౧. పత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౯౮-౬౦౨. పత్తవగ్గస్స పఠమే భణ్డన్తి విక్కేతబ్బభణ్డం. యస్మా వణ్ణసద్దో సణ్ఠానజాతిరూపాయతనకారణపమాణగుణపసంసాదీసు దిస్సతి. ‘‘మహన్తం సప్పరాజవణ్ణం అభినిమ్మినిత్వా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౪౨) హి సణ్ఠానం వుచ్చతి. ‘‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో, హీనో అఞ్ఞో వణ్ణో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౪౦౨) జాతి. ‘‘పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౩౦౩) రూపాయతనం.

‘‘న హరామి న భఞ్జామి, ఆరా సిఙ్ఘామి వారిజం;

అథ కేన ను వణ్ణేన, గన్ధత్థేనోతి వుచ్చతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౨౩౪; జా. ౧.౬.౧౧౬) –

ఆదీసు కారణం. ‘‘తయో పత్తస్స వణ్ణా’’తిఆదీసు (పారా. ౬౦౨) పమాణం. ‘‘కదా సఞ్ఞుళ్హా పన తే గహపతి ఇమే సమణస్స గోతమస్స వణ్ణా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౭౭) గుణో. ‘‘వణ్ణారహస్స వణ్ణం భాసతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౩) పసంసా. తస్మా వుత్తం ‘‘తయో పత్తస్స వణ్ణాతి తీణి పత్తస్స పమాణానీ’’తి.

అడ్ఢతేరసపలా హోతీతి ఏత్థ ‘‘మాసానం అడ్ఢతేరసపలాని గణ్హాతీ’’తి వదన్తి. ‘‘మగధనాళి నామ ఛపసతా నాళీ’’తి కేచి. ‘‘అట్ఠపసతా’’తి అపరే. తత్థ పురిమానం మతేన తిపసతాయ నాళియా ద్వే నాళియో ఏకా మగధనాళి హోతి, పచ్ఛిమానం చతుపసతాయ నాళియా ద్వే నాళియో ఏకా మగధనాళి. ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన పన ‘‘పకతియా చతుముట్ఠికం కుడువం, చతుకుడువం నాళికం, తాయ నాళియా సోళస నాళియో దోణం, తం పన మగధనాళియా ద్వాదస నాళియో హోన్తీ’’తి వుత్తం, తస్మా తేన నయేన ‘‘మగధనాళి నామ పఞ్చ కుడువాని ఏకఞ్చ ముట్ఠిం ఏకాయ ముట్ఠియా తతియఞ్చ భాగం గణ్హాతీ’’తి వేదితబ్బం.

సబ్బసమ్భారసఙ్ఖతోతి జీరకాదిసబ్బసమ్భారేహి సఙ్ఖతో. ఆలోపస్స ఆలోపస్స అనురూపన్తి ఏత్థ ‘‘బ్యఞ్జనస్స మత్తా నామ ఓదనచతుత్థో భాగో’’తి బ్రహ్మాయుసుత్తస్స అట్ఠకథాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౮౭) వుత్తత్తా ఆలోపస్స చతుత్థభాగప్పమాణం బ్యఞ్జనం ఆలోపస్స అనురూపన్తి గహేతబ్బం. ఇధ పన సూపస్సేవ ఓదనచతుత్థభాగప్పమాణతం దస్సేత్వా ఏతస్స లక్ఖణే దస్సితే ఇతరస్సపి దస్సితమేవ హోతీతి బ్యఞ్జనస్స తథా విసేసేత్వా పమాణం న దస్సితం.

మగధనాళియా ఉపడ్ఢప్పమాణో ఇధ పత్థోతి ఆహ ‘‘పత్థోదనన్తి మగధనాళియా ఉపడ్ఢనాళికోదన’’న్తి. ఇమినా చ ‘‘పత్థద్వయం మగధనాళీ’’తి దస్సితం హోతి. పత్థో చ ‘‘చతుపలో కుడువో, చతుకుడువో పత్థో’’తి ఇమినా లోకియవోహారేన వేదితబ్బో. భాజనపరిభోగేనాతి ఉదకాహరణాదినా భాజనపరిభోగేన.

౬౦౭. ధోతేతి పరిభోగావసానదస్సనత్థం వుత్తం, న పన ధోతేయేవ దుక్కటం ఆపజ్జతి తతో పురేతరం పరిభోగకాలేయేవ ఆపజ్జనతో.

౬౦౮. పఞ్చహి ద్వీహీతి ఇదం ‘‘ఏత్తావతా కాళవణ్ణతా సమ్పజ్జతీ’’తి దస్సనత్థం వుత్తం. ‘‘యది పన ఏకేనపి పాకేన కాళవణ్ణో హోతి, అధిట్ఠానుపగోయేవా’’తి వదన్తి. హత్థానాగతస్సపి అధిట్ఠాతబ్బభావదస్సనత్థం ‘‘యదిహీ’’తిఆది వుత్తం. ఇమినా చ దూరే ఠితమ్పి అధిట్ఠాతుం వికప్పేతుఞ్చ లభతి, ఠపితట్ఠానసల్లక్ఖణఞ్చ న పమాణన్తి వేదితబ్బం. సుత్వా వాతి పత్తకారకేన పేసితభిక్ఖునా అనాణత్తో కేవలం తస్స కథేన్తస్స వచనమత్తం సుత్వా. న పమాణన్తి తేన అపేసితత్తా. సామన్తవిహారేతి ఇదం ఉపచారమత్తం, తతో దూరే ఠితమ్పి అధిట్ఠాతుం వట్టతియేవ. ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వాతి ఇదమ్పి ఉపచారమత్తం, పత్తసల్లక్ఖణమేవేత్థ పమాణం. పత్తే వా ఛిద్దం హోతీతి ముఖవట్టితో హేట్ఠా ద్వఙ్గులమత్తోకాసతో పట్ఠాయ యత్థ కత్థచి ఛిద్దం హోతి. సేసమేత్థ పఠమకథినే వుత్తనయమేవ.

పత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.