౧౦. పఠమసఙ్ఘభేదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౧౦. దసమే యే దుబ్బలా హోన్తి అప్పథామా, న సక్కోన్తి అరఞ్ఞకాదీని సేవన్తా దుక్ఖస్సన్తం కాతుం, తే సన్ధాయాహ ‘‘బహూనం కులపుత్తానం మగ్గన్తరాయాయ సంవత్తన్తీ’’తి. అధివాసనఖన్తిసమ్పన్నోతి ‘‘ఖమో హోతి సీతస్సా’’తిఆదినా వుత్తసీతుణ్హాదిసహనలక్ఖణాయ ఖన్తియా సమన్నాగతో. బ్యఞ్జనపదమేవ పరమం అస్సాతి పదపరమో. యస్స హి పుగ్గలస్స బహుమ్పి సుణతో బహుమ్పి భణతో బహుమ్పి ధారయతో బహుమ్పి వాచయతో న తాయ జాతియా ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం ‘‘పదపరమో’’తి వుచ్చతి. అభిసమ్భుణిత్వాతి నిప్ఫాదేత్వా. నాభిసమ్భుణాతీతి న సమ్పాదేతి, అరఞ్ఞవాసం సమ్పాదేతుం న సక్కోతీతి వుత్తం హోతి. ధమ్మతో అపేతం ఉద్ధమ్మం. అసబ్బఞ్ఞూ అస్సాతి తేసం అనురూపస్స అజాననతో అసబ్బఞ్ఞూ భవేయ్య. ‘‘న, భిక్ఖవే, అసేనాసనికేన వస్సం ఉపగన్తబ్బ’’న్తి (మహావ. ౨౦౪) వచనతో ‘‘చత్తారో పన…పే… పటిక్ఖిత్తమేవా’’తి వుత్తం. ఇదమేవ వచనం సన్ధాయ పాళియమ్పి ‘‘అట్ఠ మాసే ఖో మయా దేవదత్త రుక్ఖమూలసేనాసనం అనుఞ్ఞాత’’న్తి వుత్తం.

తీహి కోటీహీతి తీహి ఆకారేహి, తీహి కారణేహీతి అత్థో. తదుభయవిముత్తపరిసఙ్కితన్తి దిట్ఠం సుతన్తి ఇదం ఉభయం అనిస్సాయ ‘‘కిం ను ఖో ఇదం భిక్ఖుం ఉద్దిస్స వధిత్వా సమ్పాదిత’’న్తి కేవలమేవ పరిసఙ్కితం. మచ్ఛబన్ధనం జాలం, వాగురా మిగబన్ధనీ. కప్పతీతి యది తేసం వచనేన ఆసఙ్కా ఉపచ్ఛిన్నా హోతి, వట్టతి. పవత్తమంసన్తి విక్కాయికమంసం. మఙ్గలాదీనన్తి ఆది-సద్దేన ఆహునపాహునాదికే సఙ్గణ్హాతి. భిక్ఖూనంయేవ అత్థాయాతి ఏత్థ అట్ఠానప్పయుత్తో ఏవ-సద్దో, భిక్ఖూనం అత్థాయ అకతమేవాతి సమ్బన్ధితబ్బం. తస్మా ‘‘భిక్ఖూనఞ్చ దస్సామ, మఙ్గలాదీనఞ్చ అత్థాయ భవిస్సతీ’’తి మిస్సేత్వా కతమ్పి న వట్టతీతి వేదితబ్బం. కేచి పన ‘‘భిక్ఖూనంయేవాతి అవధారణేన భిక్ఖూనఞ్చ అఞ్ఞేసఞ్చ అత్థాయ కతం వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం న సున్దరం. యత్థ చ నిబ్బేమతికో హోతీతి భిక్ఖూనం అత్థాయ కతేపి సబ్బేన సబ్బం పరిసఙ్కితాభావమాహ. తమేవత్థం ఆవికాతుం ‘‘సచే పనా’’తిఆది వుత్తం. ఇతరేసం వట్టతీతి అజానన్తానం వట్టతి, జానతో ఏవేత్థ ఆపత్తి హోతీతి. తేయేవాతి యే ఉద్దిస్స కతం, తేయేవ. ఉద్దిసకతమంసపరిభోగతో అకప్పియమంసపరిభోగస్స విసేసం దస్సేతుం ‘‘అకప్పియమంసం పనా’’తిఆది వుత్తం. పురిమస్మిం సచిత్తకా ఆపత్తి, ఇతరస్మిం అచిత్తకా. తేనాహ ‘‘అకప్పియమంసం అజానిత్వా భుఞ్జన్తస్సపి ఆపత్తియేవా’’తి. ‘‘పరిభోగకాలే పుచ్ఛిత్వా పరిభుఞ్జిస్సామీతి వా గహేత్వా పుచ్ఛిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి వచనతో అకప్పియమంసం అజానిత్వా గణ్హన్తస్స పటిగ్గహణేన అనాపత్తి సియా. అజానిత్వాపి భుఞ్జన్తస్సేవ హి ఆపత్తి వుత్తా. వత్తన్తి వదన్తీతి ఇమినా ఆపత్తి నత్థీతి దస్సేతి.

సల్లేఖా వుత్తి ఏతేసన్తి సల్లేఖవుత్తినో. బాహులికోతి ఏకస్స ల-కారస్స లోపం కత్వా వుత్తం. కప్పన్తి ఆయుకప్పం. సఙ్ఘభేదకో హి ఏకం కప్పం అసీతిభాగే కత్వా తతో ఏకభాగమత్తం కాలం నిరయే తిట్ఠేయ్యాతి ఆయుకప్పం సన్ధాయ ‘‘కప్పం నిరయమ్హి పచ్చతీ’’తి వుత్తం. కప్పట్ఠకథాయం (విభ. అట్ఠ. ౮౦౯) పన ‘‘సణ్ఠహన్తే హి కప్పే కప్పవేమజ్ఝే వా సఙ్ఘభేదం కత్వా కప్పవినాసేయేవ ముచ్చతి. సచేపి హి స్వే కప్పో వినస్సిస్సతీతి అజ్జ సఙ్ఘభేదం కరోతి, స్వేవ ముచ్చతి, ఏకదివసమేవ నిరయే పచ్చతీ’’తి వుత్తం. తత్థాపి కప్పవినాసేయేవాతి ఆయుకప్పవినాసేయేవాతి అత్థే సతి నత్థి విరోధో. సణ్ఠహన్తేతి ఇదమ్పి ‘‘స్వే వినస్సిస్సతీ’’తి వియ అభూతపరికప్పనవసేన వుత్తం. ‘‘ఏకదివసమేవ నిరయే పచ్చతీ’’తి ఏత్థాపి తతో పరం కప్పాభావే ఆయుకప్పస్సపి అభావతోతి అవిరోధతో అత్థయోజనా దట్ఠబ్బా. బ్రహ్మం పుఞ్ఞన్తి సేట్ఠం పుఞ్ఞం. కప్పం సగ్గమ్హి మోదతీతి ఏత్థాపి ఆయుకప్పమేవ.

౪౧౧. లద్ధినానాసంవాసకేనాతి భావప్పధానోయం నిద్దేసో, లద్ధినానాసంవాసకభావేనాతి అత్థో. కమ్మనానాసంవాసకేనాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అఞ్ఞథా నానాసంవాసకేన సహితస్స సమానసంవాసకస్సపి సఙ్ఘస్స అసమానసంవాసకత్తం ఆపజ్జేయ్య. తత్థ లద్ధినానాసంవాసకో నామ ఉక్ఖిత్తానువత్తకో. సో హి అత్తనో లద్ధియా నానాసంవాసకో జాతోతి ‘‘లద్ధినానాసంవాసకో’’తి వుచ్చతి. కమ్మనానాసంవాసకో నామ ఉక్ఖేపనీయకమ్మకతో. సో హి ఉక్ఖేపనీయకమ్మవసేన నానాసంవాసకో హోతీతి ‘‘కమ్మనానాసంవాసకో’’తి వుచ్చతి. విరహితోతి విముత్తో. కాయసామగ్గీదానం తేసు తేసు సఙ్ఘకమ్మేసు హత్థపాసూపగమనవసేన వేదితబ్బం.

‘‘భేదాయ పరక్కమేయ్యా’’తి విసుం వుత్తత్తా భేదనసంవత్తనికస్స అధికరణస్స సమాదాయ పగ్గణ్హతో పుబ్బేపి పక్ఖపరియేసనాదివసేన సఙ్ఘభేదాయ పరక్కమన్తస్స సమనుభాసనకమ్మం కాతబ్బన్తి వేదితబ్బం. ఇమాని వత్థూనీతి అట్ఠారస భేదకరవత్థూని. కమ్మేనాతి అపలోకనాదీసు చతూసు కమ్మేసు అఞ్ఞతరేన కమ్మేన. ఉద్దేసేనాతి పఞ్చసు పాతిమోక్ఖుద్దేసేసు అఞ్ఞతరేన ఉద్దేసేన. వోహారేనాతి తాహి తాహి ఉపపత్తీహి ‘‘అధమ్మం ధమ్మో’’తిఆదిఅట్ఠారసభేదకరవత్థుదీపకేన వోహారేన. అనుస్సావనాయాతి ‘‘నను తుమ్హే జానాథ మయ్హం ఉచ్చాకులా పబ్బజితభావం బహుస్సుతభావఞ్చ, మాదిసో నామ ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం సత్థుసాసనం గాహేయ్యాతి చిత్తమ్పి ఉప్పాదేతుం తుమ్హాకం యుత్తం, కిం మయ్హం అవీచి నీలుప్పలవనం వియ సీతలో, కిమహం అపాయతో న భాయామీ’’తిఆదినా నయేన కణ్ణమూలే వచీభేదం కత్వా అనుస్సావనేన. సలాకగ్గాహేనాతి ఏవం అనుస్సావేత్వా తేసం చిత్తం ఉపత్థమ్భేత్వా అనివత్తిధమ్మే కత్వా ‘‘గణ్హథ ఇమం సలాక’’న్తి సలాకగ్గాహేన. పఞ్చహి కారణేహి సఙ్ఘభేదో హోతీతి ఏత్థ కమ్మమేవ ఉద్దేసో వా సఙ్ఘభేదే పధానకారణన్తి వేదితబ్బం. వోహారానుస్సావనసలాకగ్గాహా పన పుబ్బభాగా. అట్ఠారసవత్థుదీపనవసఏన హి వోహరన్తేన తత్థ రుచిజననత్థం అనుస్సావేత్వా సలాకాయ గహితాయపి అభిన్నోవ హోతి సఙ్ఘో. యదా పన ఏవం చత్తారో వా అతిరేకా వా సలాకం గహేత్వా ఆవేణికకమ్మం వా ఉద్దేసం వా కరోన్తి, తదా సఙ్ఘో భిన్నో నామ హోతి. అబ్భుస్సితన్తి అబ్భుగ్గతం. అచ్ఛేయ్యాతి విహరేయ్య, పవత్తేయ్యాతి అత్థో.

‘‘లజ్జీ రక్ఖిస్సతీ’’తి వచనతో ఆపత్తిభయేన ఆరోచనం లజ్జీనంయేవ భారోతి ఆహ ‘‘లజ్జీహి భిక్ఖూహీ’’తి. అలజ్జిస్సపి అనారోచేన్తస్స ఆపత్తియేవ ‘‘యే పస్సన్తి, యే సుణన్తీ’’తి వచనతో. సమాగచ్ఛతూతి ఏకీ భవతు. ఏకీభావో చ సమానలద్ధివసేన హోతీతి ఆహ ‘‘ఏకలద్ధికో హోతూ’’తి. సమ్పత్తియాతి సీలాదిసమ్పత్తియా. పటినిస్సజ్జన్తస్స అనాపత్తిభావతో ‘‘సోత్థిభావో తస్స భిక్ఖునో’’తి వుత్తం. అప్పటినిస్సజ్జతో దుక్కటన్తి విసుం విసుం వదన్తానం గణనాయ దుక్కటం. పహోన్తేనాతి గన్తుం సమత్థేన అగిలానేన. సఙ్ఘభేదస్స గరుకభావతో అవస్సం కత్తబ్బతాదస్సనత్థం ‘‘దూరేపి భారోయేవా’’తి వుత్తం, ఆపత్తి పన అద్ధయోజనబ్భన్తరే గన్తుం సమత్థస్స అగిలానస్సేవ వేదితబ్బా.

౪౧౬. అసమనుభాసన్తస్సాతి కమ్మకారకే కత్తునిద్దేసోతి ఆహ ‘‘అసమనుభాసియమానస్సా’’తి. తతియకమ్మవాచాయ పటినిస్సజ్జన్తో ఞత్తియా దుక్కటం ద్వీహి కమ్మవాచాహి థుల్లచ్చయే చ ఆపజ్జతియేవాతి ఆహ ‘‘పటినిస్సజ్జన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసేన అనాపత్తీ’’తి. అస్సాతి దేవదత్తస్స. కతేన భవితబ్బన్తి సమనుభాసనకమ్మేన కతేన భవితబ్బం. అత్తనో రుచిమత్తేన వదేయ్యాతిఆదికమ్మికత్తా అప్పటినిస్సజ్జన్తస్సపి అనాపత్తీతి అధిప్పాయేన వదేయ్య. అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదే సమనుభాసనకమ్మస్సేవ అభావతో ‘‘న హి పఞ్ఞత్తం సిక్ఖాపదం వీతిక్కమన్తస్సా’’తి వుత్తం. సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేన్తేనేవ హి సమనుభాసనకమ్మం అనుఞ్ఞాతం. ఉద్దిస్స అనుఞ్ఞాతతోతి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, రోమన్థకస్స రోమన్థన’’న్తిఆదిం (చూళవ. ౨౭౩) ఉద్దిస్స అనుఞ్ఞాతం సన్ధాయ వదన్తి. అనాపత్తియన్తి అనాపత్తివారే. ఆపత్తిం రోపేతబ్బోతి అనిస్సజ్జనపచ్చయా ఆపన్నపాచిత్తియాపత్తిం ఉక్ఖేపనీయకమ్మకరణత్థం ఆరోపేతబ్బోతి అత్థో.

ఆపత్తియేవ న జాతాతి సఙ్ఘాదిసేసాపత్తి న జాతాయేవాతి అత్థో. సా పనేసాతి సా పన ఏసా అనాపత్తి. తివఙ్గికన్తి కాయవాచాచిత్తవసేన తివఙ్గికం, కాయవాచాచిత్తతో సముట్ఠాతీతి వుత్తం హోతి. ‘‘నప్పటినిస్సజ్జామీ’’తి సఞ్ఞాయ అభావేన ముచ్చనతో సఞ్ఞావిమోక్ఖం. సచిత్తకన్తి ‘‘నప్పటినిస్సజ్జామీ’’తి జాననచిత్తేన సచిత్తకం. భేదాయ పరక్కమనం, ధమ్మకమ్మేన సమనుభాసనం, కమ్మవాచాపరియోసానం, అప్పటినిస్సజ్జనన్తి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

పఠమసఙ్ఘభేదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.