౩. తతియపారాజికం

తీహీతి కాయవచీమనోద్వారేహి. విభావితన్తి పకాసితం, దేసితం పఞ్ఞత్తన్తి వుత్తం హోతి.

పఠమపఞ్ఞత్తినిదానవణ్ణనా

౧౬౨. తిక్ఖత్తుం పాకారపరిక్ఖేపవడ్ఢనేనాతి తిక్ఖత్తుం పాకారపరిక్ఖేపేన నగరభూమియా వడ్ఢనేన. విసాలీభూతత్తాతి గావుతన్తరం గావుతన్తరం పుథుభూతత్తా. బారాణసిరఞ్ఞో కిర (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪౬; ఖు. పా. అట్ఠ. ౬. రతనసుత్తవణ్ణనా) అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి గబ్భో సణ్ఠాసి, సా ఞత్వా రఞ్ఞో నివేదేసి, రాజా గబ్భపరిహారం అదాసి. సా సమ్మా పరిహరియమానా గబ్భపరిపాకకాలే విజాయనఘరం పావిసి. పుఞ్ఞవన్తీనం పచ్చూససమయే గబ్భవుట్ఠానం హోతి, సా చ తాసం అఞ్ఞతరా, తేన పచ్చూససమయే అలత్తకపటలబన్ధుజీవకపుప్ఫసదిసం మంసపేసిం విజాయి. తతో ‘‘అఞ్ఞా దేవియో సువణ్ణబిమ్బసదిసే పుత్తే విజాయన్తి, అగ్గమహేసీ మంసపేసిన్తి రఞ్ఞో పురతో మమ అవణ్ణో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి చిన్తేత్వా తేన అవణ్ణభయేన తం మంసపేసిం ఏకస్మిం భాజనే పక్ఖిపిత్వా పటికుజ్జిత్వా రాజముద్దికాయ లఞ్ఛేత్వా గఙ్గాయ సోతే పక్ఖిపాపేసి. మనుస్సేహి ఛడ్డితమత్తే దేవతా ఆరక్ఖం సంవిదహింసు. సువణ్ణపట్టికఞ్చేత్థ జాతిహిఙ్గులకేన ‘‘బారాణసిరఞ్ఞో అగ్గమహేసియా పజా’’తి లిఖిత్వా బన్ధింసు. తతో తం భాజనం ఊమిభయాదీహి అనుపద్దుతం గఙ్గాసోతేన పాయాసి.

తేన చ సమయేన అఞ్ఞతరో తాపసో గోపాలకకులం నిస్సాయ గఙ్గాతీరే విహరతి. సో పాతోవ గఙ్గం ఓతిణ్ణో తం భాజనం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా పంసుకూలసఞ్ఞాయ అగ్గహేసి. అథేత్థ తం అక్ఖరపట్టికం రాజముద్దికాలఞ్ఛనఞ్చ దిస్వా ముఞ్చిత్వా తం మంసపేసిం అద్దస. దిస్వానస్స ఏతదహోసి ‘‘సియా గబ్భో, తథా హిస్స దుగ్గన్ధపూతిభావో నత్థీ’’తి. ఉదకప్పవాహేనాగతస్సపి హి ఉస్మా న విగచ్ఛతి, ఉస్మా చ నామ ఈదిసాయ సవిఞ్ఞాణకతాయ భవేయ్యాతి ‘‘సియా గబ్భో’’తి చిన్తేసి. పుఞ్ఞవన్తతాయ పన దుగ్గన్ధం నాహోసి సఉసుమగతాయ పూతిభావో చ. ఏవం పన చిన్తేత్వా అస్సమం నేత్వా నం సుద్ధే ఓకాసే ఠపేసి. అథ అడ్ఢమాసచ్చయేన ద్వే మంసపేసియో అహేసుం. తాపసో దిస్వా సాధుకతరం ఠపేసి. తతో పున అడ్ఢమాసచ్చయేన ఏకమేకిస్సా పేసియా హత్థపాదసీసానమత్థాయ పఞ్చ పఞ్చ పిళకా ఉట్ఠహింసు. అథ తతో అడ్ఢమాసచ్చయేన ఏకా మంసపేసి సువణ్ణబిమ్బసదిసో దారకో, ఏకా దారికా అహోసి. తేసు తాపసస్స పుత్తసినేహో ఉప్పజ్జి, దారకానం పుఞ్ఞుపనిస్సయతో అఙ్గుట్ఠకతో చస్స ఖీరం నిబ్బత్తి. తతో పభుతి చ ఖీరభత్తం అలభిత్థ. తాపసో భత్తం భుఞ్జిత్వా ఖీరం దారకానం ముఖే ఆసిఞ్చతి. తేసం పన యం యం ఉదరం పవిసతి, తం సబ్బం మణిభాజనగతం వియ దిస్సతి. చరిమభవే బోధిసత్తే కుచ్ఛిగతే బోధిసత్తమాతు వియ ఉదరచ్ఛవియా అచ్ఛవిప్పసన్నతాయ ఏవం తే నిచ్ఛవీ అహేసుం. అపరే ఆహు ‘‘సిబ్బిత్వా ఠపితా వియ నేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం లీనా ఛవి అహోసీ’’తి. ఏవం తే నిచ్ఛవితాయ వా లీనచ్ఛవితాయ వా ‘‘లిచ్ఛవీ’’తి పఞ్ఞాయింసు.

తాపసో దారకే పోసేన్తో ఉస్సూరే గామం భిక్ఖాయ పవిసతి, అతిదివా పటిక్కమతి. తస్స తం బ్యాపారం ఞత్వా గోపాలకా ఆహంసు – ‘‘భన్తే, పబ్బజితానం దారకపోసనం పలిబోధో, అమ్హాకం దారకే దేథ, మయం పోసేస్సామ, తుమ్హే అత్తనో కమ్మం కరోథా’’తి. తాపసో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణి. గోపాలకా దుతియదివసే మగ్గం సమం కత్వా పుప్ఫేహి ఓకిరిత్వా ధజపటాకా ఉస్సాపేత్వా తూరియేహి వజ్జమానేహి అస్సమం ఆగతా. తాపసో ‘‘మహాపుఞ్ఞా దారకా, అప్పమాదేనేవ వడ్ఢేథ, వడ్ఢేత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆవాహం కరోథ, పఞ్చగోరసేన రాజానం తోసేత్వా భూమిభాగం గహేత్వా నగరం మాపేథ, తత్థ కుమారం అభిసిఞ్చథా’’తి వత్వా దారకే అదాసి. తే ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా దారకే నేత్వా పోసేసుం. దారకా వుడ్ఢిమన్వాయ కీళన్తా వివాదట్ఠానేసు అఞ్ఞే గోపాలకదారకే హత్థేనపి పాదేనపి పహరన్తి, తే రోదన్తి. ‘‘కిస్స రోదథా’’తి చ మాతాపితూహి వుత్తా ‘‘ఇమే నిమ్మాతాపితికా తాపసపోసితా అమ్హే అతీవ పహరన్తీ’’తి వదన్తి. తతో నేసం పోసకమాతాపితరోపి ‘‘ఇమే దారకా అఞ్ఞే దారకే విహేసేన్తి దుక్ఖాపేన్తి, న ఇమే సఙ్గహేతబ్బా, వజ్జేతబ్బా ఇమే’’తి ఆహంసు. తతో పభుతి కిర సో పదేసో ‘‘వజ్జీ’’తి వుచ్చతి యోజనసతపరిమాణేన.

అథ తం పదేసం గోపాలకా రాజానం తోసేత్వా అగ్గహేసుం. తత్థ చ నగరం మాపేత్వా సోళసవస్సుద్దేసికం కుమారం అభిసిఞ్చిత్వా రాజానం అకంసు. రజ్జసమ్పత్తిదాయకస్స కమ్మస్స కతత్తా అసమ్భిన్నే ఏవ రాజకులే ఉప్పన్నత్తా చ రాజకుమారస్స పుఞ్ఞానుభావసఞ్చోదితా దేవతాధిగ్గహితా అకంసూతి కేచి. దారకస్స దారికాయ సద్ధిం వారేయ్యం కత్వా కతికం అకంసు ‘‘బాహిరతో దారికా న ఆనేతబ్బా, ఇతో దారికా న కస్సచి దాతబ్బా’’తి. తేసం పఠమసంవాసేన ద్వే దారకా జాతా ధీతా చ పుత్తో చ. ఏవం సోళసక్ఖత్తుం ద్వే ద్వే జాతా. తతో తేసం దారకానం యథాక్కమం వడ్ఢన్తానం ఆరాముయ్యాననివాసట్ఠానపరివారసమ్పత్తిం గహేతుం అప్పహోన్తం నగరం తిక్ఖత్తుం గావుతన్తరేన గావుతన్తరేన పరిక్ఖిపింసు. తస్స పునప్పునం విసాలీకతత్తా ‘‘వేసాలీ’’త్వేవ నామం జాతం. తేన వుత్తం – ‘‘తిక్ఖత్తుం పాకారపరిక్ఖేపవడ్ఢనేన విసాలీభూతత్తా వేసాలీతి వుచ్చతీ’’తి.

ఇదమ్పి చ నగరన్తి న కేవలం రాజగహసావత్థియో యేవాతి దస్సేతి. తత్థ మహావనం నామాతిఆది మజ్ఝిమభాణకసంయుత్తభాణకానం సమానట్ఠకథా. మజ్ఝిమట్ఠకథాయఞ్హి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪౬) సంయుత్తట్ఠకథాయఞ్చ (సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౯౮౪-౯౮౫) ఇమినావ నయేన వుత్తం. దీఘనికాయట్ఠకథాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౫౯) పన ‘‘మహావనేతి బహినగరే హిమవన్తేన సద్ధిం ఏకాబద్ధం హుత్వా ఠితం సయంజాతం వనం అత్థి, యం మహన్తభావేనేవ మహావనన్తి వుచ్చతి, తస్మిం మహావనే. కూటాగారసాలాయన్తి తస్మిం వనసణ్డే సఙ్ఘారామం పతిట్ఠాపేసుం. తత్థ కణ్ణికం యోజేత్వా థమ్భానం ఉపరి కూటాగారసాలాసఙ్ఖేపేన దేవవిమానసదిసం పాసాదం అకంసు, తం ఉపాదాయ సకలోపి సఙ్ఘారామో కూటాగారసాలాతి పఞ్ఞాయిత్థా’’తి వుత్తం. వనమజ్ఝే కతత్తా ‘‘వనం నిస్సాయా’’తి వుత్తం. ఆరామేతి సఙ్ఘారామే. హంసవట్టకచ్ఛదనేనాతి హంసవట్టకపటిచ్ఛన్నేన, హంసమణ్డలాకారేనాతి అత్థో.

అనేకపరియాయేనాతి ఏత్థ పరియాయ-సద్దో కారణవచనోతి ఆహ ‘‘అనేకేహి కారణేహీ’’తి, అయం కాయో అవిఞ్ఞాణకోపి సవిఞ్ఞాణకోపి ఏవమ్పి అసుభో ఏవమ్పి అసుభోతి నానావిధేహి కారణేహీతి అత్థో. అసుభాకారసన్దస్సనప్పవత్తన్తి కేసాదివసేన తత్థాపి వణ్ణాదితో అసుభాకారస్స సబ్బసో దస్సనవసేన పవత్తం. కాయవిచ్ఛన్దనియకథన్తి అత్తనో పరస్స చ కరజకాయే విచ్ఛన్దనుప్పాదనకథం. ముత్తం వాతిఆదినా బ్యతిరేకముఖేన కాయస్స అమనుఞ్ఞతం దస్సేతి. తత్థ ఆదితో తీహి పదేహి అదస్సనీయతాయ అసారకతాయ మజ్ఝే చతూహి దుగ్గన్ధతాయ, అన్తే ఏకేన లేసమత్తేనపి మనుఞ్ఞతాభావమస్స దస్సేతి. అథ ఖోతిఆదినా అన్వయతో సరూపేనేవ అమనుఞ్ఞతాయ దస్సనం. ఛన్దోతి దుబ్బలరాగో. రాగోతి బలవరాగో. ‘‘కేసా లోమాదీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విభాగేన దస్సేతుం ‘‘యేపి హీ’’తిఆది వుత్తం. అసుభాతి ఆగన్తుకేన సుభాకారేన విరహితత్తా అసుభా. అసుచినోతి అత్తనో సభావేనేవ అసుచినో. పటికూలాతి నాగరికస్స అసుచికట్ఠానం వియ జిగుచ్ఛనీయత్తా పటికూలా.

కేసా నామేతే వణ్ణతోపి పటికూలా, సణ్ఠానతోపి గన్ధతోపి ఆసయతోపి ఓకాసతోపి పటికూలాతి దస్సేన్తో ‘‘సో చ నేసం…పే… పఞ్చహి కారణేహి వేదితబ్బో’’తి ఆహ. మనుఞ్ఞేపి (విసుద్ధి. ౧.౩౮౩; విభ. అట్ఠ. ౩౫౬) హి యాగుపత్తే వా భత్తపత్తే వా కేసవణ్ణం కిఞ్చి దిస్వా ‘‘కేసమిస్సకమిదం, హరథ న’’న్తి జిగుచ్ఛన్తి, ఏవం కేసా వణ్ణతో పటికూలా. రత్తిం పరిభుఞ్జన్తాపి కేససణ్ఠానం అక్కవాకం వా మకచివాకం వా ఛుపిత్వా తథేవ జిగుచ్ఛన్తి, ఏవం సణ్ఠానతోపి పటికూలా. తేలమక్ఖనపుప్ఫధూపాదిసఙ్ఖారవిరహితానఞ్చ కేసానం గన్ధో పరమజేగుచ్ఛో హోతి, తతో జేగుచ్ఛతరో అగ్గిమ్హి పక్ఖిత్తానం. కేసా హి వణ్ణసణ్ఠానతో అప్పటికూలాపి సియుం, గన్ధేన పన పటికూలాయేవ. యథా హి దహరస్స కుమారకస్స వచ్చం వణ్ణతో హలిద్దివణ్ణం, సణ్ఠానతోపి హలిద్దిపిణ్డసణ్ఠానం, సఙ్కారట్ఠానే ఛడ్డితఞ్చ ఉద్ధుమాతకకాళసునఖసరీరం వణ్ణతో తాలపక్కవణ్ణం, సణ్ఠానతో వట్టేత్వా విస్సట్ఠముదిఙ్గసణ్ఠానం, దాఠాపిస్స సుమనమకుళసదిసాతి ఉభయమ్పి వణ్ణసణ్ఠానతో సియా అప్పటికూలం, గన్ధేన పన పటికూలమేవ, ఏవం కేసాపి సియుం వణ్ణసణ్ఠానతో అప్పటికూలా, గన్ధేన పన పటికూలాయేవాతి.

యథా పన అసుచిట్ఠానే గామనిస్సన్దేన జాతాని సూపేయ్యపణ్ణాని నాగరికమనుస్సానం జేగుచ్ఛాని హోన్తి అపరిభోగాని, ఏవం కేసాపి పుబ్బలోహితముత్తకరీసపిత్తసేమ్హాదినిస్సన్దేన జాతత్తా జేగుచ్ఛాతి ఇదం తేసం ఆసయతో పాటికుల్యం. ఇమే చ కేసా నామ గూథరాసిమ్హి ఉట్ఠితకణ్ణకం వియ ఏకతింసకోట్ఠాసరాసిమ్హి జాతా, తే సుసానసఙ్కారట్ఠానాదీసు జాతసాకం వియ పరిఖాదీసు జాతకమలకువలయాదిపుప్ఫం వియ చ అసుచిట్ఠానే జాతత్తా పరమజేగుచ్ఛాతి ఇదం తేసం ఓకాసతో పాటికుల్యం. యథా చ కేసానం, ఏవం సబ్బకోట్ఠాసానఞ్చ వణ్ణసణ్ఠానగన్ధాసయోకాసవసేన పఞ్చధా పటికూలతా వేదితబ్బాతి ఆహ ‘‘ఏవం లోమాదీన’’న్తి. పఞ్చపఞ్చప్పభేదేనాతి ఏత్థ బాహిరత్థసమాసో దట్ఠబ్బో పఞ్చ పఞ్చ పభేదా ఏతస్సాతి పఞ్చపఞ్చప్పభేదోతి.

సంవణ్ణేన్తోతి విత్థారేన్తో. అసుభాయాతి అసుభమాతికాయ. ఫాతికమ్మన్తి బహులీకారో. పఞ్చఙ్గవిప్పహీనం పఞ్చఙ్గసమన్నాగతన్తి ఏత్థ కామచ్ఛన్దో బ్యాపాదో థినమిద్ధం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం విచికిచ్ఛాతి ఇమేసం పఞ్చన్నం నీవరణానం పహానవసేన పఞ్చఙ్గవిప్పహీనతా వేదితబ్బా. న హి ఏతేసు అప్పహీనేసు ఝానం ఉప్పజ్జతి, తేనస్సేతాని పహానఙ్గానీతి వుచ్చన్తి. కిఞ్చాపి హి ఝానక్ఖణే అఞ్ఞేపి అకుసలా ధమ్మా పహీయన్తి, తథాపి ఏతానేవ విసేసేన ఝానన్తరాయకరాని. కామచ్ఛన్దేన హి నానావిసయపలోభితం చిత్తం న ఏకత్తారమ్మణే సమాధియతి, కామచ్ఛన్దాభిభూతం వా చిత్తం న కామధాతుప్పహానాయ పటిపదం పటిపజ్జతి, బ్యాపాదేన చ ఆరమ్మణే పటిహఞ్ఞమానం న నిరన్తరం పవత్తతి, థినమిద్ధాభిభూతం అకమ్మఞ్ఞం హోతి, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చపరేతం అవూపసన్తమేవ హుత్వా పరిబ్భమతి, విచికిచ్ఛాయ ఉపహతం ఝానాధిగమసాధికం పటిపదం నారోహతి. ఇతి విసేసేన ఝానన్తరాయకరత్తా ఏతానేవ పహానఙ్గానీతి వుత్తాని.

యస్మా పన వితక్కో ఆరమ్మణే చిత్తం అభినిరోపేతి, విచారో అనుప్పబన్ధతి, తేహి అవిక్ఖేపాయ సమ్పాదితపయోగస్స చేతసో పయోగసమ్పత్తిసమ్భవా పీతి పీననం, సుఖఞ్చ ఉపబ్రూహనం కరోతి, అథ నం ససమ్పయుత్తధమ్మం ఏతేహి అభినిరోపనానుబన్ధనపీననఉపబ్రూహనేహి అనుగ్గహితా ఏకగ్గతా ఏకత్తారమ్మణే సమం సమ్మా ఆధియతి, తస్మా వితక్కో విచారో పీతి సుఖం చిత్తేకగ్గతాతి ఇమేసం పఞ్చన్నం ఉప్పత్తివసేన పఞ్చఙ్గసమన్నాగతతా వేదితబ్బా. ఉప్పన్నేసు హి ఏతేసు పఞ్చసు ఝానం ఉప్పన్నం నామ హోతి, తేనస్స ఏతాని పఞ్చ సమన్నాగతఙ్గానీతి వుచ్చన్తి. తస్మా న ఏతేహి సమన్నాగతం అఞ్ఞదేవ ఝానం నామ అత్థీతి గహేతబ్బం. యథా పన అఙ్గమత్తవసేనేవ చతురఙ్గినీ సేనా, పఞ్చఙ్గికం తూరియం అట్ఠఙ్గికో చ మగ్గోతి వుచ్చతి, ఏవమిదమ్పి అఙ్గమత్తవసేనేవ ‘‘పఞ్చఙ్గిక’’న్తి వా ‘‘పఞ్చఙ్గసమన్నాగత’’న్తి వా వుచ్చతీతి వేదితబ్బం.

ఏతాని చ పఞ్చఙ్గాని కిఞ్చాపి ఉపచారక్ఖణేపి అత్థి, అథ ఖో ఉపచారే పకతిచిత్తతో బలవతరాని, ఇధ పన ఉపచారతోపి బలవతరాని రూపావచరక్ఖణప్పత్తాని. ఏత్థ హి వితక్కో సువిసదేన ఆకారేన ఆరమ్మణే చిత్తం అభినిరోపయమానో ఉప్పజ్జతి, విచారో అతివియ ఆరమ్మణం అనుమజ్జమానో, పీతిసుఖం సబ్బావన్తమ్పి కాయం ఫరమానం. తేనేవ వుత్తం ‘‘నాస్స కిఞ్చి సబ్బావతో కాయస్స వివేకజేన పీతిసుఖేన అప్ఫుటం హోతీ’’తి. చిత్తేకగ్గతాపి హేట్ఠిమమ్హి సముగ్గపటలే ఉపరిమం సముగ్గపటలం వియ ఆరమ్మణే సుఫుసితా హుత్వా ఉప్పజ్జతి. అయమేతేసం ఇతరేహి విసేసో, తస్మా ‘‘పఞ్చఙ్గసమన్నాగత’’న్తి అప్పనాఝానమేవ విసేసేత్వా వుత్తం.

తివిధకల్యాణం దసలక్ఖణసమ్పన్నన్తి ఏత్థ పన ఝానస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసానవసేన తివిధకల్యాణతా, తేసంయేవ ఆదిమజ్ఝపరియోసానానం లక్ఖణవసేన దసలక్ఖణసమ్పన్నతా వేదితబ్బా. విత్థారనయం పనేత్థ సయమేవ పకాసయిస్సతి. కిలేసచోరేహి అనభిభవనీయత్తా ఝానం ‘‘చిత్తమఞ్జూస’’న్తి వుత్తం. నిస్సాయాతి పాదకం కత్వా.

దసలక్ఖణవిభావనేనేవ తివిధకల్యాణతాపి విభావితా హోతీతి దసలక్ఖణం తావ దస్సేన్తో ‘‘తత్రిమానీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ పారిపన్థికతో చిత్తవిసుద్ధీతిఆదీనం పదానం అత్థో ‘‘తత్రాయం పాళీ’’తిఆదినా వుత్తపాళివణ్ణనాయమేవ ఆవి భవిస్సతి. తత్రాతి తస్మిం దసలక్ఖణవిభావనే. పటిపదావిసుద్ధీతి పటిపజ్జతి ఝానం ఏతాయాతి పటిపదా, గోత్రభుపరియోసానో పుబ్బభాగియో భావనానయో. పరిపన్థతో విసుజ్ఝనం విసుద్ధి, పటిపదాయ విసుద్ధి పటిపదావిసుద్ధి. సా పనాయం యస్మా ఝానస్స ఉప్పాదక్ఖణే లబ్భతి, తస్మా వుత్తం ‘‘పటిపదావిసుద్ధి ఆదీ’’తి. ఉపేక్ఖానుబ్రూహనాతి విసోధేతబ్బతాదీనం అభావతో ఝానపరియాపన్నాయ తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ కిచ్చనిప్ఫత్తియా అనుబ్రూహనా. సా పనాయం యస్మా విసేసతో ఝానస్స ఠితిక్ఖణే లబ్భతి, తేన వుత్తం ‘‘ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝే’’తి. సమ్పహంసనాతి తత్థ ధమ్మానం అనతివత్తనాదిసాధకస్స ఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తివసేన పరియోదపనా. సా పన యస్మా ఝానస్స ఓసానక్ఖణే పాకటా హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘సమ్పహంసనా పరియోసాన’’న్తి. ఇమాని తీణి లక్ఖణానీతి పరిపన్థతో చిత్తస్స విసుజ్ఝనాకారో, మజ్ఝిమస్స సమథనిమిత్తస్స పటిపజ్జనాకారో, తత్థ పక్ఖన్దనాకారోతి ఇమాని తీణి ఝానస్స ఆదితో ఉప్పాదక్ఖణే అప్పనాప్పత్తిలక్ఖణాని. తేహి ఆకారేహి వినా అప్పనాప్పత్తియా అభావతో అసతి చ అప్పనాయం తదభావతో ఆదికల్యాణఞ్చేవ విసుద్ధిపటిపదత్తా యథావుత్తేహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతత్తా చ తిలక్ఖణసమ్పన్నఞ్చ. ఇమినా నయేన మజ్ఝపరియోసానలక్ఖణానఞ్చ యోజనా వేదితబ్బా.

కేచి పన ‘‘పటిపదావిసుద్ధి నామ ససమ్భారికో ఉపచారో, ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా నామ అప్పనా, సమ్పహంసనా నామ పచ్చవేక్ఖణా’’తి వణ్ణయన్తి, తం న యుత్తం. తథా హి సతి అఝానధమ్మేహి ఝానస్స గుణసంకిత్తనం నామ కతం హోతి. న హి భూమన్తరం భూమన్తరపరియాపన్నం హోతి, పాళియా చేతం విరుజ్ఝతి. ‘‘ఏకత్తగతం చిత్తం పటిపదావిసుద్ధిపక్ఖన్దఞ్చేవ హోతి ఉపేక్ఖానుబ్రూహితఞ్చ ఞాణేన చ సమ్పహంసిత’’న్తి (పటి. మ. ౧.౧౫౮) హి పాళియం వుత్తం. ఏత్థ హి ఏకత్తగతం చిత్తన్తి ఇన్ద్రియానం ఏకరసభావేన ఏకగ్గతాయ చ సిఖాప్పత్తియా తదనుగుణం ఏకత్తగతం ససమ్పయుత్తం అప్పనాప్పత్తం చిత్తం వుత్తం, తస్సేవ చ పటిపదావిసుద్ధిపక్ఖన్దతాది అనన్తరం వుచ్చతే. తస్మా పాళియం ఏకస్మింయేవ అప్పనాచిత్తక్ఖణే పటిపదావిసుద్ధిఆదీనం వుత్తత్తా అన్తోఅప్పనాయమేవ పరికమ్మాగమనవసేన పటిపదావిసుద్ధి, తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ కిచ్చవసేన ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా, ధమ్మానం అనతివత్తనాదిభావసాధనేన పరియోదాపకస్స ఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తివసేన సమ్పహంసనా చ వేదితబ్బా.

కథం? యస్మిం (పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౫౮; విసుద్ధి. ౧.౧౭౫) వారే అప్పనా ఉప్పజ్జతి, తస్మిం యో నీవరణసఙ్ఖాతో కిలేసగణో తస్స ఝానస్స పరిపన్థో, తతో చిత్తం విసుజ్ఝతి, విసుద్ధత్తా ఆవరణవిరహితం హుత్వా మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి. మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం నామ సమప్పవత్తో అప్పనాసమాధియేవ, లీనుద్ధచ్చసఙ్ఖాతానం ఉభిన్నం అన్తానం అనుపగమనేన మజ్ఝిమో, సవిసేసం పచ్చనీకధమ్మానం వూపసమనతో సమథో, యోగినో సుఖవిసేసానం కారణభావతో నిమిత్తన్తి కత్వా. తస్స పన అప్పనాచిత్తస్స అనన్తరపచ్చయభూతం గోత్రభుచిత్తం సతిపి పరిత్తమహగ్గతభావభేదే పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావభేదే చ ఏకిస్సాయేవ సన్తతియా పరిణామూపగమనతో ఏకసన్తతిపరిణామనయేన తథత్తం అప్పనాసమాధివసేన సమాహితభావం ఉపగచ్ఛమానం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి నామ. ఏవం పటిపన్నత్తా తథత్తుపగమనేన తత్థ పక్ఖన్దతి నామ. యస్మిఞ్హి ఖణే తథత్తం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి, తస్మింయేవ ఖణే తథత్తుపగమనేన అప్పనాసమాధినా సమాహితభావూపగమనేన తత్థ పక్ఖన్దతి నామ. ఏవం తావ పురిమస్మిం గోత్రభుచిత్తే విజ్జమానా పరిపన్థవిసుద్ధిమజ్ఝిమసమథప్పటిపత్తిపక్ఖన్దనాకారా ఆగమనవసేన నిప్ఫజ్జమానా పఠమస్స ఝానస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ పటిపదావిసుద్ధీతి వేదితబ్బా. తేయేవ హి ఆకారా పచ్చయవిసేసతో ఝానక్ఖణే నిప్ఫజ్జమానా పటిపదావిసుద్ధీతి వుత్తా.

ఏవం విసుద్ధస్స పన తస్స చిత్తస్స పున సోధేతబ్బాభావతో విసోధనే బ్యాపారం అకరోన్తో విసుద్ధం చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి నామ. సమథభావూపగమనేన సమథప్పటిపన్నస్స పున సమాధానే బ్యాపారం అకరోన్తో సమథప్పటిపన్నం అజ్ఝుపేక్ఖతి నామ. సమథప్పటిపన్నభావతో ఏవ చస్స కిలేససంసగ్గం పహాయ ఏకత్తేన ఉపట్ఠితస్స పున ఏకత్తుపట్ఠానే బ్యాపారం అకరోన్తో ఏకత్తుపట్ఠానం అజ్ఝుపేక్ఖతి నామ. ఏవం తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ కిచ్చవసేన ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా వేదితబ్బా.

యే పనేతే ఏవం ఉపేక్ఖానుబ్రూహితే తస్మిం ఝానచిత్తే జాతా సమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతా యుగనద్ధధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞం అనతివత్తమానా హుత్వా పవత్తా, యాని చ సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని నానాకిలేసేహి విముత్తత్తా విముత్తిరసేన ఏకరసాని హుత్వా పవత్తాని, యఞ్చేస తదుపగం తేసం అనతివత్తనఏకరససభావానం అనుచ్ఛవికం వీరియం వాహయతి, యా చస్స తస్మిం ఖణే పవత్తా ఆసేవనా, సబ్బేపి తే ఆకారా యస్మా ఞాణేన సంకిలేసవోదానేసు తం తం ఆదీనవఞ్చ ఆనిసంసఞ్చ దిస్వా తథా తథా సమ్పహంసితత్తా విసోధితత్తా పరియోదాపితత్తా నిప్ఫన్నా, తస్మా ధమ్మానం అనతివత్తనాదిభావసాధనేన పరియోదాపకస్స ఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తివసేన సమ్పహంసనా వేదితబ్బాతి వుత్తం.

అథ కస్మా సమ్పహంసనావ ‘‘పరియోసాన’’న్తి వుత్తా, న ఉపేక్ఖానుబ్రూహనాతి? యస్మా తస్మిం భావనాచిత్తే ఉపేక్ఖావసేన ఞాణం పాకటం హోతి, తస్మా ఞాణకిచ్చభూతా సమ్పహంసనా ‘‘పరియోసాన’’న్తి వుత్తా. తథా హి అప్పనాకాలే భావనాయ సమప్పవత్తియా పటిపక్ఖస్స చ సుప్పహానతో పగ్గహాదీసు బ్యాపారస్స అకాతబ్బతో అజ్ఝుపేక్ఖనావ హోతి. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సమయే చిత్తస్స అజ్ఝుపేక్ఖనా విసుద్ధం చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతీ’’తి చ ఆది. సా పనాయం అజ్ఝుపేక్ఖనా ఞాణస్స కిచ్చసిద్ధియా హోతి విసేసతో ఞాణసాధనత్తా అప్పనాబ్యాపారస్స, తస్మా ఞాణకిచ్చభూతా సమ్పహంసనా ‘‘పరియోసాన’’న్తి వుత్తా. ఏవం తివిధాయ పటిపదావిసుద్ధియా లద్ధవిసేసాయ తివిధాయ ఉపేక్ఖానుబ్రూహనాయ సాతిసయం పఞ్ఞిన్ద్రియస్స అధిమత్తభావేన చతుబ్బిధాపి సమ్పహంసనా సిజ్ఝతీతి ఆగమనుపేక్ఖాఞాణకిచ్చవసేన దసపి ఆకారా ఝానే ఏవ వేదితబ్బా.

ఏవం తివిధత్తగతం చిత్తన్తిఆదీని తస్సేవ చిత్తస్స థోమనవచనాని. తత్థ ఏవం తివిధత్తగతన్తి ఏవం యథావుత్తేన విధినా పటిపదావిసుద్ధిపక్ఖన్దనఉపేక్ఖానుబ్రూహనఞాణసమ్పహంసనావసేన తివిధభావం గతం. వితక్కసమ్పన్నన్తి కిలేసక్ఖోభవిరహితత్తా వితక్కేన సున్దరభావముపగతం. చిత్తస్స అధిట్ఠానసమ్పన్నన్తి తస్మింయేవ ఆరమ్మణే చిత్తస్స నిరన్తరప్పవత్తిసఙ్ఖాతేన అధిట్ఠానేన సమ్పన్నం అనూనం. యథా అధిట్ఠానవసియం అధిట్ఠానన్తి ఝానప్పవత్తి, తథా ఇధాపి చిత్తస్స అధిట్ఠానన్తి చిత్తేకగ్గతాపి యుజ్జతి. తేన హి ఏకస్మింయేవ ఆరమ్మణే చిత్తం అధిట్ఠాతి, న ఏత్థ విక్ఖిపతీతి. సమాధిసమ్పన్నన్తి విసుం వుత్తత్తా పన వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బో. అథ వా సమాధిస్సేవ ఝానఙ్గసఙ్గహితత్తా ‘‘చిత్తస్స అధిట్ఠానసమ్పన్న’’న్తి ఝానఙ్గపఞ్చకవసేన వుత్తం. సమాధిసమ్పన్నన్తి ఇన్ద్రియసఙ్గహితత్తా ఇన్ద్రియపఞ్చకవసేన.

అసుభసఞ్ఞాపరిచితేనాతి సకలం కాయం అసుభన్తి పవత్తాయ సఞ్ఞాయ సహగతత్తా ఝానం అసుభసఞ్ఞా, తేన పరిచితేన పరిభావితేన. చేతసాతి చిత్తేన. బహులన్తి అభిణ్హం. విహరతోతి విహరన్తస్స, అసుభసమాపత్తిబహులస్సాతి అత్థో. మేథునధమ్మసమాపత్తియాతి మేథునధమ్మేన సమఙ్గిభావతో. పటిలీయతీతి ఏకపస్సేన నిలీయతి నిలీనం వియ హోతి. పటికుటతీతి సఙ్కుచతి. పటివత్తతీతి నివత్తతి. న సమ్పసారీయతీతి న విసరతి, అభిరతివసేన న పక్ఖన్దతీతి అత్థో. అథ వా పటిలీయతీతి సఙ్కుచతి తత్థ పటికూలతాయ సణ్ఠితత్తా. పటికుటతీతి అపసక్కతి న ఉపసక్కతి. పటివత్తతీతి నివత్తతి, తతో ఏవ న సమ్పసారీయతీతి. న్హారుదద్దులన్తి న్హారుఖణ్డం న్హారువిలేఖనం వా.

అద్ధమాసన్తి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం. పటిసల్లీయితున్తి యథావుత్తకాలం పటి పటి దివసే దివసే సమాపత్తియం ధమ్మచిన్తాయ చిత్తం నిలీయితుం. పయుత్తవాచన్తి పచ్చయపటిసంయుత్తవాచం, బుద్ధా ఇమేసు దివసేసు పిణ్డాయ న చరన్తి, విహారేయేవ నిసీదన్తి, తేసం దిన్నం మహప్ఫలం హోతీతి ఆదివచనం.

కల్యాణూపనిస్సయవసేనాతి పబ్బజ్జాయ ఉపనిస్సయవసేన. పరే కిరాతి కిర-సద్దో అరుచిసూచనత్థో. తేనాహ ‘‘ఇదం పన ఇచ్ఛామత్త’’న్తి, పవత్తిఅజాననం ఆరోచయితాభావో ఞాతే నివారణఞ్చాతి ఇదం తేసం ఇచ్ఛామత్తం, న పన కారణన్తి అత్థో. అపరే పన వదన్తి ‘‘ఏతస్మిం కిర అడ్ఢమాసే న కోచి బుద్ధవేనేయ్యో అహోసి, అథ సత్థా ఇమం అడ్ఢమాసం ఫలసమాపత్తిసుఖేన వీతినామేస్సామి, ఇతి మయ్హఞ్చేవ సుఖవిహారో భవిస్సతి, అనాగతే చ పచ్ఛిమా జనతా ‘సత్థాపి గణం పహాయ ఏకకో విహాసి, కిమఙ్గం పన మయ’న్తి దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జిస్సతి, తదస్స భవిస్సతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయాతి ఇమినా కారణేన ఏవమాహా’’తి. నేవ కోచి భగవన్తం ఉపసఙ్కమతీతి ఠపేత్వా పిణ్డపాతనీహారకం అఞ్ఞో కోచి నేవ భగవన్తం ఉపసఙ్కమతి, భిక్ఖుసఙ్ఘో పన సత్థు వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా ఏకం భిక్ఖుం అదాసి. సో పాతోవ గన్ధకుటిపరివేణసమ్మజ్జనముఖోదకదన్తకట్ఠదానాదీని సబ్బకిచ్చాని తస్మిం తస్మిం ఖణే కత్వా అపగచ్ఛతి.

అనేకకారణసమ్మిస్సోతి ఏత్థ కాయస్స అసుచిదుగ్గన్ధజేగుచ్ఛపటికూలతావ అనేకకారణం. మణ్డనకపకతికోతి అలఙ్కారకసభావో. కోచి తరుణోపి యువా న హోతి, కోచి యువాపి మణ్డనకజాతికో న హోతి యథా ఉపసన్తసభావో ఆలసియబ్యసనాదీహి వా అభిభూతో, ఇధ పన దహరో చేవ యువా చ మణ్డనకజాతికో చ అధిప్పేతో. పఠమయోబ్బనం నామ పన్నరసవస్సతో యావ ద్వత్తింస సంవచ్ఛరాని, సోళసవస్సతో వా యావ తేత్తింస వస్సాని. కుణపన్తి మతకళేవరం, అహిస్స కుణపం అహికుణపం. ఏవం ఇతరానిపి. అతిపటికూలజిగుచ్ఛనీయసభావతో చేత్థ ఇమానేవ తీణి వుత్తానీతి వేదితబ్బాని. అఞ్ఞేసఞ్హి సససూకరాదీనం కుణపం మనుస్సా కటుకభణ్డాదీహి అభిసఙ్ఖరిత్వా పరిభుఞ్జన్తిపి, ఇమేసం పన కుణపం అభినవమ్పి జిగుచ్ఛన్తియేవ, కో పన వాదో కాలాతిక్కమేన పూతిభూతే. అతిపటికూలజిగుచ్ఛనీయతా చ నేసం అతివియ దుగ్గన్ధతాయ, సా చ అహీనం తిఖిణకోపతాయ కుక్కురమనుస్సానం ఓదనకుమ్మాసూపచయతాయ చ సరీరస్స హోతీతి వదన్తి.

సమణకుత్తకోతి సమణకిచ్చకో, కాసావనివాసనాదివసేన సమణకిచ్చకారీతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘సమణవేసధారకో’’తి. సబ్బమకంసూతి పుథుజ్జనా సావజ్జేపి తత్థ అనవజ్జసఞ్ఞినో హుత్వా కరణకారాపనసమనుఞ్ఞతాదిభేదం సబ్బమకంసు. లోహితకన్తి ఏత్థ ‘‘లోహితగత’’న్తిపి పఠన్తి. వగ్గూతి మతా వగ్గుమతా. పుఞ్ఞసమ్మతాతి పుజ్జభవఫలనిబ్బత్తనేన సత్తానం పుననేన విసోధనేన పుఞ్ఞన్తి సమ్మతా. పవాహేస్సామీతి గమయిస్సామి, విసోధేస్సామీతి అత్థో.

౧౬౩. మారధేయ్యం వుచ్చతి తేభూమకా ధమ్మా. వచనత్థతో పన మారస్స ధేయ్యం మారధేయ్యం. ధేయ్యన్తి ఠానం వత్థు నివాసో గోచరో. మారో వా ఏత్థ ధియతి తిట్ఠతి పవత్తతీతి మారధేయ్యం, మారోతి చేత్థ కిలేసమారో అధిప్పేతో, కిలేసమారవసేనేవ చ దేవపుత్తమారస్స కామభవే ఆధిపచ్చన్తి. మారవిసయం నాతిక్కమిస్సతీతి చిన్తేత్వాతి ఏవమయం సంవేగం పటిలభిత్వా మారవిసయం అతిక్కమేయ్యాపి, మయా పన ఏవం వుత్తే ఉప్పన్నం సంవేగం పటిప్పస్సమ్భేత్వా మారవిసయం నాతిక్కమిస్సతీతి ఏవం చిన్తేత్వా. ద్వివచనన్తి ద్విక్ఖత్తుం వచనం, ఆమేడితవచనన్తి వుత్తం హోతి. నియోజేన్తీతి ఏత్థ అయం అన్ధబాలా దేవతా ఏవం ఉప్పన్నసంవేగమూలకం సమణధమ్మం కత్వా ‘‘అయం మారవిసయం అతిక్కమేయ్యాపీ’’తి చిన్తేత్వా అత్తనో అఞ్ఞాణతాయ ‘‘మతా సంసారతో ముచ్చన్తీ’’తి ఏవంలద్ధికాపి సమానా అత్తనో లద్ధివసేన మతా భిక్ఖూ సంసారతో ముచ్చన్తీతి ఇమమత్థం అనుపపరిక్ఖిత్వా తం తత్థ నియోజేసీతి వేదితబ్బం.

కిఞ్చాపి అసుభకథం కథేన్తేన భగవతా యథా తేసం భిక్ఖూనం మరణభయం న భవిస్సతి, తథా దేసితత్తా భిక్ఖూనఞ్చ తం ధమ్మకథం సుత్వా అసుభభావనానుయోగేన కాయే విగతఛన్దరాగతాయ మరణస్స అభిపత్థితభావతో భయం నత్థి, తం పన అసిహత్థం తథా విచరన్తం దిస్వా తదఞ్ఞేసం భిక్ఖూనం ఉప్పజ్జనకభయం సన్ధాయ ‘‘హోతియేవ భయ’’న్తిఆది వుత్తన్తి వదన్తి. ‘‘అత్తనాపి అత్తానం జీవితా వోరోపేన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞమ్పి జీవితా వోరోపేన్తీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘సబ్బానిపి తాని పఞ్చ భిక్ఖుసతాని జీవితా వోరోపేసీ’’తి ఇదం యేభుయ్యవసేన వుత్తన్తి గహేతబ్బం. అప్పకఞ్హి ఊనమధికం వా గణనూపగం న హోతీతి ‘‘పఞ్చసతానీ’’తి వుత్తం. తస్మా యే చ అత్తనావ అత్తానం అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ జీవితా వోరోపేసుం, తే ఠపేత్వా అవసేసే పుథుజ్జనభిక్ఖూ సబ్బే చ అరియే అయం జీవితా వోరోపేసీతి వేదితబ్బం.

౧౬౪. పటిసల్లానా వుట్ఠితోతి ఏత్థ పటిసల్లానన్తి తేహి తేహి సత్తసఙ్ఖారేహి పటినివత్తిత్వా అపసక్కిత్వా సల్లానం నిలీయనం వివేచనం, కాయచిత్తేహి తతో వివిత్తతా ఏకీభావోతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘ఏకీభావతో’’తి, పవివేకతోతి అత్థో. ఏకీభావోతి హి కాయచిత్తవివేకో వుత్తో. వుట్ఠితోతి తతో దువిధవివేకతో భవఙ్గుప్పత్తియా రూపారమ్మణాదిసఙ్ఖారసమాయోగేన గహట్ఠపబ్బజితాదిసత్తసమాగమేన చ అపేతో. ఉద్దేసం పరిపుచ్ఛం గణ్హన్తీతి అత్తనో అత్తనో ఆచరియానం సన్తికే గణ్హన్తి. కామం దసానుస్సతిగ్గహణేనేవ ఆనాపానస్సతిపి గహితా, సా పన తత్థ సన్నిపతితభిక్ఖూసు బహూనం సప్పాయా సాత్థికా చ, తస్మా పున గహితా. తథా హి భగవా తమేవ కమ్మట్ఠానం తేసం భిక్ఖూనం కథేసి. ఆహారే పటికూలసఞ్ఞా అసుభకమ్మట్ఠానసదిసా, చత్తారో పన ఆరుప్పా ఆదికమ్మికానం అననురూపాతి తేసం ఇధ అగ్గహణం దట్ఠబ్బం.

వేసాలిం ఉపనిస్సాయాతి వేసాలీనగరం గోచరగామం కత్వా. ఉపట్ఠానసాలాయన్తి ధమ్మసభాయం. ముహుత్తేనేవాతి సత్థరి సద్ధమ్మే చ గారవేన ఉపగతభిక్ఖూనం వచనసమనన్తరమేవ ఉట్ఠహింసూతి కత్వా వుత్తం. బుద్ధకాలే కిర భిక్ఖూ భగవతో సన్దేసం సిరసా సమ్పటిచ్ఛితుం ఓహితసోతా విహరన్తి. యస్సాతి యస్స కత్తబ్బస్స. కాలన్తి దేసనాకాలం సన్ధాయ వదతి.

పఠమపఞ్ఞత్తినిదానవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆనాపానస్సతిసమాధికథావణ్ణనా

౧౬౫. అరహత్తప్పత్తియాతి అరహత్తప్పత్తిఅత్థాయ. అఞ్ఞం పరియాయన్తి అరహత్తాధిగమత్థాయ అఞ్ఞమ్పి కారణం. ఆచిక్ఖన్తోతి పసంసాపుబ్బకం దేసేన్తో, పసంసా చ తత్థ అభిరుచిజననేన ఉస్సాహనత్థా. తఞ్హి సుత్వా భిక్ఖూ ‘‘భగవా ఇమం సమాధిం అనేకేహి ఆకారేహి పసంసతి, సన్తో కిరాయం సమాధి పణీతో చ అసేచనకో చ సుఖో చ విహారో, పాపధమ్మే చ ఠానసో అన్తరధాపేతీ’’తి సఞ్జాతాభిరుచినో ఉస్సాహజాతా సక్కచ్చం అనుయుఞ్జితబ్బం పటిపజ్జితబ్బం మఞ్ఞన్తి.

అత్థయోజనక్కమన్తి అత్థఞ్చ యోజనక్కమఞ్చ. భగవా అత్తనో పచ్చక్ఖభూతం సమాధిం దేసనానుభావేన తేసమ్పి భిక్ఖూనం ఆసన్నం పచ్చక్ఖఞ్చ కరోన్తో సమ్పిణ్డనవసేన ‘‘అయమ్పి ఖో’’తిఆదిమాహ. అస్సాసపస్సాసపరిగ్గాహికాతి దీఘరస్సాదివిసేసేహి సద్ధిం అస్సాసపస్సాసే పరిచ్ఛిజ్జ గాహికా, తే ఆరబ్భ పవత్తాతి అత్థో.

ఇదాని యథావుత్తమత్థం పాళియా విభావేన్తో ఆహ ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆది. తత్థ నో పస్సాసో నో అస్సాసోతి సో సోయేవ అత్థో పటిసేధేన విసేసేత్వా వుత్తో. అస్సాసవసేనాతి అస్సాసం ఆరమ్మణం కత్వాతి వుత్తం హోతి. పస్సాసవసేనాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఉపట్ఠానం సతీతి అసమ్ముస్సనతాయ తమేవ అస్సాసం పస్సాసఞ్చ ఉపగన్త్వా ఠానం సతి నామాతి అత్థో. ఏత్తావతా ఆనాపానేసు సతి ఆనాపానస్సతీతి అయమత్థో వుత్తో హోతి. ఇదాని సతివసేనేవ పుగ్గలం నిద్దిసితుకామేన ‘‘యో అస్ససతి, తస్సుపట్ఠాతి, యో పస్ససతి, తస్సుపట్ఠాతీ’’తి వుత్తం. యో అస్ససతి, తస్స సతి అస్సాసం ఉపగన్త్వా తిట్ఠతి. యో పస్ససతి, తస్స సతి పస్సాసం ఉపగన్త్వా తిట్ఠతీతి అత్థో.

యుత్తోతి సమ్పయుత్తో. ఆనాపానస్సతియన్తి ఆనాపానస్సతియం పచ్చయభూతాయన్తి అత్థో. పురిమస్మిఞ్హి అత్థే సమాధిస్స సతియా సహజాతాదిపచ్చయభావో వుత్తో సమ్పయుత్తవచనతో, దుతియస్మిం పన ఉపనిస్సయభావోపి. ఉపచారజ్ఝానసహగతా హి సతి అప్పనాసమాధిస్స ఉపనిస్సయో హోతీతి ఉభయథాపి సహజాతాదీనం సత్తన్నమ్పి పచ్చయానం వసేన పచ్చయభావం దస్సేతి. ‘‘పున చపరం, ఉదాయి, అక్ఖాతా మయా సావకానం పటిపదా, యథాపటిపన్నా మే సావకా చత్తారో సతిపట్ఠానే భావేన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౨౪౭) ఉప్పాదనవడ్ఢనట్ఠేన భావనాతి వుచ్చతీతి తదుభయవసేన అత్థం దస్సేన్తో ‘‘భావితోతి ఉప్పాదితో వడ్ఢితో చా’’తి ఆహ. తత్థ భావం విజ్జమానతం ఇతో గతోతి భావితో, ఉప్పాదితో పటిలద్ధమత్తోతి అత్థో. ఉప్పన్నో పన లద్ధాసేవనో భావితో, పగుణభావం ఆపాదితో వడ్ఢితోతి అత్థో. బహులీకతోతి బహులం పవత్తితో. తేన ఆవజ్జనాదివసీభావప్పత్తిమాహ. యో హి వసీభావం ఆపాదితో, సో ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సమాపజ్జితబ్బతో పునప్పునం పవత్తిస్సతి. తేన వుత్తం ‘‘పునప్పునం కతో’’తి. యథా ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో (మ. ని. ౧.౧౩౯; అ. ని. ౪.౨౪౧) వివిచ్చేవ కామేహీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౨౬; సం. ని. ౨.౧౫౨) చ ఏవమాదీసు పఠమపదే వుత్తో ఏవ-సద్దో దుతియాదీసుపి వుత్తోయేవ హోతి, ఏవమిధాపీతి ఆహ ‘‘ఉభయత్థ ఏవ-సద్దేన నియమో వేదితబ్బో’’తి.

ఉభయపదనియమేన లద్ధగుణం దస్సేతుం ‘‘అయం హీ’’తిఆది వుత్తం. అసుభకమ్మట్ఠానన్తి అసుభారమ్మణం ఝానమాహ. తఞ్హి అసుభేసు యోగకమ్మభావతో యోగినో సుఖవిసేసానం కారణభావతో చ ‘‘అసుభకమ్మట్ఠాన’’న్తి వుచ్చతి. కేవలన్తి ఇమినా ఆరమ్మణం నివత్తేతి. పటివేధవసేనాతి ఝానపటివేధవసేన. ఝానఞ్హి భావనావిసేసేన ఇజ్ఝన్తం అత్తనో విసయం పటివిజ్ఝన్తమేవ పవత్తతి యథాసభావతో పటివిజ్ఝీయతి చాతి పటివేధోతి వుచ్చతి. ఓళారికారమ్మణత్తాతి బీభచ్ఛారమ్మణత్తా. పటికూలారమ్మణత్తాతి జిగుచ్ఛితబ్బారమ్మణత్తా. పరియాయేనాతి కారణేన లేసన్తరేన వా. ఆరమ్మణసన్తతాయపీతి అనుక్కమేన విచేతబ్బతం పత్తారమ్మణస్స పరమసుఖుమతం సన్ధాయాహ. సన్తే హి సన్నిసిన్నే ఆరమ్మణే పవత్తమానో ధమ్మో సయమ్పి సన్నిసిన్నోవ హోతి. తేనాహ – ‘‘సన్తో వూపసన్తో నిబ్బుతో’’తి, నిబ్బుతసబ్బపరిళాహోతి అత్థో. ఆరమ్మణసన్తతాయ తదారమ్మణానం ధమ్మానం సన్తతా లోకుత్తరధమ్మారమ్మణాహి పచ్చవేక్ఖణాహి దీపేతబ్బా.

నాస్స సన్తపణీతభావావహం కిఞ్చి సేచనన్తి అసేచనకో, అసేచనకత్తా అనాసిత్తకో, అనాసిత్తకత్తా ఏవ అబ్బోకిణ్ణో అసమ్మిస్సో పరికమ్మాదినా, తతోయేవ పాటియేక్కో, విసుంయేవేకో ఆవేణికో అసాధారణో. సబ్బమేతం సరసతో ఏవ సన్తభావం దస్సేతుం వుత్తం, పరికమ్మం వా సన్తభావనిమిత్తం. పరికమ్మన్తి చ కసిణకరణాదినిమిత్తుప్పాదపరియోసానం, తాదిసం ఇధ నత్థీతి అధిప్పాయో. తదా హి కమ్మట్ఠానం నిరస్సాదత్తా అసన్తం అప్పణీతం సియా. ఉపచారేన వా నత్థి ఏత్థ సన్తతాతి యోజనా. యథా ఉపచారక్ఖణే నీవరణవిగమేన అఙ్గపాతుభావేన చ పరేసం సన్తతా హోతి, న ఏవమిమస్స. అయం పన ఆదిమనసి…పే… పణీతో చాతి యోజనా. కేచీతి ఉత్తరవిహారవాసికే సన్ధాయాహ. అనాసిత్తకోతి ఉపసేచనేన అనాసిత్తకో. తేనాహ ‘‘ఓజవన్తో’’తి, ఓజవన్తసదిసోతి అత్థో. మధురోతి ఇట్ఠో. చేతసికసుఖప్పటిలాభసంవత్తనం తికచతుక్కజ్ఝానవసేన ఉపేక్ఖాయ వా సన్తభావేన సుఖగతికత్తా సబ్బేసమ్పి వసేన వేదితబ్బం. ఝానసముట్ఠానపణీతరూపఫుటసరీరతావసేన పన కాయికసుఖప్పటిలాభసంవత్తనం దట్ఠబ్బం, తఞ్చ ఖో ఝానతో వుట్ఠితకాలే. ఇమస్మిం పక్ఖే అప్పితప్పితక్ఖణేతి ఇదం హేతుమ్హి భుమ్మవచనం దట్ఠబ్బం.

అవిక్ఖమ్భితేతి ఝానేన సకసన్తానతో అనీహటే అప్పహీనే. అకోసల్లసమ్భూతేతి అకోసల్లం వుచ్చతి అవిజ్జా, తతో సమ్భూతే. అవిజ్జాపుబ్బఙ్గమా హి సబ్బే పాపధమ్మా. ఖణేనేవాతి అత్తనో పవత్తిక్ఖణేనేవ. అన్తరధాపేతీతి ఏత్థ అన్తరధాపనం వినాసనం. తం పన ఝానకత్తుకస్స ఇధాధిప్పేతత్తా పరియుట్ఠానప్పహానం హోతీతి ఆహ ‘‘విక్ఖమ్భేతీ’’తి. వూపసమేతీతి విసేసేన ఉపసమేతి. విసేసేన ఉపసమనం పన సమ్మదేవ ఉపసమనం హోతీతి ఆహ ‘‘సుట్ఠు ఉపసమేతీ’’తి.

నను చ అఞ్ఞోపి సమాధి అత్తనో పవత్తిక్ఖణేనేవ పటిపక్ఖధమ్మే అన్తరధాపేతి వూపసమేతి, అథ కస్మా అయమేవ సమాధి ఏవం విసేసేత్వా వుత్తోతి? పుబ్బభాగతో పట్ఠాయ నానావితక్కవూపసమనసబ్భావతో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఆనాపానస్సతి భావేతబ్బా వితక్కుపచ్ఛేదాయా’’తి (అ. ని. ౯.౧; ఉదా. ౩౧). అపిచ తిక్ఖపఞ్ఞస్స ఞాణుత్తరస్సేతం కమ్మట్ఠానం, ఞాణుత్తరస్స చ కిలేసప్పహానం ఇతరేహి సాతిసయం యథా సద్ధాధిముత్తేహి దిట్ఠిప్పత్తస్స, తస్మా ఇమం విసేసం సన్ధాయ ‘‘ఠానసో అన్తరధాపేతి వూపసమేతీ’’తి వుత్తం. అథ వా నిమిత్తపాతుభావే సతి ఖణేనేవ అఙ్గపాతుభావసబ్భావతో అయమేవ సమాధి ‘‘ఠానసో అన్తరధాపేతి వూపసమేతీ’’తి వుత్తో యథా తం మహతో అకాలమేఘస్స ఉట్ఠితస్స ధారానిపాతే ఖణేనేవ పథవియం రజోజల్లస్స వూపసమో. తేనేవాహ ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, మహా అకాలమేఘో ఉట్ఠితో’’తిఆది. సాసనికస్స ఝానభావనా యేభుయ్యేన నిబ్బేధభాగియావ హోతీతి ఆహ ‘‘నిబ్బేధభాగియత్తా’’తి. బుద్ధానం పన ఏకంసేన నిబ్బేధభాగియావ హోతి. ఇమమేవ హి కమ్మట్ఠానం భావేత్వా సబ్బేపి సమ్మాసమ్బుద్ధా సమ్మాసమ్బోధిం అధిగచ్ఛన్తి, అరియమగ్గస్స పాదకభూతో అయం సమాధి అనుక్కమేన వడ్ఢిత్వా అరియమగ్గభావం ఉపగతో వియ హోతీతి ఆహ ‘‘అనుపుబ్బేన అరియమగ్గవుడ్ఢిప్పత్తో’’తి. అయం పనత్థో విరాగనిరోధపటినిస్సగ్గానుపస్సనానం వసేన సమ్మదేవ యుజ్జతి.

కథన్తి ఇదం పుచ్ఛనాకారవిభావనపదం, పుచ్ఛా చేత్థ కథేతుకమ్యతావసేన అఞ్ఞేసం అసమ్భవతో, సా చ ఉపరి దేసనం ఆరుళ్హానం సబ్బేసం పకారవిసేసానం ఆమసనవసేనాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘కథన్తి…పే… విత్థారేతుకమ్యతాపుచ్ఛా’’తి ఆహ. కథం బహులీకతోతి ఏత్థాపి ఆనాపానస్సతిసమాధీతి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. తత్థ కథన్తి ఆనాపానస్సతిసమాధిబహులీకారం నానప్పకారతో విత్థారేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. బహులీకతో ఆనాపానస్సతిసమాధీతి తథా పుట్ఠధమ్మనిదస్సనన్తి ఇమమత్థం ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినాయేవ అతిదిస్సతి. హేట్ఠా పపఞ్చవసేన వుత్తమత్థం సుఖగ్గహణత్థం సఙ్గహేత్వా దస్సేన్తో ‘‘అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో’’తి ఆహ, పిణ్డత్థోతి వుత్తం హోతి.

తమత్థన్తి తం ‘‘కథం భావితో’’తిఆదినా పుచ్ఛావసేన సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం. ‘‘ఇధ తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౯౧; అ. ని. ౩.౬౧) ఇధ-సద్దో లోకం ఉపాదాయ వుత్తో. ‘‘ఇధేవ తిట్ఠమానస్సా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౬౯) ఓకాసం. ‘‘ఇధాహం, భిక్ఖవే, భుత్తావీ అస్సం పవారితో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౦) పదపూరణమత్తం. ‘‘ఇధ భిక్ఖు ధమ్మం పరియాపుణాతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౭౩) పన సాసనం. ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ’’తి ఇధాపి సాసనమేవాతి దస్సేన్తో ‘‘భిక్ఖవే, ఇమస్మిం సాసనే భిక్ఖూ’’తి వత్వా తమేవత్థం పాకటం కత్వా దస్సేతుం ‘‘అయం హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ సబ్బప్పకారఆనాపానస్సతిసమాధినిబ్బత్తకస్సాతి సబ్బప్పకారగ్గహణం సోళస పకారే సన్ధాయ. తే హి ఇమస్మింయేవ సాసనే. బాహిరకా హి జానన్తా ఆదితో చతుప్పకారమేవ జానన్తి. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞసాసనస్స తథాభావప్పటిసేధనో’’తి, యథావుత్తస్స పుగ్గలస్స నిస్సయభావప్పటిసేధనోతి అత్థో. ఏతేన ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే’’తి ఇదం అన్తోగధఏవ-సద్దన్తి దస్సేతి. సన్తి హి ఏకపదానిపి అవధారణాని యథా వాయుభక్ఖోతి. తేనేవాహ ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో’’తిఆది. పరిపుణ్ణసమణకరణధమ్మో హి యో, సో సబ్బప్పకారఆనాపానస్సతిసమాధినిబ్బత్తకో. పరప్పవాదాతి పరేసం అఞ్ఞతిత్థియానం నానప్పకారవాదా తిత్థాయతనాని.

అరఞ్ఞాదికస్సేవ భావనానురూపసేనాసనతం దస్సేతుం ‘‘ఇమస్స హీ’’తిఆది వుత్తం. దుద్దమో దమథం అనుపగతో గోణో కూటగోణో. యథా థనేహి సబ్బసో ఖీరం న పగ్ఘరతి, ఏవం దోహపటిబన్ధినీ కూటధేను. అస్సాతి గోపస్స. రూపసద్దాదికే పటిచ్చ ఉప్పజ్జనకఅస్సాదో రూపారమ్మణాదిరసో. పుబ్బే ఆచిణ్ణారమ్మణన్తి పబ్బజితతో పుబ్బే, అనాదిమతి వా సంసారే పరిచితారమ్మణం. ఉపచారవసేన ఉపనిసీదతి, అప్పనావసేన ఉపనిపజ్జతీతి యోజేతబ్బం.

ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. నిబన్ధేయ్యాతి బన్ధేయ్య. సతియాతి సమ్మదేవ కమ్మట్ఠానసల్లక్ఖణవసప్పవత్తాయ సతియా. ఆరమ్మణేతి కమ్మట్ఠానారమ్మణే. దళ్హన్తి థిరం, యథా సతోకారిస్స ఉపచారప్పనాభేదో సమాధి ఇజ్ఝతి, తథా థామగతం కత్వాతి అత్థో.

ముద్ధభూతన్తి సన్తతాదివిసేసగుణవన్తతాయ బుద్ధాదీహి అరియేహి సమాసేవితభావతో చ ముద్ధసదిసం, ఉత్తమన్తి అత్థో. విసేసాధిగమదిట్ఠధమ్మసుఖవిహారపదట్ఠానన్తి సబ్బేసం బుద్ధానం ఏకచ్చానం పచ్చేకబుద్ధానం బుద్ధసావకానఞ్చ విసేసాధిగమస్స చేవ అఞ్ఞకమ్మట్ఠానేన అధిగతవిసేసానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారస్స చ పదట్ఠానభూతం. వత్థువిజ్జాచరియో వియ భగవా యోగీనం అనురూపనివాసట్ఠానుపదిస్సనతో. భిక్ఖు దీపిసదిసో అరఞ్ఞే ఏకకో విహరిత్వా పటిపక్ఖనిమ్మథనేన ఇచ్ఛితత్థసాధనతో. ఫలముత్తమన్తి సామఞ్ఞఫలమాహ. పరక్కమజవయోగ్గభూమిన్తి భావనుస్సాహజవస్స యోగ్గకరణభూమిభూతం.

ఏవం వుత్తలక్ఖణేసూతి అభిధమ్మపరియాయేన సుత్తన్తపరియాయేన వుత్తలక్ఖణేసు. రుక్ఖసమీపన్తి ‘‘యావతా మజ్ఝన్హికే కాలే సమన్తా ఛాయా ఫరతి, నివాతే పణ్ణాని పతన్తి, ఏత్తావతా రుక్ఖమూలన్తి వుచ్చతీ’’తి ఏవం వుత్తం రుక్ఖస్స సమీపట్ఠానం. అవసేససత్తవిధసేనాసనన్తి పబ్బతం కన్దరం గిరిగుహం సుసానం వనప్పత్థం అబ్భోకాసం పలాలపుఞ్జన్తి ఏవం వుత్తం. ఉతుత్తయానుకూలం ధాతుచరియానుకూలన్తి గిమ్హాదిఉతుత్తయస్స సేమ్హాదిధాతుత్తయస్స మోహాదిచరితత్తయస్స చ అనుకూలం. తథా హి గిమ్హకాలే అరఞ్ఞం అనుకూలం సోమ్మసీతలభావతో, హేమన్తే రుక్ఖమూలం హిమపాతనివారణతో, వస్సకాలే సుఞ్ఞాగారం వస్సనివారణగేహసమ్భవతో. సేమ్హధాతుకస్స సేమ్హపకతికస్స అరఞ్ఞం అనుకూలం దూరం గన్త్వా భిక్ఖాచరణేన సేమ్హస్స వూపసమనతో, పిత్తధాతుకస్స రుక్ఖమూలం అనుకూలం సీతవాతసమ్ఫస్ససమ్భవతో, వాతధాతుకస్స సుఞ్ఞాగారం అనుకూలం వాతనివారణతో. మోహచరితస్స అరఞ్ఞం అనుకూలం. మహాఅరఞ్ఞే హి చిత్తం న సఙ్కుచతి వివటఙ్గణభావతో, దోసచరితస్స రుక్ఖమూలం అనుకూలం పసాదనీయభావతో, రాగచరితస్స సుఞ్ఞాగారం అనుకూలం విసభాగారమ్మణానం పవేసనివారణతో. అలీనానుద్ధచ్చపక్ఖికన్తి అసఙ్కోచావిక్ఖేపపక్ఖికం. సయనఞ్హి కోసజ్జపక్ఖికం, ఠానచఙ్కమనాని ఉద్ధచ్చపక్ఖికాని, న ఏవం నిసజ్జా. తతో ఏవ తస్సా సన్తతా. నిసజ్జాయ దళ్హభావం పల్లఙ్కాభుజనేన, అస్సాసపస్సాసానం పవత్తనసుఖతం ఉపరిమకాయస్స ఉజుకట్ఠపనేన, ఆరమ్మణపరిగ్గహూపాయం పరిముఖం సతియా ఠపనేన దస్సేన్తో.

ఊరుబద్ధాసనన్తి ఊరూనమధోబన్ధనవసేన నిసజ్జా. హేట్ఠిమకాయస్స అనుజుకం ఠపనం నిసజ్జావచనేనేవ బోధితన్తి. ఉజుం కాయన్తి ఏత్థ కాయ-సద్దో ఉపరిమకాయవిసయోతి ఆహ – ‘‘ఉపరిమం సరీరం ఉజుకం ఠపేత్వా’’తి. తం పన ఉజుకట్ఠపనం సరూపతో పయోజనతో చ దస్సేతుం ‘‘అట్ఠారసా’’తిఆది వుత్తం. న పణమన్తీతి న ఓణమన్తి. న పరిపతతీతి న విగచ్ఛతి వీథిం న విలఙ్ఘేతి, తతో ఏవ పుబ్బేనాపరం విసేసుప్పత్తియా వుడ్ఢిం ఫాతిం ఉపగచ్ఛతి. ఇధ పరి-సద్దో అభి-సద్దేన సమానత్థోతి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానాభిముఖ’’న్తి, బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణతో నివారేత్వా కమ్మట్ఠానంయేవ పురక్ఖత్వాతి అత్థో. పరీతి పరిగ్గహట్ఠో ‘‘పరిణాయికా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౬, ౨౦) వియ. నియ్యానట్ఠో పటిపక్ఖతో నిగ్గమనట్ఠో, తస్మా పరిగ్గహితనియ్యానన్తి సబ్బథా గహితాసమ్మోసం పరిచ్చత్తసమ్మోసం సతిం కత్వా, పరమం సతినేపక్కం ఉపట్ఠపేత్వాతి అత్థో. సతోవాతి సతియా సమన్నాగతో ఏవ సరన్తో ఏవ అస్ససతి, నాస్స కాచి సతివిరహితా అస్సాసప్పవత్తి హోతీతి అత్థో. సతో పస్ససతీతి ఏత్థాపి సతోవ పస్ససతీతి ఏవ-సద్దో ఆనేత్వా వత్తబ్బో. సతోకారీతి సతో ఏవ హుత్వా సతియా ఏవ వా కాతబ్బస్స కత్తా, కరణసీలో వా.

బాత్తింసాయ ఆకారేహీతి చతూసు చతుక్కేసు ఆగతాని దీఘరస్సాదీని సోళస పదాని అస్సాసపస్సాసవసేన ద్విధా విభజిత్వా వుత్తేహి దీఘమస్సాసం ఆదిం కత్వా పటినిస్సగ్గానుపస్సిపస్సాసపరియన్తేహి బాత్తింసాకారేహి. యది ‘‘సతోవ అస్ససతి, సతో పస్ససతీ’’తి ఏతస్స విభఙ్గే వుత్తం, అథ కస్మా ‘‘అస్ససతి పస్ససతి’’చ్చేవ అవత్వా ‘‘సతోకారీ’’తి వుత్తం? ఏకరసం దేసనం కాతుకామతాయ. పఠమచతుక్కే పదద్వయమేవ హి వత్తమానకాలవసేన ఆగతం, ఇతరాని అనాగతకాలవసేన, తస్మా ఏకరసం దేసనం కాతుకామతాయ సబ్బత్థ ‘‘సతోకారి’’చ్చేవ వుత్తం. దీఘంఅస్సాసవసేనాతి దీఘఅస్సాసవసేన, విభత్తిఅలోపం కత్వా నిద్దేసో. దీఘన్తి వా భగవతా వుత్తఅస్సాసవసేన. చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపన్తి విక్ఖేపస్స పటిపక్ఖభావతో అవిక్ఖేపోతి లద్ధనామం చిత్తస్స ఏకగ్గభావం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేనాతి యథావుత్తాయ సతియా యథావుత్తేన చ ఞాణేన. ఇదం వుత్తం హోతి – దీఘం అస్సాసం ఆరమ్మణభూతం అవిక్ఖిత్తచిత్తస్స అసమ్మోహతో వా సమ్పజానన్తస్స తత్థ సతి ఉపట్ఠితావ హోతి, తం సమ్పజానన్తస్స ఆరమ్మణకరణవసేన అసమ్మోహవసేన వా సమ్పజఞ్ఞం, తదధీనసతిసమ్పజఞ్ఞేన తంసమఙ్గీ యోగావచరో సతోకారీ నామ హోతీతి. పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్సాసవసేనాతి పటినిస్సగ్గానుపస్సీ హుత్వా అస్ససనస్స వసేన. ‘‘పటినిస్సగ్గానుపస్సిఅస్సాసవసేనా’’తి వా పాఠో, తస్స పటినిస్సగ్గానుపస్సినో అస్సాసా పటినిస్సగ్గానుపస్సిఅస్సాసా, తేసం వసేనాతి అత్థో.

అన్తో ఉట్ఠితససనం అస్సాసో, బహి ఉట్ఠితససనం పస్సాసోతి ఆహ – ‘‘అస్సాసోతి బహినిక్ఖమనవాతో’’తిఆది. సుత్తన్తట్ఠకథాయం పన బహి ఉట్ఠహిత్వాపి అన్తో ససనతో అస్సాసో, అన్తో ఉట్ఠహిత్వాపి బహి ససనతో పస్సాసోతి కత్వా ఉప్పటిపాటియా వుత్తం. అథ వా మాతుకుచ్ఛియం బహి నిక్ఖమితుం అలద్ధోకాసో నాసికావాతో మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖన్తమత్తే పఠమం బహి నిక్ఖమతీతి వినయట్ఠకథాయం ఉప్పత్తిక్కమేన ‘‘ఆదిమ్హి సాసో అస్సాసో’’తి బహినిక్ఖమనవాతో వుత్తో. తేనేవాహ ‘‘సబ్బేసమ్పి గబ్భసేయ్యకాన’’న్తిఆది. సుత్తన్తట్ఠకథాయం పన పవత్తియం భావనారమ్భసమయే పఠమం నాసికావాతస్స అన్తో ఆకడ్ఢిత్వా పచ్ఛా బహి విస్సజ్జనతో పవత్తిక్కమేన ‘‘ఆదిమ్హి సాసో అస్సాసో’’తి అన్తోపవిసనవాతో వుత్తో. సుత్తన్తనయోయేవ చేత్థ ‘‘అస్సాసాదిమజ్ఝపరియోసానం సతియా అనుగచ్ఛతో అజ్ఝత్తం విక్ఖేపగతేన చిత్తేన కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ, పస్సాసాదిమజ్ఝపరియోసానం సతియా అనుగచ్ఛతో బహిద్ధా విక్ఖేపగతేన చిత్తేన కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చా’’తి (పటి. మ. ౧.౧౫౭) ఇమాయ పాళియా సమేతి. ‘‘భావనారమ్భే పవత్తిక్కమస్సేవ ఇచ్ఛితత్తా సున్దరతరో’’తి వదన్తి. తాలుం ఆహచ్చ నిబ్బాయతీతి తాలుం ఆహచ్చ నిరుజ్ఝతి. తేన కిర సమ్పతిజాతో బాలదారకో ఖిపితం కరోతి. ఏవం తావాతిఆది యథావుత్తస్స అత్థస్స నిగమనం. కేచి ‘‘ఏవం తావాతి అనేన పవత్తిక్కమేన అస్సాసో బహినిక్ఖమనవాతోతి గహేతబ్బన్తి అధిప్పాయో’’తి వదన్తి.

అద్ధానవసేనాతి కాలద్ధానవసేన. అయఞ్హి అద్ధాన-సద్దో కాలస్స దేసస్స చ వాచకోతి. తత్థ దేసద్ధానం ఉదాహరణభావేన దస్సేత్వా కాలద్ధానస్స వసేన అస్సాసపస్సాసానం దీఘరస్సతం విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఓకాసద్ధానన్తి ఓకాసభూతం అద్ధానం. ఫరిత్వాతి బ్యాపేత్వా. చుణ్ణవిచుణ్ణాపి అనేకకలాపభావేన, దీఘమద్ధానన్తి దీఘం పదేసం. తస్మాతి సణికం పవత్తియా దీఘసన్తానతాయ దీఘాతి వుచ్చన్తి. ఏత్థ చ హత్థిఆదిసరీరే సునఖాదిసరీరే చ అస్సాసపస్సాసానం దేసద్ధానవిసిట్ఠేన కాలద్ధానవసేనేవ దీఘరస్సతా వుత్తాతి వేదితబ్బా ‘‘సణికం పూరేత్వా సణికమేవ నిక్ఖమన్తి, సీఘం పూరేత్వా సీఘమేవ నిక్ఖమన్తీ’’తి వచనతో. మనుస్సేసూతి సమానప్పమాణేసుపి మనుస్ససరీరేసు. దీఘం అస్ససన్తీతి దీఘం అస్సాసప్పబన్ధం పవత్తేన్తీతి అత్థో. పస్ససన్తీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సునఖససాదయో వియ రస్సం అస్ససన్తి పస్ససన్తి చాతి యోజనా. ఇదం పన దీఘం రస్సఞ్చ అస్ససనం పస్ససనఞ్చ తేసం సత్తానం సరీరస్స సభావోతి దట్ఠబ్బం. తేసన్తి తేసం సత్తానం. తేతి అస్సాసపస్సాసా. ఇత్తరమద్ధానన్తి అప్పకం కాలం. నవహాకారేహీతి భావనమనుయుఞ్జన్తస్స పుబ్బేనాపరం అలద్ధవిసేసస్స కేవలం అద్ధానవసేన ఆదితో వుత్తా తయో ఆకారా, తే చ ఖో ఏకచ్చో అస్సాసం సుట్ఠు సల్లక్ఖేతి, ఏకచ్చో పస్సాసం, ఏకచ్చో తదుభయన్తి ఇమేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం వసేన. కేచి పన ‘‘అస్ససతిపి పస్ససతిపీతి ఏకజ్ఝం వచనం భావనాయ నిరన్తరం పవత్తిదస్సనత్థ’’న్తి వదన్తి. ఛన్దవసేన పుబ్బే వియ తయో, తథా పామోజ్జవసేనాతి ఇమేహి నవహి ఆకారేహి.

కామఞ్చేత్థ ఏకస్స పుగ్గలస్స తయో ఏవ ఆకారా లబ్భన్తి, తన్తివసేన పన సబ్బేసం పాళిఆరుళ్హత్తా తేసం వసేన పరికమ్మస్స కాతబ్బత్తా చ ‘‘తత్రాయం భిక్ఖు నవహాకారేహీ’’తి వుత్తం. ఏవం పజానతోతి ఏవం యథావుత్తేహి ఆకారేహి అస్సాసపస్సాసే పజానతో, తత్థ మనసికారం పవత్తేన్తస్స. ఏకేనాకారేనాతి దీఘంఅస్సాసాదీసు చతూసు ఆకారేసు ఏకేన ఆకారేన, నవసు తీసు వా ఏకేన. తథా హి వక్ఖతి –

‘‘దీఘో రస్సో చ అస్సాసో,

పస్సాసోపి చ తాదిసో;

చత్తారో వణ్ణా వత్తన్తి,

నాసికగ్గేవ భిక్ఖునో’’తి. (పారా. అట్ఠ. ౨.౧౬౫);

అయం భావనా అస్సాసపస్సాసకాయానుపస్సనాతి కత్వా వుత్తం ‘‘కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా సమ్పజ్జతీ’’తి.

ఇదాని పాళివసేనేవ తే నవ ఆకారే భావనావిధిఞ్చ దస్సేతుం ‘‘యథాహా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ‘‘కథం పజానాతీ’’తి పజాననవిధిం కథేతుకమ్యతాయ పుచ్ఛతి. దీఘం అస్సాసన్తి వుత్తలక్ఖణం దీఘం అస్సాసం. అద్ధానసఙ్ఖాతేతి అద్ధానన్తి సఙ్ఖం గతే దీఘే కాలే, దీఘం ఖణన్తి అత్థో. కోట్ఠాసపరియాయో వా సఙ్ఖాత-సద్దో ‘‘థేయ్యసఙ్ఖాత’’న్తిఆదీసు వియ, తస్మా అద్ధానసఙ్ఖాతేతి అద్ధానకోట్ఠాసే దేసభాగేతి అత్థో. ఛన్దో ఉప్పజ్జతీతి భావనాయ పుబ్బేనాపరం విసేసం ఆవహన్తియా లద్ధస్సాదత్తా తత్థ సాతిసయో కత్తుకామతాలక్ఖణో కుసలచ్ఛన్దో ఉప్పజ్జతి. ఛన్దవసేనాతి తథాపవత్తఛన్దస్స వసేన విసేసభావనమనుయుఞ్జన్తస్స కమ్మట్ఠానం వుడ్ఢిం ఫాతిం గమేన్తస్స. తతో సుఖుమతరన్తి యథావుత్తఛన్దప్పవత్తియా పురిమకతో సుఖుమతరం. భావనాబలేన హి పటిప్పస్సద్ధదరథపరిళాహతాయ కాయస్స అస్సాసపస్సాసా సుఖుమతరా హుత్వా పవత్తన్తి. పామోజ్జం ఉప్పజ్జతీతి అస్సాసపస్సాసానం సుఖుమతరభావేన ఆరమ్మణస్స సన్తతరతాయ కమ్మట్ఠానస్స చ వీథిప్పటిపన్నతాయ భావనాచిత్తసహగతో పమోదో ఖుద్దికాదిభేదా తరుణపీతి ఉప్పజ్జతి. చిత్తం వివత్తతీతి అనుక్కమేన అస్సాసపస్సాసానం అతివియ సుఖుమతరభావప్పత్తియా అనుపట్ఠహనే విచేతబ్బాకారప్పత్తేహి తేహి చిత్తం వినివత్తతీతి కేచి. భావనాబలేన పన సుఖుమతరభావప్పత్తేసు అస్సాసపస్సాసేసు తత్థ పటిభాగనిమిత్తే ఉప్పన్నే పకతిఅస్సాసపస్సాసతో చిత్తం నివత్తతి. ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతీతి తస్మిం పటిభాగనిమిత్తే ఉపచారప్పనాభేదే సమాధిమ్హి ఉప్పన్నే పున ఝాననిబ్బత్తనత్థం బ్యాపారాభావతో అజ్ఝుపేక్ఖనం హోతి, సా పనాయం ఉపేక్ఖా తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాతి వేదితబ్బా.

ఇమేహి నవహి ఆకారేహీతి ఇమేహి యథావుత్తేహి నవహి పకారేహి పవత్తా. దీఘం అస్సాసపస్సాసా కాయోతి దీఘాకారా అస్సాసపస్సాసా చుణ్ణవిచుణ్ణాపి సమూహట్ఠేన కాయో. అస్సాసపస్సాసే నిస్సాయ ఉప్పన్ననిమిత్తమ్పి ఏత్థ అస్సాసపస్సాససామఞ్ఞవసేన వుత్తం. ఉపట్ఠానం సతీతి తం ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా తిట్ఠతీతి సతి ఉపట్ఠానం నామ. అనుపస్సనా ఞాణన్తి సమథవసేన నిమిత్తస్స అనుపస్సనా విపస్సనావసేన అస్సాసపస్సాసే తన్నిస్సయఞ్చ కాయం ‘‘రూప’’న్తి, చిత్తం తంసమ్పయుత్తధమ్మే చ ‘‘అరూప’’న్తి వవత్థపేత్వా నామరూపస్స అనుపస్సనా చ ఞాణం తత్థ యథాభూతావబోధో. కాయో ఉపట్ఠానన్తి సో కాయో ఆరమ్మణకరణవసేన ఉపగన్త్వా సతి ఏత్థ తిట్ఠతీతి ఉపట్ఠానం నామ. ఏత్థ చ ‘‘కాయో ఉపట్ఠాన’’న్తి ఇమినా ఇతరకాయస్సపి సఙ్గహోతి తథా వుత్తం సమ్మసనచారస్సపి ఇధ ఇచ్ఛితత్తా. నో సతీతి సో కాయో సతి నామ న హోతి. సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ సరణట్ఠేన ఉపట్ఠానట్ఠేన చ. తాయ సతియాతి యథావుత్తాయ సతియా. తేన ఞాణేనాతి యథావుత్తేనేవ ఞాణేన. తం కాయన్తి తం అస్సాసపస్సాసకాయఞ్చేవ తన్నిస్సయరూపకాయఞ్చ. అనుపస్సతీతి ఝానసమ్పయుత్తఞాణేన చేవ విపస్సనాఞాణేన చ అను అను పస్సతి. తేన వుచ్చతి కాయే కాయానుపస్సనా సతిపట్ఠానభావనాతి తేన అనుపస్సనేన యథావుత్తే కాయే అయం కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనాతి వుచ్చతి. ఇదం వుత్తం హోతి – యా అయం యథావుత్తే అస్సాసపస్సాసకాయే తస్స నిస్సయభూతే కరజకాయే చ కాయస్సేవ అనుపస్సనా అనుదకభూతాయ మరీచియా ఉదకానుపస్సనా వియ న అనిచ్చాదిసభావే కాయే నిచ్చాదిభావానుపస్సనా, అథ ఖో యథారహం అనిచ్చదుక్ఖానత్తా సుభభావస్సేవ అనుపస్సనా. అథ వా కాయే ‘‘అహన్తి వా, మమన్తి వా, ఇత్థీతి వా, పురిసో’’తి వా గహేతబ్బస్స కస్సచి అభావతో తాదిసం అననుపస్సిత్వా కాయమత్తస్సేవ అనుపస్సనా కాయానుపస్సనా, తాయ కాయానుపస్సనాయ సమ్పయుత్తా సతియేవ ఉపట్ఠానం సతిపట్ఠానం, తస్స భావనా వడ్ఢనా కాయానుపస్సనా సతిపట్ఠానభావనాతి.

ఏసేవ నయోతి ‘‘నవహి ఆకారేహీ’’తిఆదినా వుత్తవిధిం రస్స-పదే అతిదిస్సతి. ఏత్థాతి ఏతస్మిం యథాదస్సితే ‘‘కథం దీఘం అస్ససన్తో’’తిఆదినా ఆగతే పాళినయే. ఇధాతి ఇమస్మిం రస్సపదవసేన ఆగతే పాళినయే. అయన్తి యోగావచరో. అద్ధానవసేనాతి దీఘకాలవసేన. ఇత్తరవసేనాతి పరిత్తకాలవసేన. ఇమేహి ఆకారేహీతి ఇమేహి నవహి ఆకారేహి.

తాదిసోతి దీఘో రస్సో చ. చత్తారో వణ్ణాతి చత్తారో ఆకారా తే చ దీఘాదయో ఏవ. నాసికగ్గేవ భిక్ఖునోతి గాథాసుఖత్థం రస్సం కత్వా వుత్తం. నాసికగ్గే వాతి వా-సద్దో అనియమత్థో, తేన ఉత్తరోట్ఠం సఙ్గణ్హాతి.

సబ్బకాయప్పటిసంవేదీతి సబ్బస్స కాయస్స పటి పటి పచ్చేకం సమ్మదేవ వేదనసీలో జాననసీలో, తస్స వా పటి పటి సమ్మదేవ వేదో ఏతస్స అత్థి, తం వా పటి పటి సమ్మదేవ వేదమానోతి అత్థో. తత్థ తత్థ సబ్బ-గ్గహణేన అస్సాసాదికాయస్స అనవసేసపరియాదానే సిద్ధేపి అనేకకలాపసముదాయభావతో తస్స సబ్బేసమ్పి భాగానం సంవేదనదస్సనత్థం పటి-సద్దగ్గహణం, తత్థ సక్కచ్చకారిభావదస్సనత్థం సం-సద్దగ్గహణన్తి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘సకలస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ యథా సమానేసుపి అస్సాసపస్సాసేసు యోగినో పటిపత్తివిధానే పచ్చేకం సక్కచ్చంయేవ పటిపజ్జితబ్బన్తి దస్సేతుం విసుం దేసనా కతా, ఏవం తమేవత్థం దీపేతుం సతిపి అత్థస్స సమానతాయ ‘‘సకలస్సా’’తిఆదినా పదద్వయస్స విసుం విసుం అత్థవణ్ణనా కతాతి వేదితబ్బా. పాకటం కరోన్తోతి విభూతం కరోన్తో, సబ్బసో విభావేన్తోతి అత్థో. పాకటీకరణం విభావనం తత్థ అసమ్ముయ్హనఞాణేనేవ నేసం పవత్తనేన హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘ఏవం విదితం కరోన్తో’’తిఆదిమాహ. తత్థ తస్మాతి యస్మా ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తేనేవ అస్సాసపస్సాసే పవత్తేతి, న విప్పయుత్తచిత్తేన, తస్మా ఏవంభూతో సబ్బకాయప్పటిసంవేదీ అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీతి వుచ్చతి బుద్ధాదీహీతి యోజనా. చుణ్ణవిచుణ్ణవిసటేతి అనేకకలాపతాయ చుణ్ణవిచుణ్ణభావేన విసటే. ఆది పాకటో హోతి సతియా ఞాణస్స చ వసేన కతపుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స పవత్తత్తా. తాదిసేన భవితబ్బన్తి చతుత్థపుగ్గలసదిసేన భవితబ్బం, పగేవ సతిం ఞాణఞ్చ పచ్చుపట్ఠపేత్వా తీసుపి ఠానేసు ఞాణసమ్పయుత్తమేవ చిత్తం పవత్తేతబ్బన్తి అధిప్పాయో.

ఏవన్తి వుత్తప్పకారేన సబ్బకాయప్పటిసంవేదనవసేనేవ. ఘటతీతి ఉస్సహతి. వాయమతీతి వాయామం కరోతి, మనసికారం పవత్తేతీతి అత్థో. తథాభూతస్సాతి ఆనాపానస్సతిం భావేన్తస్స. సంవరోతి సతి వీరియమ్పి వా. తాయ సతియాతి యా సా ఆనాపానే ఆరబ్భ పవత్తా సతి, తాయ. తేన మనసికారేనాతి యో సో తత్థ సతిపుబ్బఙ్గమో భావనామనసికారో, తేన సద్ధిన్తి అధిప్పాయో. ఆసేవతీతి ‘‘తిస్సో సిక్ఖాయో’’తి వుత్తే అధికుసలధమ్మే ఆసేవతి. తదాసేవనఞ్హేత్థ సిక్ఖనన్తి అధిప్పేతం. పురిమనయేతి పురిమస్మిం భావనానయే, పఠమవత్థుద్వయేతి అధిప్పాయో. తత్థాపి కామం ఞాణుప్పాదనం లబ్భతేవ అస్సాసపస్సాసానం యాథావతో దీఘరస్సభావావబోధసబ్భావతో, తథాపి తం న దుక్కరం యథాపవత్తానం తేసం గహణమత్తభావతోతి తత్థ వత్తమానకాలప్పయోగో కతో. ఇదం పన దుక్కరం పురిసస్స ఖురధారాయం గమనసదిసం, తస్మా సాతిసయేనేత్థ పుబ్బాభిసఙ్ఖారేన భవితబ్బన్తి దీపేతుం అనాగతకాలప్పయోగో కతోతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘తత్థ యస్మా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఞాణుప్పాదనాదీసూతి ఆది-సద్దేన కాయసఙ్ఖారపస్సమ్భనపీతిపటిసంవేదనాదిం సఙ్గణ్హాతి. కేచి పనేత్థ ‘‘సంవరసమాదానానం సఙ్గహో’’తి వదన్తి.

కాయసఙ్ఖారన్తి అస్సాసపస్సాసం. సో హి చిత్తసముట్ఠానోపి సమానో కరజకాయపటిబద్ధవుత్తితాయ తేన సఙ్ఖరీయతీతి కాయసఙ్ఖారోతి వుచ్చతి. యో పన ‘‘కాయసఙ్ఖారో వచీసఙ్ఖారో’’తి (మ. ని. ౧.౧౦౨) ఏవమాగతో కాయసఙ్ఖారో చేతనాలక్ఖణో సతిపి ద్వారన్తరుప్పత్తియం యేభుయ్యవుత్తియా తబ్బహులవుత్తియా చ కాయద్వారేన లక్ఖితో, సో ఇధ నాధిప్పేతో. పస్సమ్భేన్తోతిఆదీసు పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం పదం పురిమస్స పురిమస్స అత్థవచనం. తస్మా పస్సమ్భనం నామ వూపసమనం, తఞ్చ తథాపయోగే అసతి ఉప్పజ్జనారహస్స ఓళారికస్స కాయసఙ్ఖారస్స పయోగసమ్పత్తియా అనుప్పాదనన్తి దట్ఠబ్బం. తత్రాతి ‘‘ఓళారికం కాయసఙ్ఖారం పస్సమ్భేన్తో’’తి ఏత్థ. అపరిగ్గహితకాలేతి కమ్మట్ఠానస్స అనారద్ధకాలే, తతో ఏవ కాయచిత్తానమ్పి అపరిగ్గహితకాలే. ‘‘నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయా’’తి హి ఇమినా కాయపరిగ్గహో, ‘‘పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా’’తి ఇమినా చిత్తపరిగ్గహో వుత్తో. తేనేవాహ – ‘‘కాయోపి చిత్తమ్పి పరిగ్గహితా హోన్తీ’’తి. కాయోతి కరజకాయో. సదరథాతి సపరిళాహా. సా చ నేసం సదరథతా గరుభావేన వియ ఓళారికతాయ అవినాభావినీతి ఆహ ‘‘ఓళారికా’’తి. బలవతరాతి సబలా థూలా. సన్తా హోన్తీతి చిత్తం తావ బహిద్ధా విక్ఖేపాభావేన ఏకగ్గం హుత్వా కమ్మట్ఠానం పరిగ్గహేత్వా పవత్తమానం సన్తం హోతి వూపసన్తం, తతో ఏవ తంసముట్ఠానా రూపధమ్మా లహుముదుకమ్మఞ్ఞభావప్పత్తా, తదనుగుణతాయ సేసం తిసన్తతిరూపన్తి ఏవం చిత్తే కాయే చ వూపసన్తే పవత్తమానే తన్నిస్సితా అస్సాసపస్సాసా సన్తసభావా అనుక్కమేన సుఖుమసుఖుమతరసుఖుమతమా హుత్వా పవత్తన్తి. తేన వుత్తం ‘‘యదా పనస్స కాయోపీ’’తిఆది. పస్సమ్భేమీతి పఠమావజ్జనా. ఆభుజనం ఆభోగో, సమ్మా అను అను ఆహరణం సమన్నాహారో, తస్మింయేవ అత్థే అపరాపరం పవత్తఆవజ్జనా తస్సేవ అత్థస్స మనసికరణం చిత్తే ఠపనం మనసికారో, వీమంసా పచ్చవేక్ఖణా.

సారద్ధేతి సదరథే సపరిళాహే. అధిమత్తన్తి బలవం ఓళారికం, లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం. కాయసఙ్ఖారో హి అధిప్పేతో. ‘‘అధిమత్తం హుత్వా పవత్తతీ’’తి కిరియావిసేసనం వా ఏతం. సుఖుమన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. కాయమ్హీతి ఏత్థ చిత్తే చాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం.

పఠమజ్ఝానతో వుట్ఠాయ కరియమానం దుతియజ్ఝానస్స నానావజ్జనం పరికమ్మం పఠమజ్ఝానం వియ దూరసముస్సారితపటిపక్ఖన్తి కత్వా తంసముట్ఠానో కాయసఙ్ఖారో పఠమజ్ఝానే చ దుతియజ్ఝానూపచారే చ ఓళారికోతి సదిసో వుత్తో. ఏస నయో సేసుపచారద్వయేపి. అథ వా దుతియజ్ఝానాదీనం అధిగమాయ పటిపజ్జతో దుక్ఖాపటిపదాదివసేన కిలమతో యోగినో కాయకిలమథచిత్తుపఘాతాదివసేన వితక్కాదిసఙ్ఖోభేన సపరిప్ఫన్దతాయ చ చిత్తప్పవత్తియా దుతియజ్ఝానాదిఉపచారేసు కాయసఙ్ఖారస్స ఓళారికతా వేదితబ్బా. అతిసుఖుమోతి అఞ్ఞత్థ లబ్భమానో కాయసఙ్ఖారో చతుత్థజ్ఝానే అతిక్కన్తసుఖుమో. సుఖుమభావోపిస్స తత్థ నత్థి కుతో ఓళారికతా అప్పవత్తనతో. తేనాహ ‘‘అప్పవత్తిమేవ పాపుణాతీ’’తి.

లాభిస్స సతో అనుపుబ్బసమాపత్తిసమాపజ్జనవేలం ఏకాసనేనేవ వా సబ్బేసం ఝానానం పటిలాభం సన్ధాయ మజ్ఝిమభాణకా హేట్ఠిమహేట్ఠిమజ్ఝానతో ఉపరూపరిఝానూపచారేపి సుఖుమతరం ఇచ్ఛన్తి. తత్థ హి సోపచారానం ఝానానం ఉపరూపరి విసేసవన్తతా సన్తతా చ సమ్భవేయ్య, ఏకావజ్జనూపచారం వా సన్ధాయ ఏవం వుత్తం. ఏవఞ్హి హేట్ఠా వుత్తవాదేన ఇమస్స వాదస్స అవిరోధో సిద్ధో భిన్నవిసయత్తా. సబ్బేసంయేవాతి ఉభయేసమ్పి. యస్మా తే సబ్బేపి వుచ్చమానేన విధినా పస్సద్ధిమిచ్ఛన్తియేవ. అపరిగ్గహితకాలే పవత్తకాయసఙ్ఖారో పరిగ్గహితకాలే పటిప్పస్సమ్భతీతి ఇదం సదిససన్తానతాయ వుత్తం. న హి తే ఏవ ఓళారికా అస్సాసాదయో సుఖుమా హోన్తి. పస్సమ్భనాకారో పన తేసం హేట్ఠా వుత్తోయేవ.

మహాభూతపరిగ్గహే సుఖుమోతి చతుధాతుముఖేన విపస్సనాభినివేసం సన్ధాయ వుత్తం. సకలరూపపరిగ్గహే సుఖుమో భావనాయ ఉపరూపరి పణీతభావతో. తేనేవాహ ‘‘రూపారూపపరిగ్గహే సుఖుమో’’తి. లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనాయాతి కలాపసమ్మసనమాహ. నిబ్బిదానుపస్సనాతో పట్ఠాయ బలవవిపస్సనా, తతో ఓరం దుబ్బలవిపస్సనా. పుబ్బే వుత్తనయేనాతి ‘‘అపరిగ్గహితకాలే’’తిఆదినా సమథనయే వుత్తనయేన. ‘‘అపరిగ్గహే పవత్తో కాయసఙ్ఖారో మహాభూతపరిగ్గహే పటిప్పస్సమ్భతీ’’తిఆదినా విపస్సనానయేపి పటిప్పస్సద్ధి యోజేతబ్బాతి వుత్తం హోతి.

అస్సాతి ఇమస్స ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖార’’న్తి పదస్స. చోదనాసోధనాహీతి అనుయోగపరిహారేహి. ఏవన్తి ఇదాని వుచ్చమానాకారేన. కథన్తి యం ఇదం ‘‘పస్సమ్భయం…పే… సిక్ఖతీ’’తి వుత్తం, తం కథం కేన పకారేన కాయసఙ్ఖారస్స పస్సమ్భనం యోగినో చ సిక్ఖనం హోతీతి కథేతుకామతాయ పుచ్ఛిత్వా కాయసఙ్ఖారే సరూపతో ఓళారికసుఖుమతో వూపసమతో అనుయోగపరిహారతో చ దస్సేతుం ‘‘కతమే కాయసఙ్ఖారా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కాయికాతి రూపకాయే భవా. కాయప్పటిబద్ధాతి కాయసన్నిస్సితా. కాయే సతి హోన్తి, అసతి న హోన్తి, తతో ఏవ తే అకాయసముట్ఠానాపి కాయేన సఙ్ఖరీయన్తీతి కాయసఙ్ఖారా. పస్సమ్భేన్తోతి ఓళారికోళారికం పస్సమ్భేన్తో.

సేసపదద్వయం తస్సేవ వేవచనం. ఓళారికఞ్హి కాయసఙ్ఖారం అవూపసన్తసభావం సన్నిసీదాపేన్తో ‘‘పస్సమ్భేన్తో’’తి వుచ్చతి, అనుప్పాదనిరోధం పాపేన్తో ‘‘నిరోధేన్తో’’తి, సుట్ఠు సన్తసభావం నయన్తో ‘‘వూపసమేన్తో’’తి.

యథారూపేహీతి యాదిసేహి. కాయసఙ్ఖారేహీతి ఓళారికేహి కాయసఙ్ఖారేహి. ఆనమనాతి అభిముఖేన కాయస్స నమనా. వినమనాతి విసుం విసుం పస్సతో నమనా. సన్నమనాతి సబ్బతో, సుట్ఠు వా నమనా. పణమనాతి పచ్ఛతో నమనా. ఇఞ్జనాదీని ఆనమనాదీనం వేవచనాని, అధిమత్తాని వా అభిముఖచలనాదీని ఆనమనాదయో, మన్దాని ఇఞ్జనాదయో. పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారన్తి తథారూపం ఆనమనాదీనం కారణభూతం ఓళారికం కాయసఙ్ఖారం పటిప్పస్సమ్భేన్తో. తస్మిఞ్హి పస్సమ్భితే ఆనమనాదయోపి పస్సమ్భితా ఏవ హోన్తి.

సన్తం సుఖుమన్తి యథారూపేహి కాయసఙ్ఖారేహి కాయస్స అపరిప్ఫన్దనహేతూహి ఆనమనాదయో న హోన్తి, తథారూపం దరథాభావతో సన్తం, అనోళారికతాయ సుఖుమం. పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారన్తి సామఞ్ఞతో ఏకం కత్వా వదతి. అథ వా పుబ్బే ఓళారికోళారికం కాయసఙ్ఖారం పటిప్పస్సమ్భేన్తో అనుక్కమేన కాయస్స అపరిప్ఫన్దనహేతుభూతే సుఖుమసుఖుమతరే ఉప్పాదేత్వా తేపి పటిప్పస్సమ్భేత్వా పరమసుఖుమతాయ కోటిప్పత్తం యం కాయసఙ్ఖారం పటిప్పస్సమ్భేతి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సన్తం సుఖుమం పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖార’’న్తి.

ఇతీతిఆది చోదకవచనం. తత్థ ఇతీతి పకారత్థే నిపాతో, కిరాతి అరుచిసూచనే, ఏవఞ్చేతి అత్థో. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో ‘‘వుత్తప్పకారేన యది అతిసుఖుమమ్పి కాయసఙ్ఖారం పస్సమ్భేతీ’’తి. ఏవం సన్తేతి ఏవం సతి తయా వుత్తాకారే లబ్భమానే. వాతూపలద్ధియాతి వాతస్స ఉపలద్ధియా. చ-సద్దో సముచ్చయత్థో, అస్సాసాదివాతారమ్మణస్స చిత్తస్స పభావనా ఉప్పాదనా పవత్తనా న హోతి, తే చ తేన పస్సమ్భేతబ్బాతి అధిప్పాయో. అస్సాసపస్సాసానఞ్చ పభావనాతి ఓళారికే అస్సాసపస్సాసే భావనాయ పటిప్పస్సమ్భేత్వా సుఖుమానం తేసం పభావనా చ న హోతి ఉభయేసం తేసం తేన పటిప్పస్సమ్భేతబ్బతో. ఆనాపానస్సతియాతి ఆనాపానారమ్మణాయ సతియా చ పవత్తనం న హోతి ఆనాపానానం అభావతో. తతో ఏవ తంసమ్పయుత్తస్స ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స చ పభావనా ఉప్పాదనాపి న హోతి. న హి కదాచి ఆరమ్మణేన వినా సారమ్మణా ధమ్మా సమ్భవన్తి. న చ నం తన్తి ఏత్థ నన్తి నిపాతమత్తం. తం వుత్తవిధానం సమాపత్తిం పణ్డితా పఞ్ఞవన్తో న చేవ సమాపజ్జన్తిపి తతో న వుట్ఠహన్తిపీతి యోజనా. ఏవం చోదకో సబ్బేన సబ్బం అభావూపనయనం పస్సమ్భనన్తి అధిప్పాయేన చోదేతి.

పున ఇతి కిరాతిఆది యథావుత్తాయ చోదనాయ విస్సజ్జనా. తత్థ కిరాతి యదీతి ఏతస్స అత్థే నిపాతో. ఇతి కిర సిక్ఖతి, మయా వుత్తాకారేన యది సిక్ఖతీతి అత్థో. ఏవం సన్తేతి ఏవం పస్సమ్భనే సతి. పభావనా హోతీతి యదిపి ఓళారికా కాయసఙ్ఖారా పటిప్పస్సమ్భన్తి, సుఖుమా పన అత్థేవాతి అనుక్కమేన పరమసుఖుమభావప్పత్తస్స వసేన నిమిత్తుప్పత్తియా ఆనాపానస్సతియా ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స చ పభావనా ఇజ్ఝతేవాతి అధిప్పాయో.

యథా కథం వియాతి యథావుత్తవిధానం తం కథం వియ దట్ఠబ్బం, అత్థి కిఞ్చి తదత్థసమ్పటిపాదనే ఓపమ్మన్తి అధిప్పాయో. ఇదాని ఓపమ్మం దస్సేతుం ‘‘సేయ్యథాపీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సేయ్యథాపీతి ఓపమ్మత్థే నిపాతో. కంసేతి కంసభాజనే. నిమిత్తన్తి నిమిత్తస్స, తేసం సద్దానం పవత్తాకారస్సాతి అత్థో. సామిఅత్థే హి ఇదం ఉపయోగవచనం. సుగ్గహితత్తాతి సుట్ఠు గహితత్తా. సుమనసికతత్తాతి సుట్ఠు చిత్తే ఠపితత్తా. సూపధారితత్తాతి సమ్మదేవ ఉపధారితత్తా సల్లక్ఖితత్తా. సుఖుమకా సద్దాతి అనురవే ఆహ, యే అప్పకా. అప్పత్థో హి అయం క-సద్దో. సుఖుమసద్దనిమిత్తారమ్మణతాపీతి సుఖుమో సద్దోవ నిమిత్తం సుఖుమసద్దనిమిత్తం, తదారమ్మణతాయపీతి వుత్తం హోతి. కామం తదా సుఖుమాపి సద్దా నిరుద్ధా, సద్దనిమిత్తస్స పన సుగ్గహితత్తా సుఖుమతరసద్దనిమిత్తారమ్మణభావేనపి చిత్తం పవత్తతి. ఆదితో పట్ఠాయ హి తస్స తస్స నిరుద్ధస్స సద్దస్స నిమిత్తం అవిక్ఖిత్తేన చిత్తేన ఉపధారేన్తస్స అనుక్కమేన పరియోసానే అతిసుఖుమసద్దనిమిత్తమ్పి ఆరమ్మణం కత్వా చిత్తం పవత్తతేవ. చిత్తం న విక్ఖేపం గచ్ఛతి తస్మిం యథాఉపట్ఠితే నిమిత్తే సమాధానసబ్భావతో.

ఏవం సన్తేతిఆది వుత్తస్సేవత్థస్స నిగమనవసేన వుత్తం. తత్థ యస్స సుత్తపదస్స సద్ధిం చోదనాసోధనాహి అత్థో వుత్తో, తం ఉద్ధరిత్వా కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానాని విభాగతో దస్సేతుం ‘‘పస్సమ్భయ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారన్తి వుత్తఅస్సాసపస్సాసా కాయోతి యోజనా వేదితబ్బా. అథ వా పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారన్తి ఏత్థ అస్సాసపస్సాసా కాయోతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. మహాసతిపట్ఠానసుత్తే (దీ. ని. ౨.౩౭౨ ఆదయో; మ. ని. ౧.౧౦౫ ఆదయో) కాయానుపస్సనం కథేన్తేన పఠమచతుక్కస్సేవ వుత్తత్తా, ఆనాపానస్సతిసుత్తేపి ‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు దీఘం వా అస్ససన్తో దీఘం అస్ససామీతి పజానాతి…పే… పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి. కాయే కాయానుపస్సీ, భిక్ఖవే, తస్మిం సమయే భిక్ఖు విహరతీ’’తి (మ. ని. ౨.౧౪౯) వుత్తత్తా చ ‘‘కాయానుపస్సనావసేన వుత్తస్స పఠమచతుక్కస్సా’’తి వుత్తం.

ఆదికమ్మికస్స కమ్మట్ఠానవసేనాతి సమథకమ్మట్ఠానం సన్ధాయ వుత్తం, విపస్సనాకమ్మట్ఠానం పన ఇతరచతుక్కేసుపి లబ్భతేవ. ఏత్థాతి పఠమచతుక్కే. సహ పటిసమ్భిదాహీతి నిదస్సనమత్తమేతం, పుఞ్ఞవన్తానం పన ఉపనిస్సయసమ్పన్నానం అభిఞ్ఞాపి సిజ్ఝతియేవ. చతుబ్బిధన్తి పాతిమోక్ఖసంవరాదివసేన చతుబ్బిధం. అనాపజ్జనన్తి సత్తన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానం అఞ్ఞతరస్స అనాపజ్జనం. ఆపన్నవుట్ఠానన్తి ఆపన్నసప్పటికమ్మాపత్తితో యథాధమ్మం పటికమ్మకరణేన వుట్ఠానం, దేసనాగామినితో దేసనాయ, వుట్ఠానగామినితో పరివాసాదివినయకమ్మకరణేన వుట్ఠానన్తి వుత్తం హోతి. దేసనాయపి హి ఆపన్నాపత్తితో వుట్ఠానం హోతీతి సాపి వుట్ఠానేనేవ సఙ్గహితా. కిలేసేహి చ అప్పటిపీళనన్తి కోధో ఉపనాహో మక్ఖో పలాసో ఇస్సా మచ్ఛరియం మాయా సాఠేయ్యం థమ్భో సారమ్భో మానో అతిమానో మదో పమాదోతి ఏవమాదీహి పాపధమ్మేహి అప్పటిపీళనం, తేసం అనుప్పాదనన్తి వుత్తం హోతి.

యమిదం ఆభిసమాచారికసీలం వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. ద్వేఅసీతి ఖన్ధకవత్తాని చుద్దసవిధం మహావత్తన్తి ఏత్థ మహావత్తం నామ వత్తక్ఖన్ధకే వుత్తాని ఆగన్తుకవత్తం ఆవాసికగమికఅనుమోదనభత్తగ్గపిణ్డచారికఆరఞ్ఞికసేనాసనజన్తాఘరవచ్చకుటిఉపజ్ఝాయసద్ధివిహారికఆచరియఅన్తేవాసికవత్తన్తి చుద్దస వత్తాని. తతో అఞ్ఞాని పన కదాచి తజ్జనీయకమ్మకతాదికాలేయేవ చరితబ్బాని ద్వాసీతి ఖన్ధకవత్తాని, న సబ్బాసు అవత్థాసు చరితబ్బాని, తస్మా మహావత్తేసు అగణితాని. తత్థ ‘‘పారివాసికానం భిక్ఖూనం వత్తం పఞ్ఞపేస్సామీ’’తి ఆరభిత్వా ‘‘న ఉపసమ్పాదేతబ్బం…పే… న ఛమాయం చఙ్కమన్తే చఙ్కమే చఙ్కమితబ్బ’’న్తి (చూళవ. ౭౬) వుత్తవత్తాని ఛసట్ఠి, తతో పరం ‘‘న, భిక్ఖవే, పారివాసికేన భిక్ఖునా పారివాసికవుడ్ఢతరేన భిక్ఖునా సద్ధిం మూలాయపటికస్సనారహేన, మానత్తారహేన, మానత్తచారికేన, అబ్భానారహేన భిక్ఖునా సద్ధిం ఏకచ్ఛన్నే ఆవాసే వత్థబ్బ’’న్తిఆదినా (చూళవ. ౮౨) వుత్తాని పకతత్తే చరితబ్బేహి అనఞ్ఞత్తా విసుం తాని అగణేత్వా పారివాసికవుడ్ఢతరాదీసు పుగ్గలన్తరేసు చరితబ్బత్తా తేసం వసేన సమ్పిణ్డేత్వా ఏకేకం కత్వా గణితాని పఞ్చాతి ఏకసత్తతి వత్తాని, ఉక్ఖేపనీయకమ్మకతవత్తేసు వత్తపఞ్ఞాపనవసేన వుత్తం ‘‘న పకతత్తస్స భిక్ఖునో అభివాదనం…పే… నహానే పిట్ఠిపరికమ్మం సాదితబ్బ’’న్తి (చూళవ. ౫౧) ఇదం అభివాదనాదీనం అసాదియనం ఏకం, ‘‘న పకతత్తో భిక్ఖు సీలవిపత్తియా అనుద్ధంసేతబ్బో’’తిఆదీని (చూళవ. ౫౧) చ దసాతి ఏవమేతాని ద్వాసీతి. ఏతేస్వేవ పన కానిచి తజ్జనీయకమ్మాదివత్తాని కానిచి పారివాసికాదివత్తానీతి అగ్గహితగ్గహణేన ద్వాసీతి ఏవ. అఞ్ఞత్థ పన అట్ఠకథాపదేసే అప్పకం ఊనమధికం వా గణనూపగం న హోతీతి అసీతి ఖన్ధకవత్తానీతి వుచ్చతి. ఆభిసమాచారికసీలన్తి ఏత్థ అభిసమాచారోతి ఉత్తమసమాచారో, అభిసమాచారోవ ఆభిసమాచారికం, అభిసమాచారం వా ఆరబ్భ పఞ్ఞత్తం ఆభిసమాచారికం, తదేవ సీలన్తి ఆభిసమాచారికసీలం. ఖన్ధకవత్తపరియాపన్నస్స సీలస్సేతం అధివచనం. అహం సీలం రక్ఖామి, కిం ఆభిసమాచారికేనాతిఆదీసు సీలన్తి ఉభతోవిభఙ్గపరియాపన్నమేవ గహేతబ్బం ఖన్ధకవత్తపరియాపన్నస్స ఆభిసమాచారికగ్గహణేన గహితత్తా. పరిపూరేతి పరిపుణ్ణే, పరిపూరితేతి వా అత్థో.

తతోతి యథావుత్తసీలవిసోధనతో పరం. ఆవాసోతి ఆవాసపలిబోధో. కులన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ (విసుద్ధి. ౧.౪౧) ఆవాసోతి ఏకోపి ఓవరకో వుచ్చతి ఏకమ్పి పరివేణం సకలోపి సఙ్ఘారామో. స్వాయం న సబ్బస్సేవ పలిబోధో హోతి, యో పనేత్థ నవకమ్మాదిఉస్సుక్కం వా ఆపజ్జతి, బహుభణ్డసన్నిచయో వా హోతి, యేన కేనచి వా కారణేన అపేక్ఖవా పటిబద్ధచిత్తో, తస్సేవ పలిబోధో హోతి, న ఇతరస్స.

కులన్తి ఞాతికులం వా ఉపట్ఠాకకులం వా. ఏకచ్చస్స హి ఉపట్ఠాకకులమ్పి ‘‘సుఖితే సుఖితో’’తిఆదినా నయేన సంసట్ఠస్స విహరతో పలిబోధో హోతి, సో కులమానుసకేహి వినా ధమ్మస్సవనాయ సామన్తవిహారమ్పి న గచ్ఛతి. ఏకచ్చస్స మాతాపితరోపి పలిబోధా న హోన్తి కోరణ్డకవిహారవాసిత్థేరస్స భాగినేయ్యదహరభిక్ఖునో వియ.

లాభోతి చత్తారో పచ్చయా. తే కథం పలిబోధా హోన్తి? పుఞ్ఞవన్తస్స హి భిక్ఖునో గతగతట్ఠానే మనుస్సా మహాపరివారే పచ్చయే దేన్తి, సో తేసం అనుమోదేన్తో ధమ్మం దేసేన్తో సమణధమ్మం కాతుం ఓకాసం న లభతి, అరుణుగ్గమనతో యావ పఠమయామో, తావ మనుస్ససంసగ్గో న ఉపచ్ఛిజ్జతి, పున బలవపచ్చూసేయేవ బాహుల్లికపిణ్డపాతికా ఆగన్త్వా ‘‘భన్తే, అసుకో ఉపట్ఠాకో ఉపాసకో ఉపాసికా అమచ్చో అమచ్చధీతా తుమ్హాకం దస్సనకామా’’తి వదన్తి, సో ‘‘గణ్హావుసో పత్తచీవర’’న్తి గమనసజ్జోవ హోతి నిచ్చబ్యావటో, తస్సేవ తే పచ్చయా పలిబోధా హోన్తి. తేన గణం పహాయ యత్థ నం న జానన్తి, తత్థ ఏకకేన చరితబ్బం. ఏవం సో పలిబోధో ఉపచ్ఛిజ్జతి.

గణోతి సుత్తన్తికగణో వా ఆభిధమ్మికగణో వా. యో తస్స ఉద్దేసం వా పరిపుచ్ఛం వా దేన్తో సమణధమ్మస్స ఓకాసం న లభతి, తస్స గణో పలిబోధో హోతి. తేన సో ఏవం ఉపచ్ఛిన్దితబ్బో – సచే తేసం భిక్ఖూనం బహు కతం హోతి, అప్పం అవసిట్ఠం, తం నిట్ఠపేత్వా అరఞ్ఞం పవిసితబ్బం. సచే అప్పం కతం, బహు అవసిట్ఠం, యోజనతో పరం అగన్త్వా అన్తోయోజనపరిచ్ఛేదే అఞ్ఞం గణవాచకం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఇమే ఆయస్మా ఉద్దేసాదీహి సఙ్గణ్హతూ’’తి వత్తబ్బం. ఏవమ్పి అలభమానేన ‘‘మయ్హం, ఆవుసో, ఏకం కిచ్చం అత్థి, తుమ్హే యథాఫాసుకట్ఠానాని గచ్ఛథా’’తి గణం పహాయ అత్తనో కమ్మం కాతబ్బం.

కమ్మేనాతి కమ్మపలిబోధేన. ‘‘కమ్మఞ్చ పఞ్చమ’’న్తిపి పాఠో. తత్థ కమ్మన్తి నవకమ్మం. తం కరోన్తేన వడ్ఢకీఆదీహి లద్ధాలద్ధం జానితబ్బం, కతాకతే ఉస్సుక్కం ఆపజ్జితబ్బన్తి సబ్బథాపి పలిబోధో హోతి. సోపి ఏవం ఉపచ్ఛిన్దితబ్బో – సచే అప్పం అవసిట్ఠం హోతి, నిట్ఠపేతబ్బం. సచే బహు, సఙ్ఘికం చే, నవకమ్మం సఙ్ఘస్స వా భారహారకభిక్ఖూనం వా నియ్యాతేతబ్బం. అత్తనో సన్తకం చే, అత్తనో భారహారకానం నియ్యాతేతబ్బం. తాదిసం అలభన్తేన సఙ్ఘస్స పరిచ్చజిత్వా గన్తబ్బం.

అద్ధానన్తి మగ్గగమనం. యస్స హి కత్థచి పబ్బజ్జాపేక్ఖో వా హోతి, పచ్చయజాతం వా కిఞ్చి లద్ధబ్బం హోతి. సచే తం అలభన్తో న సక్కోతి అధివాసేతుం, అరఞ్ఞం పవిసిత్వా సమణధమ్మం కరోన్తస్సపి గమికచిత్తం నామ దుప్పటివినోదయం హోతి, తస్మా గన్త్వా తం కిచ్చం తీరేత్వావ సమణధమ్మే ఉస్సుక్కం కాతబ్బం.

ఞాతీతి విహారే ఆచరియుపజ్ఝాయసద్ధివిహారికఅన్తేవాసికసమానుపజ్ఝాయకసమానాచరియకా, ఘరే మాతా పితా భాతాతి ఏవమాదికా. తే గిలానా ఇమస్స పలిబోధా హోన్తి. తస్మా సో పలిబోధో తే ఉపట్ఠహిత్వా తేసం పాకతికకరణేన ఉపచ్ఛిన్దితబ్బో. తత్థ ఉపజ్ఝాయో తావ గిలానో సచే లహుం న వుట్ఠాతి, యావజీవం పటిజగ్గితబ్బో, తథా పబ్బజ్జాచరియో ఉపసమ్పదాచరియో సద్ధివిహారికో ఉపసమ్పాదితపబ్బాజితఅన్తేవాసికసమానుపజ్ఝాయకా చ. నిస్సయాచరియఉద్దేసాచరియనిస్సయన్తేవాసికఉద్దేసన్తేవాసికసమానాచరియకా పన యావ నిస్సయఉద్దేసా అనుపచ్ఛిన్నా, తావ పటిజగ్గితబ్బా. పహోన్తేన తతో ఉద్ధమ్పి పటిజగ్గితబ్బా ఏవ. మాతాపితూసు ఉపజ్ఝాయే వియ పటిజగ్గితబ్బం. సచేపి హి తే రజ్జే ఠితా హోన్తి, పుత్తతో చ ఉపట్ఠానం పచ్చాసీసన్తి, కాతబ్బమేవ. అథ తేసం భేసజ్జం నత్థి, అత్తనో సన్తకం దాతబ్బం. అసతి, భిక్ఖాచరియాయ పరియేసిత్వాపి దాతబ్బమేవ. భాతుభగినీనం పన తేసం సన్తకమేవ యోజేత్వా దాతబ్బం. సచే నత్థి, అత్తనో సన్తకం తావకాలికం దత్వా పచ్ఛా లభన్తేన గణ్హితబ్బం, అలభన్తేన న చోదేతబ్బా. అఞ్ఞాతకస్స భగినియా సామికస్స భేసజ్జం నేవ కాతుం, న దాతుం వట్టతి, ‘‘తుయ్హం సామికస్స దేహీ’’తి వత్వా పన భగినియా దాతబ్బం. భాతు జాయాయపి ఏసేవ నయో, తేసం పన పుత్తా ఇమస్స ఞాతకాయేవాతి తేసం కాతుం వట్టతి.

ఆబాధోతి యో కోచి రోగో. సో బాధయమానో పలిబోధో హోతి, తస్మా భేసజ్జకరణేన ఉపచ్ఛిన్దితబ్బో. సచే పన కతిపాహం భేసజ్జం కరోన్తస్సపి న వూపసమ్మతి, ‘‘నాహం తుయ్హం దాసో, న భతకో, తంయేవమ్హి పోసేన్తో అనమతగ్గే సంసారవట్టే దుక్ఖప్పత్తో’’తి అత్తభావం గరహిత్వా సమణధమ్మో కాతబ్బో.

గన్థోతి పరియత్తిపరిహరణం. తం సజ్ఝాయాదీహి నిచ్చబ్యావటస్సేవ పలిబోధో హోతి, న ఇతరస్స.

ఇద్ధియాతి ఇద్ధిపలిబోధేన. ‘‘ఇద్ధీతి తే దసా’’తిపి పాఠో. తత్థ ఇద్ధీతి పోథుజ్జనికా ఇద్ధి. సా హి ఉత్తానసేయ్యకదారకో వియ తరుణసస్సం వియ చ దుప్పరిహారా హోతి, అప్పమత్తకేన చ భిజ్జతి. సా పన విపస్సనాయ పలిబోధో హోతి, న సమాధిస్స సమాధిం పత్వా పత్తబ్బతో, తస్మా విపస్సనాత్థికేన ఇద్ధిపలిబోధో ఉపచ్ఛిన్దితబ్బో, ఇతరేన అవసేసాతి. కమ్మట్ఠానభావనం పరిబున్ధేతి ఉపరోధేతి పవత్తితుం న దేతీతి పలిబోధో, ర-కారస్స ల-కారం కత్వా వుత్తో, పరిపన్థోతి అత్థో. ఉపచ్ఛిన్దితబ్బోతి సమాపనేన సఙ్గహణేన ఉపరున్ధితబ్బో, అపలిబోధో కాతబ్బోతి అత్థో.

కమ్మట్ఠానే నియుత్తో కమ్మట్ఠానికో, భావనమనుయుఞ్జన్తో. తేన కమ్మట్ఠానికేన. పరిచ్ఛిన్దిత్వాతి ‘‘ఇమస్మిం విహారే సబ్బేపి భిక్ఖూ’’తి ఏవం పరిచ్ఛిన్దిత్వా. సహవాసీనన్తి సహవాసీనం భిక్ఖూనం. ముదుచిత్తతం జనేతీతి అత్తని ముదుచిత్తతం ఉప్పాదేతి. అయఞ్చ సహవాసీనం చిత్తమద్దవజననాదిఅత్థో ‘‘మనుస్సానం పియో హోతీ’’తిఆదినయప్పవత్తేన మేత్తానిసంససుత్తేన (అ. ని. ౮.౧) దీపేతబ్బో.

అనోలీనవుత్తికో హోతీతి సమ్మాపటిపత్తియం ఓలీనవుత్తికో హీనవీరియో న హోతి, ఆరద్ధవీరియో హోతీతి అత్థో. దిబ్బేసుపి ఆరమ్మణేసు, పగేవ ఇతరేసూతి అధిప్పాయో. సబ్బత్థాతి సబ్బస్మిం సమణకరణీయే, సబ్బస్మిం వా కమ్మట్ఠానానుయోగే. అత్థయితబ్బన్తి పుబ్బాసేవనవసేన అత్థయితబ్బం. యోగస్స భావనాయ అనుయుఞ్జనం యోగానుయోగో, తదేవ కరణీయట్ఠేన కమ్మం, తస్స యోగానుయోగకమ్మస్స. పదట్ఠానత్తాతి నిప్ఫత్తిహేతుత్తా.

ఓదాతకసిణే ఆలోకకసిణం, కసిణుగ్ఘాటిమాకాసకసిణే పరిచ్ఛిన్నాకాసకసిణఞ్చ అన్తోగధం కత్వా పాళియం పథవీకసిణాదీనం రూపజ్ఝానారమ్మణానం అట్ఠన్నంయేవ కసిణానం సరూపతో వుత్తత్తా ఆకాసకసిణం ఆలోకకసిణఞ్చ వజ్జేత్వా ‘‘అట్ఠతింసారమ్మణేసూ’’తి పాళియం ఆగతనయేనేవ వుత్తం. అట్ఠకథానయేన పన ఆకాసకసిణే ఆలోకకసిణే చ విసుం గహితే చత్తాలీసంయేవ కమ్మట్ఠానాని. తత్రిమాని చత్తాలీస కమ్మట్ఠానాని – దస కసిణా, దస అసుభా, దస అనుస్సతియో, చత్తారో బ్రహ్మవిహారా, చత్తారో ఆరుప్పా, ఏకా సఞ్ఞా, ఏకం వవత్థానన్తి. తత్థ పథవీకసిణం ఆపోకసిణం తేజోకసిణం వాయోకసిణం నీలకసిణం పీతకసిణం లోహితకసిణం ఓదాతకసిణం ఆలోకకసిణం పరిచ్ఛిన్నాకాసకసిణన్తి ఇమే దస కసిణా. ఉద్ధుమాతకం వినీలకం విపుబ్బకం విచ్ఛిద్దకం విక్ఖాయితకం విక్ఖిత్తకం హతవిక్ఖిత్తకం లోహితకం పుళవకం అట్ఠికన్తి ఇమే దస అసుభా. బుద్ధానుస్సతి ధమ్మ సఙ్ఘ సీల చాగ దేవతానుస్సతి మరణస్సతి కాయగతాసతి ఆనాపానస్సతి ఉపసమానుస్సతీతి ఇమా దస అనుస్సతియో. మేత్తా కరుణా ముదితా ఉపేక్ఖాతి ఇమే చత్తారో బ్రహ్మవిహారా. ఆకాసానఞ్చాయతనం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి ఇమే చత్తారో ఆరుప్పా. ఆహారే పటికూలసఞ్ఞా ఏకా సఞ్ఞా. చతుధాతువవత్థానం ఏకం వవత్థానన్తి.

యం యస్స చరితానుకూలన్తి ఏత్థ రాగచరితస్స తావ దస అసుభా కాయగతాసతీతి ఏకాదస కమ్మట్ఠానాని అనుకూలాని, దోసచరితస్స చత్తారో బ్రహ్మవిహారా చత్తారి వణ్ణకసిణానీతి అట్ఠ, మోహచరితస్స చ వితక్కచరితస్స చ ఏకం ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానమేవ, సద్ధాచరితస్స పురిమా ఛ అనుస్సతియో, బుద్ధిచరితస్స మరణస్సతి ఉపసమానుస్సతి చతుధాతువవత్థానం ఆహారే పటికూలసఞ్ఞాతి చత్తారి, సేసకసిణాని చత్తారో చ ఆరుప్పా సబ్బచరితానం అనుకూలాని. కసిణేసు చ యం కిఞ్చి పరిత్తం వితక్కచరితస్స, అప్పమాణం మోహచరితస్స అనుకూలన్తి వేదితబ్బం. యథావుత్తేనేవ నయేనాతి ‘‘యోగానుయోగకమ్మస్స పదట్ఠానత్తా’’తి ఇమమత్థం అతిదిసతి.

యం కమ్మట్ఠానం గహేతుకామో హోతి, తస్సేవ వసేన చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానాని నిబ్బత్తేత్వా ఝానపదట్ఠానం విపస్సనం వడ్ఢేత్వా ఆసవక్ఖయప్పత్తస్స ఖీణాసవస్స సన్తికే గహేతబ్బన్తి ఆహ – ‘‘ఇమినావ కమ్మట్ఠానేన…పే… ఉగ్గహేతబ్బ’’న్తి. అరహన్తాదయో హీతిఆది ఏకచ్చఖీణాసవతో బహుస్సుతోవ కమ్మట్ఠానదానే సేయ్యోతి దస్సనత్థం ఆరద్ధం. మహాహత్థిపథం నీహరన్తో వియాతి కమ్మట్ఠానపథవిం మహాహత్థిపథం కత్వా దస్సేన్తో వియ. సప్పాయాసప్పాయం పరిచ్ఛిన్దిత్వాతి యస్స కమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖతి, తస్స ఉపకారానుపకారం యుత్తిమగ్గనేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా.

ఇదాని కమ్మట్ఠానదాయకస్స సన్తికం గచ్ఛన్తేన ధోతమక్ఖితేహి పాదేహి ఉపాహనా ఆరుహిత్వా ఛత్తం గహేత్వా తేలనాళిమధుఫాణితాదీని గాహాపేత్వా అన్తేవాసికపరివుతేన న గన్తబ్బం, గమికవత్తం పన పూరేత్వా అత్తనో పత్తచీవరం సయమేవ గహేత్వా అన్తరామగ్గే యం యం విహారం పవిసతి, సబ్బత్థ పవిట్ఠకాలే ఆగన్తుకవత్తం, నిక్ఖమనకాలే గమికవత్తన్తి యథారహం తం తం వత్తం పూరేన్తేన సల్లహుకపరిక్ఖారేన పరమసల్లేఖవుత్తినా హుత్వా గన్తబ్బన్తి ఇమమత్థం సఙ్ఖిపిత్వా దస్సేన్తో ‘‘సల్లహుకవుత్తినా వినయాచారసమ్పన్నేనా’’తి ఆహ. ఏవం పన గన్త్వా తం విహారం పవిసన్తేన అన్తరాయేవ దన్తకట్ఠం కప్పియం కారాపేత్వా గహేత్వా పవిసితబ్బం, న చ ముహుత్తం విస్సమిత్వా పాదధోవనమక్ఖనాదీని కత్వా ఆచరియస్స సన్తికం గమిస్సామీతి అఞ్ఞం పరివేణం పవిసితబ్బం. కస్మా? సచే హిస్స తత్ర ఆచరియస్స విసభాగా భిక్ఖూ భవేయ్యుం, తం తే ఆగమనకారణం పుచ్ఛిత్వా ఆచరియస్స అవణ్ణం పకాసేత్వా ‘‘నట్ఠోసి, సచే తస్స సన్తికం ఆగతో’’తి విప్పటిసారం ఉప్పాదేయ్యుం, యేన తతోవ పటినివత్తేయ్య, తస్మా ఆచరియస్స వసనట్ఠానం పుచ్ఛిత్వా ఉజుకం తత్థేవ గన్తబ్బం.

వుత్తప్పకారమాచరియన్తి –

‘‘పియో గరు భావనీయో, వత్తా చ వచనక్ఖమో;

గమ్భీరఞ్చ కథం కత్తా, నో చట్ఠానే నియోజకో’’తి. (అ. ని. ౭.౩౭; నేత్తి. ౧౧౩) –

ఏవమాదినా వుత్తప్పకారం సద్ధాదిగుణసమన్నాగతం ఏకన్తహితేసిం వుడ్ఢిపక్ఖే ఠితం కల్యాణమిత్తం ఆచరియం. వత్తపటిపత్తియా ఆరాధితచిత్తస్సాతి ఏత్థ సచే ఆచరియో దహరతరో హోతి, పత్తచీవరపటిగ్గహణాదీని న సాదితబ్బాని. సచే వుడ్ఢతరో, గన్త్వా ఆచరియం వన్దిత్వా ఠాతబ్బం. ‘‘నిక్ఖిపావుసో, పత్తచీవర’’న్తి వుత్తేన నిక్ఖిపితబ్బం. ‘‘పానీయం పివా’’తి వుత్తేన సచే ఇచ్ఛతి, పాతబ్బం. ‘‘పాదే ధోవా’’తి వుత్తేన న తావ ధోవితబ్బా. సచే హి ఆచరియేన ఆభతముదకం భవేయ్య, న సారుప్పం సియా. ‘‘ధోవావుసో, న మయా ఆభతం, అఞ్ఞేహి ఆభత’’న్తి వుత్తేన పన యత్థ ఆచరియో న పస్సతి, ఏవరూపే పటిచ్ఛన్నే వా ఓకాసే అబ్భోకాసవిహారస్సపి వా ఏకమన్తే నిసీదిత్వా పాదా ధోవితబ్బా. సచే ఆచరియో తేలనాళిం ఆహరతి, ఉట్ఠహిత్వా ఉభోహి హత్థేహి సక్కచ్చం గహేతబ్బా. సచే హి న గణ్హేయ్య, ‘‘అయం భిక్ఖు ఇతో ఏవ పట్ఠాయ సమ్భోగం కోపేతీ’’తి ఆచరియస్స అఞ్ఞథత్తం భవేయ్య. గహేత్వా పన న ఆదితోవ పాదా మక్ఖేతబ్బా. సచే హి తం ఆచరియస్స గత్తబ్భఞ్జనతేలం భవేయ్య, న సారుప్పం సియా, తస్మా పఠమం సీసం మక్ఖేత్వా ఖన్ధాదీని మక్ఖేతబ్బాని. ‘‘సబ్బపారిహారియతేలమిదం, ఆవుసో, పాదేపి మక్ఖేహీ’’తి వుత్తేన పన పాదే మక్ఖేత్వా ‘‘ఇమం తేలనాళిం ఠపేమి, భన్తే’’తి వత్వా ఆచరియే గణ్హన్తే దాతబ్బా.

గతదివసతో పట్ఠాయ ‘‘కమ్మట్ఠానం మే, భన్తే, కథేథ’’ఇచ్చేవం న వత్తబ్బం. దుతియదివసతో పన పట్ఠాయ సచే ఆచరియస్స పకతిఉపట్ఠాకో అత్థి, తం యాచిత్వా వత్తం కాతబ్బం. సచే యాచితోపి న దేతి, ఓకాసే లద్ధేయేవ కాతబ్బం. కరోన్తేన చ ఖుద్దకమజ్ఝిమమహన్తాని తీణి దన్తకట్ఠాని ఉపనామేతబ్బాని. సీతం ఉణ్హన్తి దువిధం ముఖధోవనుదకఞ్చ న్హానోదకఞ్చ పటియాదేతబ్బం. తతో యం ఆచరియో తీణి దివసాని పరిభుఞ్జతి, తాదిసమేవ నిచ్చం ఉపట్ఠాపేతబ్బం, నియమం అకత్వా యం వా తం వా పరిభుఞ్జన్తస్స యథాలద్ధం ఉపనామేతబ్బం. కిం బహునా వుత్తేన, యం తం భగవతా ‘‘అన్తేవాసికేన, భిక్ఖవే, ఆచరియమ్హి సమ్మా వత్తితబ్బం. తత్రాయం సమ్మావత్తనా – కాలస్సేవ వుట్ఠాయ ఉపాహనా ఓముఞ్చిత్వా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా దన్తకట్ఠం దాతబ్బం, ముఖోదకం దాతబ్బం, ఆసనం పఞ్ఞపేతబ్బం. సచే యాగు హోతి, భాజనం ధోవిత్వా యాగు ఉపనామేతబ్బా’’తిఆదికం (మహావ. ౬౬) ఖన్ధకే వత్తం పఞ్ఞత్తం, తం సబ్బమ్పి కాతబ్బం. ఇతి ఇమినా యథావుత్తేన నయేన పటిపజ్జన్తో వత్తపటిపత్తియా చిత్తం ఆరాధేతీతి దట్ఠబ్బం.

పఞ్చసన్ధికన్తి పఞ్చపబ్బం, పఞ్చభాగన్తి అత్థో. కమ్మట్ఠానస్స ఉగ్గణ్హనన్తి కమ్మట్ఠానగన్థస్స ఉగ్గణ్హనం, తదత్థపరిపుచ్ఛా కమ్మట్ఠానస్స పరిపుచ్ఛనా. అథ వా గన్థతో అత్థతో చ కమ్మట్ఠానస్స ఉగ్గణ్హనం ఉగ్గహో, తత్థ సంసయపరిపుచ్ఛనా పరిపుచ్ఛా. కమ్మట్ఠానస్స ఉపట్ఠానన్తి నిమిత్తుపట్ఠానం, ఏవం భావనమనుయుఞ్జన్తస్స ‘‘ఏవమిదం నిమిత్తం ఉపట్ఠాతీ’’తి ఉపధారణం, తథా కమ్మట్ఠానప్పనా ‘‘ఏవం ఝానమప్పేతీ’’తి. కమ్మట్ఠానస్స లక్ఖణన్తి గణనానుబన్ధనాఫుసనానం వసేన భావనం ఉస్సుక్కాపేత్వా ఠపనాయ సమ్పత్తి, తతో పరమ్పి వా సల్లక్ఖణాదివసేన మత్థకప్పత్తీతి కమ్మట్ఠానసభావస్స సల్లక్ఖణం. తేనాహ – ‘‘కమ్మట్ఠానసభావుపధారణన్తి వుత్తం హోతీ’’తి.

అత్తనాపి న కిలమతి ఓధిసో కమ్మట్ఠానస్స ఉగ్గణ్హనతో, తతో ఏవ ఆచరియమ్పి న విహేఠేతి ధమ్మాధికరణమ్పి భావనాయ మత్థకం పాపనతో. తస్మాతి తంనిమిత్తం అత్తనోఅకిలమనఆచరియావిహేఠనహేతు. థోకన్తి థోకం థోకం. తత్థాతి యత్థ ఆచరియో వసతి, తత్థ. సప్పాయం హోతీతి ఆవాససప్పాయాదిలాభేన మనసికారఫాసుతా భావనానుకూలతా హోతి. యోజనపరమన్తి ఇమినా గావుతఅడ్ఢయోజనానిపి సఙ్గణ్హాతి. యస్మా పన మన్దపఞ్ఞో గావుతే అడ్ఢయోజనే యోజనమత్తే వా వసన్తో కమ్మట్ఠానస్స కిస్మిఞ్చిదేవ ఠానే సన్దేహే వా సతిసమ్మోసే వా జాతే కాలస్సేవ విహారే వత్తం కత్వా అన్తరామగ్గే పిణ్డాయ చరిత్వా భత్తకిచ్చపరియోసానేయేవ ఆచరియస్స వసనట్ఠానం గన్త్వా తం దివసం ఆచరియస్స సన్తికే కమ్మట్ఠానం సోధేత్వా దుతియదివసే ఆచరియం వన్దిత్వా నిక్ఖమిత్వా అన్తరామగ్గే పిణ్డాయ చరిత్వా అకిలమన్తోయేవ అత్తనో వసనట్ఠానం ఆగన్తుం సక్ఖిస్సతి, తస్మా వుత్తం ‘‘మన్దపఞ్ఞో యోజనపరమం గన్త్వా’’తి. సచే తిక్ఖపఞ్ఞో యోజనపరమే ఫాసుకట్ఠానం న లభతి, తేన కమ్మట్ఠానే సబ్బం గణ్ఠిట్ఠానం ఛిన్దిత్వా విసుద్ధం ఆవజ్జనపటిబద్ధం కమ్మట్ఠానం కత్వా యోజనపరమతో దూరమ్పి గన్తుం వట్టతీతి ఆహ ‘‘తిక్ఖపఞ్ఞో దూరమ్పి గన్త్వా’’తి.

అట్ఠారససేనాసనదోసవివజ్జితన్తి మహత్తం, నవత్తం, జిణ్ణత్తం, పన్థనిస్సితత్తం, సోణ్డీ, పణ్ణం, పుప్ఫం, ఫలం, పత్థనీయతా, నగరసన్నిస్సితతా, దారుసన్నిస్సితతా, ఖేత్తసన్నిస్సితతా, విసభాగానం పుగ్గలానం అత్థితా, పట్టనసన్నిస్సితతా, పచ్చన్తసన్నిస్సితతా, రజ్జసీమసన్నిస్సితతా, అసప్పాయతా, కల్యాణమిత్తానం అలాభోతి ఇమేహి అట్ఠారసహి సేనాసనదోసేహి వివజ్జితం. ఇమేసఞ్హి అట్ఠారసన్నం దోసానం అఞ్ఞతరేన సమన్నాగతం సేనాసనం భావనాయ అననురూపం.

కస్మా? మహావిహారే (విసుద్ధి. ౧.౫౨) తావ బహూ నానాఛన్దా సన్నిపతన్తి, తే అఞ్ఞమఞ్ఞం పటివిరుద్ధతాయ వత్తం న కరోన్తి, బోధియఙ్గణాదీని అసమ్మట్ఠానేవ హోన్తి, అనుపట్ఠాపితం పానీయం పరిభోజనీయం. తత్రాయం ‘‘గోచరగామే పిణ్డాయ చరిస్సామీ’’తి పత్తచీవరమాదాయ నిక్ఖన్తోపి సచే పస్సతి వత్తం అకతం, పానీయఘటం వా రిత్తం, అథానేన వత్తం కాతబ్బం హోతి, పానీయం ఉపట్ఠాపేతబ్బం, అకరోన్తో వత్తభేదే దుక్కటం ఆపజ్జతి. కరోన్తస్స కాలో అతిక్కమతి, అతిదివా పవిట్ఠో నిట్ఠితాయ భిక్ఖాయ కిఞ్చి న లభతి. పటిసల్లానగతోపి సామణేరదహరభిక్ఖూనం ఉచ్చాసద్దేన సఙ్ఘకమ్మేహి చ విక్ఖిపతి. యత్థ పన సబ్బం వత్తం కతమేవ హోతి, అవసేసాపి చ ఘట్టనా నత్థి, ఏవరూపే మహావిహారేపి విహాతబ్బం.

నవవిహారే బహు నవకమ్మం హోతి, అకరోన్తం ఉజ్ఝాయన్తి. యత్థ పన భిక్ఖూ ఏవం వదన్తి ‘‘ఆయస్మా యథాసుఖం సమణధమ్మం కరోతు, మయం నవకమ్మం కరిస్సామా’’తి, ఏవరూపే విహాతబ్బం.

జిణ్ణవిహారే పన బహు పటిజగ్గితబ్బం హోతి, అన్తమసో అత్తనో సేనాసనమత్తమ్పి అప్పటిజగ్గన్తం ఉజ్ఝాయన్తి, పటిజగ్గన్తస్స కమ్మట్ఠానం పరిహాయతి.

పన్థనిస్సితే మహాపథవిహారే రత్తిన్దివం ఆగన్తుకా సన్నిపతన్తి. వికాలే ఆగతానం అత్తనో సేనాసనం దత్వా రుక్ఖమూలే వా పాసాణపిట్ఠే వా వసితబ్బం హోతి, పునదివసేపి ఏవమేవాతి కమ్మట్ఠానస్స ఓకాసో న హోతి. యత్థ పన ఏవరూపో ఆగన్తుకసమ్బాధో న హోతి, తత్థ విహాతబ్బం.

సోణ్డీ నామ పాసాణపోక్ఖరణీ హోతి. తత్థ పానీయత్థం మహాజనో సమోసరతి, నగరవాసీనం రాజకులూపకత్థేరానం అన్తేవాసికా రజనకమ్మత్థాయ ఆగచ్ఛన్తి, తేసం భాజనదారుదోణికాదీని పుచ్ఛన్తానం ‘‘అసుకే చ అసుకే చ ఠానే’’తి దస్సేతబ్బాని హోన్తి. ఏవం సబ్బకాలమ్పి నిచ్చబ్యావటో హోతి.

యత్థ నానావిధం సాకపణ్ణం హోతి, తత్థస్స కమ్మట్ఠానం గహేత్వా దివావిహారం నిసిన్నస్సపి సన్తికే సాకహారికా గాయమానా పణ్ణం ఉచ్చినన్తియో విసభాగసద్దసఙ్ఘట్టనేన కమ్మట్ఠానన్తరాయం కరోన్తి.

యత్థ పన నానావిధా మాలాగచ్ఛా సుపుప్ఫితా హోన్తి, తత్రాపి తాదిసోయేవ ఉపద్దవో.

యత్థ నానావిధం అమ్బజమ్బుపనసాదిఫలం హోతి, తత్థ ఫలత్థికా ఆగన్త్వా యాచన్తి, అదేన్తస్స కుజ్ఝన్తి, బలక్కారేన వా గణ్హన్తి, సాయన్హసమయే విహారమజ్ఝే చఙ్కమన్తేన తే దిస్వా ‘‘కిం ఉపాసకా ఏవం కరోథా’’తి వుత్తా యథారుచి అక్కోసన్తి, అవాసాయపిస్స పరక్కమన్తి.

పత్థనీయే పన లోకసమ్మతే దక్ఖిణగిరిహత్థికుచ్ఛిచేతియగిరిచిత్తలపబ్బతసదిసే విహారే విహరన్తం ‘‘అయం అరహా’’తి సమ్భావేత్వా వన్దితుకామా మనుస్సా సమన్తా ఓసరన్తి, తేనస్స న ఫాసు హోతి. యస్స పన తం సప్పాయం హోతి, తేన దివా అఞ్ఞత్థ గన్త్వా రత్తిం వసితబ్బం.

నగరసన్నిస్సితే విసభాగారమ్మణాని ఆపాథమాగచ్ఛన్తి, కుమ్భదాసియోపి ఘటేహి నిఘంసన్తియో గచ్ఛన్తి, ఓక్కమిత్వా మగ్గం న దేన్తి, ఇస్సరమనుస్సాపి విహారమజ్ఝే సాణిం పరిక్ఖిపిత్వా నిసీదన్తి.

దారుసన్నిస్సయే పన యత్థ కట్ఠాని చ దబ్బుపకరణరుక్ఖా చ సన్తి, తత్థ కట్ఠహారికా పుబ్బే వుత్తసాకపుప్ఫహారికా వియ అఫాసుకం కరోన్తి. విహారే రుక్ఖా సన్తి, తే ‘‘ఛిన్దిత్వా ఘరాని కరిస్సామా’’తి మనుస్సా ఆగన్త్వా ఛిన్దన్తి. సచే సాయన్హసమయే పధానఘరా నిక్ఖమిత్వా విహారమజ్ఝే చఙ్కమన్తో తే దిస్వా ‘‘కిం ఉపాసకా ఏవం కరోథా’’తి వదతి, యథారుచి అక్కోసన్తి, అవాసాయపిస్స పరక్కమన్తి.

యో పన ఖేత్తసన్నిస్సితో హోతి సమన్తా ఖేత్తేహి పరివారితో, తత్థ మనుస్సా విహారమజ్ఝేయేవ ఖలం కత్వా ధఞ్ఞం మద్దన్తి, పముఖేసు సయన్తి, అఞ్ఞమ్పి బహుం అఫాసుం కరోన్తి. యత్రపి మహాసఙ్ఘభోగో హోతి, ఆరామికకులానం గావో రున్ధన్తి, ఉదకవారం పటిసేధేన్తి, మనుస్సా వీహిసీసం గహేత్వా ‘‘పస్సథ తుమ్హాకం ఆరామికకులానం కమ్మ’’న్తి సఙ్ఘస్స దస్సేన్తి. తేన తేన కారణేన రాజరాజమహామత్తానం ఘరద్వారం గన్తబ్బం హోతి, అయమ్పి ఖేత్తసన్నిస్సితేనేవ సఙ్గహితో.

యత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞవిసభాగా వేరీ భిక్ఖూ విహరన్తి, యే కలహం కరోన్తా ‘‘మా, భన్తే, ఏవం కరోథా’’తి వారియమానా ‘‘ఏతస్స పంసుకూలికస్స ఆగతకాలతో పట్ఠాయ నట్ఠామ్హా’’తి వత్తారో భవన్తి.

యోపి ఉదకపట్టనం వా థలపట్టనం వా సన్నిస్సితో హోతి, తత్థ అభిణ్హం నావాహి చ సత్థేహి చ ఆగతమనుస్సా ‘‘ఓకాసం దేథ, పానీయం దేథ, లోణం దేథా’’తి ఘట్టయన్తా అఫాసుం కరోన్తి.

పచ్చన్తసన్నిస్సితే పన మనుస్సా బుద్ధాదీసు అప్పసన్నా హోన్తి.

రజ్జసీమసన్నిస్సితే రాజభయం హోతి. తఞ్హి పదేసం ఏకో రాజా ‘‘న మయ్హం వసే వత్తతీ’’తి పహరతి, ఇతరోపి ‘‘న మయ్హం వసే వత్తతీ’’తి. తత్రాయం భిక్ఖు కదాచి ఇమస్స రఞ్ఞో విజితే విచరతి, కదాచి ఏతస్స, అథ నం ‘‘చరపురిసో అయ’’న్తి మఞ్ఞమానా అనయబ్యసనం పాపేన్తి.

అసప్పాయతాతి విసభాగరూపాదిఆరమ్మణసమోసరణేన వా అమనుస్సపరిగ్గహితతాయ వా అసప్పాయతా. తత్రిదం వత్థు – ఏకో కిర థేరో అరఞ్ఞే వసతి. అథస్స ఏకా యక్ఖినీ పణ్ణసాలద్వారే ఠత్వా గాయి. సో నిక్ఖమిత్వా ద్వారే అట్ఠాసి, సా గన్త్వా చఙ్కమనసీసే గాయి. థేరో చఙ్కమనసీసం అగమాసి, సా సతపోరిసే పపాతే ఠత్వా గాయి. థేరో పటినివత్తి, అథ నం సా వేగేన గన్త్వా గహేత్వా ‘‘మయా, భన్తే, న ఏకో, న ద్వే తుమ్హాదిసా ఖాదితా’’తి ఆహ.

యత్థ న సక్కా హోతి ఆచరియం వా ఆచరియసమం వా ఉపజ్ఝాయం వా ఉపజ్ఝాయసమం వా కల్యాణమిత్తం లద్ధుం, తత్థ సో కల్యాణమిత్తానం అలాభో మహాదోసోయేవ. తస్మా ఇమేసం అట్ఠారసన్నం దోసానం అఞ్ఞతరేన సమన్నాగతం సేనాసనం భావనాయ అననురూపన్తి వేదితబ్బం. వుత్తమ్పి చేతం అట్ఠకథాసు –

‘‘మహావాసం నవావాసం, జరావాసఞ్చ పన్థనిం;

సోణ్డిం పణ్ణఞ్చ పుప్ఫఞ్చ, ఫలం పత్థితమేవ చ.

‘‘నగరం దారునా ఖేత్తం, విసభాగేన పట్టనం;

పచ్చన్తసీమాసప్పాయం, యత్థ మిత్తో న లబ్భతి.

‘‘అట్ఠారసేతాని ఠానాని, ఇతి విఞ్ఞాయ పణ్డితో;

ఆరకా పరివజ్జేయ్య, మగ్గం సప్పటిభయం యథా’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౫౨);

పఞ్చసేనాసనఙ్గసమన్నాగతన్తి గామతో నాతిదూరనాచ్చాసన్నతాదీహి పఞ్చహి సేనాసనఙ్గేహి సమన్నాగతం. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, సేనాసనం పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, సేనాసనం నాతిదూరం హోతి నాచ్చాసన్నం గమనాగమనసమ్పన్నం, దివా అప్పాకిణ్ణం రత్తిం అప్పసద్దం అప్పనిగ్ఘోసం, అప్పడంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సం, తస్మిం ఖో పన సేనాసనే విహరన్తస్స అప్పకసిరేన ఉప్పజ్జన్తి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారా, తస్మిం ఖో పన సేనాసనే థేరా భిక్ఖూ విహరన్తి బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మధరా వినయధరా మాతికాధరా, తే కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వా పరిపుచ్ఛతి పరిపఞ్హతి ‘ఇదం, భన్తే, కథం, ఇమస్స కో అత్థో’తి. తస్స తే ఆయస్మన్తో అవివటఞ్చేవ వివరన్తి, అనుత్తానీకతఞ్చ ఉత్తానిం కరోన్తి, అనేకవిహితేసు చ కఙ్ఖాఠానియేసు ధమ్మేసు కఙ్ఖం పటివినోదేన్తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, సేనాసనం పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం హోతీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౧౧).

ఏత్థ చ నాతిదూరం నాచ్చాసన్నం గమనాగమనసమ్పన్నన్తి ఏకం అఙ్గం, దివా అప్పాకిణ్ణం రత్తిం అప్పసద్దం అప్పనిగ్ఘోసన్తి ఏకం, అప్పడంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సన్తి ఏకం, తస్మిం ఖో పన సేనాసనే విహరన్తస్స…పే… పరిక్ఖారాతి ఏకం, తస్మిం ఖో పన సేనాసనే థేరా…పే… కఙ్ఖం పటివినోదేన్తీతి ఏకం. ఏవం పఞ్చఙ్గాని వేదితబ్బాని.

ఉపచ్ఛిన్నఖుద్దకపలిబోధేనాతి ఏత్థ పన ఖుద్దకపలిబోధే ఉపచ్ఛిన్దన్తేన దీఘాని కేసనఖలోమాని ఛిన్దితబ్బాని, జిణ్ణచీవరేసు అగ్గళఅనువాతపరిభణ్డదానాదినా దళ్హీకమ్మం వా తన్తుచ్ఛేదాదీసు తున్నకమ్మం వా కాతబ్బం, కిలిట్ఠాని వా రజితబ్బాని. సచే పత్తే మలం హోతి, పత్తో పచితబ్బో, మఞ్చపీఠాదీని సోధేతబ్బాని. భత్తసమ్మదం పటివినోదేత్వాతి భోజననిమిత్తం పరిస్సమం వినోదేత్వా. ఆహారే హి ఆసయం పవిట్ఠమత్తే తస్స ఆగన్తుకతాయ యేభుయ్యేన సియా సరీరస్స కోచి పరిస్సమో, తం వూపసమేత్వా. తస్మిఞ్హి అవూపసన్తే సరీరఖేదేన చిత్తం ఏకగ్గతం న లభేయ్యాతి. ఉగ్గహేతబ్బతో ఉగ్గహో, సబ్బోపి కమ్మట్ఠానవిధి, న పుబ్బే వుత్తఉగ్గహమత్తం. ఆచరియతో ఉగ్గహో ఆచరియుగ్గహో, తతో. ఏకపదమ్పీతి ఏకకోట్ఠాసమ్పి.

అనుబన్ధనాతి అస్సాసపస్సాసానం అనుగమనవసేన సతియా నిరన్తరం అనుపవత్తనా. ఫుసనాతి అస్సాసపస్సాసే గణేన్తస్స గణనం పటిసంహరిత్వా తే సతియా అనుబన్ధన్తస్స యథా అప్పనా హోతి, తథా చిత్తం ఠపేన్తస్స చ నాసికగ్గాదిట్ఠానస్స నేసం ఫుసనా. యస్మా పన గణనాదివసేన వియ ఫుసనాదివసేన విసుం మనసికారో నత్థి, ఫుట్ఠఫుట్ఠట్ఠానేయేవ గణనా కాతబ్బాతి దస్సేతుం ఇధ ఫుసనాగహణన్తి దీపేన్తో ‘‘ఫుసనాతి ఫుట్ఠట్ఠాన’’న్తి ఆహ. ఠపనాతి సమాధానం. తఞ్హి సమ్మదేవ ఆరమ్మణే చిత్తస్స ఆధానం ఠపనం హోతి. తథా హి సమాధి ‘‘చిత్తస్స ఠితి సణ్ఠితీ’’తి నిద్దిట్ఠో. సమాధిప్పధానా పన అప్పనాతి ఆహ ‘‘ఠపనాతి అప్పనా’’తి. అనిచ్చతాదీనం సంలక్ఖణతో సల్లక్ఖణా విపస్సనా. పవత్తతో నిమిత్తతో చ వినివట్టనతో వినివట్టనా మగ్గో. సకలసంకిలేసపటిప్పస్సద్ధిభావతో సబ్బసో సుద్ధీతి పారిసుద్ధి ఫలం. తేసన్తి వివట్టనాపారిసుద్ధీనం. పటిపస్సనాతి పతి పతి దస్సనం పేక్ఖనం. తేనాహ ‘‘పచ్చవేక్ఖణా’’తి.

ఖణ్డన్తి ఏకం తీణి పఞ్చాతి ఏవం గణనాయ ఖణ్డనం. ఓకాసేతి గణనావిధిం సన్ధాయాహ, గణనానిస్సితోవ న కమ్మట్ఠాననిస్సితో. సిఖాప్పత్తం ను ఖోతి ఇదం చిరతరం గణనాయ మనసికరోన్తస్స వసేన వుత్తం. సో హి తథా లద్ధం అవిక్ఖేపమత్తం నిస్సాయ ఏవం మఞ్ఞేయ్య. అస్సాసపస్సాసేసు యో ఉపట్ఠాతి, తం గహేత్వాతి ఇదం అస్సాసపస్సాసేసు యస్స ఏకోవ పఠమం ఉపట్ఠాతి, తం సన్ధాయ వుత్తం. యస్స పన ఉభోపి ఉపట్ఠహన్తి, తేన ఉభయమ్పి గహేత్వా గణేతబ్బం. యో ఉపట్ఠాతీతి ఇమినా చ ద్వీసు నాసాపుటవాతేసు యో పాకటతరో ఉపట్ఠాతి, సో గహేతబ్బోతి అయమ్పి అత్థో దీపితోతి దట్ఠబ్బం. పవత్తమానం పవత్తమానన్తి ఆమేడితవచనేన నిరన్తరం అస్సాసపస్సాసానం ఉపలక్ఖణం దస్సేతి. ఏవన్తి వుత్తప్పకారేన ఉపలక్ఖేత్వావాతి అత్థో. పఠమం ఏకేకస్మిం ఉపట్ఠితేపి ఉపలక్ఖేత్వావ గణేన్తస్స కమేన ఉభోపి పాకటా హోన్తీతి ఆహ – ‘‘అస్సాసపస్సాసా పాకటా హోన్తీ’’తి. తేన ‘‘ఉపలక్ఖేత్వావ గణేతబ్బ’’న్తి ఇమస్స ‘‘తస్సేవం గణయతో…పే… పాకటా హోన్తీ’’తి ఇదం కారణవచనం దట్ఠబ్బం. తత్థ పాకటా హోన్తీతి గణనావసేన బహిద్ధా విక్ఖేపాభావతో విభూతా హోన్తి.

పలిఘాయ పరివత్తనకం యత్థ నిక్ఖిపన్తి, సో పలిఘత్థమ్భో. తియామరత్తిన్తి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం. పురిమనయేనాతి సీఘగణనాయ, గోపాలకగణనాయాతి అత్థో. ఏకో ద్వే తీణి చత్తారి పఞ్చాతి గణనావిధిదస్సనం. తస్మా అట్ఠాతిఆదీసుపి ఏకతో పట్ఠాయేవ పచ్చేకం అట్ఠాదీని పాపేతబ్బాని. ‘‘సీఘం సీఘం గణేతబ్బమేవా’’తి వత్వా తత్థ కారణం నిదస్సనఞ్చ దస్సేతి ‘‘గణనాపటిబద్ధే హీ’’తిఆదినా. తత్థ అరీయతి తేన నావాతి అరిత్తం, పాజనదణ్డో. అరిత్తేన ఉపత్థమ్భనం అరిత్తుపత్థమ్భనం, తస్స వసేన.

నిప్పరియాయతో నిరన్తరప్పవత్తి నామ ఠపనాయమేవాతి ఆహ ‘‘నిరన్తరప్పవత్తం వియా’’తి. అన్తో పవిసన్తం మనసికరోన్తో అన్తో చిత్తం పవేసేతి నామ. బహి చిత్తనీహరణేపి ఏసేవ నయో. వాతబ్భాహతన్తి అబ్భన్తరగతవాతం బహులం మనసికరోన్తస్స వాతేన తం ఠానం అబ్భాహతం వియ మేదేన పూరితం వియ చ హోతి, తథా ఉపట్ఠాతి. నీహరతోతి ఫుట్ఠోకాసం ముఞ్చిత్వా నీహరతో. తథా పన నీహరతో వాతస్స గతిసమన్వేసనముఖేన నానారమ్మణేసు చిత్తం విధావతీతి ఆహ ‘‘పుథుత్తారమ్మణే చిత్తం విక్ఖిపతీ’’తి.

ఏతన్తి ఏతం అస్సాసపస్సాసజాతం. అనుగమనన్తి పవత్తపవత్తానం అస్సాసపస్సాసానం ఆరమ్మణకరణవసేన సతియా అను అను పవత్తనం అనుగచ్ఛనం. తేనేవాహ – ‘‘తఞ్చ ఖో ఆదిమజ్ఝపరియోసానానుగమనవసేనా’’తి. నాభి ఆది తత్థ పఠమం ఉప్పజ్జనతో. పఠముప్పత్తివసేన హి ఇధ ఆదిచిన్తా, న ఉప్పత్తిమత్తవసేన. తథా హి తే నాభితో పట్ఠాయ యావ నాసికగ్గా సబ్బత్థ ఉప్పజ్జన్తేవ. యత్థ యత్థ చ ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ తత్థేవ భిజ్జన్తి ధమ్మానం గమనాభావతో. యథాపచ్చయం పన దేసన్తరప్పత్తియం గతిసమఞ్ఞా. హదయం మజ్ఝన్తి హదయసమీపం తస్స ఉపరిభాగో మజ్ఝం. నాసికగ్గం పరియోసానన్తి నాసికట్ఠానం తస్స పరియోసానం అస్సాసపస్సాసానం సమఞ్ఞాయ తదవధిభావతో. తథా హేతే చిత్తసముట్ఠానా వుత్తా, న చ బహిద్ధా చిత్తసముట్ఠానానం సమ్భవో అత్థి. తేనాహ ‘‘అబ్భన్తరపవిసనవాతస్స నాసికగ్గం ఆదీ’’తి. పవిసననిక్ఖమనపరియాయో పన తంసదిసవసేనేవ వుత్తోతి వేదితబ్బో. విక్ఖేపగతన్తి విక్ఖేపం ఉపగతం, విక్ఖిత్తం అసమాహితన్తి అత్థో. సారద్ధాయాతి సదరథభావాయ. ఇఞ్జనాయాతి కమ్మట్ఠానమనసికారస్స చలనాయ. విక్ఖేపగతేన చిత్తేనాతి హేతుమ్హి కరణవచనం, ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే వా. సారద్ధాతి సదరథా. ఇఞ్జితాతి ఇఞ్జనకా చలనకా, తథా ఫన్దితా.

ఆదిమజ్ఝపరియోసానవసేనాతిఆదిమజ్ఝపరియోసానానుగమనవసేన న మనసి కాతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘అనుబన్ధనాయ మనసికరోన్తేన ఫుసనావసేన ఠపనావసేన చ మనసి కాతబ్బ’’న్తి యేన అధిప్పాయేన వుత్తం, తం వివరితుం ‘‘గణనానుబన్ధనావసేన వియా’’తిఆదిమాహ. తత్థ విసుం మనసికారో నత్థీతి గణనాయ అనుబన్ధనాయ చ వినా యథాక్కమం కేవలం ఫుసనావసేన ఠపనావసేన చ కమ్మట్ఠానమనసికారో నత్థి. నను ఫుసనాయ వినా ఠపనాయ వియ ఫుసనాయ వినా గణనాయపి మనసికారో నత్థియేవాతి? యదిపి నత్థి, గణనా పన యథా కమ్మట్ఠానమనసికారస్స మూలభావతో పధానభావేన గహేతబ్బా, ఏవం అనుబన్ధనా ఠపనాయ తాయ వినా ఠపనాయ అసమ్భవతో. తస్మా సతిపి ఫుసనాయ నానన్తరికభావే గణనానుబన్ధనా ఏవ మూలభావతో పధానభావేన గహేత్వా ఇతరాసం తదభావం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘గణనానుబన్ధనావసేన వియ హి ఫుసనాఠపనావసేన విసుం మనసికారో నత్థీ’’తి. యది ఏవం తా కస్మా ఉద్దేసే విసుం గహితాతి ఆహ ‘‘ఫుట్ఠఫుట్ఠట్ఠానేయేవా’’తిఆది. తత్థ ఫుట్ఠఫుట్ఠట్ఠానేయేవ గణేన్తోతి ఇమినా గణనాయ ఫుసనా అఙ్గన్తి దస్సేతి. తేనాహ – ‘‘గణనాయ చ ఫుసనాయ చ మనసి కరోతీ’’తి. తత్థేవాతి ఫుట్ఠఫుట్ఠట్ఠానేయేవ. తేతి అస్సాసపస్సాసే. సతియా అనుబన్ధన్తోతి గణనావిధిం అనుగన్త్వా సతియా నిబన్ధన్తో, ఫుట్ఠోకాసేయేవ తే నిరన్తరం ఉపధారేన్తోతి అత్థో. అప్పనావసేన చిత్తం ఠపేన్తోతి యథా అప్పనా హోతి, ఏవం యథాఉపట్ఠితే నిమిత్తే చిత్తం ఠపేన్తో సమాదహన్తో. అనుబన్ధనాయ చాతిఆదీసు అనుబన్ధనాయ చ ఫుసనాయ చ ఠపనాయ చ మనసి కరోతీతి వుచ్చతీతి యోజనా. స్వాయమత్థోతి య్వాయం ‘‘ఫుట్ఠఫుట్ఠట్ఠానేయేవ గణేన్తో తత్థేవ గణనం పటిసంహరిత్వా తే సతియా అనుబన్ధన్తో’’తి వుత్తో, సో అయమత్థో. యా అచ్చన్తాయ న మినోతి న వినిచ్ఛినతి, సా మానస్స సమీపేతి ఉపమా యథా గోణో వియ గవయోతి.

పఙ్గుళోతి పీఠసప్పీ. దోలాతి పేఙ్ఖోలో. కీళతన్తి కీళన్తానం. మాతాపుత్తానన్తి అత్తనో భరియాయ పుత్తస్స చ. ఉభో కోటియోతి ఆగచ్ఛన్తస్స పురిమకోటిం, గచ్ఛన్తస్స పచ్ఛిమకోటిన్తి ద్వేపి కోటియో. మజ్ఝఞ్చాతి దోలాఫలకస్సేవ మజ్ఝం. ఉపనిబన్ధనత్థమ్భో వియాతి ఉపనిబన్ధనత్థమ్భో, నాసికగ్గం ముఖనిమిత్తం వా, తస్స మూలే సమీపే ఠత్వా. కథం ఠత్వా? సతియా వసేన. సతిఞ్హి తత్థ సూపట్ఠితం కరోన్తో యోగావచరో తత్థ ఠితో నామ హోతి అవయవధమ్మేన సముదాయస్స అపదిసితబ్బతో. నిమిత్తేతి నాసికగ్గాదినిమిత్తే. సతియా నిసిన్నోతి సతివసేన నిసీదన్తో. ‘‘సతిఞ్హి తత్థా’’తిఆదినా ఠానే వియ వత్తబ్బం. తత్థాతి ఫుట్ఠట్ఠానే. తేతి నగరస్స అన్తో బహి చ గతా మనుస్సా తేసం సఙ్గహా చ హత్థగతా. ఆదితో పభుతీతి ఉపమేయ్యత్థదస్సనతో పట్ఠాయ.

గాథాయం నిమిత్తన్తి ఉపనిబన్ధననిమిత్తం. అనారమ్మణమేకచిత్తస్సాతి ఏకస్స చిత్తస్స న ఆరమ్మణం, ఆరమ్మణం న హోన్తీతి అత్థో. అజానతో చ తయో ధమ్మేతి నిమిత్తం అస్సాసో పస్సాసోతి ఇమే నిమిత్తాదయో తయో ధమ్మే ఆరమ్మణకరణవసేన అవిన్దన్తస్స. చ-సద్దో బ్యతిరేకే. భావనాతి ఆనాపానస్సతిసమాధిభావనా. నుపలబ్భతీతి న ఉపలబ్భతి న సిజ్ఝతీతి అయం చోదనాగాథాయ అత్థో. దుతియా పన పరిహారగాథా సువిఞ్ఞేయ్యావ.

కథన్తి తాసం చోదనాపరిహారగాథానం అత్థం వివరితుం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. ఇమే తయో ధమ్మాతిఆదీసు పదయోజనాయ సద్ధిం అయమత్థనిద్దేసో – ఇమే నిమిత్తాదయో తయో ధమ్మా ఏకచిత్తస్స కథం ఆరమ్మణం న హోన్తి, అసతిపి ఆరమ్మణభావే న చిమే న చ ఇమే తయో ధమ్మా అవిదితా హోన్తి, కథఞ్చ న హోన్తి అవిదితా, తేసఞ్హి అవిదితత్తే చిత్తఞ్చ కథం విక్ఖేపం న గచ్ఛతి, పధానఞ్చ భావనాయ నిప్ఫాదకం వీరియఞ్చ కథం పఞ్ఞాయతి, నీవరణానం విక్ఖమ్భకం సమ్మదేవ సమాధానావహం భావనానుయోగసఙ్ఖాతం పయోగఞ్చ యోగీ కథం సాధేతి, ఉపరూపరి లోకియలోకుత్తరఞ్చ విసేసం కథమధిగచ్ఛతీతి.

ఇదాని తమత్థం కకచోపమాయ సాధేతుం ‘‘సేయ్యథాపీ’’తిఆది వుత్తం. భూమిభాగస్స విసమతాయ చఞ్చలే రుక్ఖే ఛేదనకిరియా న సుకరా సియా, తథా చ సతి కకచదన్తగతి దువిఞ్ఞేయ్యాతి ఆహ – ‘‘సమే భూమిభాగే’’తి. కకచేనాతి ఖుద్దకేన ఖరపత్తేన. తేనాహ ‘‘పురిసో’’తి. ఫుట్ఠకకచదన్తానన్తి ఫుట్ఠఫుట్ఠకకచదన్తానం వసేన. తేన కకచదన్తేహి ఫుట్ఠఫుట్ఠట్ఠానేయేవ పురిసస్స సతియా ఉపట్ఠానం దస్సేతి. తేనాహ – ‘‘న ఆగతే వా గతే వా కకచదన్తే మనసి కరోతీ’’తి.

కకచస్స ఆకడ్ఢనకాలే పురిసాభిముఖం పవత్తా ఆగతా, పేల్లనకాలే తతో విగతా గతాతి వుత్తా, న చ ఆగతా వా గతా వా కకచదన్తా అవిదితా హోన్తి సబ్బత్థ సతియా ఉపట్ఠితత్తా ఛిన్దితబ్బట్ఠానం అఫుసిత్వా గచ్ఛన్తానం ఆగచ్ఛన్తానఞ్చ కకచదన్తానం అభావతో. పధానన్తి రుక్ఖస్స ఛేదనవీరియం. పయోగన్తి తస్సేవ ఛేదనకిరియం. ఉపమాయం ‘‘విసేసమధిగచ్ఛతీ’’తి పదం పాళియం నత్థి, యోజేత్వా పన దస్సేతబ్బం. తేనేవ విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౨౭) ఉపమాయమ్పి ‘‘విసేసమధిగచ్ఛతీ’’తి పదం యోజేత్వావ వుత్తం. తంసంవణ్ణనాయఞ్చ ‘‘విసేసన్తి అనేకభావాపాదనం, తేన చ సాధేతబ్బం పయోజనవిసేస’’న్తి అత్థో వుత్తో.

యథా రుక్ఖోతిఆది ఉపమాసంసన్దనం. ఉపనిబన్ధతి ఆరమ్మణే చిత్తం ఏతాయాతి సతి ఉపనిబన్ధనా నామ, తస్సా అస్సాసపస్సాసానం సల్లక్ఖణస్స నిమిత్తన్తి ఉపనిబన్ధనానిమిత్తం, నాసికగ్గం ముఖనిమిత్తం వా. ఏవమేవన్తి యథా సో పురిసో కకచేన రుక్ఖం ఛిన్దన్తో ఆగతగతే కకచదన్తే అమనసికరోన్తోపి ఫుట్ఠఫుట్ఠట్ఠానేయేవ సతియా ఉపట్ఠపనేన ఆగతగతే కకచదన్తే జానాతి, సుత్తపదఞ్చ అవిరజ్ఝన్తో అత్థకిచ్చం సాధేతి, ఏవమేవం. నాసికగ్గే ముఖనిమిత్తేతి దీఘనాసికో నాసికగ్గే, ఇతరో ముఖం అసనం నిమీయతి ఛాదీయతి ఏతేనాతి ముఖనిమిత్తన్తి లద్ధనామే ఉత్తరోట్ఠే.

ఇదం పధానన్తి యేన వీరియారమ్భేన ఆరద్ధవీరియస్స యోగినో కాయోపి చిత్తమ్పి కమ్మనియం భావనాకమ్మక్ఖమం భావనాకమ్మయోగ్గం హోతి, ఇదం వీరియం పధానన్తి ఫలేన హేతుం దస్సేతి. ఉపక్కిలేసా పహీయన్తీతి చిత్తస్స ఉపక్కిలేసభూతాని నీవరణాని విక్ఖమ్భనవసేన పహీయన్తి. వితక్కా వూపసమ్మన్తీతి తతో ఏవ కామవితక్కాదయో మిచ్ఛావితక్కా ఉపసమం గచ్ఛన్తి, నీవరణప్పహానేన వా పఠమజ్ఝానాధిగమం దస్సేత్వా వితక్కవూపసమాపదేసేన దుతియజ్ఝానాదీనమధిగమమాహ. అయం పయోగోతి అయం ఝానాధిగమస్స హేతుభూతో కమ్మట్ఠానానుయోగో పయోగో. సంయోజనా పహీయన్తీతి దసపి సంయోజనాని మగ్గప్పటిపాటియా సముచ్ఛేదవసేన పహీయన్తి. అనుసయా బ్యన్తీ హోన్తీతి తథా సత్తపి అనుసయా అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనేన భఙ్గమత్తస్సపి అనవసేసతో విగతన్తా హోన్తి. ఏత్థ చ సంయోజనప్పహానం నామ అనుసయనిరోధేనేవ హోతి, పహీనేసు చ సంయోజనేసు అనుసయానం లేసోపి న భవిస్సతీతి చ దస్సనత్థం ‘‘సంయోజనా పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీ హోన్తీ’’తి వుత్తం. అయం విసేసోతి ఇమం సమాధిం నిస్సాయ అనుక్కమేన లబ్భమానో అయం సంయోజనప్పహానాదికో ఇమస్స సమాధిస్స విసేసోతి అత్థో.

యస్సాతి యేన. అనుపుబ్బన్తి అనుక్కమేన. పరిచితాతి పరిచిణ్ణా. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – ఆనాపానస్సతి యథా బుద్ధేన భగవతా దేసితా, తథా యేన దీఘరస్సపజఆననాదివిధినా అనుపుబ్బం పరిచితా సుట్ఠు భావితా, తతో ఏవ పరిపుణ్ణా సోళసన్నం వత్థూనం పారిపూరియా సబ్బసో పుణ్ణా, సో భిక్ఖు ఇమం అత్తనో ఖన్ధాదిలోకం పఞ్ఞోభాసేన పభాసేతి. యథా కిం? అబ్భా ముత్తోవ చన్దిమా అబ్భాదిఉపక్కిలేసవిముత్తో చన్దిమా తారకరాజా వియాతి. ‘‘అబ్భా ముత్తోవ చన్దిమా’’తి హి పదస్స నిద్దేసే మహికాదీనమ్పి వుత్తత్తా ఏత్థ ఆది-సద్దలోపో కతోతి వేదితబ్బో.

ఇధాతి కకచూపమాయ. అస్సాతి యోగినో. ఇధాతి వా ఇమస్మిం ఠానే. అస్సాతి ఉపమాభూతస్స కకచస్స. ఆగతగతవసేన యథా తస్స పురిసస్స అమనసికారో, ఏవం అస్సాసపస్సాసానం ఆగతగతవసేన అమనసికారమత్తమేవ ఆనయనప్పయోజనం. న చిరేనేవాతి ఇదం కతాధికారం సన్ధాయ వుత్తం. నిమిత్తన్తి పటిభాగనిమిత్తం. అవసేసజ్ఝానఙ్గపటిమణ్డితాతి వితక్కాదిఅవసేసజ్ఝానఙ్గపటిమణ్డితాతి వదన్తి, విచారాదీతి పన వత్తబ్బం నిప్పరియాయేన వితక్కస్స అప్పనాభావతో. సో హి పాళియం ‘‘అప్పనా బ్యప్పనా’’తి నిద్దిట్ఠో, తంసమ్పయోగతో వా యస్మా ఝానం అప్పనాతి అట్ఠకథావోహారో, ఝానఙ్గేసు చ సమాధి పధానం, తస్మా తం అప్పనాతి దస్సేన్తో ‘‘అవసేసజ్ఝానఙ్గపటిమణ్డితా అప్పనాసఙ్ఖాతా ఠపనా చ సమ్పజ్జతీ’’తి ఆహ. కస్సచి పన గణనావసేనేవ మనసికారకాలతో పభుతీతి ఏత్థ ‘‘అనుక్కమతో…పే… పత్తం వియ హోతీ’’తి ఏత్తకోవ గన్థో పరిహీనో, పురాణపోత్థకేసు పన కత్థచి సో గన్థో లిఖితోయేవ తిట్ఠతి.

సారద్ధకాయస్స కస్సచి పుగ్గలస్స. ఓనమతి వత్థికాదిపలమ్బనేన. వికూజతీతి సద్దం కరోతి. వలిం గణ్హాతీతి. తత్థ తత్థ వలినం హోతి. కస్మా? యస్మా సారద్ధకాయో గరుకో హోతీతి. కాయదరథవూపసమేన సద్ధిం సిజ్ఝమానో ఓళారికఅస్సాసపస్సాసనిరోధో బ్యతిరేకముఖేన తస్స సాధనం వియ వుత్తో. ఓళారికఅస్సాసపస్సాసనిరోధవసేనాతి అన్వయవసేన తదత్థస్స సాధనం. కాయదరథే వూపసన్తేతి చిత్తజరూపానం లహుముదుకమ్మఞ్ఞభావేన యో సేసతిసన్తతిరూపానమ్పి లహుఆదిభావో, సో ఇధ కాయస్స లహుభావోతి అధిప్పేతో. స్వాయం యస్మా చిత్తస్స లహుఆదిభావేన వినా నత్థి, తస్మా వుత్తం ‘‘కాయోపి చిత్తమ్పి లహుకం హోతీ’’తి.

ఓళారికే అస్సాసపస్సాసే నిరుద్ధేతిఆది హేట్ఠా వుత్తనయమ్హి విచేతబ్బాకారప్పత్తస్స కాయసఙ్ఖారస్స విచయనవిధిం దస్సేతుం ఆనీతం.

ఉపరూపరి విభూతానీతి భావనాబలేన ఉద్ధం ఉద్ధం పాకటాని హోన్తి. దేసతోతి పకతియా ఫుసనదేసతో, పుబ్బే అత్తనో ఫుసనవసేన ఉపధారితట్ఠానతో.

‘‘కత్థ నత్థీ’’తి ఠానవసేన ‘‘కస్స నత్థీ’’తి పుగ్గలవసేన చ వీమంసియమానమత్థం ఏకజ్ఝం కత్వా విభావేతుం ‘‘అన్తోమాతుకుచ్ఛియ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘యథా ఉదకే నిముగ్గస్స నిరుద్ధోకాసతాయ అస్సాసపస్సాసా న పవత్తన్తి, ఏవం అన్తోమాతుకుచ్ఛియం. యథా మతానం సముట్ఠాపకచిత్తాభావతో, ఏవం అసఞ్ఞీభూతానం ముచ్ఛాపరేతానం అసఞ్ఞీసు వా జాతానం, తథా నిరోధసమాపన్నాన’’న్తి ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన వుత్తం. మహాగణ్ఠిపదే పన ‘‘ముచ్ఛాపరేతానం చిత్తప్పవత్తియా దుబ్బలభావతో’’తి కారణం వుత్తం. చతుత్థజ్ఝానసమాపన్నానం ధమ్మతావసేనేవ నేసం అనుప్పజ్జనం, తథా రూపారూపభవసమఙ్గీనం. కేచి పన ‘‘అనుపుబ్బతో సుఖుమభావప్పత్తియా చతుత్థజ్ఝానసమాపన్నస్స, రూపభవే రూపానం భవఙ్గస్స చ సుఖుమభావతో రూపభవసమఙ్గీనం నత్థీ’’తి కారణం వదన్తి. అత్థియేవ తే అస్సాసపస్సాసా పారిసేసతోతి అధిప్పాయో యథావుత్తసత్తట్ఠానవినిముత్తస్స అస్సాసపస్సాసానం అనుప్పజ్జనట్ఠానస్స అభావతో. పకతిఫుట్ఠవసేనాతి పకతియా ఫుసనట్ఠానవసేన. నిమిత్తం ఠపేతబ్బన్తి సతియా తత్థ సుఖప్పవత్తనత్థం థిరతరం సఞ్ఞాణం పవత్తేతబ్బం. థిరసఞ్ఞాపదట్ఠానా హి సతి. ఇమమేవాతి ఇమం ఏవ అనుపట్ఠహన్తస్స కాయసఙ్ఖారస్స కణ్టకుట్ఠాపనఞాయేన ఉపట్ఠాపనవిధిమేవ. అత్థవసన్తి హేతుం. అత్థో హి ఫలం. సో యస్స వసేన పవత్తతి, సో అత్థవసోతి. ముట్ఠస్సతిస్సాతి వినట్ఠస్సతిస్స. అసమ్పజానస్సాతి సమ్పజఞ్ఞవిరహితస్స, భావేన్తస్స అనుక్కమేన అనుపట్ఠహన్తే అస్సాసపస్సాసే వీమంసిత్వా ‘‘ఇమే తే’’తి ఉపధారేతుం సమ్మదేవ జానితుఞ్చ సమత్థాహి సతిపఞ్ఞాహి విరహితస్సాతి అధిప్పాయో. ఇతో అఞ్ఞం కమ్మట్ఠానం. గరుకన్తి భారియం. సా చస్స గరుకతా భావనాయ సుదుక్కరభావేనాతి ఆహ ‘‘గరుకభావన’’న్తి.

ఉపరూపరి సన్తసుఖుమభావాపత్తితో ‘‘బలవతీ సువిసదా సూరా చ సతి పఞ్ఞా చ ఇచ్ఛితబ్బా’’తి వత్వా సుఖుమస్స నామ అత్థస్స సాధనేనపి సుఖుమేనేవ భవితబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. ఇదాని అనుపట్ఠహన్తానం అస్సాసపస్సాసానం పరియేసనుపాయం దస్సేన్తో ‘‘తాహి చ పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అనుపదన్తి పదానుపదం. చరిత్వాతి గోచరం గహేత్వా. తస్మింయేవ ఠానేతి ఉపనిబన్ధననిమిత్తసఞ్ఞితే ఠానే. యోజేత్వాతి మనసికారేన యోజేత్వా. ‘‘సతిరస్మియా బన్ధిత్వా’’తి వా వుత్తమేవత్థమాహ ‘‘తస్మింయేవ ఠానే యోజేత్వా’’తి. న హి ఉపమేయ్యే బన్ధనయోజనట్ఠానాని విసుం లబ్భన్తి. నిమిత్తన్తి ఉగ్గహనిమిత్తం పటిభాగనిమిత్తం వా. ఉభయమ్పి హి ఇధ ఏకజ్ఝం వుత్తం. తథా హి తూలపిచుఆది ఉపమత్తయం ఉగ్గహే యుజ్జతి, సేసం ఉభయత్థ. ఏకచ్చేతి ఏకే ఆచరియా.