నిదానకథావణ్ణనా

పరిచ్ఛేదో సత్తప్పకరణభావో. సన్నివేసో సత్తన్నం పకరణానం తదవయవానఞ్చ వవత్థానం. సాగరేహి తథా చిన్తాతి ‘‘ఇమస్స అభిధమ్మస్స గమ్భీరభావవిజాననత్థం చత్తారో సాగరా వేదితబ్బా’’తిఆదినా నయేన జలసాగరాదీహి సహ నయసాగరవిచారో. ‘‘సతభాగేన సహస్సభాగేన ధమ్మన్తరా ధమ్మన్తరం సఙ్కమిత్వా సఙ్కమిత్వా దేసేసీ’’తిఆదినా దేసనాభేదేహి అభిధమ్మస్స గమ్భీరభావకథా దేసనాహి గమ్భీరతా.

‘‘ఏవం తేమాసం నిరన్తరం దేసేన్తస్సా’’తిఆదినా దేసనాకాలే భగవతో సరీరస్స యాపితాకారవిచారో దేసనా…పే… గహణం. తథా థేరస్స…పే…పి చాతి ‘‘అభిధమ్మే వాచనామగ్గో నామా’’తిఆదినా అభిధమ్మే వాచనామగ్గస్స సారిపుత్తత్థేరసమ్బన్ధితతా తస్స చ తేనేవ ఉప్పాదితతా. యో హి భగవతా దేవతానం దేసితాకారో, సో అపరిచ్ఛిన్నవారనయతన్తితాయ అనన్తో అపరిమాణో న భిక్ఖూనం వాచనాయోగ్గో, యో చ థేరస్స దేసితాకారో, సో అతిసంఖిత్తతాయ. నాతిసఙ్ఖేపనాతివిత్థారభూతో పన పాఠనయో థేరప్పభావితో వాచనామగ్గోతి.

వచనత్థవిజాననేనాతిఆదినా కుసలా ధమ్మాతిఆదిపదానఞ్ఞేవ అత్థవణ్ణనం అకత్వా అభిధమ్మ-సద్దవిచారస్స సమ్బన్ధమాహ. ‘‘యే తే మయా ధమ్మా అభిఞ్ఞా దేసితా. సేయ్యథిదం – చత్తారో సతిపట్ఠానా…పే… సిక్ఖితం సిక్ఖింసు ద్వే భిక్ఖూ అభిధమ్మే నానావాదా’’తిఆదిసుత్తవసేన కిఞ్చాపి బోధిపక్ఖియధమ్మా ‘‘అభిధమ్మో’’తి వుచ్చన్తి, ధమ్మ-సద్దో చ సమాధిఆదీసు దిట్ఠప్పయోగో, పరియత్తిధమ్మో ఏవ పన ఇధ అధిప్పేతోతి దస్సేన్తో ‘‘సుత్తన్తాధికా పాళీతి అత్థో’’తి ఆహ. తత్థ ధమ్మబ్యభిచారభావేన విసేసతో అభిధమ్మో వియ సుత్తన్తోపి ‘‘ధమ్మో’’తి వుచ్చతి. ‘‘యో వో, ఆనన్ద, మయా ధమ్మో చ వినయో చ దేసితో పఞ్ఞత్తో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౧౬) అఞ్ఞత్థ చ సమ్భవతో అభి-సద్దేన నివత్తేతబ్బత్థం దీపేతుం ‘‘సుత్తన్తా’’తి వుత్తం. నను చ అతిరేకవిసేసట్ఠా భిన్నసభావా యతో తే యథాక్కమం అధికవిచిత్తపరియాయేహి బోధితా, తస్మా ‘‘ధమ్మాతిరేకధమ్మవిసేసట్ఠేహీ’’తి బహువచనేన భవితబ్బం, న ఏకవచనేనాతి అనుయోగం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘ద్విన్నమ్పి…పే… ఏకవచననిద్దేసో కతో’’తి.

పయోగమేవ నారహతి ఉపసగ్గ-సద్దానం ధాతు-సద్దస్సేవ పురతో పయోజనీయత్తా. అథాపి పయుజ్జేయ్య అతిమాలాదీసు అతి-సద్దాదయో వియ. ఏవమ్పి యథా ‘‘అతిమాలా’’తి ఏత్థ సమాసవసేన అనావిభూతాయ కమనకిరియాయ విసేసకో అతి-సద్దో, న మాలాయ, ఏవమిధాపి అభి-సద్దో న ధమ్మవిసేసకో యుత్తోతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞస్సపి హి ఉపసగ్గస్సాతి ఇదం రుళ్హీవసేన, అత్థే ఉపసజ్జతీతి వా ఉపసగ్గస్స అన్వత్థసఞ్ఞతం గహేత్వా వుత్తం. అతిఛత్తాదీసు హి అతి-సద్దో ఇధ ఉపసగ్గోతి అధిప్పేతో. తత్థ యథా కల్యాణో పూజితో వా పురిసో అతిపురిసోతి భవతి, ఏవం అతిరేకవిసేసట్ఠానమ్పి కల్యాణపూజితత్థభావసమ్భవతో కల్యాణం వా పూజితం వా ఛత్తం అతిఛత్తన్తి సద్దనయో వేదితబ్బో. కల్యాణపూజితభావా హి గుణవిసేసయోగేన ఇచ్ఛితబ్బా. గుణవిసేసో చేస యదిదం పమాణాతిరేకో చ విచిత్తరూపతా చ. ఏవఞ్చ పన కత్వా ‘‘అకిరియాయపీ’’తి వచనం సమత్థితం భవతి. యథా చ అతిఛత్తాదీసు, ఏవం అభిధమ్మ-సద్దేపి దట్ఠబ్బం. అనేకత్థా హి నిపాతాతి. తబ్భావదీపకత్తాతి అతిరేకవిసేసభావదీపకత్తా.

ఏకతో అనాగతత్తాతి ఇదం సుత్తన్తే ఏకతో ఆగతానం ఖన్ధాయతనాదీనం సుత్తన్తభాజనీయస్స దిట్ఠత్తా ‘‘ఛ ఇమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియానీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౫.౪౯౫-౪౯౬) చక్ఖాదీనం ఛన్నం ఇత్థిన్ద్రియాదీనం తిణ్ణం సుఖిన్ద్రియాదీనం పఞ్చన్నం సద్ధిన్ద్రియాదీనం పఞ్చన్నం అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియాదీనఞ్చ తిణ్ణం వసేన విసుం విసుం సుత్తన్తభావేన ఆగతత్తా ఏకసుత్తభావేన అనాగతానం బావీసతియా ఇన్ద్రియానం సుత్తన్తభాజనీయస్స అదిట్ఠత్తా చ వుత్తం, న సుత్తన్తే ఏకతో ఆగమనస్స సుత్తన్తభాజనీయస్స కారణత్తా. సుత్తన్తే ఏకతో సబ్బేన సబ్బఞ్చ అనాగతా హి భూమన్తరపరిచ్ఛేదపటిసమ్భిదా సుత్తన్తభాజనీయవసేన విభత్తా దిస్సన్తి, ఏకతో ఆగతాని చ సిక్ఖాపదాని తథా న విభత్తాని. వేరమణీనం వియ పన సభావకిచ్చాదివిభాగవినిముత్తో బావీసతియా ఇన్ద్రియానం సమానో విభజనప్పకారో నత్థి, యో సుత్తన్తభాజనీయం సియాతి ఇన్ద్రియవిభఙ్గే సుత్తన్తభాజనీయం నత్థీతి యుత్తం సియా.

యదిపి పచ్చయధమ్మవినిముత్తో పచ్చయభావో నామ నత్థి, యథా పన పవత్తో పచ్చయధమ్మో పచ్చయుప్పన్నధమ్మానం పచ్చయో హోతి, సో తస్స పవత్తిఆకారవిసేసో హేతుఆదిభావో తతో అఞ్ఞో వియ పచ్చయధమ్మస్స పచ్చయభావోతి వుత్తో, సో చ ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా సమ్భవన్తీ’’తిఆదీసు పధానభావేన వుత్తో. తత్థ చ గుణీభూతా హేతుహేతుఫలభూతా అవిజ్జాసఙ్ఖారాదయోతి వుత్తం ‘‘పచ్చయభావో ఉద్దిట్ఠో’’తి. ఉద్దిట్ఠధమ్మానన్తిఆది ఉద్దేసేన పరిచ్ఛిన్నానంయేవ ఖన్ధాదీనం ఖన్ధవిభఙ్గాదీసు పఞ్హపుచ్ఛకనయో దస్సితో, న ఇతో అఞ్ఞథాతి కత్వా వుత్తం.

సుత్తన్తే సఙ్గీతిసుత్తన్తాదికే. పఞ్చ సిక్ఖాపదాని పాణాతిపాతా…పే… పమాదట్ఠానా వేరమణీతి ఏవం ఉద్దిట్ఠాని. అఞ్ఞో పన వేరమణీనం విభజితబ్బప్పకారో నత్థీతి ఇదం అతీతానిచ్చాదివిభాగో వేరమణీనం ఖన్ధాయతనాదీసు అన్తోగధత్తా తబ్బసేనేవ విజానితబ్బో, తతో పన అఞ్ఞో అభిధమ్మనయవిధురో వేరమణీనం విభజితబ్బప్పకారో నత్థీతి అధిప్పాయేన వుత్తం. తథా చ పటిసమ్భిదామగ్గే ‘‘చక్ఖుం అనిచ్చం…పే… జరామరణం అనిచ్చ’’న్తి అనుపదధమ్మసమ్మసనకథాయం న వేరమణియో ఉద్ధటా.

నను ధమ్మసఙ్గణీధాతుకథాదీనమ్పి వసేన అభిధమ్మపాళియా అతిరేకవిసేసభావో దస్సేతబ్బోతి? సచ్చమేతం, సో పన ఏకన్తఅభిధమ్మనయనిస్సితో అవుత్తోపి సిద్ధోతి కత్వా న దస్సితో. ఏతేన వా నిదస్సనేన సోపి సబ్బో నేతబ్బో. అభిధమ్మనయసామఞ్ఞేన వా అభిధమ్మభాజనీయపఞ్హపుచ్ఛకేహి సో వుత్తో ఏవాతి న వుత్తోతి దట్ఠబ్బో.

పఞ్హవారాతి పుచ్ఛనవిస్సజ్జనవసేన పవత్తా పాళినయా. ఏత్థేవాతి ధమ్మహదయవిభఙ్గే ఏవ. అపేక్ఖావసికత్తా అప్పమహన్తభావస్స యతో అప్పమత్తికా మహాధాతుకథాతన్తి ధమ్మహదయవిభఙ్గవచనవసేన అవసేసా, తం దస్సనత్థం ‘‘ధమ్మహదయవిభఙ్గే అనాగన్త్వా మహాధమ్మహదయే ఆగతతన్తితో’’తి వుత్తం. ధమ్మహదయ…పే… ఆగతతన్తితో రూపకణ్డధాతువిభఙ్గాదీసు అనాగన్త్వా మహాధాతుకథాయం ఆగతతన్తి అప్పమత్తికావాతి సమ్బన్ధో. అథ ధాతుకథాయ విత్థారకథా మహాధాతుకథా ధమ్మహదయవిభఙ్గే అనాగన్త్వా మహాధమ్మహదయే ఆగతతన్తితో ధాతుకథాయం అనాగన్త్వా మహాధాతుకథాయ ఆగతతన్తి అప్పమత్తికావాతి యోజేతబ్బం.

ఉపలబ్భతీతి అనులోమపచ్చనీయపఞ్చకస్స, నుపలబ్భతీతి పచ్చనీయానులోమపఞ్చకస్స ఉపలక్ఖణవసేన వుత్తం. సచ్చికట్ఠం నిస్సయన్తి ‘‘సబ్బత్థా’’తిఆదినా దేసాదిఅనామసనేన రూపాదిసత్తపఞ్ఞాసధమ్మప్పభేదం సచ్చికట్ఠమేవ నిస్సయభూతం. సబ్బత్థాతి ఏత్థాపి ‘‘ఉపలబ్భతి నుపలబ్భతీతి పటిఞ్ఞాయ గహితాయ పటిక్ఖేపగ్గహణత్థ’’న్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధనీయం, తథా సబ్బదా సబ్బేసూతి ఏత్థాపి. యది ఖన్ధాయతనాదయో గహితా అట్ఠకథాయం ఆగతనయేన, అథ పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. యో సచ్చికట్ఠోతి సచ్చికట్ఠనిస్సయం ఉపలక్ఖేతి. ఏతేహీతి ఏతేహి వచనేహి. సచ్చికట్ఠదేసకాలప్పదేసేహి కథం సచ్చికట్ఠాదీనం పదేసో ఏకదేసభూతో సబ్బోతి వుచ్చతి? పదేసానం పుథుత్తా. ‘‘సబ్బేసు పదేసేసూ’’తి పచ్చేకం భేదామసనవసేన చాయం పఞ్హో పవత్తోతి న పురిమేహి అవసేసో.

ఉపలబ్భతి…పే… మిచ్ఛాతి ఏకన్తి ఉపలబ్భతీతి పటిఞ్ఞాగ్గహణపటిక్ఖేపగ్గహణనిగ్గణ్హనానం అనులోమపటిలోమతో పటిఞ్ఞాఠపననిగ్గహపాపనారోపనానఞ్చ వసేన పవత్తా తన్తి పఠమపఞ్చకస్స ఏకం అఙ్గం ఏకో అవయవోతి అత్థో. ఏవం సేసేసుపి నేతబ్బం. నిగ్గహస్స సునిగ్గహభావం ఇచ్ఛతో సకవాదినో ‘‘త్వం చే పన మఞ్ఞసి వత్తబ్బే ఖో పుగ్గలో నుపలబ్భతీ’’తిఆదినా (కథా. ౩) పటిఞ్ఞాఠపనేన, తేన ‘‘తవ తత్థ హేతాయ పటిఞ్ఞాయ హేవం పటిజానన్తో హేవం నిగ్గహేతబ్బే అథ తం నిగ్గణ్హామ సునిగ్గహితో చ హోతీ’’తి వత్వా ‘‘హఞ్చి పుగ్గలో నుపలబ్భతీ’’తిఆదినా (కథా. ౨) పరవాదినో అత్తనో పటికమ్మం యథా సకవాదీ న నిబ్బేఠేతి, ఏవం కరణం పటికమ్మవేఠనం. పరవాదినో పటికమ్మస్స దుప్పటికమ్మభావం ఇచ్ఛతో సకవాదినో తంనిదస్సనేన ‘‘ఏసో చే దున్నిగ్గహితో హేవ’’న్తి పటికమ్మనిదస్సనేన, ‘‘వత్తబ్బే ఖో పుగ్గలో ఉపలబ్భతి…పే… పరమత్థేనాతి (కథా. ౧). నో చ మయం తయా తత్థ హేతాయ పటిఞ్ఞాయ హేవం పటిజానన్తో హేవం నిగ్గహేతబ్బా. అథ అమ్హే నిగ్గణ్హాసి దున్నిగ్గహితా చ హోమా’’తి వత్వా ‘‘హఞ్చి పుగ్గలో ఉపలబ్భతీ’’తిఆదినా (కథా. ౫) నిగ్గహస్స దున్నిగ్గహితభావదస్సనేన అనిగ్గహితభావకరణం నిగ్గహనిబ్బేఠనం. ‘‘తేన హి యం నిగ్గణ్హాసి హఞ్చి పుగ్గలో ఉపలబ్భతీ’’తిఆదిం వత్వా ‘‘తేన హి యే కతే నిగ్గహే సే నిగ్గహే దుక్కటే సుకతే పటికమ్మే సుకతా పటిపాదనా’’తి సకవాదినో నిగ్గహస్స, అనిగ్గహభావారోపనేన అత్తనో పటికమ్మస్స సుపటికమ్మభావకరణేన చ సకవాదినో నిగ్గహస్స ఛేదో వినాసనం పుగ్గలవాదనిసేధనవసేన సముట్ఠితత్తా. ధమ్మతాయ అనులోమనవసేన ఉట్ఠహిత్వా తబ్బిలోమనవసేన పవత్తో అనులోమపచ్చనీకపఞ్చకో వుత్తవిపరియాయేన దుతియపఞ్చకో వేదితబ్బో.

తదాధారోతి తే సచ్చికట్ఠపరమత్థా రూపాదయో ఆధారా ఏతస్సాతి తదాధారో. ఏతేన ‘‘రూపస్మిం అత్తా’’తి ఏవంపకారో పుగ్గలవాదో దస్సితో హోతి. తేసం వా ఆధారభూతోతి ఏతేన ‘‘అత్తని రూప’’న్తి ఏవంపకారో. అఞ్ఞత్ర వా తేహీతి తేహి రూపాదీహి వినా. ఆధారాధేయ్యాదిభావేన అసంసట్ఠో విసుంయేవ వినా. తేన సత్తాదిగుణేహి అవోకిణ్ణో పురిసోతి ఏవమాదికో. తంసామిభూతతాయ వా తదధీనభావేన ‘‘అఞ్ఞత్ర వా తేహీ’’తి వుత్తన్తి ‘‘రూపవా అత్తా’’తి ఏవంపకారో పుగ్గలవాదో దస్సితోతి వేదితబ్బో. అనఞ్ఞోతి ఏతేన ‘‘రూపం అత్తా’’తి ఏవంపకారో. రుప్పనాదిసభావో రూపక్ఖన్ధాదీనం విసేసలక్ఖణం, సప్పచ్చయాదిసభావో సామఞ్ఞలక్ఖణం. రూపాదితో అఞ్ఞో అనఞ్ఞో వా అఞ్ఞత్తే చ తదాధారాదిభూతో ఉపలబ్భమానో ఆపజ్జతీతి అనుయుఞ్జతి సకవాదీ పకారన్తరస్స అసమ్భవతో. పుగ్గలవాదీ పుగ్గలస్స రూపాదీహి న అఞ్ఞత్తం ఇచ్ఛతి రూపాది వియ పచ్చక్ఖతో అనుమానతో వా గాహయితుం అసక్కుణేయ్యత్తా తస్స చ కారకవేదకభావస్స అయుజ్జమానకత్తా. నాపి అనఞ్ఞత్తం రుప్పనసప్పచ్చయాదిసభావప్పసఙ్గతో పుగ్గలస్సేవ అభావప్పసఙ్గతో చ. యథేవ హి న వినా ఇన్ధనేన అగ్గి పఞ్ఞాపియతి, న చ అఞ్ఞం ఇన్ధనతో అగ్గిం సక్కా పటిజానితుం, నాపి అనఞ్ఞం. యది హి అఞ్ఞో సియా, న ఉణ్హం ఇన్ధనం సియా. అథ అనఞ్ఞో, నిద్దహితబ్బంయేవ దాహకం సియా. ఏవమేవ న వినా రూపాదీహి పుగ్గలో పఞ్ఞాపియతి, న చ తేహి అఞ్ఞో, నాపి అనఞ్ఞో సస్సతుచ్ఛేదభావప్పసఙ్గతోతి లద్ధియం ఠత్వా పుగ్గలవాదీ ‘‘న హేవా’’తి పటిక్ఖిపతి. తత్థ అగ్గిన్ధనోపమా తావ యది లోకవోహారేన వుత్తా, అపళిత్తం కట్ఠాదిఇన్ధనం నిద్దహితబ్బఞ్చ, పళిత్తం భాసురుణ్హం అగ్గి దాహకఞ్చ, తఞ్చ ఓజట్ఠమకరూపం పురిమపచ్ఛిమకాలికం అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం, యది ఏవం పుగ్గలో రూపాదీహి అఞ్ఞో అనిచ్చో చ ఆపన్నో. అథ పరమత్థతో, తస్మింయేవ కట్ఠాదికే పళిత్తే యం ఉసుమం సో అగ్గి, తంసహజాతాని తీణి భూతాని ఇన్ధనం, ఏవమ్పి సిద్ధం లక్ఖణభేదతో అగ్గిన్ధనానం అఞ్ఞత్తన్తి అగ్గి వియ ఇన్ధనతో రూపాదీహి అఞ్ఞో పుగ్గలో అనిచ్చో చ ఆపన్నోతి బ్యాహతాతి వేదితబ్బం.

పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి పటిజానన్తస్స పకారన్తరస్స అసమ్భవతో వుత్తేసు పకారేసు ఏకేన పకారేన ఉపలబ్భమానో ఉపలబ్భతీతి ‘‘ఆపన్న’’న్తి వుత్తం ‘‘పటిఞ్ఞాయ ఏకత్తాపన్న’’న్తి. ఏకత్తాపన్నత్తా ఏవ అప్పటిక్ఖిపితబ్బం, పుగ్గలే పటిసిద్ధే తదభినివేసోపి అయాథావతో పుగ్గలవాదినో గహితాకారసుఞ్ఞతావిభావనేన సకట్ఠానతో చావితో పటిసేధితో ఏవ నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘పుగ్గలదిట్ఠిం పటిసేధేన్తో’’తి. పుగ్గలోయేవ వా తథా పస్సితబ్బత్తా దిట్ఠి. ‘‘సామీ నివాసీ కారకో వేదకో నిచ్చో ధువో’’తి అభినివేసవిసయభూతో హి పరికప్పమత్తసిద్ధో పుగ్గలో ఇధ పటిక్ఖిపీయతి, ‘‘న చత్తారోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా’’తిఆదినా వుత్తవోహారపుగ్గలోతి అననుయోగో ఆకాసకుసుమస్స రత్తనీలాదిభావవిచారణా వియాతి అత్థో. పుబ్బే ‘‘నుపలబ్భతీ’’తి పటిజానిత్వా విసేసచోదనాయ అనాపజ్జనతో పున ‘‘న హేవా’’తి పటిక్ఖేపో పటిఞ్ఞాయ ఆపజ్జనలేసో. వఞ్ఝాపుత్తకస్స దీఘరస్సతానుయోగస్స వియ సబ్బేన సబ్బం పరమత్థతో అనుపలబ్భమానస్స పుగ్గలస్స రూపాదీహి అఞ్ఞానఞ్ఞతానుయోగస్స అననుయోగభావో ఏవ ఇధ అవిపరీతత్థో.

యంకారణాతి ఏతేన ‘‘యతోనిదాన’’న్తి ఏత్థ విభత్తిఅలోపో దట్ఠబ్బోతి దస్సేతి. అజ్ఝాచరన్తీతి అభిభవన్తి. అభినన్దనాదయో తణ్హాదీహి యథాసఙ్ఖ్యం యోజేతబ్బా, తణ్హాదిట్ఠీహి వా అభినన్దనజ్ఝోసానాని, తీహిపి అభివదనం అవిసేసేన వా తీహిపి తయో యోజేతబ్బా. ఏత్థ చే నత్థి అభినన్దితబ్బన్తిఆదినా అభినన్దనాదీనం అభావసూచనేన ఫలూపచారతో అభినన్దనాదీనం సముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధిభూతం మగ్గఫలం వుచ్చతి, తం పచ్చామసనఞ్చ ఏసేవాతి ఇదన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘అభి…పే… ఫలం వా’’తి.

‘‘ఞాయతీతి జాన’’న్తి ఉక్కంసగతివిజాననేన నిరవసేసం ఞేయ్యజాతం పరిగ్గయ్హతీతి తబ్బిసయాయ జానాతికిరియాయ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ కరణం భవితుమరహతీతి ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన జానితబ్బం జానాతీ’’తి వుత్తం. అథ వా పకరణవసేన, ‘‘భగవా’’తి సద్దన్తరసన్నిధానేన వా అయం అత్థో విభావేతబ్బో. పస్సం పస్సతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. జానన్తాపి విపల్లాసవసేన జానన్తి తిత్థియా పఠమజ్ఝానఅరూపజ్ఝానేహి కామరూపపరిఞ్ఞావాదినో. జానన్తో జానాతియేవ భగవా అనాగామిఅరహత్తమగ్గేహి తంపరిఞ్ఞావాదితాయ. అయఞ్చ అత్థో దుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తవసేన (మ. ని. ౧.౧౬౩, ౧౭౫ ఆదయో) విభావేతబ్బో. పఞ్ఞాచక్ఖునా ఉప్పన్నత్తా వా చక్ఖుభూతో. ఞాణభూతోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. అథ వా దిబ్బచక్ఖుఆదికం పఞ్చవిధమ్పి చక్ఖుం భూతో పత్తోతి చక్ఖుభూతో. ఏవం ఞాణభూతోతిఆదీసుపి దట్ఠబ్బం. సాముక్కంసికాయ ధమ్మదేసనాయ సాతిసయో భగవతో వత్తుఆదిభావోతి వుత్తం ‘‘చతుసచ్చధమ్మే వదతీతి వత్తా’’తిఆది. ‘‘పవత్తా’’తి ఏత్థ ప-కారస్స పకట్ఠత్థతం దస్సేతుం ‘‘చిరం…పే… పవత్తా’’తి ఆహ. నిద్ధారేత్వా నేతా నిన్నేతా.

‘‘ఏకూననవుతి చిత్తానీ’’తి వుత్తా చిత్తసహచరియాయ యథా ‘‘కున్తా పచరన్తీ’’తి. తేసఞ్చ పాళిపదేసానం ఏకేకం పదం ఉద్ధరిత్వాపి కిఞ్చాపి కుసలత్తికపదానియేవ ఉద్ధరిత్వా చిత్తుప్పాదకణ్డే చిత్తాని విభత్తాని, కుసలత్తికేన పన సభావధమ్మసఙ్గహితానం సేసత్తికదుకపదానం అసఙ్గహితానం అభావతో కుసలత్తికపదుద్ధారేన నయదస్సనభూతేన ఇతరత్తికదుకపదానిపి ఉద్ధటానేవాతి వుత్తం. ఏవఞ్చ కత్వా మాతికాగ్గహణం సమత్థితం భవతి.

సో చ ధమ్మోతి ‘‘తయో కుసలహేతూ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౦౬౦) పురిమాయ పురిమాయ పాళియా పచ్ఛిమా పచ్ఛిమా అత్థనిద్దేసోతి వుత్తం. ‘‘సమానేన్తీ’’తిసద్దస్స పటపటాయతి-సద్దస్స వియ సద్దనయో దట్ఠబ్బోతి దస్సేతుం ‘‘సమానం కరోన్తీ’’తి వుత్తం. సమానకరణఞ్చ ఊనపక్ఖిపనేన అధికాపనయనేన వా హోతి, ఇధ ఊనపక్ఖిపనేనాతి దస్సేతుం ‘‘పూరేన్తీ’’తి వుత్తం. సమానేతబ్బన్తి ఏత్థాపీతి ‘‘పట్ఠానం సమానేతబ్బ’’న్తి ఏత్థ.

బలవతా ఞాణవేగేన అభిధమ్మపచ్చవేక్ఖణవసప్పవత్తేన. బలవతో ఞాణవేగస్స సబ్బకిలేసక్ఖేపనవసప్పవత్తస్స. గమ్భీరమేవ గమ్భీరగతం దిట్ఠిగతన్తిఆదీసు వియ. నిరవసేసేనాతి న కఞ్చి అవసేసేత్వా. పఞ్చఖీలరహితేనాతి పఞ్చచేతోఖీలరహితేన.

ఏకాధికేసు అట్ఠసు కిలేససతేసూతి ‘‘జాతిమదో’’తిఆదినా ఏకకవసేన ఆగతా తేసత్తతి, ‘‘కోధో చ ఉపనాహో చా’’తిఆదినా దుకవసేన ఛత్తింస, ‘‘తీణి అకుసలమూలానీ’’తిఆదినా తికవసేన పఞ్చాధికం సతం, ‘‘చత్తారో ఆసవా’’తిఆదినా చతుక్కవసేన ఛప్పఞ్ఞాస, ‘‘పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనానీ’’తిఆదినా పఞ్చకవసేన పఞ్చసత్తతి, ‘‘ఛ వివాదమూలానీ’’తిఆదినా ఛక్కవసేన చతురాసీతి, ‘‘సత్త అనుసయా’’తిఆదినా సత్తకవసేన ఏకూనపఞ్ఞాస, ‘‘అట్ఠ కిలేసవత్థూనీ’’తిఆదినా అట్ఠకవసేన చతుసట్ఠి, ‘‘నవ ఆఘాతవత్థూనీ’’తిఆదినా నవకవసేన ఏకాసీతి, ‘‘దస కిలేసవత్థూనీ’’తిఆదినా దసకవసేన సత్తతి, ‘‘అజ్ఝత్తికస్సుప్పాదాయ అట్ఠారస తణ్హావిచరితానీ’’తిఆదినా అట్ఠారసకవసేన అట్ఠసతన్తి ఏవం ఏకాధికేసు అట్ఠసు కిలేససతేసు. సేసా తేనవుతాధికం ఛసతం కిలేసా. తే బ్రహ్మజాలసుత్తాగతాహి ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠీహి సహ పఞ్చపఞ్ఞాసాధికం సత్తసతం హోన్తి.

అథ వా చుద్దసేకన్తాకుసలా, పఞ్చవీసతి కుసలాబ్యాకతసాధారణా, చుద్దస కుసలత్తికసాధారణా, ఉపచయాదిద్వయం ఏకం కత్వా సత్తవీసతి రూపాని చాతి ఇమే అసీతి ధమ్మా, ఇమేసు భావద్వయే ఏకం ఠపేత్వా అజ్ఝత్తికా ఏకూనాసీతి, బాహిరా ఏకూనాసీతీతి సబ్బేపి అట్ఠపఞ్ఞాసాధికం సతం హోన్తి. ఇమేసు ఏకేకస్మిం దసన్నం దసన్నం కిలేసానం ఉప్పజ్జనతో అసీతిఅధికం దియడ్ఢకిలేససహస్సం హోన్తి.

అథ వా తేపఞ్ఞాస అరూపధమ్మా, అట్ఠారస రూపరూపాని, ఆకాసధాతు, లక్ఖణరూపాని చాతి పఞ్చసత్తతి ధమ్మా అజ్ఝత్తబహిద్ధాభేదతో పఞ్ఞాససతం హోన్తి. తత్థ ఏకేకస్మిం దస దస కిలేసాతిపి దియడ్ఢకిలేససహస్సం. తథా ఏత్థ వేదనం సుఖిన్ద్రియాదివసేన పఞ్చవిధం కత్వా సత్తపఞ్ఞాస అరూపధమ్మా, అట్ఠారస రూపరూపాని చాతి పఞ్చసత్తతి విపస్సనూపగధమ్మా అజ్ఝత్తబహిద్ధాభేదతో పఞ్ఞాససతం హోన్తి. ఏతేసు ఏకేకస్మిం దస దస కిలేసాతిపి దియడ్ఢకిలేససహస్సం.

అపరో నయో – ద్వాదసఅకుసలచిత్తుప్పాదేసు పఠమే ఛ కిలేసా, దుతియే సత్త, తతియే ఛ, చతుత్థే సత్త, పఞ్చమే ఛ, ఛట్ఠే సత్త, సత్తమే ఛ, అట్ఠమే సత్త, నవమే పఞ్చ, దసమే ఛ, ఏకాదసమే పఞ్చ, ద్వాదసమే చత్తారోతి సబ్బే ద్వాసత్తతి, ఇమే పఞ్చద్వారికా పఞ్చసు రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు ఏకేకస్మిం ద్వాసత్తతీతి సట్ఠిఅధికాని తీణి సతాని, మనోద్వారికా పన ఛసు ఆరమ్మణేసు ఏకేకస్మిం ద్వాసత్తతి ద్వాసత్తతీతి కత్వా ద్వత్తింసాధికాని చత్తారి సతాని, సబ్బానిపి ద్వానవుతిఅధికాని సత్తసతాని, తాని అజ్ఝత్తబహిద్ధావిసయతాయ చతురాసీతిఅధికం దియడ్ఢకిలేససహస్సం హోన్తీతి వేదితబ్బం.

అథ వా రూపారమ్మణాదీని పఞ్చ, అవసేసరూపవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణవసేన పఞ్చ ధమ్మారమ్మణకా సేసా చాతి దస, తే అజ్ఝత్తబహిద్ధాభేదతో వీసతి, పఞ్ఞత్తి చాతి ఏకవీసతియా ఆరమ్మణేసు ద్వాసత్తతి ద్వాసత్తతి కిలేసాతి ద్వాదసాధికం దియడ్ఢకిలేససహస్సం హోన్తి.

అథ వా ద్వాదససు అకుసలచిత్తుప్పాదేసు పఠమే వీసతి ధమ్మా, దుతియే ద్వావీసతి, తతియే వీసతి, చతుత్థే ద్వావీసతి, పఞ్చమే ఏకూనవీసతి, ఛట్ఠే ఏకూనవీసతి, సత్తమే ఏకూనవీసతి, అట్ఠమే ఏకవీసతి, నవమే ఏకూనవీసతి, దసమే ఏకవీసతి, ఏకాదసమే సోళస, ద్వాదసమే సోళసాతి సబ్బే అకుసలధమ్మా ఛత్తింసాధికాని ద్వే సతాని, ఇమే ఛసు ఆరమ్మణేసు పచ్చేకం ఛత్తిం సాధికాని ద్వే సతాని, సబ్బే సోళసాధికాని చత్తారి సతాని చ సహస్సం హోన్తీతి ఏవమ్పి దియడ్ఢకిలేససహస్సం వేదితబ్బం.

ఇతరేసన్తి తణ్హావిచరితానం ‘‘అతీతాని ఛత్తింసా’’తిఆదినా అతీతాదిభావామసనతో. ఖేపనేతి అరియమగ్గేన సముచ్ఛిన్దనే. ‘‘దియడ్ఢకిలేససహస్సం ఖేపేత్వా’’తి హి వుత్తం. పరమత్థతో అతీతాదీనం మగ్గేన అప్పహాతబ్బత్తా ‘‘అతీతాదిభావామసనా అగ్గహణం ఖేపనే’’తి వుత్తం. యం పన పట్ఠానే ‘‘దస్సనేన పహాతబ్బో ధమ్మో దస్సనేన పహాతబ్బస్స ధమ్మస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా తికే, తథా దస్సనేన పహాతబ్బాతీతతికతికే ‘‘అతీతా దస్సనేన పహాతబ్బా’’తిఆదినా చ తీసు కాలేసు దస్సనాదిపహాతబ్బవచనం కతం, తం అతీతాదీనం సంకిలిట్ఠతాయ అపాయగమనీయతాయ చ దస్సనపహాతబ్బేహి నిరతిసయత్తా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

న భాసితత్థవచనన్తి ఇదం ‘‘హితపరియాయవచన’’న్తి ఏతేన నివత్తితస్స ఏకదేసకథనం. యథా హి అయం అత్థ-సద్దో న భాసితత్థవచనం, ఏవం విసయప్పయోజనాదివచనమ్పి న హోతీతి. యథావుత్తస్సాతి హితపరియాయస్స. ‘‘న హఞ్ఞదత్థత్థిపసంసలాభా’’తి పదస్స నిద్దేసే ‘‘అత్తత్థో వా పరత్థో వా’’తిఆదినా (మహాని. ౬౯) కిఞ్చాపి సుత్తనిరపేక్ఖం అత్తత్థాదయో వుత్తా సుత్తత్థభావేన అనిద్దిట్ఠత్తా, తేసు పన ఏకోపి అత్థప్పభేదో సుత్తేన దీపేతబ్బతం నాతిక్కమతీతి ఆహ ‘‘తే సుత్తం సూచేతీ’’తి. ఇమస్మిం వికప్పే అత్థ-సద్దో భాసితత్థవచనమ్పి హోతి. పురిమకా హి పఞ్చ అత్థప్పభేదా హితపరియాయా, తతో పరే ఛ భాసితత్థప్పభేదా, పచ్ఛిమకా పన ఉభయసభావా. తత్థ దురధిగమతాయ విభావనే అలద్ధగాధో గమ్భీరో, న వివటో గుళ్హో, మూలుదకాదయో వియ పంసునా అక్ఖరసన్నివేసాదినా తిరోహితో పటిచ్ఛన్నో, నిద్ధారేత్వా ఞాపేతబ్బో నేయ్యో, యథారుతవసేనేవ వేదితబ్బో నీతో. అనవజ్జనిక్కిలేసవోదానా పరియాయవసేన వుత్తా, కుసలవిపాకకిరియధమ్మవసేన వా. పరమత్థో నిబ్బానం, అవిపరీతసభావో ఏవ వా. సాతిసయం పకాసితాని తప్పరభావేన పకాసితత్తా. ‘‘ఏత్తకం తస్స భగవతో సుత్తాగతం సుత్తపరియాపన్న’’న్తి (పాచి. ౧౨౪౨), ‘‘సకవాదే పఞ్చసుత్తసతానీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; కథా. అట్ఠ. నిదానకథా) చ ఏవమాదీసు సుత్త-సద్దో ఉపచరితోతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘ఇదమేవ అత్థానం సూచనతో సుత్తన్తి వుత్త’’న్తి. ఏకన్తహితపటిలాభసంవత్తనికా సుత్తన్తదేసనాతి ఇదమ్పి వినేయ్యానం హితసమ్పాపనే సుత్తన్తదేసనాయ తప్పరభావంయేవ సన్ధాయ వుత్తం. తప్పరభావో చ వినేయ్యజ్ఝాసయానులోమతో దట్ఠబ్బో, తథా అత్తత్థాదిప్పకాసనపధానతాపి. ఇతరేహీతి వినయాభిధమ్మేహి.

రత్తిఆదీసూతి రత్తిరాజవినయేసు విసయభూతేసు. నను చ ‘‘అభిరత్తీ’’తి అవుత్తత్తా రత్తిగ్గహణం న కత్తబ్బం, ‘‘అభిఞ్ఞాతా అభిలక్ఖితా’’తి చ ఞాణలక్ఖణకిరియావిసేసకో అభి-సద్దోతి? న, ‘‘అభిఞ్ఞాతా అభిలక్ఖితా’’తి అభి-సద్దవిసిట్ఠానం ఞాతలక్ఖితసద్దానం రత్తిసద్దేన సమానాధికరణతాయ రత్తివిసయత్తా. ఏత్థ చ వాచకసద్దసన్నిధానే నిపాతానం తదత్థజోతకమత్తత్తా లక్ఖితసద్దత్థజోతకో అభి-సద్దో లక్ఖణే వత్తతీతి వుత్తో. అభిలక్ఖితసద్దపరియాయో చ అభిఞ్ఞాతసద్దోతి దట్ఠబ్బో, అభివినయసద్దస్స పన అభిపురిసస్స వియ సమాససిద్ధి దట్ఠబ్బా. అనేకత్థా హి నిపాతా, అనేకత్థభేదో చ సద్దానం పయోగవిసయోతి.

కిఞ్చాపి దేసనాదయో దేసేతబ్బాదినిరపేక్ఖా న సన్తి, ఆణాదయో పన విసేసతో దేసకాదిఅధీనాతి తంతంవిసేసయోగవసేన తేసం భేదో వుత్తో. యథా హి ఆణావిధానం విసేసతో ఆణారహాధీనం తత్థ కోసల్లయోగతో, ఏవం వోహారపరమత్థవిధానాని చ విధాయకాధీనానీతి ఆణాదివిధినో దేసకాయత్తతా వుత్తా. అపరాధజ్ఝాసయానురూపం వియ ధమ్మానురూపమ్పి సాసనం విసేసతో తథావినేతబ్బపుగ్గలాపేక్ఖన్తి వుత్తం ‘‘సాసితబ్బ…పే… తబ్బభావేనా’’తి. సంవరాసంవరనామరూపానం వియ వినివేఠేతబ్బాయ దిట్ఠియాపి కథనం సతి వాచావత్థుస్మిం, నాసతీతి విసేసతో తదధీనన్తి ఆహ ‘‘కథేతబ్బస్స…పే… కథా’’తి. ఉపారమ్భాదీతి ఉపారమ్భనిస్సరణధమ్మకోసరక్ఖణాని. పరియాపుణనాదీతి పరియాపుణనసుప్పటిపత్తిదుప్పటిపత్తియో.

తన్తిసముదాయో అవయవతన్తియా ఆధారో యథా ‘‘రుక్ఖే సాఖా’’తి. న చోదేతబ్బమేతం సముఖేన, విసయవిసయిముఖేన వా వినయాదీనంయేవ గమ్భీరభావస్స వుత్తత్తాతి అధిప్పాయో. ధమ్మో హి వినయాదయో, తేసఞ్చ విసయో అత్థో, ధమ్మత్థవిసయా చ దేసనాపటివేధాతి. ‘‘పటివేధస్సా’’తిఆదినా ధమ్మత్థానం దుప్పటివిద్ధత్తా దేసనాయ ఉప్పాదేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా పటివేధస్స ఉప్పాదేతుఞ్చ పటివిజ్ఝితుఞ్చ అసక్కుణేయ్యత్తా దుక్ఖోగాహతం దస్సేతి.

ధమ్మానురూపం యథాధమ్మన్తి చ అత్థో యుజ్జతి. దేసనాపి హి పటివేధో వియ అవిపరీతం సవిసయవిభావనతో ధమ్మానురూపం పవత్తతి యతో ‘‘అవిపరీతాభిలాపో’’తి వుచ్చతి. ధమ్మనిరుత్తిం దస్సేతీతి ఏతేన దేసనాసద్దసభావాతి దీపేతి. తథా హి నిరుత్తిపటిసమ్భిదాయ పరిత్తారమ్మణాదిభావో పాళియం వుత్తో, అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘తంతంసభావనిరుత్తిసద్దం ఆరమ్మణం కత్వా’’తిఆదినా సద్దారమ్మణతా. ఇమస్స అత్థస్స అయం సద్దో వాచకోతి వచనవచనీయం వవత్థపేత్వా తంతంవచనీయవిభావనవసేన పవత్తితో హి సద్దో దేసనాతి. నను చ ‘‘ధమ్మో తన్తీ’’తి ఇమస్మిం పక్ఖే ధమ్మస్సపి సద్దసభావత్తా ధమ్మదేసనానం విసేసో న సియాతి? న, తేసం తేసం అత్థానం బోధకభావేన ఞాతో ఉగ్గహితాదివసేన చ పుబ్బే పవత్తితో సద్దప్పబన్ధో ధమ్మో, పచ్ఛా పరేసం అవబోధనత్థం పవత్తితో తదత్థప్పకాసనకో సద్దో దేసనాతి. అథ వా యథావుత్తసద్దసముట్ఠాపకో చిత్తుప్పాదో దేసనా ముసావాదాదయో వియ. వచనస్స పవత్తనన్తి చ యథావుత్తచిత్తుప్పాదమాహ. సో హి వచనం పవత్తేతి, తం వా ఏతేన పవత్తీయతీతి పవత్తనం. దేసీయతి అత్థో ఏతేనాతి దేసనా. పకారేహి ఞాపీయతి ఏతేన, పకారతో ఞాపేతీతి వా పఞ్ఞత్తీతి వుచ్చతీతి. తేనేవాహ ‘‘అధిప్పాయో’’తిఆది. అభిసమేతి, అభిసమీయతి వా ఏతేనాతి అభిసమయోతి ఏవమ్పి అభిసమయత్థో సమ్భవతి. అభిసమేతబ్బతో పన అభిసమయోతి దుతియవికప్పే పటివేధోయేవాతి.

వుత్తనయేన వేదితబ్బాతి అవిజ్జాసఙ్ఖారాదీనం ధమ్మత్థానం దుప్పటివిజ్ఝతాయ దుక్ఖోగాహతా, తేసం పఞ్ఞాపనస్స దుక్కరభావతో తందేసనాయ పటివేధనసఙ్ఖాతస్స పటివేధస్స ఉప్పాదనవిసయికరణానం అసక్కుణేయ్యతాయ దుక్ఖోగాహతా వేదితబ్బా.

కారణే ఫలవోహారేన తే ధమ్మా దుక్ఖాయ సంవత్తన్తీతి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉపారమ్భ…పే… హేతుభావేనా’’తి. అఞ్ఞం అత్థన్తి ఉపారమ్భం నిస్సరణఞ్చ. నిట్ఠాపేత్వాతి కథనవసేన పరియోసాపేత్వా. తస్స ‘‘ఆరద్ధ’’న్తి ఏతేన సమ్బన్ధో. ఉద్దానసఙ్గహాదిభేదో సఙ్గీతోతి పాఠో యుత్తో, ‘‘సఙ్గీతియా’’తి పన లిఖన్తి. పురిమం వా సఙ్గీతియాతి భావేన భావలక్ఖణే భుమ్మం, పచ్ఛిమం అధికరణే. పిటకాదీతి పిటకనికాయఙ్గధమ్మక్ఖన్ధాని.

తత్థ అఙ్గేసు సుత్తఙ్గమేవ న సమ్భవతి ‘‘సగాథకం సుత్తం గేయ్యం, నిగ్గాథకం సుత్తం వేయ్యాకరణ’’న్తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా; పారా. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా; ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా) వుత్తత్తా, మఙ్గలసుత్తాదీనఞ్చ సుత్తఙ్గసఙ్గహో న సియా గాథాభావతో ధమ్మపదాదీనం వియ, గేయ్యఙ్గసఙ్గహో వా సియా సగాథకత్తా సగాథావగ్గస్స వియ, తథా ఉభతోవిభఙ్గాదీసు సగాథకపదేసానన్తి? వుచ్చతే –

సుత్తన్తి సామఞ్ఞవిధి, విసేసవిధయో పరే;

సనిమిత్తా నిరుళ్హత్తా, సహతాఞ్ఞేన నాఞ్ఞతో. (నేత్తి. అట్ఠ. సఙ్గహవారవణ్ణనా);

సబ్బస్సపి హి బుద్ధవచనస్స సుత్తన్తి అయం సామఞ్ఞవిధి. తేనేవాహ ఆయస్మా మహాకచ్చాయనో నేత్తియం ‘‘నవవిధసుత్తన్తపరియేట్ఠీ’’తి (నేత్తి. సఙ్గహవార). ‘‘ఏత్తకం తస్స భగవతో సుత్తాగతం సుత్తపరియాపన్నం (పాచి. ౧౨౪౨) సకవాదే పఞ్చ సుత్తసతానీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; కథా. అట్ఠ. నిదానకథా) ఏవమాది చ ఏతస్స అత్థస్స సాధకం, తదేకదేసేసు పన గేయ్యాదయో విసేసవిధయో తేన తేన నిమిత్తేన పతిట్ఠితత్తా. తథా హి గేయ్యస్స సగాథకత్తం తబ్భావనిమిత్తం. లోకేపి హి ససిలోకం సగాథకం వా చుణ్ణియగన్థం ‘‘గేయ్య’’న్తి వదన్తి. గాథావిరహే పన సతి పుచ్ఛం కత్వా విస్సజ్జనభావో వేయ్యాకరణస్స. పుచ్ఛావిస్సజ్జనఞ్హి బ్యాకరణన్తి వుచ్చతి. బ్యాకరణమేవ వేయ్యాకరణన్తి.

ఏవం సన్తే సగాథకానమ్పి పఞ్హవిస్సజ్జనవసేన పవత్తానం వేయ్యాకరణభావో ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి వేయ్యాకరణాదిసఞ్ఞానం అనోకాసభావతో ‘‘గాథావిరహే పన సతీ’’తి విసేసితత్తా చ. తథా హి ధమ్మపదాదీసు కేవలం గాథాబన్ధేసు సగాథకత్తేపి సోమనస్సఞాణమయికగాథాపటిసంయుత్తేసు ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆదివచనసమ్బన్ధేసు అబ్భుతధమ్మపటిసంయుత్తేసు చ సుత్తవిసేసేసు యథాక్కమం గాథాఉదానఇతివుత్తకఅబ్భుతధమ్మసఞ్ఞా పతిట్ఠితా, తథా సతిపి గాథాబన్ధభావే భగవతో అతీతాసు జాతీసు చరియానుభావప్పకాసకేసు జాతకసఞ్ఞా. సతిపి పఞ్హవిస్సజ్జనభావే సగాథకత్తే చ కేసుచి సుత్తన్తేసు వేదస్స లభాపనతో వేదల్లసఞ్ఞా పతిట్ఠితాతి ఏవం తేన తేన సగాథకత్తాదినా నిమిత్తేన తేసు తేసు సుత్తవిసేసేసు గేయ్యాదిసఞ్ఞా పతిట్ఠితాతి విసేసవిధయో సుత్తఙ్గతో పరే గేయ్యఙ్గాదయో. యం పనేత్థ గేయ్యఙ్గాదినిమిత్తరహితం, తం సుత్తఙ్గం విసేససఞ్ఞాపరిహారేన సామఞ్ఞసఞ్ఞాయ పవత్తనతోతి.

నను చ సగాథకం సుత్తం గేయ్యం, నిగ్గాథకం సుత్తం వేయ్యాకరణన్తి సుత్తఙ్గం న సమ్భవతీతి చోదనా తదవత్థాతి? న, సోధితత్తా. సోధితఞ్హి పుబ్బే గాథావిరహే సతి పుచ్ఛావిస్సజ్జనభావో వేయ్యాకరణభావస్స నిమిత్తన్తి. యఞ్చ వుత్తం ‘‘గాథాభావతో మఙ్గలసుత్తాదీనం సుత్తఙ్గసఙ్గహో న సియా’’తి, తం న, నిరుళ్హత్తా. నిరుళ్హో హి మఙ్గలసుత్తాదీసు సుత్తభావో. న హి తాని ధమ్మపదబుద్ధవంసాదయో వియ గాథాభావేన పఞ్ఞాతాని, కిన్తు సుత్తభావేనేవ. తేనేవ హి అట్ఠకథాయం సుత్తనామకన్తి నామగ్గహణం కతం. యం పన వుత్తం ‘‘సగాథకత్తా గేయ్యఙ్గసఙ్గహో వా సియా’’తి, తదపి నత్థి. యస్మా సహతాఞ్ఞేన. సహ గాథాహీతి సగాథకం, సహభావో చ నామ అత్తతో అఞ్ఞేన హోతి, న చ మఙ్గలసుత్తాదీసు గాథావినిముత్తో కోచి సుత్తప్పదేసో అత్థి, యో ‘‘సహ గాథాహీ’’తి వుచ్చేయ్య, న చ సముదాయో నామ కోచి అత్థి. యదపి వుత్తం ‘‘ఉభతోవిభఙ్గాదీసు సగాథకప్పదేసానం గేయ్యఙ్గసఙ్గహో సియా’’తి, తదపి న, అఞ్ఞతో. అఞ్ఞా ఏవ హి తా గాథా జాతకాదిపరియాపన్నత్తా. అతో న తాహి ఉభతోవిభఙ్గాదీనం గేయ్యఙ్గభావోతి ఏవం సుత్తాదీనం అఙ్గానం అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్కరాభావో వేదితబ్బో.

జినసాసనం అభిధమ్మో. పటివిద్ధట్ఠానం పటివేధభూమి పటివేధావత్థా, పటివేధహేతు వా. ‘‘సో ఏవం పజానామి సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయాపి వేదయిత’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౧-౧౨) వుత్తం. పాళియం పన ‘‘సో ఏవం పజానామి మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయాపి వేదయితం. సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయాపి వేదయిత’’న్తి ఆగతం (సం. ని. ౫.౧౧-౧౨). పచ్చయాదీహీతి పచ్చయసభావవూపసమతదుపాయాదీహి. పరవాదిచోదనం పత్వాతి అట్ఠకథాయం ఆగతం పరవాదిచోదనం పత్వా. అధిగ…పే… రూపేనాతి అధిగన్తబ్బో చ సో దేసేతబ్బో చాతి అధిగన్తబ్బదేసేతబ్బో, సో ఏవ ధమ్మో, తదనురూపేన. ఏత్థ చ యథాధమ్మసాసనత్తా యథాధిగతధమ్మదేసనాభావతో అభిధమ్మస్స అభిసమ్బోధి అధిగమనిదానం. దేసకాలాదియేవ దేసనానిదానం. యం పన అట్ఠకథాయం ‘‘దేసనానిదానం యావ ధమ్మచక్కప్పవత్తనా’’తి వుత్తం, తం అభిధమ్మదేసనావిసేసేన ధమ్మచక్కప్పవత్తనన్తి కత్వా వుత్తం. ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తే వా దేసితేహి అరియసచ్చేహి సకలాభిధమ్మపదత్థసఙ్గహతో, పరమత్థతో అభిధమ్మభూతానం వా సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం తత్థ దేసితత్తా వుత్తం. తత్తకానంయేవ దేసనారుళ్హతాయ అడ్ఢఛక్కేసు జాతకసతేసు పరిపాచనం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. న హి ఏత్తకాసు ఏవ జాతీసు పుఞ్ఞాదిసమ్భారసమ్భరణం, కిం పన కారణం ఏత్తకా ఏవ జాతియో దేసితాతి? తదఞ్ఞేసం అట్ఠుప్పత్తియా అభావతో.

సుమేధకథావణ్ణనా

ఉప్పన్నే బుద్ధే తతో అత్తానం సేయ్యతో వా సదిసతో వా దహన్తో ఝానాభిఞ్ఞాహి పరిహాయతి, న తథా సుమేధపణ్డితో అట్ఠాసీతి తస్స ఝానాభిఞ్ఞాహి అపరిహాని దట్ఠబ్బా. తేనేవాహ ‘‘తాపసేహి అసమో’’తి. యథా నిబ్బానం, అఞ్ఞం వా నిచ్చాభిమతం అవిపరీతవుత్తితాయ సబ్బకాలం తథాభావేన ‘‘సస్సత’’న్తి వుచ్చతి, ఏవం బుద్ధానం వచనన్తి తస్స సస్సతతా వుత్తా. తేనేవాహ ‘‘అవిపరీతమేవా’’తి. ఉపపారమీఆదివిభాగేన అనేకప్పకారతా. సమాదానాధిట్ఠానన్తి సమాదానస్స అధిట్ఠానం పవత్తనం కరణన్తి అత్థో. ఞాణతేజేనాతి పారమీపవిచయఞాణప్పభావేన. మహానుభావఞ్హి తం ఞాణం బోధిసమ్భారేసు అనావరణం అనాచరియకం మహాబోధిసముప్పత్తియా అనురూపపుబ్బనిమిత్తభూతం. తథా హి తం మనుస్సపురిసభావాదిఆధారమేవ జాతం. కాయాదీసు అసుభసఞ్ఞాదిభావేన సుద్ధగోచరా. ‘‘అఞ్ఞథా’’తి పదస్స పకరణపరిచ్ఛిన్నం అత్థం దస్సేన్తో ‘‘లీనతా’’తి ఆహ. లీనతాతి చ సఙ్కోచో వీరియహాని వీరియారమ్భస్స అధిప్పేతత్తా. తేనాహ ‘‘ఏసా మే వీరియపారమీ’’తి.

నిదానకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.