౪. చతుత్థపారాజికం
చతుసచ్చవిదూతి చత్తారి సచ్చాని సమాహటాని చతుసచ్చం, తం అవేది పటివిజ్ఝీతి చతుసచ్చవిదూ. సతిపి సావకానం పచ్చేకబుద్ధానఞ్చ చతుసచ్చవిదుభావే అనఞ్ఞపుబ్బకత్తా భగవతో చతుసచ్చదస్సనస్స తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతాయ బలేసు చ వసీభావస్స పత్తితో పరసన్తానేసు పసారితభావేన పాకటత్తా చ భగవావ విసేసేన ‘‘చతుసచ్చవిదూ’’తి థోమనం అరహతి.
వగ్గుముదాతీరియభిక్ఖువత్థువణ్ణనా
౧౯౩. అధిట్ఠేమాతి సంవిదహామ. దూతకమ్మన్తి గిహీనం పణ్ణం వా సాసనం వా గహేత్వా తత్థ తత్థ గమనం. ఇరియాపథం సణ్ఠపేత్వాతి పధానానురూపం కత్వా. పుచ్ఛన్తానం వాతి ‘‘అయ్యా సన్తఇరియాపథా అతివియ ఉపసన్తా, కతరం విసేసమధిగచ్ఛింసూ’’తి పుచ్ఛన్తానం. అనాగతసమ్బన్ధే పన అసతీతి ‘‘భాసితో భవిస్సతీ’’తి పాఠసేసం కత్వా అనాగతసమ్బన్ధే అసతి. ‘‘భాసితో’’తి అతీతవచనం కథం అనాగతవచనేన సమ్బన్ధముపగచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘లక్ఖణం పన సద్దసత్థతో పరియేసితబ్బ’’న్తి. ఈదిసే హి ఠానే ‘‘ధాతుసమ్బన్ధే పచ్చయా’’తి ఇమినా లక్ఖణేన ధాత్వత్థసమ్బన్ధే సతి అయథాకాలవిహితాపి పచ్చయా సాధవో భవన్తీతి సద్దసత్థవిదూ వదన్తి.
౧౯౪. వణ్ణవాతి ఇమినా సకలసరీరానుగతవణ్ణస్స మనాపతా వుత్తా. పసన్నముఖవణ్ణాతి ఇమినా సకలసరీరవణ్ణతోపి అధికతరం ముఖవణ్ణస్స మనాపతా వుత్తా. విప్పసన్నఛవివణ్ణాతి ఇమినా పన విజ్జమానస్సేవ సరీరవణ్ణస్స అతివియ పసన్నతా వుత్తా. యస్మా ఇన్ద్రియానం ఊనత్తం వా పూరణత్తం వా నత్థి, తస్మా ‘‘అభినివిట్ఠోకాసస్స పరిపుణ్ణత్తా’’తి వుత్తం. ఛట్ఠస్స అభినివిట్ఠోకాసో హదయవత్థు, పఞ్చపసాదానం అభినివిట్ఠోకాసస్స పరిపుణ్ణతావచనేనేవ హదయవత్థుఆదిసకలసరీరస్స పరిపుణ్ణతా దస్సితాయేవ హోతీతి ఆహ – ‘‘మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియాన’’న్తి. యథా తన్తి ఏత్థ తన్తి నిపాతమత్తం. భన్తమిగప్పటిభాగాతి కత్తబ్బాకత్తబ్బస్స అజాననతో భన్తమిగసదిసా. చతుచక్కన్తి చతుఇరియాపథం. ఇరియాపథో హి ఇధ పవత్తనట్ఠేన ‘‘చక్క’’న్తి అధిప్పేతో. నవద్వారన్తి నవహి వణముఖేహి నవద్వారం. దుక్ఖన్తి సీసరోగాదిదుక్ఖం. సబ్బకిచ్చేసూతి పత్తపచనచీవరరజనయోగట్ఠానాదికిచ్చేసు. యాపేతున్తి వహితుం పవత్తేతుం. తేనాహ ‘‘గమేతు’’న్తి.
౧౯౫. సన్తోతి ఇమినా తేసం విజ్జమానతం దస్సేతి, సంవిజ్జమానాతి ఇమినా పన తేసం ఉపలబ్భమానతం దస్సేతి. తేనాహ – ‘‘అత్థి చేవ ఉపలబ్భన్తి చా’’తి. ఉపలబ్భన్తీతి దిస్సన్తి, ఞాయన్తీతి అత్థో. పన్థదూహనకమ్మన్తి పన్థఘాతనకమ్మం. హనన్తోతి మారేన్తో. ఘాతేన్తోతి మారాపేన్తో. అథ వా హనన్తోతి బన్ధనతాళనాదీహి హింసన్తో. ఘాతేన్తోతి మారేన్తో. ఛిన్దన్తోతి పరేసం హత్థాదీని ఛిన్దన్తో. పచన్తోతి దణ్డేన ఉప్పీళేన్తో. పచనఞ్హేత్థ దహనం విబాధనం అధిప్పేతం. పచన్తోతి వా తజ్జేన్తో తాసేన్తో. అథ వా పచన్తోతి గామేసు అగ్గిపాతనవసేన గేహాదీని ఝాపేత్వా తత్థ అజేళకాదీని పచన్తో.
యే సిక్ఖాపదేసు బహులగారవా న హోన్తి ఆపత్తివీతిక్కమబహులా, తే సిక్ఖాపదేసు అతిబ్బగారవా. ఉద్ధతేతి అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞితాయ కప్పియే అకప్పియసఞ్ఞితాయ అవజ్జే వజ్జసఞ్ఞితాయ వజ్జే అవజ్జసఞ్ఞితాయ చ ఉద్ధచ్చపకతికే. ఉన్నళేతి ఉగ్గతనళే, ఉట్ఠితతుచ్ఛమానేతి వుత్తం హోతి. చపలేతి పత్తచీవరమణ్డనాదినా చాపల్లేన యుత్తే. ముఖరేతి ముఖఖరే, ఖరవచనేతి వుత్తం హోతి. వికిణ్ణవాచేతి అసంయతవచనే దివసమ్పి నిరత్థకవచనప్పలాపినే. ముట్ఠా నట్ఠా సతి ఏతేసన్తి ముట్ఠస్సతీ, సతివిరహితేతి వుత్తం హోతి. అసమ్పజానేతి నిప్పఞ్ఞే. పాకతిన్ద్రియేతి సంవరాభావేన గిహికాలే వియ వివటఇన్ద్రియే. ఆచరియుపజ్ఝాయేహి పరిచ్చత్తకేతి ధమ్మేన ఆమిసేన చ అసఙ్గహేత్వా ఆచరియుపజ్ఝాయేహి పరిచ్చత్తే అనాథే అప్పతిట్ఠే. లాభగరుకేతి పచ్చయగరుకే.
ఇరియాపథసణ్ఠపనాదీనీతి ఆది-సద్దేన పచ్చయపటిసేవనసామన్తజప్పానం గహణం వేదితబ్బం. మహానిద్దేసే (మహాని. ౮౭) హి ఇరియాపథసణ్ఠపనపచ్చయపటిసేవనసామన్తజప్పనవసేన తివిధం కుహకవత్థు ఆగతం. తత్థ పాపిచ్ఛస్సేవ సతో సమ్భావనాధిప్పాయకతేన ఇరియాపథేన విమ్హాపనం ఇరియాపథసణ్ఠపనసఙ్ఖాతం కుహకవత్థు. తథా చీవరాదీహి నిమన్తితస్స తదత్థికస్సేవ సతో పాపిచ్ఛతం నిస్సాయ పటిక్ఖేపనేన తే చ గహపతికే అత్తని సుప్పతిట్ఠితసద్ధే ఞత్వా పున తేసం ‘‘అహో అయ్యో అప్పిచ్ఛో, న కిఞ్చి పటిగ్గణ్హితుం ఇచ్ఛతి, సులద్ధం వత నో అస్స, సచే అప్పమత్తకమ్పి కిఞ్చి పటిగ్గణ్హేయ్యా’’తి నానావిధేహి ఉపాయేహి పణీతాని చీవరాదీని ఉపనేన్తానం తదనుగ్గహకామతంయేవ ఆవికత్వా పటిగ్గహణేన చ తతో పభుతి అసీతిసకటభారేహి ఉపనామనహేతుభూతం విమ్హాపనం పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతం కుహకవత్థూతి వేదితబ్బం. పాపిచ్ఛస్సేవ పన సతో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాధిగమపరిదీపనవాచాయ తథా తథా విమ్హాపనం సామన్తజప్పనసఙ్ఖాతం కుహకవత్థూతి వేదితబ్బం. చిత్తలపబ్బతాదివిహారో లోకసమ్మతసేనాసనం నామ. లోకసమ్మత …పే… ఉపాయేహి సంవణ్ణియమానగుణోతి సమ్బన్ధో. పరిపాచేతున్తి పరిణామేతుం. సుద్ధచిత్తేన అత్తనో గన్థధురాదికమ్మం కత్వా విచరన్తానం తమ్మూలకపచ్చయపరిభోగే దోసాభావం దస్సేతుం ‘‘యే పనా’’తిఆది వుత్తం. భిక్ఖాచారే అసమ్పజ్జమానేతి గోచరగామే భిక్ఖాయ చరిత్వా లభితబ్బపిణ్డపాతే అసమ్పజ్జన్తే. తే చ వత్తసీసేన సబ్బమ్పేతం కరోన్తి, న లాభనిమిత్తం. తేన వుత్తం ‘‘తన్తిపవేణిఘటనకా సాసనజోతకా’’తి.
కిచ్ఛేనాతి న దుక్ఖాయ పటిపదాయ. బుద్ధానఞ్హి చత్తారోపి మగ్గా సుఖాపటిపదావ హోన్తి, పారమీపూరణకాలే పన సరాగదోసమోహస్సేవ సతో ఆగతానం యాచకానం అలఙ్కతప్పటియత్తం సీసం కన్తిత్వా గలలోహితం నీహరిత్వా సుఅఞ్జితాని అక్ఖీని ఉప్పాటేత్వా కులవంసప్పతిట్ఠాపకం పుత్తం మనాపచారినిం భరియన్తి ఏవమాదీని దేన్తస్స అఞ్ఞానిపి ఖన్తివాదీసదిసేసు అత్తభావేసు ఛేజ్జభేజ్జాదీని పాపుణన్తస్స ఆగమనీయపటిపదం సన్ధాయేతం వుత్తం. కసిరేనాతి తస్సేవ వేవచనం.
ఏకస్సేవ దాతుం అసక్కుణేయ్యతాయ గరుభావతో ‘‘గరుభణ్డానీ’’తి వుత్తం, సబ్బేసం భాజేత్వాపి గహేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ ‘‘గరుపరిక్ఖారానీ’’తి వుత్తం. సాధారణపరిక్ఖారభావేనాతి సఙ్ఘికత్తా సబ్బభిక్ఖుసాధారణపరిక్ఖారభావేన. సఙ్గణ్హాతి ఉపలాపేతీతి ఇదం అథేయ్యచిత్తం సన్ధాయ వుత్తం. తేనేవాహ – ‘‘తథాభావతో థేనేత్వా’’తి, అవిస్సజ్జియఅవేభఙ్గియభావతో థేనేత్వాతి అత్థో. గరుభణ్డఞ్హి కులసఙ్గహత్థాయ విస్సజ్జేన్తో విభజన్తో చ తస్స అవిస్సజ్జియఅవఏభఙ్గియభావం థేనేతి. కులదూసకదుక్కటం ఆపజ్జతీతి ఏత్థ ‘‘యో విస్సజ్జేయ్య, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి వుత్తత్తా విస్సజ్జనపచ్చయా థుల్లచ్చయేనపి న ముచ్చతి.
అసన్తన్తి అవిజ్జమానం. అభూతన్తి అనుప్పన్నం. అనుప్పన్నత్తా హి తస్స తం అసన్తన్తి. పురిమస్స పచ్ఛిమం కారణవచనం. ఉల్లపతీతి ఉగ్గతాయుకో లపతి. సీలఞ్హి భిక్ఖునో ఆయు, తం తస్స తథాలపనసమకాలమేవ విగచ్ఛతి. అసన్తసమ్భావనాయాతి అత్తనో అవిజ్జమానగుణేహి సమ్భావనాయ. ఏవఞ్హి గణ్హతా…పే… థేనేత్వా గహితా హోన్తీతి ఏత్థ అసన్తసమ్భావనాయ రట్ఠపిణ్డస్స థేనేత్వా గహితత్తా లోకుత్తరధమ్మోపి థేనితోయేవ హోతి. కితవస్సేవాతి కితవస్స సకుణగ్గహణమివ. కేరాటికస్సాతి సఠస్స. గోత్తం వుచ్చతి సాధారణనామం, మత్త-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో, తస్మా సమణాతి గోత్తమత్తం అనుభవన్తి ధారేన్తీతి గోత్రభునో, నామమత్తసమణాతి వుత్తం హోతి.
వగ్గుముదాతీరియభిక్ఖువత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.
అధిమానవత్థువణ్ణనా
౧౯౬. హేట్ఠిమమగ్గేహి ఞాతమరియాదాయ ఏవ జాననతో అఞ్ఞా అగ్గమగ్గపఞ్ఞా, తస్సా ఫలభావతో అగ్గఫలపఞ్ఞా తంసహగతా సమ్మాసఙ్కప్పాదయో చ అఞ్ఞాతి వుత్తాతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞం బ్యాకరింసూతి అరహత్తం బ్యాకరింసూ’’తి. అరియసావకస్స తావ నుప్పజ్జతీతి పహీనాధిమానపచ్చయత్తా నుప్పజ్జతి. సీలవతోపి…పే… నుప్పజ్జతి అకారకభావతో. తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వాతి కలాపసమ్మసనవసేన తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా. ఆరద్ధవిపస్సకస్సాతి ఉదయబ్బయానుపస్సనాయ ఆరద్ధవిపస్సకస్స. సుద్ధసమథలాభీ విపస్సనాయ కమ్మం అకత్వాపి కిలేససముదాచారం అపస్సన్తో కేవలం అఞ్ఞాణబలేన ‘‘అరియోహమస్మీ’’తి మఞ్ఞతీతి ఆహ ‘‘సుద్ధసమథలాభిం వా’’తి. ‘‘అరహా అహ’’న్తి మఞ్ఞతి ఉచ్చవాలఙ్కవాసీ మహానాగత్థేరో వియ.
తలఙ్గరవాసీ ధమ్మదిన్నత్థేరో కిర నామ ఏకో పభిన్నప్పటిసమ్భిదో మహాఖీణాసవో మహతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఓవాదదాయకో అహోసి. సో ఏకదివసం అత్తనో దివాట్ఠానే నిసీదిత్వా ‘‘కిన్ను ఖో అమ్హాకం ఆచరియస్స ఉచ్చవాలఙ్కవాసీమహానాగత్థేరస్స సమణభావకిచ్చం మత్థకప్పత్తం, నో’’తి ఆవజ్జేన్తో పుథుజ్జనభావమేవస్స దిస్వా ‘‘మయి అగచ్ఛన్తే పుథుజ్జనకాలకిరియమేవ కరిస్సతీ’’తి చ ఞత్వా ఇద్ధియా వేహాసం ఉప్పతిత్వా దివాట్ఠానే నిసిన్నస్స థేరస్స సమీపే ఓరోహిత్వా వన్దిత్వా వత్తం దస్సేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ‘‘కిం, ఆవుసో ధమ్మదిన్న, అకాలే ఆగతోసీ’’తి చ వుత్తో ‘‘పఞ్హం, భన్తే, పుచ్ఛితుం ఆగతోమ్హీ’’తి ఆహ. తతో ‘‘పుచ్ఛావుసో, జానమానా కథయిస్సామా’’తి వుత్తో పఞ్హసహస్సం పుచ్ఛి. థేరో పుచ్ఛితం పుచ్ఛితం పఞ్హం అసజ్జమానోవ కథేసి. తతో ‘‘అతితిక్ఖం వో, భన్తే, ఞాణం, కదా తుమ్హేహి అయం ధమ్మో అధిగతో’’తి వుత్తో ‘‘ఇతో సట్ఠివస్సకాలే, ఆవుసో’’తి ఆహ. సమాధిమ్హి, భన్తే, వళఞ్జేథాతి. న ఇదం, ఆవుసో, భారియన్తి. తేన హి, భన్తే, ఏకం హత్థిం మాపేథాతి. థేరో సబ్బసేతం హత్థిం మాపేసి. ఇదాని, భన్తే, యథా అయం హత్థీ అఞ్జితకణ్ణో పసారితనఙ్గుట్ఠో సోణ్డం ముఖే పక్ఖిపిత్వా భేరవం కోఞ్చనాదం కరోన్తో తుమ్హాకం అభిముఖం ఆగచ్ఛతి, తథా నం కరోథాతి. థేరో తథా కత్వా వేగేన ఆగచ్ఛతో హత్థిస్స భేరవం ఆకారం దిస్వా ఉట్ఠాయ పలాయితుం ఆరద్ధో. తమేనం ఖీణాసవత్థేరో హత్థం పసారేత్వా చీవరకణ్ణే గహేత్వా ‘‘భన్తే, ఖీణాసవస్స సారజ్జం నామ హోతీ’’తి ఆహ. సో తస్మిం కాలే అత్తనో పుథుజ్జనభావం ఞత్వా ‘‘అవస్సయో మే, ఆవుసో, ధమ్మదిన్న హోహీ’’తి వత్వా పాదమూలే ఉక్కుటికం నిసీది. ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం అవస్సయో భవిస్సామిచ్చేవాహం ఆగతో, మా చిన్తయిత్థా’’తి కమ్మట్ఠానం కథేసి. థేరో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా చఙ్కమం ఓరుయ్హ తతియే పదవారే అగ్గఫలం అరహత్తం పాపుణి. థేరో కిర దోసచరితో అహోసి.
అధిమానవత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.
సవిభఙ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౧౯౭-౧౯౮. యస్మా పనాతిఆది ‘‘అసన్తం అభూతం అసంవిజ్జమాన’’న్తి ఏతేసం కారణవచనం. తత్థ యన్తి యం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం. అనభిజానన్తి అత్తని అత్థిభావం అజానన్తో. సముదాచరతీతి ‘‘అత్థి మయ్హం ఏస ధమ్మో’’తి కథేతి జానాపేతి వా. ‘‘అసన్తం అభూత’’న్తి ఇమస్స కారణవచనం సన్తానే అనుప్పన్నోతి. ఞాణేన చ అసచ్ఛికతోతి ఇదం పన ‘‘అసంవిజ్జమాన’’న్తి ఏతస్స కారణవచనం. పకతిమనుస్సేహి ఉత్తరితరానం బుద్ధాదిఉత్తమపురిసానం అధిగమధమ్మో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మోతి ఆహ ‘‘ఉత్తరిమనుస్సాన’’న్తిఆది. తన్తి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం. అథ పదభాజనే బహువచననిద్దేసో కస్మా కతోతి ఆహ ‘‘పదభాజనే పనా’’తిఆది. కిఞ్చాపి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో అబ్యాకతోపి హోతి, ఆరోగ్యట్ఠేన పన బాహితికసుత్తే వియ ‘‘కుసలే ధమ్మే’’తి వుత్తం. అస్సాతి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స. ఖణలయముహుత్త-సద్దా అఞ్ఞత్థ భిన్నత్థాపి హోన్తి, ఇధ పన ఖణపరియాయవసేనేవ ‘‘తం ఖణం తం లయం తం ముహుత్త’’న్తి పాళియం వుత్తం.
అధిగన్తబ్బతో అధిగమో, ఝానాది, అధిగమస్స పుచ్ఛా అధిగమపుచ్ఛా. తేనాహ ‘‘ఝానవిమోక్ఖాదీసూ’’తిఆది. ఉపాయపుచ్ఛాతి అధిగముపాయపుచ్ఛా. కిన్తీతి కేన పకారేన, కేన విధినాతి అత్థో. కతమేసం త్వం ధమ్మానం లాభీతి ఇదం పన పుబ్బే ‘‘కిం తే అధిగత’’న్తి అనిద్ధారితభేదా ఝానాదివిసేసా పుచ్ఛితాతి ఇదాని తేసం నిద్ధారేత్వా పుచ్ఛనాకారదస్సనం.
తస్మాతి యస్మా యథావుత్తేహి ఛహాకారేహి అధిగమబ్యాకరణం సోధేతబ్బం, తస్మా. ఏత్తావతావాతి ఏత్తకేన బ్యాకరణమత్తేనేవ న సక్కాతబ్బో. బ్యాకరణఞ్హి ఏకచ్చస్స అయాథావతోపి హోతీతి. ఇమేసు పన ఛసు ఠానేసు సోధనత్థం వత్తబ్బోతి యథా నామ జాతరూపపతిరూపకమ్పి జాతరూపం వియ ఖాయతీతి జాతరూపం నిఘంసనతాపనచ్ఛేదనేహి సోధేతబ్బం, ఏవమేవ ఇమేసు ఇదానేవ వుత్తేసు ఛసు ఠానేసు పక్ఖిపిత్వా సోధనత్థం వత్తబ్బో. విమోక్ఖాదీసూతి ఆది-సద్దేన సమాధిసమాపత్తిఞాణదస్సనమగ్గభావనాఫలసచ్ఛికిరియాదిం సఙ్గణ్హాతి. పాకటో హోతీతి అధిగతవిసేసస్స సతిసమ్మోసాభావతో. సేసపుచ్ఛాసుపి పాకటో హోతీతి పదే ఏసేవ నయో.
సబ్బేసఞ్హి అత్తనా అధిగతమగ్గేన పహీనకిలేసా పాకటా హోన్తీతి ఇదం యేభుయ్యవసేన వుత్తం. కస్సచి హి అత్తనా అధిగతమగ్గవజ్ఝకిలేసేసు సన్దేహో ఉప్పజ్జతియేవ మహానామస్స సక్కస్స వియ. సో హి సకదాగామీ సమానోపి ‘‘తస్స మయ్హం, భన్తే, ఏవం హోతి ‘కో సు నామ మే ధమ్మో అజ్ఝత్తం అప్పహీనో, యేన మే ఏకదా లోభధమ్మాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి, దోసధమ్మాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి, మోహధమ్మాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తీ’’’తి (మ. ని. ౧.౧౭౫) భగవన్తం పుచ్ఛి. అయం కిర రాజా సకదాగామిమగ్గేన లోభదోసమోహా నిరవసేసా పహీయన్తీతి సఞ్ఞీ అహోసి. కిం అరియసావకస్స ఏవం సన్దేహో ఉప్పజ్జతీతి? ఆమ ఉప్పజ్జతి. కస్మా? పణ్ణత్తియం అకోవిదత్తా. ‘‘అయం కిలేసో అసుకమగ్గవజ్ఝో’’తి ఇమిస్సా పణ్ణత్తియా అకోవిదస్స హి అరియసావకస్స ఏవం హోతి. కిం తస్స పచ్చవేక్ఖణా నత్థీతి? అత్థి, సా పన న సబ్బేసం పరిపుణ్ణా హోతి. ఏకో హి పహీనకిలేసమేవ పచ్చవేక్ఖతి, ఏకో అవసిట్ఠకిలేసమేవ, ఏకో మగ్గమేవ, ఏకో ఫలమేవ, ఏకో నిబ్బానమేవ. ఇమాసు పన పఞ్చసు పచ్చవేక్ఖణాసు ఏకం వా ద్వే వా నో లద్ధుం న వట్టతి. ఇతి యస్స పచ్చవేక్ఖణా న పరిపుణ్ణా, తస్స మగ్గవజ్ఝకిలేసపణ్ణత్తియం అకోవిదత్తా ఏవం హోతి. ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాకుసలాతి సజ్ఝాయమగ్గసంవణ్ణనాసు నిపుణా.
యాయ పటిపదాయ యస్స అరియమగ్గో ఆగచ్ఛతి, సా పుబ్బభాగపటిపత్తి ఆగమనపటిపదా. సోధేతబ్బాతి సుద్ధా ఉదాహు న సుద్ధాతి విచారణవసేన సోధేతబ్బా. న సుజ్ఝతీతి తత్థ తత్థ పమాదపటిపత్తిసబ్భావతో. అపనేతబ్బోతి అత్తనో పటిఞ్ఞాయ అపనేతబ్బో. ‘‘సుజ్ఝతీ’’తి వత్వా సుజ్ఝనాకారం దస్సేతుం ‘‘దీఘరత్త’’న్తిఆది వుత్తం. పఞ్ఞాయతీతి ఏత్థాపి ‘‘యదీ’’తి పదం ఆనేత్వా యది సో భిక్ఖు తాయ పటిపదాయ పఞ్ఞాయతీతి సమ్బన్ధో. చతూసు పచ్చయేసు అలగ్గత్తా ‘‘ఆకాసే పాణిసమేన చేతసా’’తి వుత్తం. వుత్తసదిసన్తి తస్స భిక్ఖునో బ్యాకరణం ఇమస్మిం సుత్తే వుత్తేన సదిసం, సమన్తి అత్థో.
ఖీణాసవపటిపత్తిసదిసా పటిపదా హోతీతి దీఘరత్తం సువిక్ఖమ్భితకిలేసత్తా. ఖీణాసవస్స నామ…పే… న హోతీతి పహీనవిపల్లాసత్తా జీవితనికన్తియా చ అభావతో న హోతి. పుథుజ్జనస్స పన అప్పహీనవిపల్లాసత్తా జీవితనికన్తిసబ్భావతో చ అప్పమత్తకేనపి హోతి.
తత్రిమాని వత్థూని – దీఘభాణకఅభయత్థేరో కిర ఏకం పిణ్డపాతికం పరిగ్గహేతుం అసక్కోన్తో దహరస్స సఞ్ఞం అదాసి. సో తం నహాయమానం కల్యాణీనదీముఖద్వారే నిముజ్జిత్వా పాదే అగ్గహేసి. పిణ్డపాతికో ‘‘కుమ్భీలో’’తి సఞ్ఞాయ మహాసద్దం అకాసి, తదా నం ‘‘పుథుజ్జనో’’తి జానింసు. చన్దముఖతిస్సరాజకాలే పన మహావిహారే సఙ్ఘత్థేరో ఖీణాసవో దుబ్బలచక్ఖుకో విహారేయేవ అచ్ఛతి. తం రాజా ‘‘థేరం పరిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి భిక్ఖూసు భిక్ఖాచారం గతేసు అప్పసద్దో ఉపసఙ్కమిత్వా సప్పో వియ పాదే అగ్గహేసి. థేరో సిలాథమ్భో వియ నిచ్చలో హుత్వా ‘‘కో ఏత్థా’’తి ఆహ. అహం, భన్తే, తిస్సోతి. సుగన్ధం వాయసి నో తిస్సాతి. ఏవం ఖీణాసవస్స భయం నామ నత్థి. ఏకచ్చో పన పుథుజ్జనోపి అతిసూరో హోతి నిబ్భయో, సో రజనీయేన ఆరమ్మణేన పరిగ్గణ్హితబ్బో. వసభరాజాపి హి ఏకం థేరం పరిగ్గణ్హమానో ఘరే నిసీదాపేత్వా తస్స సన్తికే బదరసాళవం మద్దమానో నిసీది. మహాథేరస్స ఖేళో చలితో, థేరస్స పుథుజ్జనభావో ఆవిభూతో. ఖీణాసవస్స హి రసతణ్హా నామ సుప్పహీనా, దిబ్బేసుపి రసేసు నికన్తి నామ న హోతి. తస్మా ఇమేహి ఉపాయేహి పరిగ్గహేత్వా సచస్స భయం వా ఛమ్భితత్తం వా రసతణ్హా వా ఉప్పజ్జతి, ‘‘న త్వం అరహా’’తి అపనేతబ్బో.
అసన్తగుణసమ్భావనలక్ఖణా పాపిచ్ఛాతి ఆహ – ‘‘యా సా ఇధేకచ్చో…పే… ఆదినా నయేనా’’తి. ఆది-సద్దేన ‘‘అస్సద్ధో సమానో ‘సద్ధోతి మం జనో జానాతూ’తి ఇచ్ఛతి, అప్పస్సుతోవ సమానో ‘బహుస్సుతోతి మం జనో జానాతూ’తి ఇచ్ఛతి, సఙ్గణికారామోవ సమానో ‘పవివిత్తోతి మం జనో జానాతూ’తి ఇచ్ఛతి, కుసీతోవ సమానో ‘ఆరద్ధవీరియోతి మం జనో జానాతూ’తి ఇచ్ఛతి, ముట్ఠస్సతీవ సమానో ‘ఉపట్ఠితస్సతీతి మం జనో జానాతూ’తి ఇచ్ఛతి, అసమాహితోవ సమానో ‘సమాహితోతి మం జనో జానాతూ’తి ఇచ్ఛతి, దుప్పఞ్ఞోవ సమానో ‘పఞ్ఞవాతి మం జనో జానాతూ’తి ఇచ్ఛతి, అఖీణాసవోవ సమానో ‘ఖీణాసవోతి మం జనో జానాతూ’తి ఇచ్ఛతి, యా ఏవరూపా ఇచ్ఛా ఇచ్ఛాగతా పాపిచ్ఛతా రాగో సారాగో చిత్తస్స సారాగో, అయం వుచ్చతి పాపిచ్ఛతా’’తి (విభ. ౮౫౧) ఏవం వుత్తం పాళిపదేసం సఙ్గణ్హాతి. పాపికాయాతి లామికాయ ఇచ్ఛాయ. అపకతోతి పాపికాయ ఇచ్ఛాయ సమ్మాఆజీవతో అపేతో కతోతి ఇచ్ఛాయ అపకతో. తథాభూతో చ మిచ్ఛాజీవేన అభిభూతో పరాజితో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘అభిభూతో పరాజితో’’తి.
సామఞ్ఞం దుప్పరామట్ఠం నిరయాయుపకడ్ఢతీతి యథా కుసో యేన దుగ్గహితో, తస్స హత్థం అనుకన్తతి ఫాలేతి, ఏవమేవ సమణధమ్మసఙ్ఖాతం సామఞ్ఞమ్పి ఖణ్డసీలాదితాయ దుప్పరామట్ఠం నిరయాయ ఉపకడ్ఢతి, నిరయే నిబ్బత్తాపేతీతి అత్థో. సిథిలోతి ఓలీయిత్వా కరణేన సిథిలగ్గాహేన కతో. పరిబ్బాజోతి ఖణ్డాదిభావప్పత్తో సమణధమ్మో. భియ్యో ఆకిరతే రజన్తి అబ్భన్తరే విజ్జమానం రాగరజాదిం ఏవరూపో సమణధమ్మో అపనేతుం న సక్కోతి, అథ ఖో తస్స ఉపరి అపరమ్పి రాగరజాదిం ఆకిరతీతి అత్థో. భిక్ఖుభావోతి పారాజికం ఆపజ్జిత్వా ‘‘సమణో అహ’’న్తి పటిజాననతో వోహారమత్తసిద్ధో భిక్ఖుభావో. అజానమేవాతి పాఠే ఏవాతి అవధారణత్థే నిపాతో. అజానమేవన్తి పాఠే పన ఏవం జానామి ఏవం పస్సామీతి అవచన్తి యోజేతబ్బం.
పదభాజనీయవణ్ణనా
౧౯౯. అసుభజ్ఝానాదీనీతి ఆది-సద్దేన కాయగతాసతిజ్ఝానఞ్చ కసిణజ్ఝానఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. తేన ‘‘కాయగతాసతిజ్ఝానం పథవీకసిణజ్ఝానం సమాపజ్జి’’న్తిఆదిం వదన్తోపి పారాజికోవ హోతీతి వేదితబ్బం. విమోక్ఖోతి ఏత్థ వి-సద్దో విసేసత్థో వివిధత్థో వాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సుట్ఠు ముత్తో’’తిఆది. విమోక్ఖోతి చత్తారో అరియమగ్గా. తస్స సగుణతో సుఞ్ఞతాదినామలాభం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సో పనాయ’’ న్తిఆది. మగ్గో హి నామ పఞ్చహి కారణేహి నామం లభతి సరసేన వా పచ్చనీకేన వా సగుణేన వా ఆరమ్మణేన వా ఆగమనేన వా. సచే హి సఙ్ఖారుపేక్ఖా అనిచ్చతో సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా వుట్ఠాతి, అనిమిత్తవిమోక్ఖేన విముచ్చతి, సచే దుక్ఖతో సమ్మసిత్వా వుట్ఠాతి, అప్పణిహితవిమోక్ఖేన విముచ్చతి, సచే అనత్తతో సమ్మసిత్వా వుట్ఠాతి, సుఞ్ఞతవిమోక్ఖేన విముచ్చతి, ఇదం సరసతో నామం నామ. యస్మా పనేస అనిచ్చానుపస్సనాయ సఙ్ఖారానం ఘనవినిబ్భోగం కత్వా నిచ్చనిమిత్తధువనిమిత్తసస్సతనిమిత్తాని పజహన్తో ఆగతో, తస్మా అనిమిత్తో. దుక్ఖానుపస్సనాయ పన సుఖసఞ్ఞం పహాయ పణిధిం పత్థనం సుక్ఖాపేత్వా ఆగతత్తా అప్పణిహితో. అనత్తానుపస్సనాయ అత్తసత్తపుగ్గలసఞ్ఞం పహాయ సఙ్ఖారానం సుఞ్ఞతో దిట్ఠత్తా సుఞ్ఞతోతి ఇదం పచ్చనీకతో నామం నామ.
రాగాదీహి పనేస సుఞ్ఞతత్తా సుఞ్ఞతో. రూపనిమిత్తాదీనం రాగనిమిత్తాదీనంయేవ వా అభావేన అనిమిత్తో. రాగాదిపణిధిఆదీనం అభావతో అప్పణిహితోతి ఇదమస్స సగుణతో నామం. స్వాయం సుఞ్ఞతం అనిమిత్తం అప్పణిహితఞ్చ నిబ్బానం ఆరమ్మణం కరోతీతి సుఞ్ఞతో అనిమిత్తో అప్పణిహితోతి వుచ్చతి, ఇదమస్స ఆరమ్మణతో నామం. ఆగమనం పన దువిధం విపస్సనాగమనం మగ్గాగమనఞ్చ. తత్థ మగ్గే విపస్సనాగమనం లబ్భతి, ఫలే మగ్గాగమనం. అనత్తానుపస్సనా హి సుఞ్ఞతా నామ, సుఞ్ఞతవిపస్సనాయ మగ్గో సుఞ్ఞతో. అనిచ్చానుపస్సనా అనిమిత్తా నామ, అనిమిత్తవిపస్సనాయ మగ్గో అనిమిత్తో. ఇదం పన నామం న అభిధమ్మపరియాయేన లబ్భతి. తథా హి తం సఙ్ఖారనిమిత్తస్స అవిజహనతో న నిప్పరియాయేన అనిమిత్తం, సుత్తన్తపరియాయేన పన లబ్భతి. తత్ర హి గోత్రభుఞాణం అనిమిత్తం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా అనిమిత్తనామకం హుత్వా సయం ఆగమనియట్ఠానే ఠత్వా మగ్గస్స నామం దేతీతి వదన్తి, తేన మగ్గో అనిమిత్తోతి వుత్తో. మగ్గాగమనేన పన ఫలం అనిమిత్తన్తి యుజ్జతియేవ. దుక్ఖానుపస్సనా సఙ్ఖారేసు పణిధిం సుక్ఖాపేత్వా ఆగతత్తా అప్పణిహితా నామ, అప్పణిహితవిపస్సనాయ మగ్గో అప్పణిహితో, అప్పణిహితమగ్గస్స ఫలం అప్పణిహితం. ఏవం విపస్సనా అత్తనో నామం మగ్గస్స దేతి, మగ్గో ఫలస్సాతి ఇదం ఆగమనతో నామం. సుఞ్ఞత్తాతి వివిత్తత్తా. న హి మగ్గే రాగాదయో సన్తి, ఉపరూపరి ఉప్పజ్జనకరాగాదీనం కారణత్తా రాగాదయో నిమిత్తన్తి ఆహ ‘‘రాగదోసమోహనిమిత్తేహీ’’తి. సవిగ్గహానం వియ ఉపట్ఠానమ్పేత్థ నిమిత్తన్తి వదన్తి. రాగాదయోవ పవత్తిట్ఠానట్ఠేన పణిధీతి ఆహ ‘‘రాగదోసమోహపణిధీన’’న్తి.
వత్థువిజ్జాదిం సన్ధాయ అవచనతో ‘‘విజ్జానం లాభీమ్హీ’’తి వుత్తేపి హోతి. ఏకేకకోట్ఠాసవసేనాతి సతిపట్ఠానచతుక్కాదిఏకేకకోట్ఠాసవసేన. కిఞ్చాపి మహాఅట్ఠకథాయమ్పి ఏకేకకోట్ఠాసవసేనేవ దస్సితం, తత్థ పన ‘‘లోకుత్తరానం సతిపట్ఠానాన’’న్తిఆదినా పచ్చేకం లోకుత్తర-సద్దం యోజేత్వా ఏకేకకోట్ఠాసవసేనేవ వుత్తం, ఇధ లోకుత్తర-సద్దేన వినాతి అయమేత్థ విసేసో. తత్థాతి తేసు కోట్ఠాసేసు.
నను చ ‘‘కిలేసప్పహానమేవా’’తి కస్మా వుత్తం. న హి కిలేసానం పహానమత్తం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో హోతీతి యో వదేయ్య, తం సన్ధాయ కిలేసప్పహానస్స మగ్గకిచ్చత్తా కిచ్చవసేన మగ్గో దీపితోతి దస్సేతుం ‘‘తం పనా’’తిఆది వుత్తం. కామరాగం సన్ధాయ ‘‘తతియమగ్గేన హి రాగదోసానం పహాన’’న్తి వుత్తం, న పన రూపరాగఅరూపరాగే సన్ధాయ. న హి తే తేన పహీయన్తి చతుత్థమగ్గేన పహాతబ్బత్తా.
రాగా చిత్తం వినీవరణతాతి రాగా చిత్తస్స వినీవరణతాతి వుత్తం హోతి. రాగా విముత్తస్స చిత్తస్స తస్సేవ రాగనీవరణస్స అభావేన విగతనీవరణత్తా వినీవరణతాతి అత్థో వేదితబ్బో. ఏస నయో సేసేసుపి.
యా చ పఞ్చ విజ్జాతి యోజేతబ్బం. నిబ్బట్టితలోకుత్తరత్తాతి విసుంయేవ లోకతో అపగతలోకుత్తరత్తా. యథా వినా లోకుత్తర-సద్దేన ‘‘సతిపట్ఠానాదీనం లాభీమ్హీ’’తి వుత్తేపి పారాజికం హోతి, ఏవమిధాపి ‘‘అత్థపటిసమ్భిదాయ లాభీమ్హీతి వుత్తేపి హోతియేవా’’తి వత్తుం యుజ్జతి. కిఞ్చాపి యుజ్జతి, అథ ఖో మహాఅట్ఠకథాయం విభాగేన వుత్తత్తా న సక్కా ఏవమిదం వత్తున్తి దస్సేతుం ‘‘మహాఅట్ఠకథాయం పన…పే… న సక్కా అఞ్ఞం పమాణం కాతు’’న్తి వుత్తం. తమ్పి తత్థేవ పటిక్ఖిత్తన్తి సమ్బన్ధో.
సుద్ధికవారకథావణ్ణనా
౨౦౦. ఉల్లపనాకారన్తి సమాపజ్జిన్తిఆదిఉల్లపనాకారం. ఆపత్తిభేదన్తి ‘‘న పటివిజానన్తస్స ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తిఆదిఆపత్తిభేదం. పున ఆనేత్వా పఠమజ్ఝానాదీహి న యోజితన్తి ఏత్థ ‘‘పఠమజ్ఝానేనా’’తి పాఠోతి గణ్ఠిపదే వుత్తం, తదేవ యుత్తం.
కత్తుసాధనోపి భణిత-సద్దో హోతీతి ఆహ ‘‘అథ వా’’తిఆది. యేన చిత్తేన ముసా భణతి, తేనేవ చిత్తేన న సక్కా ‘‘ముసా భణామీ’’తి జానితుం, అన్తరన్తరా పన అఞ్ఞేన చిత్తేన ‘‘ముసా భణామీ’’తి జానాతీతి వుత్తం ‘‘భణన్తస్స హోతి ముసా భణామీ’’తి. అయమేత్థ అత్థో దస్సితోతి తీహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో ముసావాదోతి అయమేత్థ అత్థో దస్సితో. న సక్కా న భవితున్తి పుబ్బభాగతో పట్ఠాయ ఆభోగం కత్వా భణితత్తా న సక్కా న భవితుం. ఆపత్తియా న కారేతబ్బోతి పుబ్బభాగక్ఖణే ‘‘ముసా భణిస్సామీ’’తి ఆభోగం వినా సహసా భణన్తస్స వచనక్ఖణే ‘‘ముసా ఏత’’న్తి ఉపట్ఠితేపి నివత్తేతుమసక్కుణేయ్యతాయ అవిసయభావతో ఆపత్తియా న కారేతబ్బో. దవాతి సహసా. రవాతి అఞ్ఞం వత్తుకామస్స ఖలిత్వా అఞ్ఞభణనం.
తం జానాతీతి తంఞాణం, తస్స భావో తంఞాణతా, ఞాణస్స అత్థసంవేదనన్తి అత్థో. ఞాణసమోధానన్తి ఞాణస్స బహుభావో, ఏకచిత్తుప్పాదే అనేకఞాణతాతి అత్థో. న హి సక్కా…పే… జానితున్తి ఆరమ్మణకరణస్స అభావతో వుత్తం. అసమ్మోహావబోధో చ ఈదిసస్స ఞాణస్స నత్థి, ‘‘భణిస్సామీ’’తి పవత్తచిత్తం ‘‘భణామీ’’తి పవత్తచిత్తస్స పచ్చయో హుత్వా నిరుజ్ఝతి, తఞ్చ ‘‘భణిత’’న్తి పవత్తచిత్తస్స పచ్చయో హుత్వాతి ఆహ – ‘‘పురిమం పురిమం పన…పే… నిరుజ్ఝతీ’’తి. తస్మిం పుబ్బభాగే సతి ‘‘సేసద్వయం న హేస్సతీ’’తి ఏతం నత్థి, అవస్సం హోతియేవాతి వుత్తం హోతి, భణిస్సామీతి పుబ్బభాగే సతి ‘‘భణామి భణిత’’న్తి ఏతం ద్వయం న న హోతి, హోతియేవాతి అధిప్పాయో. ఏకం వియ పకాసతీతి అనేకక్ఖణే ఉప్పన్నమ్పి చిత్తం ఏకక్ఖణే ఉప్పన్నసదిసం హుత్వా పకాసతి. సమాపజ్జిన్తిఆదీనీతి ఆది-సద్దేన సమాపజ్జామి, సమాపన్నోతి ఇమాని ద్వే సఙ్గణ్హాతి. తత్థ సమాపజ్జిం, సమాపన్నోతి ఇమేసం అసతిపి కాలనానత్తే వచనవిసేసం సన్ధాయ విసుం గహణం.
౨౦౭. సకభావపరిచ్చజనవసేనాతి అత్తనో సన్తకభావస్స పరిచ్చజనవసేన. మగ్గుప్పత్తితో పుబ్బే వియ ‘‘సరాగో సదోసో’’తి వత్తబ్బతాభావతో చత్తమ్పి కేచి గణ్హన్తి, నయిదమేవన్తి దస్సనత్థం ‘‘వన్తో’’తి వుత్తం. న హి యం యేన వన్తం, సో పున తం ఆదియతి. తేనాహ ‘‘అనాదియనభావదస్సనవసేనా’’తి. వన్తమ్పి కిఞ్చి సన్తతిలగ్గం సియా, నయిదమేవన్తి దస్సనత్థం ‘‘ముత్తో’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘సన్తతితో విమోచనవసేనా’’తి. ముత్తమ్పి కిఞ్చి ముత్తబన్ధనం వియ ఫలం కుహిఞ్చి తిట్ఠతి, న ఏవమిదన్తి దస్సనత్థం ‘‘పహీనో’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘క్వచి అనవట్ఠానదస్సనవసేనా’’తి. యథా కిఞ్చి దున్నిస్సట్ఠం పున ఆదాయ సమ్మదేవ నిస్సట్ఠం పటినిస్సట్ఠన్తి వుచ్చతి, ఏవం విపస్సనాయ నిస్సట్ఠం ఆదిన్నసదిసం మగ్గేన పహీనం పటినిస్సట్ఠం నామ హోతీతి దస్సనత్థం ‘‘పటినిస్సట్ఠో’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఆదిన్నపుబ్బస్స పటినిస్సగ్గదస్సనవసేనా’’తి. ఉక్ఖేటితోతి ఉత్తాసితో, ఉత్తాసేత్వా పలాపితోతి వుత్తం హోతి. యో చ ఉత్తాసేత్వా పలాపితో, న పున సో తం ఠానం ఆగచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘పున అనల్లీయనభావదస్సనవసేనా’’తి, పున ఆగన్త్వా సన్తానే అనుప్పత్తిభావదస్సనవసేనాతి అత్థో. ఖిట-సద్దం సద్దసత్థవిదూ ఉత్తాసత్థే పఠన్తీతి ఆహ – ‘‘స్వాయమత్థో సద్దసత్థతో పరియేసితబ్బో’’తి. అణుయేవ అణుసహగతం, అతిఖుద్దకన్తి వుత్తం హోతి.
సుద్ధికవారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
వత్తుకామవారకథావణ్ణనా
౨౧౫. కేవలఞ్హియన్తి కేవలఞ్హి అయం. ‘‘వారో’’తి అజ్ఝాహరితబ్బం. తఙ్ఖణఞ్ఞేవ జానాతీతి ‘‘పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జి’’న్తిఆదిమ్హి వుత్తే తదత్థస్స పకతియా విజాననలక్ఖణం సన్ధాయ వుత్తం. ఏవం పన వచీభేదం అకత్వా పక్కమనాదీసు అఞ్ఞతరో భిక్ఖు ‘‘మం అరహాతి జానాతూ’’తి తమ్హా ఆవాసా పఠమం పక్కమతీతి ఆగతవత్థుమ్హి వియ తస్మిం ఖణే అవిదితేపి నిక్ఖన్తమత్తే పారాజికం. జాననలక్ఖణన్తి ‘‘తఙ్ఖణే జాననం నామ ఈదిస’’న్తి వుత్తలక్ఖణం. విఞ్ఞత్తిపథేతి కాయవచీవిఞ్ఞత్తీనం గహణయోగ్గే పదేసే, పకతిచక్ఖునా పకతిసోతేన చ దట్ఠుం సోతుఞ్చ అరహట్ఠానేతి వుత్తం హోతి. తేన విఞ్ఞత్తిపథం అతిక్కమిత్వా ఠితో చే కోచి దిబ్బేన చక్ఖునా దిబ్బాయ చ సోతధాతుయా దిస్వా సుత్వా చ జానాతి, న పారాజికన్తి దీపేతి. అస్సుతపుబ్బస్స ‘‘కిమిదం వుత్త’’న్తి సంసయుప్పత్తిసబ్భావతో ‘‘సుతం హోతీ’’తి వుత్తం. పఠమం వచనమత్తం అస్సుతపుబ్బేనపి ‘‘పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జి’’న్తి వుత్తే ‘‘కిమిద’’న్తి సన్దేహం అనుప్పాదేత్వా ‘‘ఝానం నామ కిరేస సమాపజ్జీ’’తి ఏత్తకమత్తేపి ఞాతే పారాజికం హోతియేవ.
అనాపత్తిభేదకథావణ్ణనా
౨౨౨. అనుల్లపనాధిప్పాయస్సాతి అతిక్కమిత్వా అవత్తుకామస్స, ‘‘ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో అయ’’న్తి అసల్లక్ఖేన్తస్సాతి అధిప్పాయో. సరూపతో పన ‘‘అనాపత్తి భిక్ఖు అనుల్లపనాధిప్పాయస్సా’’తి వినీతవత్థూసు తత్థ తత్థ ఆగతవత్థువసేన వేదితబ్బో. ‘‘ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో అయ’’న్తి అసల్లక్ఖేత్వా వదన్తోపి వోహారతో అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తస్సా’’తి.
పదభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.
భాయన్తోపీతి ‘‘ఇమస్స మయి నత్థిభావం అఞ్ఞేపి జానన్తా అత్థి ను ఖో’’తి భాయన్తోపి.
వినీతవత్థువణ్ణనా
౨౨౩. సేక్ఖభూమియన్తి ఇమినా ఝానభూమిమ్పి సఙ్గణ్హాతి. తిణ్ణం వివేకానన్తి కాయచిత్తఉపధివివేకానం.
పిణ్డాయ చరణస్స భోజనపరియోసానత్తా వుత్తం ‘‘యావ భోజనపరియోసాన’’న్తి. భుత్వా ఆగచ్ఛన్తస్సపి పున వుత్తనయేనేవ సమ్భావనిచ్ఛాయ చీవరసణ్ఠపనాదీని కరోన్తస్స దుక్కటమేవ.
౨౨౫. ఆరాధనీయో, ఆవుసో, ధమ్మో ఆరద్ధవీరియేనాతి వత్థుద్వయం ఏకసదిసమ్పి ద్వీహి భిక్ఖూహి విసుం విసుం ఆరోచితత్తా భగవతా వినిచ్ఛినితం సబ్బమ్పి వినీతవత్థూసు ఆరోపేతబ్బన్తి పాళియం ఆరోపితం.
౨౨౬. పసాదభఞ్ఞన్తి కేవలం పసాదమత్తేన భణనం, న పన ‘‘సభావతో ఏతే అరహన్తోయేవా’’తి చిన్తేత్వా. తేనేవేత్థ అనాపత్తి వుత్తా. యది పన ‘‘ఏతే సభావతో అరహన్తోయేవా’’తి మఞ్ఞమానో ‘‘ఆయన్తు భోన్తో అరహన్తో’’తిఆదీని వదతి, న సమ్పటిచ్ఛితబ్బం.
౨౨౭. పదసా గమనం సన్ధాయ కతికాయ కతత్తా ‘‘యానేన వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ విజ్జామయిద్ధిం సన్ధాయ ‘‘ఇద్ధియా’’తి వుత్తం. అఞ్ఞమఞ్ఞం రక్ఖన్తీతి ‘‘యో ఇమమ్హా ఆవాసా పఠమం పక్కమిస్సతి, తం మయం ‘అరహా’తి జానిస్సామా’’తి ఏవం కతికాయ కతత్తా అపుబ్బాచరిమం అసుద్ధచిత్తేన గచ్ఛన్తాపి సహ నిక్ఖన్తభావతో అఞ్ఞమఞ్ఞం రక్ఖన్తి. కేచి పన ‘‘హత్థపాసం అవిజహిత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హత్థం గణ్హన్తో వియ గచ్ఛన్తోపి ‘ఉట్ఠేథ గచ్ఛామ, ఏథ గచ్ఛామా’తి ఏవం సంవిదహిత్వా గమనే పుబ్బాపరం గచ్ఛన్తోపి నాపజ్జతీ’’తి వదన్తి. ఏతం పన అధమ్మికం కతికవత్తన్తి ‘‘ఇధ అరహన్తోయేవ వసన్తూతి యది భిక్ఖూ కతికం కరోన్తి, ఏతం అధమ్మికం కతికవత్త’’న్తి చూళగణ్ఠిపదే వుత్తం. హేట్ఠా వుత్తం పన సబ్బమ్పి కతికవత్తం సన్ధాయ ఏతం వుత్తన్తి అమ్హాకం ఖన్తి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. నానావేరజ్జకాతి నానాజనపదవాసినో. సఙ్ఘలాభోతి యథావుడ్ఢం అత్తనో పాపుణనకోట్ఠాసో. అయఞ్చ పటిక్ఖేపో ఇమినావ నీహారేన బహిసీమట్ఠానం అవిసేసేన సఙ్ఘలాభస్స సామిభావాపాదనం సన్ధాయ కతో. విసేసతో పన బహిసీమట్ఠానమ్పి పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఏకేకకోట్ఠాసతో ‘‘ఏత్తకం దాతుం, ఈదిసం వా దాతుం, ఏత్తకానం వా దాతుం, ఈదిసస్స వా దాతుం రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’’తి అపలోకనకమ్మం కత్వా దాతుం వట్టతి.
౨౨౮. ఆయస్మా చ లక్ఖణోతిఆదీసు కో పనాయస్మా లక్ఖణో, కస్మా చస్స లక్ఖణోతి నామం అహోసి, కో చాయస్మా మహామోగ్గల్లానో, కస్మా చ సితం పాత్వాకాసీతి తం సబ్బం పకాసేతుం ‘‘య్వాయ’’న్తిఆది ఆరద్ధం. లక్ఖణసమ్పన్నేనాతి పురిసలక్ఖణసమ్పన్నేన. బ్రహ్మసమేనాతి బ్రహ్మత్తభావసమేన. ఈసకం హసితం సితన్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘మన్దహసిత’’న్తి. అట్ఠికసఙ్ఖలికన్తి నయిదం అవిఞ్ఞాణకం అట్ఠిసఙ్ఖలికమత్తం, అథ ఖో ఏకో పేతోతి ఆహ ‘‘పేతలోకే నిబ్బత్తం సత్త’’న్తి. ఏతే అత్తభావాతి పేతత్తభావా. న ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తీతి దేవత్తభావా వియ పకతియా ఆపాథం న ఆగచ్ఛన్తి. తేసం పన రుచియా ఆపాథం ఆగచ్ఛేయ్యుం. మనుస్సానం దుక్ఖాభిభూతానం అనాథభావదస్సనపదట్ఠానా కరుణాతి ఆహ ‘‘కారుఞ్ఞే కత్తబ్బే’’తి. అత్తనో చ సమ్పత్తిం బుద్ధఞాణస్స చ సమ్పత్తిన్తి పచ్చేకం సమ్పత్తి-సద్దో యోజేతబ్బో. తదుభయం విభావేతుం ‘‘తఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘అత్తనో చ సమ్పత్తిం అనుస్సరిత్వా సితం పాత్వాకాసీ’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ధమ్మధాతూతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం సన్ధాయ వదతి, ధమ్మధాతూతి వా ధమ్మానం సభావో. ఉపపత్తీతి జాతి. ఉపపత్తిసీసేన హి తథారూపం అత్తభావం వదతి. దుస్సద్ధాపయా హోన్తి, తదస్స తేసం దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ. దుస్సద్ధాపయాతి ఇదఞ్చ న లక్ఖణత్థేరం సన్ధాయ వుత్తం, యే పన సుణన్తి ‘‘ఏవం కిర వుత్త’’న్తి, తే సన్ధాయ. అథ లక్ఖణత్థేరో కస్మా న అద్దస, కిమస్స దిబ్బచక్ఖు నత్థీతి? నో నత్థి, మహామోగ్గల్లానో పన ఆవజ్జేన్తో అద్దస, ఇతరో అనావజ్జనేన న అద్దస.
వితుడేన్తీతి వినివిజ్ఝిత్వా డేన్తి, అసిధారూపమేహి తిఖిణేహి లోహతుణ్డకేహి విజ్ఝిత్వా విజ్ఝిత్వా ఇతో చితో చ గచ్ఛన్తీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘వినివిజ్ఝిత్వా గచ్ఛన్తీ’’తి. ‘‘వితుదన్తీ’’తి వా పాఠో. ఫాసుళన్తరికాహీతి భుమ్మత్థే నిస్సక్కవచనం. లోహతుణ్డకేహీతి లోహసలాకాసదిసేహి, కాళలోహమయేహేవ వా తుణ్డకేహి. పసాదుస్సదాతి ఇమినా అట్ఠిసఙ్ఘాతమత్తం హుత్వా పఞ్ఞాయమానానమ్పి కాయప్పసాదస్స బలవభావం దస్సేతి. పక్కగణ్డసదిసాతి ఇమినా పన అతివియ ముదుసభావతం దస్సేతి. అచ్ఛరియం వతాతి గరహనచ్ఛరియం నామేతం.
చక్ఖుభూతాతి సమ్పత్తదిబ్బచక్ఖుకా, లోకస్స చక్ఖుభూతాతి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. యత్రాతి హేతుఅత్థే నిపాతోతి ఆహ ‘‘యత్రాతి కారణవచన’’న్తి. అప్పమాణే సత్తనికాయే, తే చ ఖో విభాగేన కామభవాదిభేదే భవే, నిరయాదిభేదా గతియో, నానత్తకాయనానత్తసఞ్ఞీఆదివిఞ్ఞాణట్ఠితియో, తథారూపే సత్తావాసే చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చ మే ఉపనేతుం పచ్చక్ఖం కరోన్తేన.
గోఘాతకోతి గున్నం అభిణ్హం హననకో. తేనాహ ‘‘వధిత్వా వధిత్వా’’తి. తస్సాతి గున్నం హననకమ్మస్స. అపరాపరియకమ్మస్సాతి అపరాపరియవేదనీయకమ్మస్స. బలవతా గోఘాతకకమ్మేన విపాకే దీయమానే అలద్ధోకాసం అపరాపరియవేదనీయం, తస్మిం విపక్కవిపాకే ఇదాని లద్ధోకాసం ‘‘అవసేసకమ్మ’’న్తి వుత్తం. కమ్మసభాగతాయాతి కమ్మస్స సభాగభావేన సదిసభావేన. ఆరమ్మణసభాగతాయాతి ఆరమ్మణస్స సభాగభావేన సదిసభావేన. యాదిసే హి ఆరమ్మణే పుబ్బే తం కమ్మం తస్స చ విపాకో పవత్తో, తాదిసేయేవ ఆరమ్మణే ఇదం కమ్మం ఇమస్స విపాకో చ పవత్తోతి కత్వా వుత్తం ‘‘తస్సేవ కమ్మస్స విపాకావసేసేనా’’తి. భవతి హి తంసదిసేపి తబ్బోహారో యథా సో ఏవ తిత్తిరో, తానియేవ ఓసధానీతి. యస్మా కమ్మసరిక్ఖకవిసయే ‘‘కమ్మం వా కమ్మనిమిత్తం వా’’తి ద్వయమేవ వుత్తం, యస్మా చ గతినిమిత్తం వియ కమ్మం కమ్మనిమిత్తఞ్చ కమ్మతో భిన్నం విసుం హుత్వా న తిట్ఠతి, తస్మా సరిక్ఖకవిపాకదానస్స కారణభావతో యత్థ కమ్మసరిక్ఖకేన విపాకేన భవితబ్బం, తత్థ కమ్మం వా కమ్మనిమిత్తం వా గహేత్వా పటిసన్ధి హోతీతి వదన్తి. తేనేవాహ – ‘‘తస్స కిర…పే… నిమిత్తం అహోసీ’’తి. తత్థ నిమిత్తం అహోసీతి పుబ్బే కతూపచితస్స పేతూపపత్తినిబ్బత్తనవసేన కతోకాసస్స తస్స కమ్మస్స నిమిత్తభూతం ఇదాని తథా ఉపట్ఠహన్తం తస్స విపాకస్స నిమిత్తం ఆరమ్మణం అహోసి. సోతి గోఘాతకో. అట్ఠికసఙ్ఖలికపేతో జాతో కమ్మసరిక్ఖకవిపాకవసేన.
౨౨౯. పేసియో కత్వాతి గావిం వధిత్వా వధిత్వా గోమంసం ఫాలేత్వా పేసియో కత్వా. సుక్ఖాపేత్వాతి కాలన్తరం ఠపనత్థం సుక్ఖాపేత్వా. సుక్ఖాపితమంసపేసీనఞ్హి వల్లూరసమఞ్ఞాతి. నిప్పక్ఖచమ్మేతి విగతపక్ఖచమ్మే. ఉరబ్భే హన్తీతి ఓరబ్భికో. ఏళకేతి అజే. నివాపపుట్ఠేతి అత్తనా దిన్ననివాపేన పోసితే అసినా వధిత్వా వధిత్వా విక్కిణన్తో. ఏకం మిగన్తి దీపకమిగం. కారణాహీతి యాతనాహి. ఞత్వాతి కమ్మట్ఠానం ఞత్వా. పేసుఞ్ఞుపసంహారవసేన ఇతో సుతం అముత్ర, అముత్ర వా సుతం ఇధ సూచేతీతి సూచకో. అనయబ్యసనం పాపేసి మనుస్సేతి సమ్బన్ధో.
వినిచ్ఛయామచ్చోతి రఞ్ఞా అడ్డకరణే ఠపితో వినిచ్ఛయమహామత్తో. సో హి గామజనకాయం కూటట్ఠేన వఞ్చేతీతి ‘‘గామకూటో’’తి వుచ్చతి. కేచి ‘‘తాదిసోయేవ గామజేట్ఠకో గామకూటో’’తి వదన్తి. సమేన భవితబ్బం ధమ్మట్ఠోతి వత్తబ్బతో. రహస్సఙ్గే నిసీదనవసేన విసమా నిసజ్జా అహోసి. ఫుసన్తోతి థేయ్యాయ ఫుసన్తో.
౨౩౦. అనిస్సరోతి మాతుగామో ససామికో అత్తనో ఫస్సే అనిస్సరో. ధంసిత్వాతి భస్సిత్వా అపగన్త్వా. మఙ్గనవసేన ఉలతీతి మఙ్గులి, విరూపబీభచ్ఛభావేన పవత్తతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘విరూపం దుద్దసికం బీభచ్ఛ’’న్తి.
ఉద్ధం ఉద్ధం అగ్గినా పక్కసరీరతాయ ఉప్పక్కం, హేట్ఠతో పగ్ఘరణవసేన కిలిన్నసరీరతాయ ఓకిలినీ, ఇతో చితో చ అఙ్గారసమ్పరికిణ్ణతాయ ఓకిరినీ. తేనాహ ‘‘సా కిరా’’తిఆది. అఙ్గారచితకేతి అఙ్గారసఞ్చయే. సరీరతో పగ్ఘరన్తి అసుచిదుగ్గన్ధజేగుచ్ఛాని సేదగతాని. తస్స కిర రఞ్ఞోతి కాలిఙ్గస్స రఞ్ఞో. నాటకినీతి నచ్చనకిచ్చే అధిగతా ఇత్థీ. సేదన్తి సేదనం, తాపనన్తి అత్థో.
అసీసకం కబన్ధం హుత్వా నిబ్బత్తి కమ్మాయూహనకాలే తథా నిమిత్తగ్గహణపరిచయతో. లామకభిక్ఖూతి హీనాచారతాయ లామకో, భిక్ఖువేసతాయ భిక్ఖాహారేన జీవనతో చ భిక్ఖు. చిత్తకేళిన్తి చిత్తరుచియం తం తం కీళన్తో. అయమేవాతి భిక్ఖువత్థుస్మిం వుత్తనయో ఏవ.
౨౩౧. నిస్సేవాలపణకకద్దమోతి తిలబీజకాదిభేదేన సేవాలేన నీలమణ్డూకపిట్ఠివణ్ణేన ఉదకపిట్ఠం ఛాదేత్వా నిబ్బత్తపణకేన కద్దమేన చ విరహితో. సున్దరేహి తిత్థేహీతి సుఖావగాహణట్ఠానతాయ కద్దమాదిదోసవిరహతో చ సున్దరేహి తిత్థేహి. తతో ఉదకదహతో తంహేతు, తం ఉపనిస్సాయాతి అత్థో. నాగభవనగతోపి హి సో రహదో తతో ఉపరిమనుస్సలోకే జలాసయేన సమ్బన్ధో హోతి. తేన వుత్తం ‘‘తతో అయం తపోదా సన్దతీ’’తి. అథ వా తతోతి నాగభవనే ఉదకదహతో అయం తపోదా సన్దతి. తఞ్హి ఉపరిభూమితలం ఆరోహతి, ఉణ్హభావేన తపనతో తపం ఉదకం ఏతిస్సాతి అన్వత్థనామవసేన తపోదాతి వుచ్చతి. పేతలోకోతి పేతానం ఆవాసట్ఠానం. కేచి పన ‘‘పేతలోకోతి లోహకుమ్భీనిరయా ఇధాధిప్పేతా’’తి వదన్తి, నగరస్స పన పరితో పబ్బతపాదవనన్తరేసు బహూ పేతావాసాపి సన్తేవ. స్వాయమత్థో పేతవత్థుపాళియా లక్ఖణసంయుత్తేన ఇమాయ చ వినీతవత్థుపాళియా దీపేతబ్బో.
కతహత్థాతి థిరతరం లక్ఖేసు అవిరజ్ఝనసరక్ఖేపా. ఈదిసా పన తత్థ వసీభూతా కతహత్థా నామ హోన్తి, తస్మా యో సిప్పమేవ ఉగ్గణ్హాతి, సో కతహత్థో నామ న హోతి, ఇమే పన కతహత్థా, చిణ్ణవసీభావాతి వుత్తం హోతి. సిప్పదస్సనవసేన కతం రాజకులాని ఉపేచ్చ అసనం సరక్ఖేపో ఏతేహీతి కతుపాసనా, రాజకులాదీసు దస్సితసిప్పాతి వుత్తం హోతి. పభగ్గోతి పరాజితో.
౨౩౨. దోసదస్సన పుబ్బక రూప విరాగ భావనా సఙ్ఖాత పటిపక్ఖ భావనావసేన పటిఘసఞ్ఞానం సుప్పహీనత్తా మహతాపి సద్దేన అరూపసమాపత్తితో న వుట్ఠాతి, తథా పన న సుప్పహీనత్తా సబ్బరూపావచరసమాపత్తితో వుట్ఠానం సియాతి ఇధ ఆనేఞ్జసమాధీతి చతుత్థజ్ఝానసమాపత్తి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘అనేజం అచలం కాయవాచావిప్ఫన్దవిరహితం చతుత్థజ్ఝానసమాధి’’న్తి. అఞ్ఞత్థ పన సమాధిపచ్చనీకానం అతిదూరతాయ న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జోతి అరూపావచరసమాధి వుచ్చతి. సమాధిపరిపన్థకే ధమ్మేతి వితక్కవిచారాదికే సన్ధాయ వదతి. వితక్కాదీసు ఆదీనవసల్లక్ఖణస్స న సుట్ఠుకతభావం సన్ధాయాహ ‘‘న సుట్ఠు పరిసోధేత్వా’’తి.
నను చాయమాయస్మా మహామోగ్గల్లానో భగవతో పఠమవస్సేవ అభినవప్పత్తఅరహత్తో, ఇదఞ్చ ఉత్తరిమనుస్సధమ్మపారాజికం వీసతిమవస్సతో ఉపరి పఞ్ఞత్తం, కథం ఇమస్స వత్థునో ఇమస్మిం పారాజికే భగవతా వినిచ్ఛితభావో వుత్తోతి? నాయం దోసో. అయఞ్హేత్థ ఆచరియానం కథామగ్గో – అపఞ్ఞత్తేపి సిక్ఖాపదే థేరస్స వచనం సుత్వా ‘‘అత్తనో అప్పతిరూపం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ఏస వదతీ’’తి మఞ్ఞమానా భిక్ఖూ థేరస్స దోసం ఆరోపేన్తా ఉజ్ఝాయింసు. భగవా చ థేరస్స తథావచనే కారణం దస్సేత్వా నిద్దోసభావం కరోన్తో ‘‘అనాపత్తి, భిక్ఖవే, మోగ్గల్లానస్సా’’తి ఆహ. సఙ్గీతికారకా పన ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాధికారత్తా తమ్పి వత్థుం ఆనేత్వా ఇధ ఆరోపేసున్తి.
సావకానం ఉప్పటిపాటియా అనుస్సరణం నత్థీతి దస్సేతుం ‘‘న ఉప్పటిపాటియా’’తి ఆహ. అసఞ్ఞసమాపత్తిన్తి సఞ్ఞావిరాగభావనాయ వాయోకసిణనిబ్బత్తితం చతుత్థజ్ఝానసమాపత్తిం వదతి. పుబ్బేనివాసఞాణం చుతిపటిసన్ధిం గణ్హన్తమ్పి అనన్తరపచ్చయక్కమవన్తానం అరూపధమ్మానం వసేనేవ గణ్హాతీతి ఆహ – ‘‘తతియే అత్తభావే చుతిమేవ అద్దసా’’తి. నయతో సల్లక్ఖేసీతి వట్టే సంసరణకసత్తానం ఖన్ధానం అభావకాలో నామ నత్థి, అసఞ్ఞభవే పన అచిత్తకా హుత్వా పఞ్చ కప్పసతాని పవత్తన్తి, ఇమినా నయేన సల్లక్ఖేసి. దుక్కరం కతన్తి ఖన్ధవికలస్స పుబ్బేనివాసస్స అనుస్సరణం ఠపేత్వా సమ్మాసమ్బుద్ధం న సక్కా అఞ్ఞేహి కాతున్తి నయతో సల్లక్ఖేన్తేనపి దుక్కరం కతన్తి అధిప్పాయో. పటివిద్ధాతి పటివిద్ధసదిసా. యథా నామ కోచి ధనుసిప్పే కతహత్థో ఏకం కేససఙ్ఖాతం వాలం సతక్ఖత్తుం విదాలేత్వా తతో ఏకం అంసుం గహేత్వా వాతిఙ్గణఫలస్స మజ్ఝట్ఠానే బన్ధిత్వా అపరం అంసుం కణ్డస్స అగ్గకోటియం యథా తస్స అంసుస్స ఊకామత్తం వా లిక్ఖామత్తం వా కణ్డస్స అగ్గకోటితో అధికం హుత్వా తిట్ఠతి, ఏవం బన్ధిత్వా ఉసభమత్తే ఠానే ఠితో కణ్డబద్ధాయ వాలకోటియా వాతిఙ్గణబద్ధం వాలస్స కోటిం పటివిజ్ఝేయ్య, ఏవమేవ ఇమినాపి కతం దుక్కరన్తి వుత్తం హోతి. ఏతదగ్గన్తి ఏసో అగ్గో. యదిదన్తి యో అయం. లిఙ్గవిపల్లాసవసేనేతం వుత్తం.
వినీతవత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిగమనవణ్ణనా
౨౩౩. ఇధాతి ఇమస్మిం భిక్ఖువిభఙ్గే. ఉద్దిట్ఠాతి ఇధ పాతిమోక్ఖవసేన అనోసారితత్తా చత్తారో పారాజికావ ఉద్దిట్ఠా కథితాతి అత్థో గహేతబ్బో. యది ఏవం హేట్ఠా థుల్లచ్చయదుక్కటానమ్పి వుత్తత్తా పారాజికావ ఉద్దిట్ఠాతి కస్మా వుత్తాతి? పారాజికాధికారత్తా సన్తేసుపి థుల్లచ్చయదుక్కటేసు ఇధ పారాజికావ వుత్తా. యేసం…పే… అసంవాసోతి ఇమమత్థం వా దీపేతుకామో తంసమ్బన్ధేన ‘‘ఉద్దిట్ఠా చత్తారో పారాజికా’’తి ఆహ. తత్థాయస్మన్తేతిఆదికం పన అనుఞ్ఞాతపాతిమోక్ఖుద్దేసక్కమోపి అయమేవ, నాఞ్ఞోతి దస్సనత్థం వుత్తం. భిక్ఖునీనం అసాధారణాని చత్తారీతి ఉబ్భజాణుమణ్డలికా వజ్జపటిచ్ఛాదికా ఉక్ఖిత్తానువత్తికా అట్ఠవత్థుకాతి ఇమాని చత్తారి భిక్ఖునీనం భిక్ఖూహి అసాధారణాని నామ. ఏతేసు ఉబ్భజాణుమణ్డలికా నామ యా కాయసంసగ్గరాగేన అవస్సుతా తేనేవ రాగేన అవస్సుతస్స మనుస్సపురిసస్స అక్ఖకానం అధో జాణుమణ్డలానం కప్పరానఞ్చ ఉపరి యేన కేనచి సరీరావయవేన ఆమసనాదిం సాదియతి, తస్సా అధివచనం. యా పన భిక్ఖునీ అఞ్ఞిస్సా భిక్ఖునియా పారాజికసఙ్ఖాతం వజ్జం జానం పటిచ్ఛాదేతి, సా వజ్జపటిచ్ఛాదికా నామ. సమగ్గేన పన సఙ్ఘేన ఉక్ఖిత్తం భిక్ఖుం యా భిక్ఖునీ యందిట్ఠికో సో హోతి, తస్సా దిట్ఠియా గహణవసేన అనువత్తతి, సా ఉక్ఖిత్తానువత్తికా నామ. యా పన కాయసంసగ్గరాగేన తిన్తా తథావిధస్సేవ పురిసస్స హత్థగ్గహణం వా సఙ్ఘాటికణ్ణగ్గహణం వా సాదియతి, కాయసంసగ్గసఙ్ఖాతస్స అసద్ధమ్మస్స పటిసేవనత్థాయ పురిసస్స హత్థపాసే సన్తిట్ఠతి వా, తత్థ ఠత్వా సల్లపతి వా, సఙ్కేతం వా గచ్ఛతి, పురిసస్స ఆగమనం వా సాదియతి, కేనచి వా పటిచ్ఛన్నోకాసం పవిసతి, హత్థపాసే వా ఠత్వా కాయం ఉపసంహరతి, అయం అట్ఠవత్థుకా నామాతి వేదితబ్బం.
వత్థువిపన్నాతి పబ్బజ్జుపసమ్పదాయ అవత్థుభావతో వత్థువిపన్నా. నేసఞ్హి ‘‘న, భిక్ఖవే, పణ్డకో పబ్బాజేతబ్బో, యో పబ్బాజేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తిఆదినా పబ్బజ్జా ఉపసమ్పదా చ పటిక్ఖిత్తా. తస్మా తే భిక్ఖుభావాయ అభబ్బత్తా పారాజికాపన్నసదిసతాయ ‘‘పారాజికా’’తి వుత్తా. తబ్భావభావితాయ భిక్ఖుభావో వసతి ఏత్థాతి వత్థు, పుగ్గలానం భిక్ఖుభావారహతా. సా పన పబ్బజ్జక్ఖన్ధకాగతసబ్బదోసవిరహితసమ్పత్తియుత్తతా. తం విపన్నం పణ్డకభావాదియోగేన యేసం తే వత్థువిపన్నా. అహేతుకపటిసన్ధికాతి ఇమినా తేసం విపాకావరణేన సమన్నాగతభావం దస్సేన్తో మగ్గావరణే కారణమాహ. పారాజికాపన్నసదిసత్తా పారాజికా. థేయ్యసంవాసకాదికమ్మం మాతుఘాతాదికం వియ ఆనన్తరియం న హోతీతి ఆహ ‘‘ఇమేసం తిణ్ణం సగ్గో అవారితో’’తి.
దీఘతాయ లమ్బమానం అఙ్గజాతమేతస్సాతి లమ్బీ. సో ఏత్తావతా న పారాజికో, అథ ఖో యదా అనభిరతియా పీళితో అత్తనో అఙ్గజాతం ముఖే వా వచ్చమగ్గే వా పవేసేతి, తదా పారాజికో హోతి. ముదు పిట్ఠి ఏతస్సాతి ముదుపిట్ఠికో, కతపరికమ్మాయ ముదుకాయ పిట్ఠియా సమన్నాగతో. సోపి యదా అనభిరతియా పీళితో అత్తనో అఙ్గజాతం అత్తనో ముఖవచ్చమగ్గేసు అఞ్ఞతరం పవేసేతి, తదా పారాజికో హోతి. పరస్స అఙ్గజాతం అత్తనో ముఖేన గణ్హాతీతి యో అనభిరతియా పీళితో పరస్స సుత్తస్స వా పమత్తస్స వా అఙ్గజాతం అత్తనో ముఖేన గణ్హాతి. పరస్స అఙ్గజాతే అభినిసీదతీతి యో అనభిరతియా పీళితో పరస్స అఙ్గజాతం కమ్మనియం దిస్వా అత్తనో వచ్చమగ్గేన తస్సూపరి నిసీదతి, తం అత్తనో వచ్చమగ్గం పవేసేతీతి అత్థో.
ఏత్థాహ – మాతుఘాతకపితుఘాతకఅరహన్తఘాతకా తతియపారాజికం ఆపన్నా, భిక్ఖునీదూసకో లమ్బీఆదయో చత్తారో పఠమపారాజికం ఆపన్నా ఏవాతి కథం చతువీసతీతి? వుచ్చతే – మాతుఘాతకాదయో హి చత్తారో ఇధ అనుపసమ్పన్నా ఏవ అధిప్పేతా, లమ్బీఆదయో చత్తారో కిఞ్చాపి పఠమపారాజికేన సఙ్గహితా, యస్మా పన ఏతేన పరియాయేన మేథునం ధమ్మం అప్పటిసేవినో హోన్తి, తస్మా విసుం వుత్తాతి. ఏతేన పరియాయేనాతి ఉభిన్నం రాగపరియుట్ఠానసఙ్ఖాతేన పరియాయేన. దుతియవికప్పే కచ్చిత్థాతి ఏత్థ కచ్చి అత్థాతి పదచ్ఛేదో వేదితబ్బో.
నిగమనవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ సారత్థదీపనియం
చతుత్థపారాజికవణ్ణనా నిట్ఠితా.