేన. న భవితబ్బన్తి యదిపి తేన పుగ్గలో ఉపలబ్భతి ఏవ వుచ్చతి, ఉపలబ్భతీతి పన పుగ్గలో ఏవ న వుచ్చతి, అథ ఖో అఞ్ఞోపి, తస్మా యథావుత్తేన పసఙ్గేన న భవితబ్బం. తేనాహ ‘‘మగ్గితబ్బో ఏత్థ అధిప్పాయో’’తి.
౬౦. అత్థతో పుగ్గలో నత్థీతి వుత్తం హోతి అత్తసుఞ్ఞతాదస్సనేన అనత్తలక్ఖణస్స విహితత్తా.
వచనసోధనవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. పఞ్ఞత్తానుయోగవణ్ణనా
౬౧-౬౬. రూపకాయావిరహం సన్ధాయ ఆహ, న రూపతణ్హాసబ్భావం. తథా సతి అనేకన్తికత్తా పటిక్ఖిపితబ్బమేవ సియా, న అనుజానితబ్బన్తి. ‘‘అత్థితాయా’’తి ఆహాతి సమ్బన్ధో. కామీభావస్స అనేకన్తికత్తా కస్సచి కామధాతూపపన్నస్స కామధాతుయా ఆయత్తత్తాభావతో చ కదాచి భావస్సేవాతి యోజనా.
౬౭. కాయానుపస్సనాయాతి కాయానుపస్సనాదేసనాయ. సా హి కాయకాయానుపస్సీనం విభాగగ్గహణస్స కారణభూతా, కాయానుపస్సనా ఏవ వా. ఏవంలద్ధికత్తాతి అఞ్ఞో కాయో అఞ్ఞో పుగ్గలోతి ఏవంలద్ధికత్తా. ఆహచ్చ భాసితన్తి ఠానకరణాని ఆహన్త్వా కథితం, భగవతా సామం దేసితన్తి అత్థో.
పఞ్ఞత్తానుయోగవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౧. గతిఅనుయోగవణ్ణనా
౬౯-౭౨. యానిస్స సుత్తాని నిస్సాయ లద్ధి ఉప్పన్నా, తేసం దస్సనతో పరతో ‘‘తేన హి పుగ్గలో సన్ధావతీ’’తిఆదినా పాళి ఆగతా, పురతో పన ‘‘న వత్తబ్బం పుగ్గలో సన్ధావతీ’’తిఆదినా, తస్మా వుత్తం ‘‘దస్సేన్తో…పే… భవితబ్బ’’న్తి. దస్సేత్వాతి వా వత్తబ్బన్తి ‘‘యానిస్స…పే… తాని దస్సేత్వా ‘తేన హి పుగ్గలో సన్ధావతీ’తిఆదిమాహా’’తి వత్తబ్బన్తి అత్థో. దస్సేన్తోతి వా ఇదం దస్సనకిరియాయ న వత్తమానతామత్తవచనం, అథ ఖో తస్సా లక్ఖణత్థవచనం, హేతుభావవచనం వాతి న కోచి దోసో.
౯౧. సో వత్తబ్బోతి సో జీవసరీరానం అనఞ్ఞతాపజ్జనాకారో వత్తబ్బో, నత్థీతి అధిప్పాయో. ‘‘రూపీ అత్తా’’తి ఇమిస్సా లద్ధియా వసేన ‘‘యేన రూపసఙ్ఖాతేన అత్తనో సభావభూతేన సరీరేన సద్ధిం గచ్ఛతీ’’తి ఏవం పన అత్థే సతి సో ఆకారో వుత్తో ఏవ హోతి, తథా చ సతి ‘‘రూపం పుగ్గలోతి అననుఞ్ఞాతత్తా’’తి ఏవమ్పి వత్తుం న సక్కా. యస్మా పన ‘‘ఇధ సరీరనిక్ఖేపా’’తి అనన్తరం వక్ఖతి, తస్మా ‘‘సో వత్తబ్బో’’తి వుత్తం. నిరయూపగస్స పుగ్గలస్స అన్తరాభవం న ఇచ్ఛతీతి ఇదం పురాతనానం అన్తరాభవవాదీనం వసేన వుత్తం. అధునాతనా పన ‘‘ఉద్ధంపాదో తు నారకో’’తి వదన్తా తస్సపి అన్తరాభవం ఇచ్ఛన్తేవ, కేచి పన అసఞ్ఞూపగానం. అరూపూపగానం పన సబ్బేపి న ఇచ్ఛన్తి. తత్థ యే ‘‘సఞ్ఞుప్పాదా చ పన తే దేవా తమ్హా కాయా చవన్తీ’’తి సుత్తస్స అత్థం మిచ్ఛా గహేత్వా చుతూపపాతకాలేసు అసఞ్ఞీనం సఞ్ఞా అత్థీతి అన్తరాభవతోవ అసఞ్ఞూపపత్తిం ఇచ్ఛన్తి, తదఞ్ఞేసం వసేన ‘‘సవేదనో…పే… పటిక్ఖిపతీ’’తి దస్సేన్తో ‘‘యే పనా’’తిఆదిమాహ. కే పనేవం ఇచ్ఛన్తి? సబ్బత్థివాదీసు ఏకచ్చే.
౯౨. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనేతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే భవే, అచిత్తుప్పాదే వా సఞ్ఞా అత్థీతి ఇచ్ఛన్తీతి న వత్తబ్బన్తి సమ్బన్ధో. యతో సో సఞ్ఞాభవేన అసఙ్గహితో, భవన్తరభావేన చ సఙ్గహితో.
౯౩. ఇన్ధనుపాదానో అగ్గి వియ ఇన్ధనేన రూపాదిఉపాదానో పుగ్గలో రూపాదినా వినా నత్థీతి ఏత్థ అయమధిప్పాయవిభావనా – యథా న వినా ఇన్ధనేన అగ్గి పఞ్ఞాపీయతి, న చ తం అఞ్ఞం ఇన్ధనతో సక్కా పటిజానితుం, నాపి అనఞ్ఞం. యది హి అఞ్ఞం సియా, న ఉణ్హం ఇన్ధనం సియా, అథ అనఞ్ఞం, నిదహితబ్బంయేవ దాహకం సియా, ఏవం న వినా రూపాదీహి పుగ్గలో పఞ్ఞాపీయతి, న చ తేహి అఞ్ఞో, నాపి అనఞ్ఞో సస్సతుచ్ఛేదభావప్పసఙ్గతోతి పరవాదినో అధిప్పాయో. తత్థ యది అగ్గిన్ధనోపమా లోకవోహారేన వుత్తా, అపళిత్తం కట్ఠాదిఇన్ధనం నిదహితబ్బఞ్చ, పళిత్తం భాసురుణ్హం అగ్గిదాహకఞ్చ, తఞ్చ ఓజట్ఠమకరూపం పబన్ధవసేన పవత్తం అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం. యది ఏవం పుగ్గలో రూపాదీహి అఞ్ఞో అనిచ్చో చ ఆపన్నో, అథ పరమత్థతో చ, తస్మింయేవ కట్ఠాదిసఞ్ఞితే రూపసఙ్ఖాతపళిత్తే యం ఉసుమం సో అగ్గి తంసహజాతాని తీణిభూతాని ఇన్ధనం. ఏవమ్పి సిద్ధం లక్ఖణభేదతో అగ్గిన్ధనానం అఞ్ఞత్తన్తి అగ్గి వియ ఇన్ధనతో రూపాదీహి అఞ్ఞో పుగ్గలో అనిచ్చో చ ఆపజ్జతీతి.
గతిఅనుయోగవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౨. ఉపాదాపఞ్ఞత్తానుయోగవణ్ణనా
౯౭. నీలగుణయోగతో నీలో, నీలో ఏవ నీలకో, తస్స, అయం పనస్స నీలపఞ్ఞత్తి నీలరూపుపాదానాతి ఆహ ‘‘నీలం…పే… పఞ్ఞత్తీ’’తి. ఏవం పన పాఠే ఠితే నీలం ఉపాదాయ నీలోతి కథమయం పదుద్ధారోతి ఆహ ‘‘నీలం రూపం…పే… ఏత్థ యో పుట్ఠో నీలం ఉపాదాయ నీలో’’తి. ఏత్థాతి ఏతస్మిం వచనే. తదాదీసూతి ‘‘పీతం రూపం ఉపాదాయా’’తిఆదికం అట్ఠకథాయం ఆది-సద్దేన గహితమేవ తదత్థదస్సనవసేన గణ్హాతి.
౯౮. వుత్తన్తి ‘‘మగ్గకుసలో’’తిఆదీసు ఛేకట్ఠం సన్ధాయ వుత్తం. కుసలపఞ్ఞత్తిం కుసలవోహారం.
౧౧౨. పుబ్బపక్ఖం దస్సేత్వా ఉత్తరమాహాతి పరవాదీ పుబ్బపక్ఖం దస్సేత్వా సకవాదిస్స ఉత్తరమాహ.
౧౧౫. ‘‘రూపం రూపవా’’తిఆదినయప్పవత్తం పరవాదివాదం భిన్దితుం ‘‘యథా న నిగళో నేగళికో’’తిఆదినా సకవాదివాదో ఆరద్ధోతి ఆహ ‘‘యస్స రూపం సో రూపవాతి ఉత్తరపక్ఖే వుత్తం వచనం ఉద్ధరిత్వా’’తి.
౧౧౮. విఞ్ఞాణనిస్సయభావూపగమనన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స నిస్సయభావూపగమనం. తయిదం విసేసనం చక్ఖుస్సాతి ఇమినావ సిద్ధన్తి న కతం దట్ఠబ్బం.
ఉపాదాపఞ్ఞత్తానుయోగవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౩. పురిసకారానుయోగవణ్ణనా
౧౨౩. కమ్మానన్తి కుసలాకుసలకమ్మానం. తగ్గహణేనేవ హి తంతంకిచ్చకరణీయే కిరియానమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. నిప్ఫాదకప్పయోజకభావేనాతి కారకకారాపకభావేన.
౧౨౫. కమ్మకారకస్స పుగ్గలస్స యో అఞ్ఞో పుగ్గలో కారకో. తేనపీతి కారకకారకేనపి. తస్సాతి కారకకారకస్స. అఞ్ఞన్తి అఞ్ఞం కమ్మం. ఏవన్తి ఇమినా వుత్తప్పకారేన. తేహి తేహి కారకేహి పుగ్గలా వియ అఞ్ఞాని కమ్మాని కరీయన్తీతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘కమ్మవట్టస్స అనుపచ్ఛేదం వదన్తీ’’తి. ఏవం సన్తే పుగ్గలస్స కారకో, కమ్మస్స కారకోతి అయం విభాగో ఇధ అనామట్ఠో హోతి, తథా చ సతి కారకపరమ్పరాయ వచనం విరుజ్ఝేయ్యాతి ఆహ ‘‘పుగ్గలస్స…పే… విచారేతబ్బమేత’’న్తి. తస్స కారకన్తి పుగ్గలస్స కారకం. ఇదఞ్చాతి న కేవలం పుగ్గలకారకస్స కమ్మకారకతాపత్తియేవ దోసో, అథ ఖో ఇదం కమ్మకారకతాయ కారకపరమ్పరాపజ్జనమ్పి విచారేతబ్బం, న యుజ్జతీతి అత్థో. పుగ్గలానఞ్హి పటిపాటియా కారకభావో కారకపరమ్పరా.
౧౭౦. ఏకో అన్తోతి ‘‘గాహో’’తి సస్సతగాహసఙ్ఖాతో అన్తోతి అత్థో.
౧౭౬. సియా అఞ్ఞో, సియా అనఞ్ఞో, సియా న వత్తబ్బో ‘‘అఞ్ఞోతి వా అనఞ్ఞోతి వా’’తి, ఏవం పవత్తనిగణ్ఠవాదసదిసత్తా సో ఏవ ఏకో నేవ సో హోతి, న అఞ్ఞోతి లద్ధిమత్తం. తేనాహ ‘‘ఇదం పన నత్థేవా’’తి. పరస్స ఇచ్ఛావసేనేవాతి పరవాదినో లద్ధివసేనేవ. ఏకం అనిచ్ఛన్తస్సాతి ఏకం ‘‘సో కరోతి, సో పటిసంవేదేతీ’’తి గహణం సస్సతదిట్ఠిభయేన పటిక్ఖిపన్తస్స ఇతరం ఉచ్ఛేదగ్గహణం ఆపన్నం. తఞ్చ పటిక్ఖిపన్తస్స అఞ్ఞం మిస్సకం నిచ్చానిచ్చగ్గహణం, విక్ఖేపగ్గహణఞ్చ ఆపన్నం. కారకవేదకిచ్ఛాయ ఠత్వాతి స్వేవ కారకో వేదకో చాతి ఇమస్మిం ఆదాయే ఠత్వా. తంతంఅనిచ్ఛాయాతి తస్స తస్స వాదస్స అసమ్పటిచ్ఛనేన. ఆపన్నవసేనపీతి ఆపన్నగాహవసేనపి అయం అనుయోగో వుత్తోతి యోజనా. సబ్బేసం ఆపన్నత్తాతి హేట్ఠా వుత్తనయేన సబ్బేసం వికప్పానం అనుక్కమేన ఆపన్నత్తా నాయమనుయోగో కతోతి యోజనా. ఏకేకస్సేవాతి తేసు విసుం విసుం ఏకేకస్సేవ ఆపన్నత్తా. తన్తివసేన పన తే వికప్పా ఏకజ్ఝం దస్సేత్వాతి అధిప్పాయో. ఏకతో యోజేతబ్బం చతున్నమ్పి పఞ్హానం ఏకతో పుట్ఠత్తా.
పురిసకారానుయోగవణ్ణనా నిట్ఠితా.
కల్యాణవగ్గో నిట్ఠితో.
౧౪. అభిఞ్ఞానుయోగవణ్ణనా
౧౯౩. వికుబ్బతీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, పకారత్థో వా. తేన ‘‘దిబ్బాయ సోతధాతుయా సద్దం సుణాతీ’’తిఆదికం సఙ్గణ్హాతి. అభిఞ్ఞానుయోగో దట్ఠబ్బోతి యోజనా. తదభిఞ్ఞావతోతి ఆసవక్ఖయాభిఞ్ఞావతో. అరహతో సాధనన్తి అరహతో సచ్చికట్ఠపరమత్థేన పుగ్గలత్తాభావసాధనం. తబ్భావస్సాతి అరహత్తస్స. అరహత్తధారానఞ్హి ఖన్ధా నామ పుగ్గలత్తం తస్సపి హోతీతి.
అభిఞ్ఞానుయోగవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౫-౧౮. ఞాతకానుయోగాదివణ్ణనా
౨౦౯. తతియకోటిభూతస్సాతి తతియకోటిసభావస్స సఙ్ఖతాసఙ్ఖతవినిముత్తసభావస్స. సభావస్సాతి చ సభావధమ్మస్స. లద్ధిం నిగూహిత్వాతి పుగ్గలో నేవ సఙ్ఖతో, నాసఙ్ఖతోతి లద్ధిం అవిభావేత్వా.
ఞాతకానుయోగాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౯. పటివేధానుయోగాదివణ్ణనా
౨౧౮. పజాననం నామ న హోతి నిబ్బిదాదీనం అప్పచ్చయత్తా. పరిచ్ఛేదనసమత్థతఞ్చ దస్సేతీతి సమ్బన్ధో.
౨౨౮. సహరూపభావో రూపేన సమఙ్గితా, వినారూపభావో తతో వినిస్సటతాతి తదుభయం రూపస్స అబ్భన్తరగమనం బహినిక్ఖమనఞ్చ హోతి. తస్మా తం ద్వయం సహరూపభావవినారూపభావానం లక్ఖణవచనన్తి వుత్తం.
౨౩౭. ఓళారికోతి థూలో. ఆహితో అహం మానో ఏత్థాతి అత్తా, అత్తభావో. సో ఏవ యథాసకం కమ్మునా పటిలభితబ్బతో పటిలాభో. పదద్వయేనపి కామావచరత్తభావో కథితో. మనోమయో అత్తపటిలాభో రూపావచరత్తభావో. సో హి ఝానమనేన నిబ్బత్తత్తా మనోమయో. అరూపో అత్తపటిలాభోతి అరూపావచరత్తభావో. సో హి రూపేన అమిస్సితత్తా అరూపోతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ‘‘అత్తా’’తి పన జీవే లోకవోహారో నిరుళ్హో, అసతిపి జీవే తథానిరుళ్హం లోకవోహారం గహేత్వా సమ్మాసమ్బుద్ధాపి వోహరన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘ఇతి ఇమా లోకస్స సమఞ్ఞా, యాహి తథాగతో వోహరతీ’’తి వత్వా ఇదాని యథా వోహరన్తి, తం పకారం విభావేన్తో ‘‘అపరామస’’న్తిఆదిమాహ.
పచ్చత్తసామఞ్ఞలక్ఖణవసేనాతి కక్ఖళఫుసనాదిసలక్ఖణవసేన అనిచ్చతాదిసామఞ్ఞలక్ఖణవసేన చ. ఇమినాతి ‘‘పచ్చత్తసామఞ్ఞలక్ఖణవసేనా’’తిఆదినా వుత్తేన పరమత్థతో పుగ్గలాభావవచనేన. ఇతో పురిమాతి తత్థ తత్థ సకవాదిపటిక్ఖేపాదివిభావనవసేన పవత్తా ఇతో అత్థసంవణ్ణనతో పురిమా. ఇమినాతి వా ‘‘యథా రూపాదయో ధమ్మా’’తిఆదినా అట్ఠకథాయం వుత్తవచనేన. యథా చాతి ఏత్థ చ-సద్దో సముచ్చయత్థో. తేన సమఞ్ఞానతిధావనం సమ్పిణ్డేతి. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా పరామాసో చ న హోతి జనపదనిరుత్తియా అభినివిసితబ్బతో, యథా చ సమఞ్ఞాతిధావనం న హోతి, ఏవం ఇతో పురిమా చ అత్థవణ్ణనా యోజేతబ్బా. సమఞ్ఞాతిధావనే హి సతి సబ్బలోకవోహారూపచ్ఛేదో సియాతి.
తస్మా సచ్చన్తి యస్మా తత్థ పరమత్థాకారం అనారోపేత్వా సమఞ్ఞం నాతిధావన్తో కేవలం లోకసమ్ముతియావ వోహరతి, తస్మా సచ్చం పరేసం అవిసంవాదనతో. తథకారణన్తి తథో అవితథో ధమ్మసభావో కారణం పవత్తిహేతు ఏతస్సాతి తథకారణం, పరమత్థవచనం, అవిపరీతధమ్మసభావవిసయన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘ధమ్మానం తథతాయ పవత్త’’న్తి.
పటివేధానుయోగాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
పుగ్గలకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పరిహానికథా
౧. వాదయుత్తిపరిహానికథావణ్ణనా
౨౩౯. ఇదం సుత్తన్తి ఇదం లక్ఖణమత్తం దట్ఠబ్బం. ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సమయవిముత్తస్స భిక్ఖునో పరిహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి (అ. ని. ౫.౧౪౯-౧౫౦) ఇదమ్పి హి సుత్తం అనాగామిఆదీనంయేవ పరిహానినిస్సయో, న అరహతో. సమయవిముత్తోతి అట్ఠసమాపత్తిలాభినో సేక్ఖస్సేతం నామం. యథాహ –
‘‘కతమో చ పుగ్గలో సమయవిముత్తో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో కాలేన కాలం సమయేన సమయం అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఏకచ్చే ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సమయవిముత్తో’’తి (పు. ప. ౧).
‘‘పరిహానిధమ్మో’’తి చ పుథుజ్జనో చ ఏకచ్చో చ సేక్ఖో అధిప్పేతో, న అరహాతి. తస్మాతి యస్మా యథాదస్సితాని సుత్తాని అనాగామిఆదీనం పరిహానిలద్ధియా నిస్సయో, న అరహతో, తస్మా. తం నిస్సాయ తం అపేక్ఖిత్వా యస్మా ‘‘అరహతోపీ’’తి ఏత్థ అరహతోపి పరిహాని, కో పన వాదో అనాగామిఆదీనన్తి అయమత్థో లబ్భతి, తస్మా పి-సద్దసమ్పిణ్డితమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అరహతోపి…పే… యోజేతబ్బ’’న్తి ఆహ. యస్మా వా కామఞ్చేత్థ దుతియసుత్తం సేక్ఖవసేన ఆగతం, పఠమతతియసుత్తాని పన అసేక్ఖవసేనపి ఆగతానీతి తేసం లద్ధి, తస్మా ‘‘అరహతోపీ’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఇదం సుత్తం అరహతో’’తిఆది.
తతియస్మిన్తి ‘‘సబ్బేసఞ్ఞేవ అరహన్తానం పరిహానీ’’తి ఏతస్మిం పఞ్హే. సో హి ‘‘సబ్బేవ అరహన్తో’’తిఆదినా ఆగతేసు తతియో పఞ్హో. తేసన్తి ముదిన్ద్రియానం. తతియస్మిమ్పీతి పి-సద్దో వుత్తత్థసముచ్చయో. తేన పఠమపఞ్హం సముచ్చినోతి ‘‘తత్థపి తిక్ఖిన్ద్రియా అధిప్పేతా’’తి.
సోయేవ న పరిహాయతీతి సోతాపన్నోయేవ సోతాపన్నభావతో న పరిహాయతీతి అత్థో. న చేత్థ సకదాగామిభావాపత్తియా సోతాపన్నభావాపగమో పరిహాని హోతి విసేసాధిగమభావతో. పత్తవిసేసతో హి పరిహానీతి. ఇతరేతి సకదాగామిఆదికా. ఉపరిమగ్గత్థాయాతి ఉపరిమగ్గత్తయపటిలాభత్థాయ ‘‘నియతో’’తి వుత్తమత్థం అగ్గహేత్వా.
వాదయుత్తిపరిహానికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. అరియపుగ్గలసంసన్దనపరిహానికథావణ్ణనా
౨౪౧. తతోతి అరహత్తతో. తత్థాతి దస్సనమగ్గఫలే. వాయామేనాతి విపస్సనుస్సాహనేన. తదనన్తరన్తి సోతాపత్తిఫలానన్తరం. పఠమం దస్సనమగ్గఫలానన్తరం అరహత్తం పాపుణాతి, తతో పరిహీనో పున వాయమన్తో తదనన్తరం న అరహత్తం పాపుణాతీతి కా ఏత్థ యుత్తీతి అధిప్పాయో. పరవాదీ నామ యుత్తమ్పి వదతి అయుత్తమ్పీతి కిం తస్స వాదే యుత్తిగవేసనాయాతి పన దట్ఠబ్బం. అపరిహానసభావో భావనామగ్గో అరియమగ్గత్తా దస్సనాదస్సనమగ్గో వియ. న చేత్థ అసిద్ధతాసఙ్కా లోకుత్తరమగ్గస్స పరస్సపి అరియమగ్గభావస్స సిద్ధత్తా, నాపి లోకియమగ్గేన అనేకన్తికతా అరియసద్దేన విసేసితత్తా. తథా న విరుద్ధతా దుతియమగ్గాదీనం భావనామగ్గభావస్స ఓళారికకిలేసప్పహానాదీనఞ్చ పరస్సపి ఆగమతో సిద్ధత్తా.
అరియపుగ్గలసంసన్దనపరిహానికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. సుత్తసాధనపరిహానికథావణ్ణనా
౨౬౫. పుగ్గలపఞ్ఞత్తిఅట్ఠకథాయం ‘‘పత్తి, ఫుసనా’’తి చ పచ్చక్ఖతో అధిగమో అధిప్పేతోతి వుత్తం ‘‘పత్తబ్బం వదతీతి ఆహ ఫుసనారహ’’న్తి.
౨౬౭. కతసన్నిట్ఠానస్సాతి ఇమస్మిం సత్తాహే మాసే ఉతుమ్హి అన్తోవస్సే వా అఞ్ఞం ఆరాధేస్సామీతి కతనిచ్ఛయస్స.
సుత్తసాధనపరిహానికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
పరిహానికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. బ్రహ్మచరియకథా
౧. సుద్ధబ్రహ్మచరియకథావణ్ణనా
౨౬౯. హేట్ఠాపీతి పరనిమ్మితవసవత్తిదేవేహి హేట్ఠాపి. మగ్గభావనమ్పి న ఇచ్ఛన్తీతి విఞ్ఞాయతి ‘‘ఇధ బ్రహ్మచరియవాసో’’తి ఇమినా ‘‘ద్వేపి బ్రహ్మచరియవాసా నత్థి దేవేసూతి ఉపలద్ధివసేనా’’తి వుత్తత్తా.
౨౭౦. తస్సేవాతి పరవాదినో ఏవ. పుగ్గలవసేనాతి ‘‘గిహీనఞ్చేవ ఏకచ్చానఞ్చ దేవాన’’న్తి ఏవం పుగ్గలవసేన. తస్సాతి పరవాదినో. పటిక్ఖేపో న యుత్తోతి ఏవం పుగ్గలవసేన అత్థయోజనా న యుత్తాతి అధిప్పాయో. పుగ్గలాధిట్ఠానేన పన కతాపి అత్థవణ్ణనా ఓకాసవసేన పరిచ్ఛిజ్జతీతి నాయం దోసో. తస్సాయం అధిప్పాయోతి అయం ‘‘గిహీనఞ్చేవా’’తిఆదినా వుత్తో తస్స పరవాదినో యది అధిప్పాయో, ఏవం సఞ్ఞాయ పరవాదినో సకవాదినా సమానాదాయోతి న నిగ్గహారహో సియా. తేనాహ ‘‘సక…పే… తబ్బో’’తి. పఠమం పన అనుజానిత్వా పచ్ఛా పటిక్ఖేపేనేవ నిగ్గహేతబ్బతా వేదితబ్బా. కేచి ‘‘యత్థ నత్థి పబ్బజ్జా, నత్థి తత్థ బ్రహ్మచరియవాసోతి పుచ్ఛాయ ఏకచ్చానం మనుస్సానం మగ్గప్పటివేధం సన్ధాయ పరవాదినో పటిక్ఖేపో. యదిపి సో దేవానం మగ్గప్పటిలాభం న ఇచ్ఛతి, సమ్భవన్తం పన సబ్బం దస్సేతుం అట్ఠకథాయం ‘గిహీన’మిచ్చేవ అవత్వా ‘ఏకచ్చానఞ్చ దేవాన’న్తి వుత్త’’న్తి వదన్తి, తం న సున్దరం ‘‘సన్ధాయా’’తి వుత్తత్తా, పురిమోయేవత్థో యుత్తో.
సుద్ధబ్రహ్మచరియకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. సంసన్దనబ్రహ్మచరియకథావణ్ణనా
౨౭౩. రూపావచరమగ్గేనాతి రూపావచరజ్ఝానేన. తఞ్హి రూపభవూపపత్తియా ఉపాయభావతో మగ్గోతి వుత్తో. యథాహ ‘‘రూపుపపత్తియా మగ్గం భావేతీ’’తి (ధ. స. ౧౬౦). ఇదన్తి ఇదం రూపావచరజ్ఝానం. ‘‘ఇధవిహాయనిట్ఠహేతుభూతో రూపావచరమగ్గో’’తిఆదికం దీపేన్తం వచనం అనాగామిమగ్గస్స తబ్భావదీపకేన ‘‘ఇధ భావితమగ్గో’’తిఆదికేన కథం సమేతీతి చోదేత్వా యథా సమేతి, తం దస్సేతుం ‘‘పుబ్బే పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘పుబ్బే’’తి ఇమినా ‘‘ఇధ భావితమగ్గో’’తిఆదికం వదన్తి, ఇధాపి పన ‘‘రూపావచరమగ్గేనా’’తిఆదికం. తత్థ అనాగామీ ఏవాతి అనాగామిఫలట్ఠో ఏవ. ఝానానాగామీతి అసముచ్ఛిన్నజ్ఝత్తసంయోజనోపి రూపభవే ఉప్పజ్జిత్వా అనావత్తిధమ్మమగ్గం భావేత్వా తత్థేవ పరినిబ్బాయనతో. అధిప్పాయోతి యథావుత్తో ద్విన్నం అట్ఠకథావచనానం అవిరోధదీపకో అధిప్పాయో.
ఇధాతి కామలోకే. తత్థాతి బ్రహ్మలోకే. ఏత్థ చ పరవాదీ ఏవం పుచ్ఛితబ్బో ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ఠానేహీ’’తి సుత్తం కిం యథారుతవసేన గహేతబ్బత్థం, ఉదాహు సన్ధాయభాసితన్తి? తత్థ జానమానో సన్ధాయభాసితన్తి వదేయ్య. అఞ్ఞథా ‘‘పరనిమ్మితవసవత్తిదేవే ఉపాదాయా’’తిఆది వత్తుం న సక్కా ‘‘దేవే చ తావతింసే’’తి వుత్తత్తా. యథా హి తస్స ‘‘సేయ్యథాపి దేవేహి తావతింసేహి సద్ధిం మన్తేత్వా’’తిఆదీసు వియ సక్కం దేవరాజానం ఉపాదాయ కామావచరదేవేసు తావతింసదేవా పాకటా పఞ్ఞాతాతి తేసం గహణం, న తేయేవ అధిప్పేతాతి సుత్తపదస్స సన్ధాయభాసితత్థం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం, ఏవం ‘‘ఇధ బ్రహ్మచరియవాసో’’తి ఏత్థాపి అనవజ్జసుఖఅబ్యాసేకసుఖనేక్ఖమ్మసుఖాదిసన్నిస్సయభావేన మహానిసంసతాయ సాసనే పబ్బజ్జా ‘‘ఇధ బ్రహ్మచరియవాసో’’తి ఇమస్మిం సుత్తే అధిప్పేతా. సా హి ఉత్తరకురుకానం దేవానఞ్చ అనోకాసభావతో దుక్కరా దుల్లభా చ. తత్థ సూరియపరివత్తాదీహిపి దేవేసు మగ్గపటిలాభాయ అత్థితా విభావేతబ్బా, ఉత్తరకురుకానం పన విసేసానధిగమభావో ఉభిన్నమ్పి ఇచ్ఛితో ఏవాతి.
సంసన్దనబ్రహ్మచరియకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
బ్రహ్మచరియకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. ఓధిసోకథావణ్ణనా
౨౭౪. ఓధిసోతి భాగసో, భాగేనాతి అత్థో. భాగో నామ యస్మా ఏకదేసో హోతి, తస్మా ‘‘ఏకదేసేన ఏకదేసేనా’’తి వుత్తం. తత్థ యది చతున్నం మగ్గానం వసేన సముదయపక్ఖికస్స కిలేసగణస్స చతుభాగేహి పహానం ‘‘ఓధిసో పహాన’’న్తి అధిప్పేతం, ఇచ్ఛితమేవేతం సకవాదిస్స ‘‘తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా దిట్ఠిగతానం పహానాయా’’తి చ ఆదివచనతో. యస్మా పన మగ్గో చతూసు సచ్చేసు నానాభిసమయవసేన కిచ్చకరో, న ఏకాభిసమయవసేనాతి పరవాదినో లద్ధి, తస్మా యథా ‘‘మగ్గో కాలేన దుక్ఖం పరిజానాతి, కాలేన సముదయం పజహతీ’’తిఆదినా నానక్ఖణవసేన సచ్చేసు పవత్తతీతి ఇచ్ఛితో, ఏవం పచ్చేకమ్పి నానక్ఖణవసేన పవత్తేయ్య. తథా సతి దుక్ఖాదీనం ఏకదేసఏకదేసమేవ పరిజానాతి పజహతీతి దస్సేతుం పాళియం ‘‘సోతాపత్తి…పే… ఏకదేసే పజహతీ’’తిఆది వుత్తం. సతి హి నానాభిసమయే పఠమమగ్గాదీహి పహాతబ్బానం సంయోజనత్తయాదీనం దుక్ఖదస్సనాదీహి ఏకదేసఏకదేసప్పహానం సియాతి ఏకదేససోతాపత్తిమగ్గట్ఠాదితా, తతో ఏవ ఏకదేససోతాపన్నాదితా చ ఆపజ్జతి అనన్తరఫలత్తా లోకుత్తరకుసలానం, న చ తం యుత్తం. న హి కాలభేదేన వినా సో ఏవ సోతాపన్నో, అసోతాపన్నో చాతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. తేనాహ ‘‘ఏకదేసం సోతాపన్నో, ఏకదేసం న సోతాపన్నో’’తిఆది.
అపిచాయం నానాభిసమయవాదీ ఏవం పుచ్ఛితబ్బో ‘‘మగ్గఞాణం సచ్చాని పటివిజ్ఝన్తం కిం ఆరమ్మణతో పటివిజ్ఝతి, ఉదాహు కిచ్చతో’’తి. యది ఆరమ్మణతోతి వదేయ్య, తస్స విపస్సనాఞాణస్స వియ దుక్ఖసముదయానం అచ్చన్తపరిచ్ఛేదసముచ్ఛేదా న యుత్తా తతో అనిస్సటత్తా, తథా మగ్గదస్సనం. న హి సయమేవ అత్తానం ఆరబ్భ పవత్తతీతి యుత్తం, మగ్గన్తరపరికప్పనాయం అనవట్ఠానం ఆపజ్జతీతి, తస్మా తీణి సచ్చాని కిచ్చతో, నిరోధం కిచ్చతో ఆరమ్మణతో చ పటివిజ్ఝతీతి ఏవమసమ్మోహతో పటివిజ్ఝన్తస్స మగ్గఞాణస్స నత్థేవ నానాభిసమయో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘యో, భిక్ఖవే, దుక్ఖం పస్సతి, దుక్ఖసముదయమ్పి సో పస్సతీ’’తిఆది. న చేతం కాలన్తరదస్సనం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘యో ను ఖో, ఆవుసో, దుక్ఖం పస్సతి, దుక్ఖసముదయమ్పి సో పస్సతి, దుక్ఖనిరోధమ్పి…పే… దుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదమ్పి సో పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౧౦౦) ఏకసచ్చదస్సనసమఙ్గినో అఞ్ఞసచ్చదస్సనసమఙ్గిభావవిచారణాయం తదత్థసాధనత్థం ఆయస్మతా గవంపతిత్థేరేన ఆభతత్తా పచ్చేకఞ్చ సచ్చత్తయదస్సనస్స యోజితత్తా. అఞ్ఞథా పురిమదిట్ఠస్స పున అదస్సనతో సముదయాదిదస్సనే దుక్ఖాదిదస్సనమయోజనీయం సియా. న హి లోకుత్తరమగ్గో లోకియమగ్గో వియ కతకారిభావేన పవత్తతి సముచ్ఛేదకత్తా. తథా యోజనే చ సబ్బం దస్సనం దస్సనన్తరపరన్తి దస్సనానుపరమో సియా. ఏవం ఆగమతో యుత్తితో చ నానాభిసమయస్స అసమ్భవతో పచ్చేకం మగ్గానం ఓధిసో పహానం నత్థీతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం.
ఓధిసోకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.