౩. పత్తవగ్గో

౧. పత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౯౮-౬౦౨. పత్తవగ్గస్స పఠమే భణ్డన్తి విక్కేతబ్బభణ్డం. యస్మా వణ్ణసద్దో సణ్ఠానజాతిరూపాయతనకారణపమాణగుణపసంసాదీసు దిస్సతి. ‘‘మహన్తం సప్పరాజవణ్ణం అభినిమ్మినిత్వా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౪౨) హి సణ్ఠానం వుచ్చతి. ‘‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో, హీనో అఞ్ఞో వణ్ణో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౪౦౨) జాతి. ‘‘పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౩౦౩) రూపాయతనం.

‘‘న హరామి న భఞ్జామి, ఆరా సిఙ్ఘామి వారిజం;

అథ కేన ను వణ్ణేన, గన్ధత్థేనోతి వుచ్చతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౨౩౪; జా. ౧.౬.౧౧౬) –

ఆదీసు కారణం. ‘‘తయో పత్తస్స వణ్ణా’’తిఆదీసు (పారా. ౬౦౨) పమాణం. ‘‘కదా సఞ్ఞుళ్హా పన తే గహపతి ఇమే సమణస్స గోతమస్స వణ్ణా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౭౭) గుణో. ‘‘వణ్ణారహస్స వణ్ణం భాసతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౩) పసంసా. తస్మా వుత్తం ‘‘తయో పత్తస్స వణ్ణాతి తీణి పత్తస్స పమాణానీ’’తి.

అడ్ఢతేరసపలా హోతీతి ఏత్థ ‘‘మాసానం అడ్ఢతేరసపలాని గణ్హాతీ’’తి వదన్తి. ‘‘మగధనాళి నామ ఛపసతా నాళీ’’తి కేచి. ‘‘అట్ఠపసతా’’తి అపరే. తత్థ పురిమానం మతేన తిపసతాయ నాళియా ద్వే నాళియో ఏకా మగధనాళి హోతి, పచ్ఛిమానం చతుపసతాయ నాళియా ద్వే నాళియో ఏకా మగధనాళి. ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన పన ‘‘పకతియా చతుముట్ఠికం కుడువం, చతుకుడువం నాళికం, తాయ నాళియా సోళస నాళియో దోణం, తం పన మగధనాళియా ద్వాదస నాళియో హోన్తీ’’తి వుత్తం, తస్మా తేన నయేన ‘‘మగధనాళి నామ పఞ్చ కుడువాని ఏకఞ్చ ముట్ఠిం ఏకాయ ముట్ఠియా తతియఞ్చ భాగం గణ్హాతీ’’తి వేదితబ్బం.

సబ్బసమ్భారసఙ్ఖతోతి జీరకాదిసబ్బసమ్భారేహి సఙ్ఖతో. ఆలోపస్స ఆలోపస్స అనురూపన్తి ఏత్థ ‘‘బ్యఞ్జనస్స మత్తా నామ ఓదనచతుత్థో భాగో’’తి బ్రహ్మాయుసుత్తస్స అట్ఠకథాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౮౭) వుత్తత్తా ఆలోపస్స చతుత్థభాగప్పమాణం బ్యఞ్జనం ఆలోపస్స అనురూపన్తి గహేతబ్బం. ఇధ పన సూపస్సేవ ఓదనచతుత్థభాగప్పమాణతం దస్సేత్వా ఏతస్స లక్ఖణే దస్సితే ఇతరస్సపి దస్సితమేవ హోతీతి బ్యఞ్జనస్స తథా విసేసేత్వా పమాణం న దస్సితం.

మగధనాళియా ఉపడ్ఢప్పమాణో ఇధ పత్థోతి ఆహ ‘‘పత్థోదనన్తి మగధనాళియా ఉపడ్ఢనాళికోదన’’న్తి. ఇమినా చ ‘‘పత్థద్వయం మగధనాళీ’’తి దస్సితం హోతి. పత్థో చ ‘‘చతుపలో కుడువో, చతుకుడువో పత్థో’’తి ఇమినా లోకియవోహారేన వేదితబ్బో. భాజనపరిభోగేనాతి ఉదకాహరణాదినా భాజనపరిభోగేన.

౬౦౭. ధోతేతి పరిభోగావసానదస్సనత్థం వుత్తం, న పన ధోతేయేవ దుక్కటం ఆపజ్జతి తతో పురేతరం పరిభోగకాలేయేవ ఆపజ్జనతో.

౬౦౮. పఞ్చహి ద్వీహీతి ఇదం ‘‘ఏత్తావతా కాళవణ్ణతా సమ్పజ్జతీ’’తి దస్సనత్థం వుత్తం. ‘‘యది పన ఏకేనపి పాకేన కాళవణ్ణో హోతి, అధిట్ఠానుపగోయేవా’’తి వదన్తి. హత్థానాగతస్సపి అధిట్ఠాతబ్బభావదస్సనత్థం ‘‘యదిహీ’’తిఆది వుత్తం. ఇమినా చ దూరే ఠితమ్పి అధిట్ఠాతుం వికప్పేతుఞ్చ లభతి, ఠపితట్ఠానసల్లక్ఖణఞ్చ న పమాణన్తి వేదితబ్బం. సుత్వా వాతి పత్తకారకేన పేసితభిక్ఖునా అనాణత్తో కేవలం తస్స కథేన్తస్స వచనమత్తం సుత్వా. న పమాణన్తి తేన అపేసితత్తా. సామన్తవిహారేతి ఇదం ఉపచారమత్తం, తతో దూరే ఠితమ్పి అధిట్ఠాతుం వట్టతియేవ. ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వాతి ఇదమ్పి ఉపచారమత్తం, పత్తసల్లక్ఖణమేవేత్థ పమాణం. పత్తే వా ఛిద్దం హోతీతి ముఖవట్టితో హేట్ఠా ద్వఙ్గులమత్తోకాసతో పట్ఠాయ యత్థ కత్థచి ఛిద్దం హోతి. సేసమేత్థ పఠమకథినే వుత్తనయమేవ.

పత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఊనపఞ్చబన్ధనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౧౦. దుతియసిక్ఖాపదే హత్థేసు పిణ్డాయ చరతీతి పాళిపదస్స హత్థేసు లభితబ్బపిణ్డత్థాయ చరతీతి అత్థో వేదితబ్బో.

౬౧౨-౬౧౩. ‘‘తస్స సో అపత్తోతి వచనతో సో పత్తో అధిట్ఠానమ్పి విజహతి అపత్తత్తా. అపత్తభావతోయేవ హి ‘పఞ్చబన్ధనం పత్తం చేతాపేతీ’తి పాళియం న వుత్త’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కేచి పన ‘‘అపత్తోతి ఇదం ‘అఞ్ఞం పత్తం విఞ్ఞాపేతుం వట్టతీ’తి దస్సనత్థం వుత్తం, సో పన పత్తో అధిట్ఠానం న విజహతీ’’తి వదన్తి, తం యుత్తం వియ దిస్సతి ‘‘యస్స పఞ్చ ఏకాయేవ వా దసఙ్గులా, సో బద్ధోపి అబద్ధోపి అపత్తోయేవా’’తి వక్ఖమానత్తా. న హి ముఖవట్టియా పఞ్చసు ఠానేసు ద్వఙ్గులమత్తాహి రాజీహి అధిట్ఠానం విజహతీతి సక్కా వత్తుం, ఏకాయ పన రాజియా దసఙ్గులాయ సచే తత్థ వుత్తప్పమాణో ఛిద్దో పఞ్ఞాయతి, ఛిద్దేనేవ అధిట్ఠానవిజహనం సియాతి యుత్తం వత్తుం. బన్ధనోకాసే సతి అసతి వా బన్ధనవిరహితో పత్తో అబన్ధనోతి వుత్తో, బన్ధనోకాసవిరహితోయేవ పన అబన్ధనోకాసోతి వుత్తో.

తిపుసుత్తకేన వా బన్ధిత్వాతి ఏత్థ ‘‘బన్ధితబ్బో’’తి పాఠో గహేతబ్బో. పురాణపోత్థకేపి హి అయమేవ పాఠో దిస్సతి. సుద్ధేహి…పే… న వట్టతీతి ఇదం ఉణ్హభోజనే పక్ఖిత్తే విలీయమానత్తా వుత్తం. ఫాణితం ఝాపేత్వా పాసాణచుణ్ణేన బన్ధితుం వట్టతీతి పాసాణచుణ్ణేన సద్ధిం ఫాణితం పచిత్వా తథాపక్కేన పాసాణచుణ్ణేన బన్ధితుం వట్టతి.

౬౧౫. అనుకమ్పాయ న గణ్హన్తస్స దుక్కటన్తి వుత్తత్తా యస్స సో పత్తో న రుచ్చతి, తస్సపి అగణ్హన్తస్స అనాపత్తి. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. ఊనపఞ్చబన్ధనసీక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం ‘‘సచే థేరస్స పత్తో న రుచ్చతి, అప్పిచ్ఛతాయ వా న గణ్హాతి, వట్టతీ’’తి. పత్తపరియన్తోతి పరియన్తపత్తో, అవసానపత్తోతి అత్థో. ‘‘సఙ్ఘమజ్ఝే పత్తం గాహాపేన్తేన అలజ్జిం అగాహాపేతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. ‘‘అనుజానామి భిక్ఖవే ఆధారకన్తి వుత్తత్తా పీఠాదీసు యత్థ కత్థచి ఆధారం ఠపేత్వా తత్థ పత్తం ఠపేతుం వట్టతి ఆధారఠపనోకాసస్స అనియమితత్తా’’తి వదన్తి. అపరిభోగేనాతి అయుత్తపరిభోగేన.

౬౧౬. పాళియం ‘‘అబన్ధనేన పత్తేన అబన్ధనం పత్తం. ఏకబన్ధనం పత్తం… ద్విబన్ధనం పత్తం… తిబన్ధనం… చతుబన్ధనం… అబన్ధనోకాసం… ఏక… ద్వి… తి… చతుబన్ధనోకాసం పత్తం చేతాపేతీ’’తి ఏవం ఏకేకేన పత్తేన దసధా దసవిధం పత్తం చేతాపనవసేన ఏకనిస్సగ్గియపాచిత్తియసతం వుత్తం. ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే పమాణయుత్తం అగ్గహితకాళవణ్ణమ్పి పత్తం విఞ్ఞాపేన్తస్స ఆపత్తియేవాతి దట్ఠబ్బం. అధిట్ఠానుపగపత్తస్స ఊనపఞ్చబన్ధనతా, అత్తుద్దేసికతా, అకతవిఞ్ఞత్తి, తాయ చ పటిలాభోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

ఊనపఞ్చబన్ధనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. భేసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౨౨. తతియసిక్ఖాపదే యేసం మంసం కప్పతీతి ఇదం నిస్సగ్గియవత్థుదస్సనత్థం వుత్తం, న పన యేసం మంసం న కప్పతి, తేసం సప్పిఆదీని న కప్పన్తీతి దస్సనత్థం. మనుస్సఖీరాదీనిపి హి నో న కప్పన్తి, కుతో ససస్స సప్పీతి ఆహ ‘‘యేసఞ్హి ఖీరం అత్థి, సప్పిపి తేసం అత్థియేవా’’తి. ‘‘ఇదఞ్చ యేభుయ్యేన వుత్త’’న్తి వదన్తి. ఉగ్గహితకం కత్వా నిక్ఖిత్తన్తి అప్పటిగ్గహితం సయమేవ గహేత్వా నిక్ఖిత్తం. సయంకతం నిరామిసమేవ వట్టతీతి తదహుపురేభత్తమేవ సన్ధాయ వుత్తం. అథ సయంకతం నిరామిసం భుఞ్జన్తస్స కస్మా సామంపాకో న హోతీతి ఆహ – ‘‘నవనీతం తాపేన్తస్స హి సామంపాకో న హోతీ’’తి. సవత్థుకపటిగ్గహితస్స వత్థుగతికత్తా ఆహ – ‘‘సవత్థుకస్స పటిగ్గహితత్తా’’తి. పచ్ఛాభత్తం పటిగ్గహితేహీతి పచ్ఛాభత్తం పటిగ్గహితఖీరదధీహి. పురేభత్తమ్పి చ ఉగ్గహితకేహి కతం అబ్భఞ్జనాదీసు ఉపనేతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఉభయేసమ్పీతి పచ్ఛాభత్తం పటిగ్గహితఖీరదధీహి చ పురేభత్తం ఉగ్గహితకేహి చ కతానం. ఏసేవ నయోతి నిస్సగ్గియం హోతీతి అత్థో. అకప్పియమంససప్పిమ్హీతి అకప్పియమంససత్తానం సప్పిమ్హి. కారణపతిరూపకం వత్వాతి సజాతియానం సప్పిభావతోతి కారణపతిరూపకం వత్వా.

సప్పినయేనేవ వేదితబ్బన్తి నిరామిసమేవ సత్తాహం వట్టతీతి అత్థో. ఏత్థాతి నవనీతే. ధోతం వట్టతీతి అధోతం చే, సవత్థుకపటిగ్గహితం హోతి, తస్మా ధోతం పటిగ్గహేత్వా సత్తాహం నిక్ఖిపితుం వట్టతీతి థేరానం అధిప్పాయో. తక్కతో ఉద్ధటమత్తమేవ ఖాదింసూతి ఏత్థ తక్కతో ఉద్ధటమత్తం అధోతమ్పి పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జన్తా ధోవిత్వా పచిత్వా వా పరిభుఞ్జింసూతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. థేరస్స హి దధిగుళికాదిసహితమ్పి పటిగ్గహితం పచ్ఛా ధోవిత్వా పచిత్వా వా పరిభుఞ్జన్తస్స సవత్థుకపటిగ్గహణే దోసో నత్థీతి అధిప్పాయో, తేనేవ థేరస్స అధిప్పాయం దస్సేన్తేన ‘‘తస్మా నవనీతం పరిభుఞ్జన్తేన…పే… అయమేత్థ అధిప్పాయో’’తి వుత్తం. కేచి పన ‘‘తక్కతో ఉద్ధటమత్తమేవ ఖాదింసూ’’తి వచనస్స అధిప్పాయం అజానన్తా ‘‘తక్కతో ఉద్ధటమత్తం అధోతమ్పి దధిగుళికాదిసహితం వికాలేపి పరిభుఞ్జితుం వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. న హి దధిగుళికాదిఆమిసేన సంసట్ఠరసం నవనీతం పరిభుఞ్జితుం వట్టతీతి సక్కా వత్తుం. నవనీతం పరిభుఞ్జన్తేనాతి అధోవిత్వా పటిగ్గహితనవనీతం పరిభుఞ్జన్తేన. దధి ఏవ దధిగతం యథా ‘‘గూథగతం ముత్తగత’’న్తి (మ. ని. ౨.౧౧౯). ఖయం గమిస్సతీతి వచనతో ఖీరం పక్ఖిపిత్వా పక్కసప్పిఆదిపి వికాలే కప్పతీతి వేదితబ్బం. కుక్కుచ్చాయన్తి కుక్కుచ్చకాతి ఇమినా అత్తనాపి తత్థ కుక్కుచ్చసబ్భావం దీపేతి. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. భేసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘నిబ్బట్టితసప్పి వా నవనీతం వా పచితుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. తాని పటిగ్గహేత్వాతి తాని ఖీరదధీని పటిగ్గహేత్వా.

పటిగ్గహేత్వా ఠపితభేసజ్జేహీతి పటిగ్గహేత్వా ఠపితయావజీవికభేసజ్జేహి. వుత్తనయేన యథా తణ్డులాదీని న పచ్చన్తి, తథా లజ్జీయేవ సమ్పాదేత్వా దేతీతి లజ్జీసామణేరగ్గహణం, అపిచ అలజ్జినా అజ్ఝోహరితబ్బం యం కిఞ్చి అభిసఙ్ఖరాపేతుం న వట్టతి, తస్మాపి ఏవమాహ. తిలే పటిగ్గహేత్వా కతతేలన్తి అత్తనా భజ్జనాదీని అకత్వా గహితతేలం. తేనేవ ‘‘సామిసమ్పి వట్టతీ’’తి వుత్తం. నిబ్బట్టితత్తాతి యావకాలికవత్థుతో వివేచితత్తా. ఉభయమ్పీతి అత్తనా చ పరేన చ కతం. యావ అరుణస్స ఉగ్గమనా తిట్ఠతి, నిస్సగ్గియన్తి సత్తమదివసే కతతేలం సచే యావ అరుణుగ్గమనా తిట్ఠతి, నిస్సగ్గియం.

౬౨౩. అచ్ఛవసన్తి దుక్కటవత్థునో వసాయ అనుఞ్ఞాతత్తా తంసదిసానం దుక్కటవత్థూనంయేవ అకప్పియమంససత్తానం వసా అనుఞ్ఞాతా, న థుల్లచ్చయవత్థూనం మనుస్సానం వసాతి ఆహ ‘‘ఠపేత్వా మనుస్సవస’’న్తి. సంసట్ఠన్తి పరిస్సావితం. ‘‘కాలే పటిగ్గహితం వికాలే అనుపసమ్పన్నేనపి నిప్పక్కం సంసట్ఠఞ్చ పరిభుఞ్జన్తస్స ద్వేపి దుక్కటాని హోన్తియేవా’’తి వదన్తి. యస్మా ఖీరదధిఆదీని పక్ఖిపిత్వా తేలం పచన్తి, తస్మా కసటం న వట్టతి, తేలమేవ వట్టతి. తేన వుత్తం ‘‘పక్కతేలకసటే వియ కుక్కుచ్చాయతీ’’తి. ‘‘సచే వసాయ సద్ధిం పక్కత్తా న వట్టతి, ఇదం కస్మా వట్టతీ’’తి పుచ్ఛన్తా ‘‘భన్తే’’తిఆదిమాహంసు. ఏతం వట్టతీతి నను ఏతం దధిగుళికాదీహి పక్కం నవనీతం వట్టతీతి అత్థో.

‘‘మధుకరీహి నామ మధుమక్ఖికాహీతి అయం ఖుద్దకమక్ఖికానం భమరమక్ఖికానఞ్చ సామఞ్ఞనిద్దేసో’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కేచి పన ‘‘దణ్డకేసు మధుకరా మధుకరీ మక్ఖికా నామా’’తి వత్వా ‘‘తాహి మధుకరీఆదీహి తీహి మక్ఖికాహి కతం మధు నామా’’తి వదన్తి. భమరమక్ఖికాహీతి మహాభమరమక్ఖికాహి. సిలేససదిసన్తి ఘనపక్కం వుత్తం. ఇతరన్తి తనుకమధు. మధుపటలన్తి మధురహితం కేవలం మధుపటలం. ‘‘సచే మధుసహితం పటలం పటిగ్గహేత్వా నిక్ఖిపన్తి, పటలస్స భాజనట్ఠానియత్తా మధునో వసేన సత్తాహాతిక్కమే నిస్సగ్గియం హోతీ’’తి వదన్తి, ‘‘మధుమక్ఖితం పన మధుగతికమేవా’’తి ఇమినా తం న సమేతి.

‘‘ఫాణితం నామ ఉచ్ఛుమ్హా నిబ్బత్త’’న్తి పాళియం అవిసేసేన వుత్తత్తా అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘ఉచ్ఛురసం ఉపాదాయ…పే… అవత్థుకా ఉచ్ఛువికతి ‘ఫాణిత’న్తి వేదితబ్బా’’తి వచనతో ఉచ్ఛురసోపి నిక్కసటో సత్తాహకాలికోతి వేదితబ్బో. కేనచి పన ‘‘మధుమ్హి చత్తారో కాలికా యథాసమ్భవం యోజేతబ్బా, ఉచ్ఛుమ్హి చా’’తి వత్వా ‘‘సమక్ఖికణ్డసేళకం యావకాలికం, అనేళకం ఉదకసమ్భిన్నం యామకాలికం, అసమ్భిన్నం సత్తాహకాలికం, మధుసిత్థం పరిసుద్ధం యావజీవికం, తథా ఉచ్ఛు వా రసో వా సకసటో యావకాలికో, నిక్కసటో ఉదకసమ్భిన్నో యామకాలికో, అసమ్భిన్నో సత్తాహకాలికో, సుద్ధకసటం యావజీవిక’’న్తి చ వత్వా ఉత్తరిపి బహుధా పపఞ్చితం. తత్థ ‘‘ఉదకసమ్భిన్నం మధు వా ఉచ్ఛురసో వా ఉదకసమ్భిన్నో యామకాలికో’’తి ఇదం నేవ పాళియం, న అట్ఠకథాయం దిస్సతి. ‘‘యావకాలికం సమానం గరుతరమ్పి ముద్దికాజాతిరసం అత్తనా సంసట్ఠం లహుకం యామకాలికభావం ఉపనేన్తం ఉదకం లహుతరం సత్తాహకాలికం అత్తనా సంసట్ఠం గరుతరం యామకాలికభావం ఉపనేతీ’’తి ఏత్థ కారణం సోయేవ పుచ్ఛితబ్బో, సబ్బత్థ పాళియం అట్ఠకథాయఞ్చ ఉదకసమ్భేదేన గరుతరస్సపి లహుభావోపగమనంయేవ దస్సితం. పాళియమ్పి హి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, గిలానస్స గుళం, అగిలానస్స గుళోదక’’న్తి (మహావ. ౨౮౪) వదన్తేన అగిలానేన పరిభుఞ్జితుం అయుత్తోపి గుళో ఉదకసమ్భిన్నో అగిలానస్సపి వట్టతీతి అనుఞ్ఞాతో.

యమ్పి చ ‘‘ఉచ్ఛు చే యావకాలికో, ఉచ్ఛురసో చే యామకాలికో, ఫాణితం చే సత్తాహకాలికం, తచో చే యావజీవికో’’తి అట్ఠకథావచనం దస్సేత్వా ‘‘ఉచ్ఛురసో ఉదకసమ్భిన్నో యామకాలికో’’తి అఞ్ఞేన కేనచి వుత్తం, తమ్పి తథావిధస్స అట్ఠకథావచనస్స ఇమిస్సా సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ అభావతో న సారతో పచ్చేతబ్బం. తతోయేవ చ ‘‘ఉచ్ఛురసో ఉదకేన సమ్భిన్నోపి అసమ్భిన్నోపి సత్తాహకాలికోయేవా’’తి కేచి ఆచరియా వదన్తి. భేసజ్జక్ఖన్ధకే చ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఉచ్ఛురస’’న్తి (మహావ. ౩౦౦) ఏత్థ తీసుపి గణ్ఠిపదేసు అవిసేసేన వుత్తం ‘‘ఉచ్ఛురసో సత్తాహకాలికో’’తి.

సయంకతం నిరామిసమేవ వట్టతీతి ఏత్థ అపరిస్సావితం పటిగ్గహితమ్పి కరణసమయే పరిస్సావేత్వా కసటం అపనేత్వావ అత్తనా కతన్తి గహేతబ్బం. ఝామఉచ్ఛుఫాణితన్తి అగ్గినా దడ్ఢే ఉచ్ఛుఖేత్తే ఝామఉచ్ఛునా కతఫాణితం. కోట్టితఉచ్ఛుఫాణితన్తి ఖుద్దానుఖుద్దకం ఛిన్దిత్వా కోట్టేత్వా నిప్పీళేత్వా పక్కం యేభుయ్యేన చ సకసటం ఫాణితం. తాదిసస్స చ కసటస్స అబ్బోహారికత్తా ‘‘తం యుత్త’’న్తి వుత్తం. సీతుదకేన కతన్తి మధుకపుప్ఫాని సీతోదకే పక్ఖిపిత్వా మద్దిత్వా పుప్ఫరసే ఉదకగతే సతి తం ఉదకం గహేత్వా పచిత్వా కతఫాణితం. ఖీరం పక్ఖిపిత్వా కతం మధుకఫాణితం యావకాలికన్తి ఏత్థ ఖీరం పక్ఖిపిత్వా పక్కతేలం కస్మా వికాలే వట్టతీతి చే? తేలే పక్ఖిత్తఖీరం తేలమేవ హోతి, అఞ్ఞం పన ఖీరం పక్ఖిపిత్వా కతం ఖీరభావం గణ్హాతీతి ఇదమేత్థ కారణం. యది ఏవం ఖణ్డసక్ఖరమ్పి ఖీరం పక్ఖిపిత్వా కరోన్తి, తం కస్మా వట్టతీతి ఆహ ‘‘ఖణ్డసక్ఖరం పనా’’తిఆది. తత్థ ఖీరజల్లికన్తి ఖీరఫేణం.

భేసజ్జోదిస్సం దస్సేన్తేన ‘‘సత్తవిధఞ్హి ఓదిస్సం నామా’’తిఆదినా ఇతరానిపి అత్థుద్ధారవసేన వుత్తాని. వికటానీతి అపకతిభేసజ్జత్తా వికటాని, విరూపానీతి అత్థో. దుక్కటవత్థూనమ్పి అకప్పియమంసానం వసాయ అనుఞ్ఞాతత్తా ‘‘వసోదిస్స’’న్తి వుత్తం. ఓళారికానమ్పి ఆహారత్థం ఫరితుం సమత్థానం సప్పిఆదీనం భేసజ్జనామేన అనుఞ్ఞాతత్తా ‘‘భేసజ్జోదిస్స’’న్తి వుత్తం. ‘‘పచ్ఛాభత్తతో పట్ఠాయ సతి పచ్చయేతి వుత్తత్తా పటిగ్గహితభేసజ్జాని దుతియదివసతో పట్ఠాయ పురేభత్తమ్పి సతి పచ్చయే పరిభుఞ్జితబ్బాని, న ఆహారత్థం భేసజ్జత్థాయ పటిగ్గహితత్తా’’తి వదన్తి.

౬౨౪. ద్వారవాతపానకవాటేసూతి మహాద్వారస్స వాతపానానఞ్చ కవాటఫలకేసు. కసావే పక్ఖిత్తాని తాని అత్తనో సభావం పరిచ్చజన్తి, తస్మా ‘‘మక్ఖేతబ్బానీ’’తి వుత్తం, ఘుణపాణకాదిపరిహారత్థం మక్ఖేతబ్బానీతి అత్థో. అధిట్ఠేతీతి ‘‘ఇదాని మయ్హం అజ్ఝోహరణీయం న భవిస్సతి, బాహిరపరిభోగత్థాయ గమిస్సతీ’’తి చిత్తం ఉప్పాదేతీతి అత్థో. తేనేవాహ – ‘‘సప్పిఞ్చ తేలఞ్చ వసఞ్చ ముద్ధని తేలం వా అబ్భఞ్జనం వా’’తిఆది. ‘‘ఏవం అధిట్ఠితఞ్చ పటిగ్గహణం విజహతీ’’తి వదన్తి.

౬౨౫. సచే ద్విన్నం సన్తకం ఏకేన పటిగ్గహితం అవిభత్తం హోతి, పరిభుఞ్జితుం పన న వట్టతీతి ఏత్థ మజ్ఝే పాఠో పరిహీనో, ఏవం పనేత్థ పాఠో వేదితబ్బో ‘‘సచే ద్విన్నం సన్తకం ఏకేన పటిగ్గహితం అవిభత్తం హోతి, సత్తాహాతిక్కమే ద్విన్నమ్పి అనాపత్తి, పరిభుఞ్జితుం పన న వట్టతీ’’తి. అఞ్ఞథా పన సద్దప్పయోగోపి న సఙ్గచ్ఛతి. గణ్ఠిపదేపి చ అయమేవ పాఠో దస్సితో. తత్థ ద్విన్నమ్పి అనాపత్తీతి యథా అఞ్ఞస్స సన్తకం ఏకేన పటిగ్గహితం సత్తాహాతిక్కమేన నిస్సగ్గియం న హోతి పరసన్తకభావతో, ఏవమిదమ్పి అవిభత్తత్తా ఉభయసాధారణమ్పి అవినిబ్భోగభావతో నిస్సగ్గియం న హోతీతి అధిప్పాయో. పరిభుఞ్జితుం పన న వట్టతీతి భిక్ఖునా పటిగ్గహితత్తా సత్తాహాతిక్కమే యస్స కస్సచి భిక్ఖునో పరిభుఞ్జితుం న వట్టతి పటిగ్గహితసప్పిఆదీనం పరిభోగస్స సత్తాహేనేవ పరిచ్ఛిన్నత్తా. ‘‘తాని పటిగ్గహేత్వా సత్తాహపరమం సన్నిధికారకం పరిభుఞ్జితబ్బానీ’’తి హి వుత్తం. గణ్ఠిపదేసు పన తీసుపి ఇధ పాఠస్స పరిహీనభావం అసల్లక్ఖేత్వా ‘‘పరిభుఞ్జితుం పన న వట్టతీతి ఇదం అన్తోసత్తాహే పరిభోగం సన్ధాయ వుత్తన్తి సఞ్ఞాయ విస్సాసగ్గాహాభావతో పరిభుఞ్జితుం న వట్టతీ’’తి ఏవమత్థో వుత్తో, సో న గహేతబ్బో.

ఆవుసో, ఇమం తేలం సత్తాహమత్తం పరిభుఞ్జ త్వన్తి ఇమినా యేన పటిగ్గహితం, తేన అన్తోసత్తాహేయేవ పరస్స విస్సజ్జితభావం దస్సేతి. కస్స ఆపత్తీతి పఠమం తావ ఉభిన్నం సాధారణత్తా అనాపత్తి వుత్తా. ఇదాని పన ఏకేన ఇతరస్స విస్సట్ఠభావతో ఉభయసాధారణతా నత్థీతి విభత్తసదిసం హుత్వా ఠితం, తస్మా ఏత్థ పటిగ్గహితస్స సత్తాహాతిక్కమే ఏకస్స ఆపత్తియా భవితబ్బన్తి మఞ్ఞమానో ‘‘కిం పటిగ్గహణపచ్చయా పటిగ్గాహకస్స ఆపత్తి, ఉదాహు యస్స సన్తకం జాతం, తస్సా’’తి పుచ్ఛతి. నిస్సట్ఠభావతోయేవ చ ఇధ ‘‘అవిభత్తభావతో’’తి కారణం అవత్వా ‘‘యేన పటిగ్గహితం, తేన విస్సజ్జితత్తా’’తి వుత్తం. ఇదఞ్చ విస్సట్ఠభావతో ఉభయసాధారణతం పహాయ ఏకస్స సన్తకం హోన్తమ్పి యేన పటిగ్గహితం, తతో అఞ్ఞస్స సన్తకం జాతం, తస్మా పరసన్తకపటిగ్గహణే వియ పటిగ్గాహకస్స పటిగ్గహణపచ్చయా నత్థి ఆపత్తీతి దస్సనత్థం వుత్తం, న పన ‘‘యేన పటిగ్గహితం, తేన విస్సజ్జితత్తా’’తి వచనతో అవిస్సజ్జితే సతి అవిభత్తేపి సత్తాహాతిక్కమే ఆపత్తీతి దస్సనత్థం అవిస్సజ్జితే అవిభత్తభావతోయేవ అనాపత్తియా సిద్ధత్తా. సచే పన ఇతరో యేన పటిగ్గహితం, తస్సేవ అన్తోసత్తాహే అత్తనో భాగమ్పి విస్సజ్జేతి, సత్తాహాతిక్కమే సియా ఆపత్తి యేన పటిగ్గహితం, తస్సేవ సన్తకభావమాపన్నత్తా ఇతరస్స అప్పటిగ్గహితత్తా. ఇమినా తస్స సన్తకభావేపి అఞ్ఞేన పటిగ్గహితసకసన్తకే వియ తేన అప్పటిగ్గహితభావతో అనాపత్తీతి దీపేతి. ఇదం పన అధిప్పాయం అజానిత్వా ఇతో అఞ్ఞథా గణ్ఠిపదకారాదీహి పపఞ్చితం, న తం సారతో పచ్చేతబ్బం.

అపరిభోగం హోతీతి కస్సచి అమనుఞ్ఞస్స పతితత్తా పరిభోగారహం న హోతి. యేన చిత్తేనాతి యేన పరిచ్చజితుకామతాచిత్తేన. ‘‘అన్తోసత్తాహే’’తి అధికారత్తా ‘‘అన్తోసత్తాహే అనపేక్ఖో దత్వా పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జతీ’’తి ఇమం సమ్బన్ధం సన్ధాయ మహాసుమత్థేరేన ‘‘ఏవం అన్తోసత్తాహే దత్వా’’తిఆది వుత్తం. మహాపదుమత్థేరో పన యది ఏవం ‘‘విస్సజ్జేతీ’’తి ఇమినావ తం సిద్ధం, సత్తాహాతిక్కన్తం పన నిస్సట్ఠం పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టతి, తస్మా తస్స పరిభోగముఖదస్సనమిదన్తి ఆహ – ‘‘నయిదం యాచితబ్బ’’న్తిఆది. అఞ్ఞేన భిక్ఖునాతి ఏత్థ సుద్ధచిత్తేన దిన్నత్తా సయమ్పి ఆహరాపేత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతియేవ. సప్పిఆదీనం పటిగ్గహితభావో, అత్తనో సన్తకతా, సత్తాహాతిక్కమోతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.

భేసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. వస్సికసాటికసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౨౭. చతుత్థే సిబ్బనరజనకప్పపరియోసానేన నిట్ఠాపేత్వాతి సూచికమ్మనిట్ఠానేన సకిమ్పి వణ్ణభేదమత్తరజనేన కప్పబిన్దుకరణేన చ నిట్ఠాపేత్వా. సమయేతి వస్సానసమయే.

౬౨౮. కుచ్ఛిసమయోతి అన్తోసమయో. ‘‘అయమేకో అడ్ఢమాసో పరియేసనక్ఖేత్తఞ్చేవ కరణక్ఖేత్తఞ్చ. ఏతస్మిఞ్హి అన్తరే వస్సికసాటికం అలద్ధం పరియేసితుం లద్ధం కాతుఞ్చ వట్టతి, నివాసేతుం అధిట్ఠాతుఞ్చ న వట్టతీ’’తి పోత్థకేసు పాఠో దిస్సతి, సో అపాఠో. ఏవం పనేత్థ పాఠేన భవితబ్బం ‘‘అయమేకో అడ్ఢమాసో పరియేసనక్ఖేత్తం. ఏతస్మిఞ్హి అన్తరే వస్సికసాటికం అలద్ధం పరియేసితుం వట్టతి, లద్ధం కాతుం నివాసేతుం అధిట్ఠాతుఞ్చ న వట్టతీ’’తి. న హి గిమ్హానం పచ్ఛిమమాసస్స పఠమో అడ్ఢమాసో కరణక్ఖేత్తం హోతి. ‘‘అడ్ఢమాసో సేసో గిమ్హానన్తి కత్వా నివాసేతబ్బ’’న్తి వచనతో పన గిమ్హానం పచ్ఛిమమాసస్స పచ్ఛిమో అడ్ఢమాసో కరణక్ఖేత్తఞ్చేవ నివాసనక్ఖేత్తఞ్చ హోతి. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. వహిసకసాటికసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘గిమ్హానం పచ్ఛిమో మాసో పరియేసనక్ఖేత్తం, పచ్ఛిమో అడ్ఢమాసో కరణనివాసనక్ఖేత్తమ్పీ’’తి వుత్తం. తస్మా పాళియా మాతికాట్ఠకథాయ చ అవిరోధం ఇచ్ఛన్తేన వుత్తనయేనేవ పాఠో గహేతబ్బో.

‘‘విఞ్ఞత్తిం కత్వా నిప్ఫాదేన్తస్స అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదేన అనాపత్తీ’’తి వదన్తేన ‘‘పిట్ఠిసమయత్తా ఇమినా సిక్ఖాపదేన ఆపత్తీ’’తి దీపితా హోతి. న హి ఞాతకపవారితట్ఠానతో పిట్ఠిసమయే సతుప్పాదకరణమత్తేనపి సమ్భవన్తీ ఆపత్తి తతో గరుకతరాయ విఞ్ఞత్తియా న హోతీతి సక్కా వత్తుం. తేనేవ భదన్తబుద్ధదత్తాచరియేన వుత్తం –

‘‘కత్వా పన సతుప్పాదం, వస్సికసాటిచీవరం;

నిప్ఫాదేన్తస్స భిక్ఖుస్స, సమయే పిట్ఠిసమ్మతే.

‘‘హోతి నిస్సగ్గియాపత్తి, ఞాతకాఞాతకాదినో;

తేసుయేవ చ విఞ్ఞత్తిం, కత్వా నిప్ఫాదనే తథా’’తి.

కేనస్స హోతి ఆపత్తీతి అస్స మాతరం చీవరం యాచన్తస్స కేన సిక్ఖాపదేన ఆపత్తీతి పుచ్ఛతి. ‘‘పరిణతం విఞ్ఞాపేన్తస్స పరిణామనసిక్ఖాపదేన ఆపత్తీ’’తి చోదనాభావం దస్సేతి నో చ సఙ్ఘే పరిణతన్తి. అథ అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదేనాతి చే, ఏతమ్పి నత్థీతి ఆహ ‘‘అనాపత్తి చ ఞాతకే’’తి. ‘‘ఞాతకే విఞ్ఞాపేన్తస్సా’’తి పాఠసేసో. ఇమమత్థం సన్ధాయాతి పిట్ఠిసమయే వస్సికసాటికత్థం ఞాతకపవారితట్ఠానే సతుప్పాదకరణేన ఆపత్తిం, అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదేన అనాపత్తిఞ్చ సన్ధాయ.

అఞ్ఞాతకఅప్పవారితట్ఠానతో…పే… దుక్కటన్తి ఇదం వస్సికసాటికం అదిన్నపుబ్బే సన్ధాయ వుత్తం. తేనేవేత్థ వత్తభేదే దుక్కటం వుత్తం, దిన్నపుబ్బేసు పన వత్తభేదో నత్థి. తేనేవాహ – ‘‘యే మనుస్సా…పే… వత్తభేదో నత్థీ’’తి. ఇదన్తి యథావుత్తనిస్సగ్గియపాచిత్తియం. విఞ్ఞత్తిం కత్వా నిప్ఫాదేన్తస్సాతి అఞ్ఞాతకఅప్పవారితట్ఠానతో విఞ్ఞత్తిం కత్వా నిప్ఫాదేన్తస్స. పకతియా వస్సికసాటికదాయకా నామ సఙ్ఘవసేన వా పుగ్గలవసేన వా అపవారేత్వా అనుసంవచ్ఛరం వస్సికసాటికానం దాయకా. అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదేన అనాపత్తీతి ఏత్థ ఇమినాపి సిక్ఖాపదేన అనాపత్తీతి వేదితబ్బం. కుచ్ఛిసమయే హి అత్తనో ఞాతకపవారితట్ఠానతో ‘‘దేథ మే వస్సికసాటిక’’న్తిఆదినా విఞ్ఞాపేన్తస్సపి అనాపత్తి. తేనేవాహ – ‘‘న వత్తబ్బా దేథ మేతి ఇదఞ్హి పరియేసనకాలే అఞ్ఞాతకఅప్పవారితే ఏవ సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. మాతికాట్ఠకథాయఞ్హి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. వస్సికసాటికసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం ‘‘అత్తనో ఞాతకపవారితట్ఠానతో పన ‘దేథ మే వస్సికసాటికచీవర’న్తిఆదికాయ విఞ్ఞత్తియాపి పరియేసితబ్బ’’న్తి.

౬౨౯. ‘‘ఆకాసతో పతితఉదకేనేవాతి వచనతో ఛదనకోటియా పతితఉదకేన నహాయన్తస్స అనాపత్తీ’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం.

౬౩౦. ఛ మాసే పరిహారం లభతీతి ఏతేన అన్తోవస్సేపి యావ వస్సానస్స పచ్ఛిమదివసా అకతా పరిహారం లభతీతి దీపితం హోతి. యస్మా మూలచీవరం కరోన్తేన హేమన్తస్స పచ్ఛిముపోసథదివసేయేవ కాతబ్బం, తస్మా గిమ్హానతో ఏకూనతింసదివసే పరిహారం లభతి, ఏవం సన్తేపి అప్పకం ఊనమధికం వా గణనూపగం న హోతీతి కత్వా ‘‘తతో పరమ్పి…పే… ఏకమాస’’న్తి వుత్తం. ఏకాహద్వీహాదివసేన…పే… లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చాతి ఇమినా ఏకాహానాగతాయ వస్సూపనాయికాయ లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చ, ద్వీహానాగతాయ…పే… దసాహానాగతాయ వస్సూపనాయికాయ లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చ, అన్తోవస్సే వా లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చాతి అయమత్థో దస్సితో. తత్థ ఆసాళ్హిమాసస్స జుణ్హపక్ఖపుణ్ణమియం లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చ వస్సికసాటికా ‘‘ఏకాహానాగతాయ వస్సూపనాయికాయ లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చా’’తి వుచ్చతి. ఏతేనేవ నయేన జుణ్హపక్ఖస్స ఛట్ఠియం లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చ ‘‘దసాహానాగతాయ వస్సూపనాయికాయ లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చా’’తి వుచ్చతి. యావ పఠమకత్తికతేమాసపుణ్ణమీ, తావ అన్తోతేమాసే లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చ ‘‘అన్తోవస్సే లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చా’’తి వుచ్చతి. పఠమకత్తికతేమాసపుణ్ణమితో పరఞ్హి లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చ యావ చీవరకాలో నాతిక్కమతి, తావ అనధిట్ఠహిత్వా ఠపేతుం వట్టతీతి న తత్రాయం విచారణా సమ్భవతి.

తస్మింయేవ అన్తోదసాహే అధిట్ఠాతబ్బాతి అవిసేసేన వుత్తేపి వస్సానతో పుబ్బే ఏకాహద్వీహాదివసేన అనాగతాయ వస్సూపనాయికాయ లద్ధా తేహి దివసేహి సద్ధిం దసాహం అనతిక్కమన్తేన వస్సూపనాయికదివసతో పట్ఠాయ అధిట్ఠానక్ఖేత్తం సమ్పత్తాయేవ అధిట్ఠాతబ్బా, న తతో పుబ్బే అధిట్ఠానస్స అఖేత్తత్తా. అన్తోవస్సే పన లద్ధా తస్మింయేవ అన్తోవస్సే లద్ధదివసతో పట్ఠాయ దసాహం అనతిక్కామేత్వా అధిట్ఠాతబ్బా.

నను చ వస్సానతో పుబ్బే అనధిట్ఠహిత్వా దసాహం అతిక్కామేతుం వట్టతియేవ, తస్మా అధిట్ఠానస్స అఖేత్తభూతేపి దివసే గహేత్వా ‘‘అన్తోదసాహే అధిట్ఠాతబ్బ’’న్తి కస్మా వుత్తం? యథా ‘‘అన్తోవస్సే లద్ధాపి యావ న నిట్ఠాతి, తావ అనధిట్ఠహిత్వా దసాహం అతిక్కామేతుం వట్టతీ’’తి అకతాయ అనధిట్ఠానక్ఖేత్తసదిసాపి అతిక్కన్తదివసా దసాహం అతిక్కామేత్వా నిట్ఠితాయ గణనూపగా హోన్తీతి నిట్ఠితదివసేయేవ అధిట్ఠాతబ్బా, ఏవమిధాపి వస్సానతో పుబ్బే అనధిట్ఠానక్ఖేత్తభూతాపి దివసా లద్ధదివసతో పట్ఠాయ గణనూపగా హోన్తీతి దస్సనత్థం వుత్తం. యది ఏవం ‘‘తస్మింయేవ అన్తోదసాహే’’తి అవిసేసేన వుత్తత్తా దసాహానాగతాయ వస్సూపనాయికాయ ఛట్ఠియం లద్ధా పుణ్ణమియం అధిట్ఠాతబ్బాతి ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి ‘‘చాతుమాసం అధిట్ఠాతు’’న్తి వచనేనేవ పటిక్ఖిత్తత్తా. ఏవం సన్తే ‘‘దసాహానాగతాయా’’తి ఇమినా కిం పయోజనన్తి చే? వస్సానతో పుబ్బేయేవ దసాహే అతిక్కన్తే వస్సూపనాయికదివసే నిట్ఠితా తదహేవ అధిట్ఠాతబ్బాతి దస్సనత్థం వుత్తన్తి ఇదమేత్థ పయోజనం. తేనేవాహ – ‘‘దసాహాతిక్కమే నిట్ఠితా తదహేవ అధిట్ఠాతబ్బా’’తి.

దసాహే అప్పహోన్తే చీవరకాలం నాతిక్కమేతబ్బాతి తేమాసబ్భన్తరే దసాహే అప్పహోన్తే లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చ చీవరకాలం నాతిక్కమేతబ్బాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘పఠమకత్తికతేమాసపుణ్ణమితో పుబ్బే సత్తమితో పట్ఠాయ లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చ వస్సికసాటికా దసాహే అనతిక్కన్తేయేవ చీవరకాలం ఓతిణ్ణత్తా తత్థ అనధిట్ఠహిత్వాపి ఠపేతుం వట్టతీ’’తి. ఇమినా చ ఇమం దీపేతి – అకతా చే వస్సికసాటికా, వస్సానం చాతుమాసం అకతత్తాయేవ పరిహారం లభతి, కతాయ పన దసాహపరమసిక్ఖాపదం అవికోపేత్వా పరిహారో వత్తబ్బోతి.

యదా వా తదా వా అధిట్ఠాతుం వట్టతీతి చాతుమాసబ్భన్తరే దసాహే అతిక్కన్తేపి నత్థి దోసోతి అధిప్పాయో. ‘‘కదా అధిట్ఠాతబ్బా…పే… యది నప్పహోతి, యావ కత్తికపుణ్ణమా పరిహారం లభతీ’’తి ఇమినాపి కురున్దివచనేన అకతాయ వస్సికసాటికాయ చాతుమాసం పరిహారో, కతాయ దసాహమేవ పరిహారోతి అయమత్థో దీపితోయేవాతి ఆహ ‘‘అపిచా’’తిఆది.

పాళియం అచ్ఛిన్నచీవరస్స నట్ఠచీవరస్సాతిఆదినా నిస్సగ్గియేన అనాపత్తి వుత్తా, ఉదాహు నగ్గస్స నహాయతో దుక్కటేన అనాపత్తి వుత్తాతి? కిమేత్థ పుచ్ఛితబ్బం. సబ్బసిక్ఖాపదేసు హి యత్థ యత్థ మూలసిక్ఖాపదేన ఆపత్తిప్పసఙ్గో, తత్థ తత్థ అనాపత్తిదస్సనత్థం అనాపత్తివారో ఆరభీయతీతి ఇధాపి నిస్సగ్గియేన అనాపత్తిదస్సనత్థన్తి యుత్తం వత్తుం. న హి మూలాపత్తియా అనాపత్తిం అదస్సేత్వా అన్తరా వుత్తాయ ఏవ ఆపత్తియా అనాపత్తిదస్సనత్థం అనాపత్తివారో ఆరభీయతీతి. తేనేవ తీసుపి గణ్ఠిపదేసు ఇదం వుత్తం ‘‘అచ్ఛిన్నచీవరస్స నట్ఠచీవరస్స చాతి ఏత్థ అచ్ఛిన్నసేసచీవరస్స నట్ఠసేసచీవరస్స చ అసమయే నివాసేన్తస్స పరియేసన్తస్స చ అనాపత్తి. ఆపదాసూతి ఏత్థ అనివత్థం చోరా హరన్తీతి అసమయే నివాసేన్తస్స అనాపత్తీ’’తి. మాతికాట్ఠకథాయమ్పి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. వస్సికసాటికసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం ‘‘అచ్ఛిన్నచీవరస్స వా నట్ఠచీవరస్స వా అనివత్థం చోరా హరన్తీతి ఏవం ఆపదాసు వా నివాసయతో ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తీ’’తి. అట్ఠకథాయం పన నగ్గస్స నహాయతో దుక్కటేనేవ అనాపత్తిం సన్ధాయ ‘‘అచ్ఛిన్నచీవరస్సాతి ఏతం వస్సికసాటికమేవ సన్ధాయ వుత్తం. తేసఞ్హి నగ్గానం కాయోవస్సాపనే అనాపత్తి. ఏత్థ చ మహగ్ఘవస్సికసాటికం నివాసేత్వా నహాయన్తస్స చోరుపద్దవో ఆపదా నామా’’తి యం వుత్తం, తత్థ కారణం పరియేసితబ్బం.

అథ ఉభయేనపి అనాపత్తిదస్సనత్థం ‘‘అచ్ఛిన్నచీవరస్సా’’తిఆది ఆరద్ధన్తి ఏవమధిప్పాయో సియా, ఏవమ్పి ‘‘అచ్ఛిన్నచీవరస్సాతి ఏతం వస్సికసాటికమేవ సన్ధాయ వుత్త’’న్తిఆదినా విసేసేత్వా న వత్తబ్బం. ఏవఞ్హి వత్తబ్బం సియా ‘‘అచ్ఛిన్నసేసచీవరస్స నట్ఠసేసచీవరస్స వా అసమయే నివాసేన్తస్స పరియేసన్తస్స చ నిస్సగ్గియేన అనాపత్తి, అచ్ఛిన్నవస్సికసాటికస్స నట్ఠవస్సికసాటికస్స వా నగ్గస్స నహాయతో దుక్కటేన అనాపత్తి, ఆపదాసు అనివత్థం చోరా హరన్తీతి అసమయే నివాసయతో నిస్సగ్గియేన అనాపత్తి, మహగ్ఘవస్సికసాటికం నివాసేత్వా నహాయన్తస్స చోరా హరన్తి, నగ్గస్స నహాయతో దుక్కటేన అనాపత్తీ’’తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

అఙ్గేసు పన వస్సికసాటికాయ అత్తుద్దేసికతా, అసమయే పరియేసనతా, తాయ చ పటిలాభోతి ఇమాని తావ పరియేసనాపత్తియా తీణి అఙ్గాని. సచీవరతా, ఆపదాభావో, వస్సికసాటికాయ సకభావో, అసమయే నివాసనన్తి ఇమాని నివాసనాపత్తియా చత్తారి అఙ్గాని.

వస్సికసాటికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. చీవరఅచ్ఛిన్దనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౩౧. పఞ్చమే యమ్పి త్యాహన్తి ఏత్థ యన్తి కారణవచనం, తస్మా ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో – మయా సద్ధిం జనపదచారికం పక్కమిస్సతీతి యం కారణం నిస్సాయ అహం తే, ఆవుసో, చీవరం అదాసిం, తం న కరోసీతి కుపితో అనత్తమనో అచ్ఛిన్దీతి. యన్తి వా చీవరం పరామసతి, తత్థ ‘‘మయా సద్ధిం జనపదచారికం పక్కమిస్సతీతి యమ్పి తే అహం చీవరం అదాసిం, తం చీవరం గణ్హిస్సామీతి కుపితో అనత్తమనో అచ్ఛిన్దీ’’తి సమ్బన్ధితబ్బం.

౬౩౩. ఆణత్తో బహూని గణ్హాతి, ఏకం పాచిత్తియన్తి ‘‘చీవరం గణ్హా’’తి ఆణత్తియా ఏకచీవరవిసయత్తా ఏకమేవ పాచిత్తియం. వాచాయ వాచాయ దుక్కటన్తి ఏత్థ అచ్ఛిన్నేసు వత్థుగణనాయ పాచిత్తియాని. ఏకవాచాయ సమ్బహులా ఆపత్తియోతి ఇదం అచ్ఛిన్నేసు వత్థుగణనాయ ఆపజ్జితబ్బం పాచిత్తియాపత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. ఆణత్తియా ఆపజ్జితబ్బం పన దుక్కటం ఏకమేవ.

౬౩౪. ఏవన్తి ఇమినా ‘‘వత్థుగణనాయ దుక్కటానీ’’తి ఇదం పరామసతి. ఏసేవ నయోతి సిథిలం గాళ్హఞ్చ పక్ఖిత్తాసు ఆపత్తియా బహుత్తం ఏకత్తఞ్చ అతిదిస్సతి.

౬౩౫. ఆవుసో, మయన్తిఆదీసు గణ్హితుకామతాయ ఏవం వుత్తేపి తేనేవ దిన్నత్తా అనాపత్తి. అమ్హాకం సన్తికే ఉపజ్ఝం గణ్హిస్సతీతి ఇదం సామణేరస్సపి దానం దీపేతి. తస్మా కిఞ్చాపి పాళియం ‘‘భిక్ఖుస్స సామం చీవరం దత్వా’’తి వుత్తం, తథాపి అనుపసమ్పన్నకాలే దత్వాపి ఉపసమ్పన్నకాలే అచ్ఛిన్దన్తస్స పాచిత్తియమేవాతి వేదితబ్బం. అచ్ఛిన్దనసమయే ఉపసమ్పన్నభావోయేవ హేత్థ పమాణం. దేతీతి తుట్ఠో వా కుపితో వా దేతి. రున్ధథాతి నివారేథ. ఏవం పన దాతుం న వట్టతీతి ఏత్థ ఏవం దిన్నం న తావ తస్స సన్తకన్తి అనధిట్ఠహిత్వావ పరిభుఞ్జితబ్బన్తి వేదితబ్బం. ఆహరాపేతుం పన వట్టతీతి ఏవం దిన్నం భతిసదిసత్తా ఆహరాపేతుం వట్టతి. చజిత్వా దిన్నన్తి వుత్తనయేన అదత్వా అనపేక్ఖేన హుత్వా తస్సేవ దిన్నం. భణ్డగ్ఘేన కారేతబ్బోతి సకసఞ్ఞాయ వినా గణ్హన్తో భణ్డం అగ్ఘాపేత్వా ఆపత్తియా కారేతబ్బో. వికప్పనుపగపచ్ఛిమచీవరతా, సామం దిన్నతా, సకసఞ్ఞితా, ఉపసమ్పన్నతా, కోధవసేన అచ్ఛిన్దనం అచ్ఛిన్దాపనం వాతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.

చీవరఅచ్ఛిన్దనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సుత్తవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౩౬. ఛట్ఠే పాళియం చీవరకారసమయేతి ఇమినా వస్సంవుత్థభిక్ఖూనం చీవరకమ్మసమయత్తా చీవరమాసో వుత్తో, అథఞ్ఞోపి పన చీవరకమ్మకాలో చీవరకారసమయోతి వత్తుం వట్టతి.

౬౩౮. పఞ్చహిపి మిస్సేత్వాతి ఖోమాదీహి పఞ్చహి మిస్సేత్వా. వీతవీతట్ఠానం యత్థ సంహరిత్వా ఠపేన్తి, తస్స తురీతి అధివచనం. సుత్తం పవేసేత్వా యేన ఆకోటేన్తా ఘనభావం సమ్పాదేన్తి, తం వేమన్తి వుచ్చతి. యం యన్తి యం యం పయోగం. తన్తూనం అత్తనో సన్తకత్తా వీతవీతట్ఠానం పటిలద్ధమేవ హోతీతి ఆహ ‘‘దీఘతో…పే… వీతే నిస్సగ్గియం పాచిత్తియ’’న్తి. పాళియమ్పి హి ఇమినావ అధిప్పాయేన ‘‘పటిలాభేన నిస్సగ్గియ’’న్తి వుత్తం, తస్మా యావ చీవరం వడ్ఢతి, తావ ఇమినా పమాణేన ఆపత్తియో వడ్ఢన్తి.

సేసో కప్పియోతి ఏత్థ హత్థకమ్మయాచనవసేన. పుబ్బే వుత్తనయేన నిస్సగ్గియన్తి దీఘసో విదత్థిమత్తే తిరియం హత్థమత్తే చ వీతే నిస్సగ్గియం. తేనేవాతి అకప్పియతన్తవాయేన. తథేవ దుక్కటన్తి పరిచ్ఛేదే పరిచ్ఛేదే దుక్కటం. కేదారబద్ధాదీహీతి ఆది-సద్దేన అచ్ఛిమణ్డలబద్ధాది గహితం. తన్తే ఠితంయేవ అధిట్ఠాతబ్బన్తి ఏత్థ ‘‘పచ్ఛా వీతట్ఠానం అధిట్ఠితగతికమేవ హోతి, పున అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థి. సచే పన పరిచ్ఛేదం దస్సేత్వా అన్తరన్తరా అవీతం హోతి, పున అధిట్ఠాతబ్బ’’న్తి వదన్తి. ఏసేవ నయోతి వికప్పనుపగప్పమాణమత్తే వీతే తన్తే ఠితంయేవ అధిట్ఠాతబ్బన్తి అత్థో. చీవరత్థాయ విఞ్ఞాపితసుత్తం, అత్తుద్దేసికతా, అకప్పియతన్తవాయేన వాయాపనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.

మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. సుత్తవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా) పన వాయాపేయ్యాతి ఏత్థ ‘‘చీవరం మే, ఆవుసో, వాయథాతి అకప్పియవిఞ్ఞత్తియా వాయాపేయ్యా’’తి అత్థం వత్వా అఙ్గేసుపి ‘‘అకప్పియతన్తవాయేన అకప్పియవిఞ్ఞత్తియా వాయాపన’’న్తి విసేసేత్వా వుత్తం, తథావిధం పన విసేసవచనం నేవ పాళియం, న అట్ఠకథాయం ఉపలబ్భతి. పాళియమ్పి ‘‘ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి ఏత్తకమేవ అనాపత్తివారే వుత్తం, అట్ఠకథాయఞ్చ సుత్తతన్తవాయానమేవ కప్పియాకప్పియభావేన బహుధా నయో దస్సితో, న కప్పియాకప్పియవిఞ్ఞత్తివసేనాతి. ‘‘అకప్పియవిఞ్ఞత్తియా వాయాపేయ్యా’’తి చ విసేసేత్వా వదన్తేన అయం నామ కప్పియవిఞ్ఞత్తీతి విసుం న దస్సితం, తస్మా వీమంసిత్వా గహేతబ్బం.

సుత్తవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. మహాపేసకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౪౨. సత్తమే కిఞ్చిమత్తం అనుపదజ్జేయ్యాతి ఇదం తస్స కత్తబ్బాకారమత్తదస్సనం, దానం పనేత్థ అఙ్గం న హోతి సుత్తవడ్ఢనవసేనేవ ఆపజ్జితబ్బత్తా. తేనేవ పదభాజనేపి ‘‘తస్స వచనేన ఆయతం వా విత్థతం వా అప్పితం వా కరోతి, పయోగే దుక్కటం, పటిలాభేన నిస్సగ్గియ’’న్తి సుత్తవడ్ఢనాకారమేవ దస్సేత్వా ఆపత్తి వుత్తా. మాతికాట్ఠకథాయమ్పి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. మహాపేసకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం ‘‘న భిక్ఖునో పిణ్డపాతదానమత్తేన తం నిస్సగ్గియం హోతి. సచే పన తే తస్స వచనేన చీవరసామికానం హత్థతో సుత్తం గహేత్వా ఈసకమ్పి ఆయతం వా విత్థతం వా అప్పితం వా కరోన్తి, అథ తేసం పయోగే భిక్ఖునో దుక్కటం, పటిలాభేన నిస్సగ్గియం హోతీ’’తి. ఆయతాదీసు సత్తసు ఆకారేసు ఆదిమ్హి తయో ఆకారే సుత్తవడ్ఢనేన వినా న సక్కా కాతున్తి ఆహ ‘‘సుత్తవడ్ఢనఆకారమేవ దస్సేతీ’’తి. సువీతాదయో హి ఆకారే వినాపి సుత్తవడ్ఢనేన సక్కా కాతుం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. అఞ్ఞాతకఅప్పవారితానం తన్తవాయే ఉపసఙ్కమిత్వా వికప్పమాపజ్జనతా, చీవరస్స అత్తుద్దేసికతా, తస్స వచనేన సుత్తవడ్ఢనం, చీవరస్స పటిలాభోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

మహాపేసకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౪౬. అట్ఠమే అసమ్మోహత్థన్తి దసాహానాగతపదే అసమ్మోహత్థం. పఠమపదస్సాతి దసాహానాగతపదస్స. తాని దివసానీతి తేసు దివసేసు. ఉప్పజ్జేయ్యాతి సఙ్ఘతో వా గణతో వా ఉజుకం అత్తనోయేవ వా ఉప్పజ్జేయ్య. పఞ్చమితోతి ఏత్థ వస్సం వసన్తస్స సఙ్ఘస్స పఞ్చమితో పుబ్బే ఉప్పన్నం అచ్చేకచీవరం పఞ్చమియం విభజిత్వా గహితం అచ్చేకచీవరపరిహారమేవ లభతి. ఉజుకం అత్తనోయేవ ఉప్పన్నం చే, పఞ్చమియం ఉప్పన్నమేవ అచ్చేకచీవరపరిహారం లభతి, న తతో పుబ్బేతి దట్ఠబ్బం.

సద్ధామత్తకన్తి ధమ్మస్సవనాదీహి తఙ్ఖణుప్పన్నం సద్ధామత్తకం. ఆరోచితం చీవరన్తి ఆరోచేత్వా దిన్నచీవరం. ఛట్ఠియం ఉప్పన్నచీవరస్స ఏకాదసమో అరుణో చీవరకాలే ఉట్ఠాతీతి ఆహ ‘‘ఛట్ఠితో పట్ఠాయా’’తిఆది. ఠపితచీవరమ్పీతి పధానచీవరదస్సనముఖేన సబ్బమ్పి అతిరేకచీవరం వుత్తం. అథ ‘‘చీవరమాసేపి అతిరేకచీవరం నిక్ఖిపితుం వట్టతీ’’తి ఇదం కుతో లద్ధన్తి చే? ‘‘విసుం అననుఞ్ఞాతేపి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే ‘చీవరకాలసమయో నామ అనత్థతే కథినే వస్సానస్స పచ్ఛిమో మాసో, అత్థతే కథినే పఞ్చ మాసా’తి వదన్తేన తతియకథినసిక్ఖాపదే ‘అకాలచీవరం నామ అనత్థతే కథినే ఏకాదసమాసే ఉప్పన్నం, అత్థతే కథినే సత్తమాసే ఉప్పన్న’న్తి వదన్తేన చ అనుఞ్ఞాతమేవ హోతీ’’తి వదన్తి. ‘‘అట్ఠకథావచనప్పమాణేన గహేతబ్బ’’న్తి చ కేచి.

౬౫౦. ఇదాని పఠమకథినాదిసిక్ఖాపదేహి తస్స తస్స చీవరస్స లబ్భమానం పరిహారం ఇధేవ ఉపసంహరిత్వా దస్సేన్తో ‘‘ఇతి అతిరేకచీవరస్స దసాహం పరిహారో’’తిఆదిమాహ. ‘‘అనత్థతే కథినే ఏకాదసదివసాధికో మాసో, అత్థతే కథినే ఏకాదసదివసాధికా పఞ్చ మాసా’’తి అయమేవ పాఠో గహేతబ్బో. కేచి పనేత్థ ‘‘కామఞ్చేస ‘దసాహపరమం అతిరేకచీవరం ధారేతబ్బ’న్తి ఇమినావ సిద్ధో, అట్ఠుప్పత్తివసేన పన అపుబ్బం వియ అత్థం దస్సేత్వా సిక్ఖాపదం ఠపిత’’న్తి పాఠం వత్వా ‘‘దసదివసాధికో మాసో, దసదివసాధికా పఞ్చ మాసాతి పాఠేన భవితబ్బ’’న్తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం తస్స పమాదపాఠత్తా. న హి దసాహేన అసమ్పత్తాయ కత్తికతేమాసికపుణ్ణమాయ చీవరకాలతో పుబ్బే దస దివసా అధికా హోన్తి. ఏవఞ్హి సతి ‘‘నవాహానాగతం కత్తికతేమాసికపుణ్ణమ’’న్తి వత్తబ్బం.

మాతికాట్ఠకథాయమ్పి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘పవారణమాసస్స జుణ్హపక్ఖపఞ్చమితో పట్ఠాయ ఉప్పన్నస్స చీవరస్స నిధానకాలో దస్సితో హోతీ’’తి వత్వా ‘‘కామఞ్చేస ‘దసాహపరమం అతిరేకచీవరం ధారేతబ్బ’న్తి ఇమినావ సిద్ధో, అట్ఠుప్పత్తివసేన పన అపుబ్బం వియ అత్థం దస్సేత్వా సిక్ఖాపదం ఠపిత’’న్తి పాఠో దస్సితో, సోపి పమాదపాఠోయేవ. ‘‘జుణ్హపక్ఖపఞ్చమితో పట్ఠాయా’’తి చ వుత్తత్తా తత్థేవ పుబ్బాపరవిరోధోపి సియా, ఛట్ఠితో పట్ఠాయాతి వత్తబ్బం. ఏవఞ్హి సతి ‘‘దసాహపరమసిక్ఖాపదేనేవ సిద్ధ’’న్తి సక్కా వత్తుం. ఇమమేవ చ పమాదపాఠం గహేత్వా భదన్తబుద్ధదత్తాచరియేన చ –

‘‘తస్సాచ్చాయికవత్థస్స, కథినే తు అనత్థతే;

పరిహారేకమాసోవ, దసాహపరమో మతో.

‘‘అత్థతే కథినే తస్స, పఞ్చ మాసా పకాసితా;

పరిహారో మునిన్దేన, దసాహపరమా పనా’’తి. –

వుత్తం.

అచ్చేకచీవరకాలే ఉప్పన్నత్తా ‘‘అచ్చేకచీవరసదిసే’’తి వుత్తం. ‘‘పఞ్చమియం ఉప్పన్నం అనచ్చేకచీవరం దసాహం అతిక్కామయతో చీవరకాలతో పుబ్బేయేవ ఆపత్తి హోతి, న చీవరకాలాతిక్కమే, తస్మా చీవరకాలాతిక్కమే పున ఆపజ్జితబ్బాయ ఆపత్తియా అభావం సన్ధాయ ‘అనచ్చేకచీవరే అనచ్చేకచీవరసఞ్ఞీ అనాపత్తీ’తి వుత్త’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. వికప్పనుపగపచ్ఛిమప్పమాణస్స అచ్చేకచీవరస్స అత్తనో సన్తకతా, దసాహానాగతాయ కత్తికతేమాసికపుణ్ణమాయ ఉప్పన్నభావో, అనధిట్ఠితఅవికప్పితతా, చీవరకాలాతిక్కమోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. సాసఙ్కసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౫౨. నవమే అన్తరఘరేతి అన్తరే ఘరాని ఏత్థ, ఏతస్సాతి వా అన్తరఘరన్తి లద్ధవోహారే గోచరగామే. తేనాహ ‘‘అన్తోగామే’’తి. పాళియం విప్పవసన్తీతి ఇదం యస్మిం విహారే వసన్తా అన్తరఘరే చీవరం నిక్ఖిపింసు, తతో అఞ్ఞత్థ వసన్తే సన్ధాయ వుత్తం. తస్మిఞ్హి విహారే అన్తరఘరే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా వసితుం అనుఞ్ఞాతత్తా తత్థ వాసో విప్పవాసో నామ న హోతి. దుబ్బలచోళా దుచ్చోళా విరూపచోళా వా, దుచ్చోళత్తా ఏవ లూఖచీవరా.

౬౫౩. ‘‘పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి ఇమస్స విభఙ్గే ‘‘ఉపసమ్పజ్జా’’తి ఉద్ధరితబ్బే ‘‘ఉపసమ్పజ్జ’’న్తి ఉద్ధరిత్వా ‘‘యో పఠమస్స ఝానస్స లాభో పటిలాభో’’తిఆది వుత్తం, తం సన్ధాయాహ ‘‘ఉపసమ్పజ్జన్తిఆదీసు వియా’’తి. ఆది-సద్దేన ‘‘అనాపుచ్ఛం వా పక్కమేయ్యా’’తిఆదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ఉపగన్త్వాతి ఉప-సద్దస్స అత్థమాహ. వసిత్వాతి అఖణ్డం వసిత్వా. ‘‘యేన యస్స హి సమ్బన్ధో, దూరట్ఠమ్పి చ తస్స త’’న్తి వచనతో ‘‘ఇమస్స…పే… ఇమినా సమ్బన్ధో’’తి వుత్తం. తత్థ ఇమస్సాతి ‘‘ఉపవస్స’’న్తి పదస్స. నిక్ఖిపేయ్యాతి ఠపేయ్య.

ఏత్తావతా చ పురిమికాయ ఉపగన్త్వా అఖణ్డం కత్వా వుత్థవస్సేన ఆరఞ్ఞకేసు సేనాసనేసు విహరన్తేన సకలం కత్తికమాసం తిచీవరేన విప్పవసితుం అనుఞ్ఞాతం హోతి. అనత్థతకథినస్స హి చీవరమాసే విప్పవాసో న వట్టతి అత్థతకథినానంయేవ అసమాదానచారస్స అనుఞ్ఞాతత్తా. కేచి పన ‘‘అనత్థతకథినానం చీవరమాసేపి అసమాదానచారో లబ్భతీ’’తి వత్వా బహుధా పపఞ్చేన్తి, తం న గహేతబ్బం. బ్యఞ్జనవిచారణన్తి ‘‘ఉపవస్స ఉపవస్సిత్వా’’తిఆదివిచారణం. తస్సపీతి ‘‘వుత్థవస్సాన’’న్తి విభఙ్గపదస్స. వుత్థవస్సానన్తి చ నిద్ధారణే సామివచనం. తేనాహ – ‘‘ఏవరూపానం భిక్ఖూనం అబ్భన్తరే’’తి. సేనాసనేసూతి ఏత్థ తథారూపేసూతి సమ్బన్ధితబ్బం.

పరిక్ఖేపారహట్ఠానతోతి ఏత్థ ‘‘పరిక్ఖేపారహట్ఠానం నామ ద్వే లేడ్డుపాతా’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. అపరిక్ఖిత్తస్స పన గామస్స పరియన్తే ఠితఘరూపచారతో పట్ఠాయ ఏకో లేడ్డుపాతో పరిక్ఖేపారహట్ఠానన్తి ఇదమేత్థ సన్నిట్ఠానం. తేనేవ విసుద్ధిమగ్గేపి (విసుద్ధి. ౧.౩౧) వుత్తం ‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స పఠమలేడ్డుపాతతో పట్ఠాయా’’తి. సబ్బపఠమన్తి గామాభిముఖదిసాభాగతో సబ్బపఠమం. తం పరిచ్ఛేదం కత్వాతి తం పఠమసేనాసనాదిం పరిచ్ఛేదం కత్వా. ఇదఞ్చ వినయధరానం మతేన వుత్తం, మజ్ఝిమభాణకానం మతేన పన ‘‘సేనాసనాదీనం ఉపచారే ఠితస్స ఏకలేడ్డుపాతం ముఞ్చిత్వా మినితబ్బ’’న్తి మజ్ఝిమభాణకా వదన్తి. తేనేవ మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయం ‘‘విహారస్సపి గామస్సేవ ఉపచారం నీహరిత్వా ఉభిన్నం లేడ్డుపాతానం అన్తరా మినితబ్బ’’న్తి వుత్తం. పఞ్చధనుసతికన్తి ఆరోపితేన ఆచరియధనునా పఞ్చధనుసతప్పమాణం. తతో తతో మగ్గం పిదహతీతి తత్థ తత్థ ఖుద్దకమగ్గం పిదహతి. ధుతఙ్గచోరోతి ఇమినా ఇమస్సపి సిక్ఖాపదస్స అఙ్గసమ్పత్తియా అభావం దీపేతి.

‘‘సాసఙ్కానీ’’తి సమ్మతానీతి చోరానం నివిట్ఠోకాసాదిదస్సనేన ‘‘సాసఙ్కానీ’’తి సమ్మతాని. సన్నిహితబలవభయానీతి చోరేహి మనుస్సానం హతవిలుత్తాకోటితభావదస్సనతో సన్నిహితబలవభయానీతి అత్థో. సచే పచ్ఛిమికాయాతిఆదినా వుత్తమేవత్థం బ్యతిరేకముఖేన విభావేతి. యత్ర హి పిణ్డాయాతిఆదినా వుత్తప్పమాణమేవ విసేసేత్వా దస్సేతి. సాసఙ్కసప్పటిభయమేవాతి ఏత్థ సాసఙ్కం వా సప్పటిభయం వా హోతు, వట్టతియేవ.

పాళియం ‘‘సియా చ తస్స భిక్ఖునో కోచిదేవ పచ్చయో తేన చీవరేన విప్పవాసాయ, ఛారత్తపరమం తేన భిక్ఖునా తేన చీవరేన విప్పవసితబ్బ’’న్తి ఇమినా అన్తరఘరే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా తస్మిం విహారే వసన్తస్స అఞ్ఞత్థ గమనకిచ్చే సతి విహారతో బహి ఛారత్తం విప్పవాసో అనుఞ్ఞాతో. వసనట్ఠానతో హి అఞ్ఞత్థ ఛారత్తం విప్పవాసో వుత్తో, న తస్మిం విహారే వసన్తస్స. తేన చ ‘‘పున గామసీమం ఓక్కమిత్వాతి ఏత్థ సచే గోచరగామతో పురత్థిమాయ దిసాయ సేనాసనం, అయఞ్చ పచ్ఛిమదిసం గతో హోతీ’’తిఆది వుత్తం. తతోయేవ చ మాతికాట్ఠకథాయమ్పి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. సాసఙ్కసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘తతో చే ఉత్తరి విప్పవసేయ్యా’’తి ఏత్థ ‘‘ఛారత్తతో ఉత్తరి తస్మిం సేనాసనే సత్తమం అరుణం ఉట్ఠాపేయ్యా’’తి అత్థో వుత్తో. భదన్తబుద్ధదత్తాచరియేన పన పాకటతరం కత్వా అయమేవత్థో వుత్తో. వుత్తఞ్హి తేన –

‘‘యం గామం గోచరం కత్వా, భిక్ఖు ఆరఞ్ఞకే వసే;

తస్మిం గామే ఠపేతుం తం, మాసమేకన్తు వట్టతి.

‘‘అఞ్ఞత్థేవ వసన్తస్స, ఛారత్తపరమం మతం;

అయమస్స అధిప్పాయో, పటిచ్ఛన్నో పకాసితో’’తి.

‘‘కోసమ్బియం అఞ్ఞతరో భిక్ఖు గిలానో హోతీ’’తి ఆగతత్తా ‘‘కోసమ్బకసమ్ముతి అనుఞ్ఞాతా’’తి వుత్తం. కోసమ్బకస్స భిక్ఖునో సమ్ముతి కోసమ్బకసమ్ముతి. సేనాసనం ఆగన్త్వాతి వుసితవిహారస్సేవ సన్ధాయ వుత్తత్తా తస్మిం గామూపచారేపి అఞ్ఞస్మిం విహారే అరుణం ఉట్ఠాపేతుం న వట్టతి. వసిత్వాతి అరుణం ఉట్ఠాపేత్వా. గతట్ఠానస్స అతిదూరత్తా ‘‘ఏవం అసక్కోన్తేనా’’తి వుత్తం. తత్థేవాతి తస్మింయేవ గతట్ఠానే.

సాసఙ్కసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. పరిణతసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౫౭-౬౫౯. దసమే ఉద్దిస్స ఠపితభాగేతి అత్తనో ఘరేపి ఉద్దిసిత్వా విసుం ఠపితకోట్ఠాసే. ‘‘ఏకం మయ్హం, ఏకం ఇమస్స దేహీ’’తి ఏవం ఏకవాచాయ ఆపజ్జితబ్బత్తా ‘‘ఆపజ్జేయ్య ఏకతో’’తి వుత్తం. తుమ్హాకం సప్పిఆదీని ఆభతానీతి తుమ్హాకం అత్థాయ ఆభతాని సప్పిఆదీని. పరిణతభావం జానిత్వాపి వుత్తవిధినా విఞ్ఞాపేన్తేన తేసం సన్తకమేవ విఞ్ఞాపితం నామ హోతీతి ఆహ – ‘‘మయ్హమ్పి దేథాతి వదతి, వట్టతీ’’తి.

౬౬౦. పుప్ఫమ్పి ఆరోపేతుం న వట్టతీతి ఇదం పరిణతం సన్ధాయ వుత్తం. సచే పన ఏకస్మిం చేతియే పూజితం పుప్ఫం గహేత్వా అఞ్ఞస్మిం చేతియే పూజేతి, వట్టతి. ఠితం దిస్వాతి సేసకం గహేత్వా ఠితం దిస్వా. ఇమస్స సునఖస్స మా దేహి, ఏతస్స దేహీతి ఇదం పరిణతేయేవ. తిరచ్ఛానగతస్స పరిచ్చజిత్వా దిన్నే పన తం పలాపేత్వా అఞ్ఞం భుఞ్జాపేతుం వట్టతి. ‘‘కత్థ దేమాతిఆదినా ఏకేనాకారేన పాళియం అనాపత్తి దస్సితా, ఏవం పన అపుచ్ఛితేపి అపరిణతం ఇదన్తి జానన్తేన అత్తనో రుచియా యత్థ ఇచ్ఛతి, తత్థ దాపేతుం వట్టతీ’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. యత్థ ఇచ్ఛథ, తత్థ దేథాతి ఏత్థాపి ‘‘తుమ్హాకం రుచియా’’తి వుత్తత్తా యత్థ ఇచ్ఛతి, తత్థ దాపేతుం లభతి. పాళియం ఆగతనయేనేవాతి ‘‘యత్థ తుమ్హాకం దేయ్యధమ్మో’’తిఆదినా నయేన. సఙ్ఘపరిణతభావో, తం ఞత్వా అత్తనో పరిణామనం, పటిలాభోతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.

పరిణతసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో పత్తవగ్గో తతియో.

ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ సారత్థదీపనియం

నిస్సగ్గియవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియో భాగో నిట్ఠితో.