౨. దుతియపారాజికం
అదుతియేన జినేన యం దుతియం పారాజికం పకాసితం, తస్స ఇదాని యస్మా సంవణ్ణనాక్కమో పత్తో, తస్మా యం సువిఞ్ఞేయ్యం, యఞ్చ పుబ్బే పకాసితం, తం సబ్బం వజ్జయిత్వా అస్స దుతియస్స అయం సంవణ్ణనా హోతీతి సమ్బన్ధో.
ధనియవత్థువణ్ణనా
౮౪. రాజగహేతి ఏత్థ దుగ్గజనపదట్ఠానవిసేససమ్పదాదియోగతో పధానభావేన రాజూహి గహితం పరిగ్గహితన్తి రాజగహన్తి ఆహ ‘‘మన్ధాతు…పే… వుచ్చతీ’’తి. తత్థ మహాగోవిన్దేన మహాసత్తేన పరిగ్గహితం రేణునా పరిగ్గహితమేవ హోతీతి మహాగోవిన్దగ్గహణం. మహాగోవిన్దపఅగ్గహితతాకిత్తనఞ్హి తదా రేణునా మగధరాజేన పరిగ్గహితభావూపలక్ఖణం. తస్స హి సో పురోహితో. ‘‘మహాగోవిన్దోతి మహానుభావో పురాతనో ఏకో మగధరాజా’’తి కేచి. పరిగ్గహితత్తాతి రాజధానీభావేన పరిగ్గహితత్తా. గయ్హతీతి గహో, రాజూనం గహోతి రాజగహం, నగరసద్దాపేక్ఖాయ నపుంసకనిద్దేసో. అఞ్ఞేపేత్థ పకారేతి ‘‘నగరమాపనేన రఞ్ఞా కారితసబ్బగహత్తా రాజగహం, గిజ్ఝకూటాదీహి పరిక్ఖిత్తత్తా పబ్బతరాజేహి పరిక్ఖిత్తగేహసదిసన్తిపి రాజగహం, సమ్పన్నభవనతాయ రాజమానం గేహన్తిపి రాజగహం, సువిహితారక్ఖతాయ అనత్థావహభావేన ఉపగతానం పటిరాజూనం గహం గేహభూతన్తిపి రాజగహం, రాజూహి దిస్వా సమ్మా పతిట్ఠాపితత్తా తేసం గహం గేహభూతన్తిపి రాజగహం. ఆరామరామణేయ్యకాదీహి రాజతే, నివాససుఖతాదినా సత్తేహి మమత్తవసేన గయ్హతి పరిగ్గయ్హతీతి వా రాజగహ’’న్తి ఏదిసే పకారే. సో పదేసో ఠానవిసేసభావేన ఉళారసత్తపరిభోగోతి ఆహ ‘‘తం పనేత’’న్తిఆది. తత్థ బుద్ధకాలే చక్కవత్తికాలే చాతి ఇదం యేభుయ్యవసేన వుత్తం. తేసన్తి యక్ఖానం. వసనవనన్తి ఆపానభూమిభూతం ఉపవనం. గిజ్ఝా ఏత్థ సన్తీతి గిజ్ఝం, కూటం. తం ఏతస్సాతి గిజ్ఝకూటో. గిజ్ఝో వియాతి వా గిజ్ఝం, కూటం. తం ఏతస్సాతి గిజ్ఝకూటో, పబ్బతో. గిజ్ఝసదిసకూటోతి గిజ్ఝకూటోతి వా మజ్ఝేపదలోపీసమాసో యథా ‘‘సాకపత్థవో’’తి, తస్మిం గిజ్ఝకూటే. తేనాహ ‘‘గిజ్ఝా’’తిఆది.
తతో పరం సఙ్ఘోతి తిణ్ణం జనానం ఉపరి సఙ్ఘో చతువగ్గకరణీయాదికమ్మప్పత్తత్తా. తస్మిం పబ్బతే సన్నిపతిత్వా సమాపత్తియా వీతినామేన్తీతి యథాఫాసుకట్ఠానే పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చా ఆగన్త్వా చేతియగబ్భే యమకమహాద్వారం వివరన్తా వియ తం పబ్బతం ద్విధా కత్వా అన్తో పవిసిత్వా రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాని మాపేత్వా తత్థ సమాపత్తియా వీతినామేన్తి.
కదా పనేతే తత్థ వసింసు? అతీతే కిర అనుప్పన్నే తథాగతే బారాణసిం ఉపనిస్సాయ ఏకస్మిం గామకే ఏకా కులధీతా ఖేత్తం రక్ఖతి, తస్సా ఖేత్తకుటియా వీహయో భజ్జన్తియా తత్థ మహాకరఞ్జపుప్ఫప్పమాణా మహన్తమహన్తా మనోహరా పఞ్చసతమత్తా లాజా జాయింసు. సా తే గహేత్వా మహతి పదుమినిపత్తే ఠపేసి. తస్మిఞ్చ సమయే ఏకో పచ్చేకసమ్బుద్ధో తస్సా అనుగ్గహత్థం అవిదూరే ఖేత్తపాళియా గచ్ఛతి. సా తం దిస్వా పసన్నమానసా సుపుప్ఫితం మహన్తం ఏకం పదుమం గహేత్వా తత్థ లాజే పక్ఖిపిత్వా పచ్చేకబుద్ధం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్చహి లాజసతేహి సద్ధిం తం పదుమపుప్ఫం దత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా ‘‘ఇమస్స, భన్తే, పుఞ్ఞస్స ఆనుభావేన ఆనుభావసమ్పన్నే పఞ్చసతపుత్తే లభేయ్య’’న్తి పఞ్చ పుత్తసతాని పత్థేసి. తస్మింయేవ ఖణే పఞ్చసతా మిగలుద్దకా సమ్భతసమ్భారా పరిపక్కపచ్చేకబోధిఞాణా తస్సేవ పచ్చేకబుద్ధస్స మధురమంసం దత్వా ‘‘ఏతిస్సా పుత్తా భవేయ్యామా’’తి పత్థయింసు. అతీతాసు అనేకాసు జాతీసు తస్సా పుత్తభావేన ఆగతత్తా తథా తేసం అహోసి. సా యావతాయుకం ఠత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తి, తతో చుతా జాతస్సరే పదుమగబ్భే నిబ్బత్తి. తమేకో తాపసో దిస్వా పటిజగ్గి. తస్సా పదసా విచరన్తియా పదుద్ధారే పదుద్ధారే భూమితో పదుమాని ఉట్ఠహన్తి. ఏకో వనచరకో దిస్వా బారాణసిరఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా తం ఆనేత్వా అగ్గమహేసిం అకాసి, తస్సా గబ్భో సణ్ఠాతి. మహాపదుమకుమారో మాతుకుచ్ఛియం వసి, సేసా బహి నిక్ఖన్తం గబ్భమలం నిస్సాయ సంసేదజభావేన నిబ్బత్తా. ‘‘ఓపపాతికభావేనా’’తి కేచి. తే వయప్పత్తా ఉయ్యానే పదుమస్సరే కీళన్తా ఏకేకస్మిం పదుమే నిసీదిత్వా ఖయవయం పట్ఠపేత్వా పచ్చేకబోధిఞాణం నిబ్బత్తయింసు. అయం తేసం బ్యాకరణగాథా అహోసి –
‘‘సరోరుహం పదుమపలాసమత్రజం, సుపుప్ఫితం భమరగణానుచిణ్ణం;
అనిచ్చతాయం వయతం విదిత్వా, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో’’తి. –
తస్మిం కాలే తే తత్థ వసింసు. తదా చస్స పబ్బతస్స ‘‘ఇసిగిలీ’’తి సమఞ్ఞా ఉదపాది. ఇమే ఇసయోతి ఇమే పచ్చేకబుద్ధఇసీ. సమా ఞాయతి ఏతాయాతి సమఞ్ఞా, నామన్తి అత్థో.
తిణచ్ఛదనా కుటియో మజ్ఝేపదలోపీసమాసం కత్వా, ఏకదేసే వా సముదాయవోహారవసేన ‘‘తిణకుటియో’’తి వుత్తా. ‘‘వస్సం ఉపగచ్ఛింసూ’’తి వచనతో వస్సూపగమనారహా సద్వారబన్ధా ఏవ వేదితబ్బాతి ఆహ ‘‘తిణచ్ఛదనా సద్వారబన్ధా కుటియో’’తి. వస్సం ఉపగచ్ఛన్తేనాతి వస్సావాసం ఉపగచ్ఛన్తేన. నాలకపటిపదన్తి ‘‘మోనేయ్యం తే ఉపఞ్ఞిస్స’’న్తిఆదినా (సు. ని. ౭౨౧) సత్థారా నాలకత్థేరస్స దేసితం పుథుజ్జనకాలతో పభుతి కిలేసచిత్తం అనుప్పాదేత్వా పటిపజ్జితబ్బం మోనేయ్యపటిపదం. తం పన పటిపదం సుత్వా నాలకత్థేరో తీసు ఠానేసు అప్పిచ్ఛో అహోసి దస్సనే సవనే పుచ్ఛాయాతి. సో హి దేసనాపరియోసానే పసన్నచిత్తో భగవన్తం వన్దిత్వా వనం పవిట్ఠో. పున ‘‘అహో వతాహం భగవన్తం పస్సేయ్య’’న్తి లోలభావం న జనేసి, అయమస్స దస్సనే అప్పిచ్ఛతా. తథా ‘‘అహో వతాహం పున ధమ్మదేసనం సుణేయ్య’’న్తి లోలభావం న జనేసి, అయమస్స సవనే అప్పిచ్ఛతా. తథా ‘‘అహో వతాహం పున మోనేయ్యపటిపదం పుచ్ఛేయ్య’’న్తి లోలభావం న జనేసి, అయమస్స పుచ్ఛాయ అప్పిచ్ఛతా.
సో ఏవం అప్పిచ్ఛో సమానో పబ్బతపాదం పవిసిత్వా ఏకవనసణ్డే ద్వే దివసాని న వసి, ఏకరుక్ఖమూలే ద్వే దివసాని న నిసీది, ఏకస్మిం గామే ద్వే దివసాని పిణ్డాయ న పావిసి. ఇతి వనతో వనం, రుక్ఖతో రుక్ఖం, గామతో గామం ఆహిణ్డన్తో అనురూపపటిపదం పటిపజ్జిత్వా అగ్గఫలే పతిట్ఠాసి. ఏకస్స భగవతో కాలే ఏకోయేవ నం పూరేతి. ఇమఞ్హి మోనేయ్యపటిపదం ఉక్కట్ఠం కత్వా పూరేన్తో భిక్ఖు సత్తేవ మాసాని జీవతి, మజ్ఝిమం కత్వా పూరేన్తో సత్త వస్సాని, ముదుకం కత్వా పూరేన్తో సోళస వస్సాని. అయం పన థేరో ఉక్కట్ఠం కత్వా పూరేసి, తస్మా సత్త మాసే ఠత్వా అత్తనో ఆయుసఙ్ఖారస్స పరిక్ఖయం ఞత్వా నహాయిత్వా నివాసేత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా దిగుణం సఙ్ఘాటిం పారుపిత్వా దసబలాభిముఖో పఞ్చపతిట్ఠితేన తం వన్దిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా హిఙ్గులకపబ్బతం నిస్సాయ ఠితకోవ అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయి. తస్స పరినిబ్బుతభావం ఞత్వా భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం తత్థ గన్త్వా సరీరకిచ్చం కత్వా ధాతుయో గాహాపేత్వా చేతియం పతిట్ఠాపేత్వా అగమాసి. ఏవరూపం పటిపదం పటిపన్నేనపి వస్సం ఉపగచ్ఛన్తేన ఛన్నే సద్వారబన్ధేయేవ ఠానే ఉపగన్తబ్బం. అప్పిచ్ఛతం నిస్సాయపి సిక్ఖాపదస్స అనతిక్కమనీయత్తం దస్సేతుం ‘‘నాలకపటిపదం పటిపన్నేనపీ’’తి వుత్తం.
పఞ్చన్నం ఛదనానన్తి తిణపణ్ణఇట్ఠకసిలాసుధాసఙ్ఖాతానం పఞ్చన్నం ఛదనానం. ‘‘న, భిక్ఖవే, అసేనాసనికేన వస్సం ఉపగన్తబ్బన్తి (మహావ. ౨౦౪) వచీభేదం కత్వా వస్సూపగమనం సన్ధాయేవ పటిక్ఖేపో, న ఆలయకరణవసేన ఉపగమనం సన్ధాయా’’తి వదన్తి. పాళియం పన అవిసేసత్తా అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘నాలకపటిపదం పటిపన్నేనపీ’’తిఆదినా అవిసేసేనేవ దళ్హం కత్వా వుత్తత్తా అసేనాసనికస్స నావాదిం వినా అఞ్ఞత్థ ఆలయో న వట్టతీతి అమ్హాకం ఖన్తి. నావాసత్థవజేసుయేవ హి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, నావాయం వస్సం ఉపగన్తు’’న్తిఆదినా (మహావ. ౨౦౩) సతి అసతి వా సేనాసనే వస్సూపగమనస్స విసుం అనుఞ్ఞాతత్తా ‘‘న, భిక్ఖవే, అసేనాసనికేన వస్సం ఉపగన్తబ్బ’’న్తి అయం పటిక్ఖేపో తత్థ న లబ్భతీతి అసతి సేనాసనే ఆలయవసేనపి నావాదీసు ఉపగమనం వుత్తం. అనుధమ్మతాతి వత్తం. రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాదీనీతి ఆది-సద్దేన వచ్చకుటిపస్సావట్ఠానాదిం సఙ్గణ్హాతి.
కతికవత్తాని చ ఖన్ధకవత్తాని చ అధిట్ఠాయాతి పరియత్తిధమ్మో నామ తివిధమ్పి సద్ధమ్మం పతిట్ఠాపేతి, తస్మా సక్కచ్చం ఉద్దిసథ ఉద్దిసాపేథ, సజ్ఝాయం కరోథ, పధానఘరే వసన్తానం సఙ్ఘట్టనం అకత్వా అన్తోవిహారే నిసీదిత్వా ఉద్దిసథ ఉద్దిసాపేథ, సజ్ఝాయం కరోథ, ధమ్మస్సవనం సమిద్ధం కరోథ, పబ్బాజేన్తా సోధేత్వా పబ్బాజేథ, సోధేత్వా ఉపసమ్పాదేథ, సోధేత్వా నిస్సయం దేథ. ఏకోపి హి కులపుత్తో పబ్బజ్జఞ్చ ఉపసమ్పదఞ్చ లభిత్వా సకలం సాసనం పతిట్ఠాపేతి. అత్తనో థామేన యత్తకాని సక్కోథ, తత్తకాని ధుతఙ్గాని సమాదియథ, అన్తోవస్సం నామేతం సకలదివసం రత్తియా చ పఠమపచ్ఛిమయామేసు అప్పమత్తేహి భవితబ్బం, వీరియం ఆరభితబ్బం. పోరాణకమహఆథేరాపి సబ్బపలిబోధే ఛిన్దిత్వా అన్తోవస్సే ఏకచరియవత్తం పూరయింసు. భస్సే మత్తం జానిత్వా దసవత్థుకకథం దసఅసుభదసానుస్సతిఅట్ఠతింసారమ్మణకథం కాతుం వట్టతి. ఆగన్తుకానం వత్తం కాతుం, సత్తాహకరణీయేన గతానం అపలోకేత్వా దాతుం వట్టతి. విగ్గాహికపిసుణఫరుసవచనాని మా వదథ, దివసే దివసే సీలాని ఆవజ్జేన్తా చతురారక్ఖం అహాపేన్తా మనసికారబహులా విహరథ, చేతియం వా బోధిం వా వన్దన్తేన గన్ధమాలం వా పూజేన్తేన పత్తం వా థవికాయ పక్ఖిపన్తేన న కథేతబ్బం, అన్తోగామే మనుస్సేహి సద్ధిం పచ్చయసంయుత్తకథా వా విసభాగకథా వా న కథేతబ్బా, రక్ఖితిన్ద్రియేహి భవితబ్బం, ఖన్ధకవత్తఞ్చ సేఖియవత్తఞ్చ పూరేతబ్బన్తి ఏవమాదినా కతికవత్తాని ఖన్ధకవత్తాని చ అధిట్ఠహిత్వా.
‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, వస్సంవుట్ఠానం తీహి ఠానేహి పవారేతు’’న్తి (మహావ. ౨౦౯) వుట్ఠవస్సానం పవారణాయ అనుఞ్ఞాతత్తా ఇమస్స సుత్తస్స వసేన పవారణాదివసస్స అరుణుగ్గమనతో పట్ఠాయ అప్పవారితాపి ‘‘వుట్ఠవస్సా’’తి వుచ్చన్తి. కిఞ్చాపి ‘‘ఇమం తేమాసం వస్సం ఉపేమీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౮౪) వచనతో పవారణాదివసస్స తేమాసన్తోగధత్తా తం దివసం యావ న పవారేన్తి, తావ వస్సం వసన్తా నామ హోన్తి, తథాపి ఏకదేసేన అవుట్ఠమ్పి తం దివసం వుట్ఠభాగాపేక్ఖాయ వుట్ఠమేవ హోతీతి కత్వా ఏవం వుత్తం కతాకతభాగాపేక్ఖాయ సముదాయే పవత్తకతాకతవోహారో వియ. విప్పకతఞ్హి యం కిఞ్చి ‘‘కతాకత’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, వస్సంవుట్ఠానం కథినం అత్థరితు’’న్తి (మహావ. ౩౦౬) ఇమస్స పన సుత్తస్స వసేన నిప్పరియాయతో మహాపవారణాయ పవారితా పాటిపదదివసతో పట్ఠాయ ‘‘వుట్ఠవస్సా’’తి వుచ్చన్తీతి దస్సేతుం ‘‘మహాపవారణాయ పవారితా’’తిఆది వుత్తం. పాటిపదదివసతో పట్ఠాయ హి వస్సానస్స పచ్ఛిమే మాసే కథినత్థారో అనుఞ్ఞాతో పరివారే ‘‘కథినస్స అత్థారమాసో జానితబ్బోతి వస్సానస్స పచ్ఛిమో మాసో జానితబ్బో’’తి (పరి. ౪౧౨) వుత్తత్తా. ‘‘మహాపవారణాయ పవారితా’’తి ఇదఞ్చ పురిమికాయ వస్సూపగతానం సభావదస్సనమత్తం, కేనచి అన్తరాయేన అప్పవారితాపి ‘‘వుట్ఠవస్సా’’ఇచ్చేవ వుచ్చన్తి.
‘‘ఆపుచ్ఛితబ్బా’’తి వత్వా ఇదాని ఆపుచ్ఛనవిధిం దస్సేన్తో ‘‘సచే ఇమం కుటి’’న్తిఆదిమాహ. పటిజగ్గనకం వా న లభతీతి విహారపచ్చన్తే కతే పటిజగ్గనకం న లభతి. తే పన భిక్ఖూ జనపదచారికం పక్కమింసూతి సమ్బన్ధో. అద్ధానగమనే చారికావోహారో సాసనే నిరుళ్హో. కిఞ్చాపి అయం చారికా నామ మహాజనసఙ్గహత్థం బుద్ధానంయేవ లబ్భతి, బుద్ధే ఉపాదాయ పన రుళ్హీసద్దవసేన సావకానమ్పి వుచ్చతి కిలఞ్జాదీహి కతబీజనీనమ్పి తాలవణ్టవోహారో వియ. సఙ్గోపేత్వాతి ఏకస్మిం పదేసే రాసిం కత్వా. ఇదాని తమేవ సఙ్గోపనవిధిం దస్సేన్తో ‘‘యథా చ ఠపిత’’న్తిఆదిమాహ. న ఓవస్సీయతీతి అనోవస్సకం, కమ్మని అక-సద్దో దట్ఠబ్బో. యథా చ ఠపితం న ఓవస్సీయతి న తేమీయతీతి అత్థో.
అనవయోతి ఏత్థ వయోతి హాని ‘‘ఆయవయో’’తిఆదీసు వియ. నత్థి ఏతస్స అత్తనో సిప్పే వయో ఊనతాతి అవయోతి ఆహ ‘‘అనూనో పరిపుణ్ణసిప్పో’’తి. ఆచరియస్స కమ్మం ఆచరియకన్తి ఆహ ‘‘ఆచరియకమ్మే’’తి. పిట్ఠసఙ్ఘాటో ద్వారబాహా, కట్ఠకమ్మం థమ్భాది. తేలతమ్బమత్తికాయాతి తేలమిస్సతమ్బమత్తికాయ.
౮౫. కుటికాయ కరణభావన్తి కుటియా కతభావం. సద్దసత్థవిదూహి కిం-సద్దయోగే అనాగతవచనస్స ఇచ్ఛితత్తా వుత్తం ‘‘తస్స లక్ఖణం సద్దసత్థతో పరియేసితబ్బ’’న్తి. మేత్తాపుబ్బభాగన్తి మేత్తాఝానస్స పుబ్బభాగభూతం సబ్బసత్తేసు హితఫరణమత్తం. కస్మా పనేతం వుత్తం, నను అనుద్దయా-సద్దో కరుణాయ పవత్తతీతి? సచ్చమేతం, అయం పన అనుద్దయాసద్దో అనురక్ఖణమత్థం అన్తోనీతం కత్వా పవత్తమానో మేత్తాయ కరుణాయ చ పవత్తతీతి ఇధ మేత్తాయ పవత్తమానో వుత్తో, తస్మా సువుత్తమేతం ‘‘ఏతేన మేత్తాపుబ్బభాగం దస్సేతీ’’తి. కరుణాపుబ్బభాగన్తి కరుణాఝానస్స పుబ్బభాగభూతం సత్తేసు అనుకమ్పమత్తం. చిక్ఖల్లం మత్తికా, తస్స మద్దనం ఉదకం ఆసిఞ్చిత్వా హత్థాదీహి పరిమద్దనం. మేత్తాకరుణానన్తి అప్పనాప్పత్తమేత్తాకరుణానం. కిఞ్చాపి థేరేన సఞ్చిచ్చ ఖుద్దానుఖుద్దకా పాణా మరణాధిప్పాయేన న బ్యాబాధితా, తథాపి కరుణాయ అభావేన ‘‘ఏవం కతే ఇమే పాణా వినస్సిస్సన్తీ’’తి అనుపపరిక్ఖిత్వా కతత్తా థేరం విగరహి. జనానం సమూహో జనతాతి ఆహ ‘‘పచ్ఛిమో జనసమూహో’’తి. పాతబ్యభావన్తి వినాసేతబ్బతం. పాణాతిపాతం కరోన్తానన్తి థేరేన అకతేపి పాణాతిపాతే పరేహి సల్లక్ఖణాకారం దస్సేతి. ఇమస్స దిట్ఠానుగతిన్తి ఇమస్స దిట్ఠియా అనుగమనం. ఘంసితబ్బేతి ఘట్టయితబ్బే, వినాసితబ్బేతి అత్థో. ఏవం మఞ్ఞీతి యథా థేరేన కతం, ఏవం మా మఞ్ఞి. ‘‘మా పచ్ఛిమా జనతా పాణేసు పాతబ్యతం ఆపజ్జీ’’తి వచనతో యో భిక్ఖు ఇట్ఠకపచనపత్తపచనకుటికరణవిహారకారాపనవిహారసమ్మజ్జనపటగ్గిదానకూపపోక్ఖరణీఖణాపనాదీసు యత్థ ‘‘ఖుద్దానుఖుద్దకానం పాణానం విహింసా భవిస్సతీ’’తి జానాతి, తేన తాదిసే పదేసే కప్పియవచనం వత్వాపి న తం కమ్మం కారేతబ్బన్తి దస్సేతి.
తత్థ తత్థ వుత్తమేవ ఆపత్తిన్తి పథవీఖణనభూతగామపాతబ్యతాదీసు వుత్తపాచిత్తియాదిఆపత్తిం. ఆదికమ్మికత్తా అనాపత్తీతి కుటికరణపచ్చయా అనాపత్తి. సిక్ఖాపదం అతిక్కమిత్వాతి ‘‘న చ, భిక్ఖవే, సబ్బమత్తికామయా కుటికా కాతబ్బా, యో కరేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదం అతిక్కమిత్వా. యది అఞ్ఞేన కతం లభిత్వా వసన్తస్స అనాపత్తి సియా, న భగవా తం కుటికం భిన్దాపేయ్యాతి ఆహ – ‘‘కతం లభిత్వా తత్థ వసన్తానమ్పి దుక్కటమేవా’’తి. యథా వా తథా వా మిస్సా హోతూతి హేట్ఠా మత్తికా ఉపరి దబ్బసమ్భారాతిఆదినా యేన కేనచి ఆకారేన మిస్సా హోతు. గిఞ్జకావసథసఙ్ఖేపేనాతి ఏత్థ గిఞ్జకా వుచ్చన్తి ఇట్ఠకా, గిఞ్జకాహి ఏవ కతో ఆవసథో గిఞ్జకావసథో. ఇట్ఠకామయస్స ఆవసథస్సేతం అధివచనం. తం కిర ఆవసథం యథా సుధాపరికమ్మేన పయోజనం నత్థి, ఏవం ఇట్ఠకాహి ఏవ చినిత్వా ఛాదేత్వా కరోన్తి, తులాదణ్డకవాటఫలకాని పన దారుమయానేవ. వికిరన్తాతి చుణ్ణవిచుణ్ణం కరోన్తా.
కిస్సాతి కేన కారణేన. వయకమ్మమ్పి అత్థీతి ద్వారకవాటాదిఅభిసఙ్ఖరణాదీసు కతవయకమ్మమ్పి అత్థి. భిక్ఖూనం అకప్పియత్తా ఏవ తిత్థియవతానురూపత్తా తిత్థియధజో. మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తకారణేసు అత్తనో అధిప్పేతకారణద్వయం పతిట్ఠాపేత్వా అపరానిపి తత్థ వుత్తకారణాని దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘అట్ఠకథాయం పన అఞ్ఞానిపి కారణాని వుత్తానీ’’తిఆది. తత్థ సత్తానుద్దయాయాతి తాదిసాయ కుటికాయ కరణపచ్చయా వినస్సమానసత్తేసు అనుద్దయాయ. యస్మా సబ్బమత్తికామయా కుటి సుకరా భిన్దితుం, తస్మా తత్థ ఠపితం పత్తచీవరాది అగుత్తం హోతి, చోరాదీహి అవహరితుం సక్కా. తేన వుత్తం ‘‘పత్తచీవరగుత్తత్థాయా’’తి. సేనాసనబాహుల్లపటిసేధనత్థాయాతి సేనాసనానం బహుభావనిసేధనత్థాయ, తాదిసస్స వా సేనాసనస్స అభిసఙ్ఖరణే భిక్ఖూనం ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీని సేసకమ్మాని పరిచ్చజిత్వా నిచ్చబ్యావటతానిసేధనత్థం. అనుపవజ్జోతి దోసం ఆరోపేత్వా న వత్తబ్బో.
పాళిముత్తకవినిచ్ఛయవణ్ణనా
పాళిముత్తకవినిచ్ఛయేసు తఞ్చ ఖో…పే… న వణ్ణమట్ఠత్థాయాతి ఇదం ఛత్తదణ్డగ్గాహకసలాకపఞ్జరవినన్ధనం సన్ధాయాతి వదన్తి. సబ్బత్థాతి ఛత్తదణ్డే సబ్బత్థ. ఆరగ్గేనాతి నిఖాదనముఖేన. ఘటకమ్పి వాళరూపమ్పి భిన్దిత్వా ధారేతబ్బన్తి సచే తాదిసం అకప్పియఛత్తం లభతి, ఘటకమ్పి వాళరూపమ్పి భిన్దిత్వా తచ్ఛేత్వా ధారేతబ్బం. సుత్తకేన వా దణ్డో వేఠేతబ్బోతి యథా ఛత్తదణ్డే లేఖా న పఞ్ఞాయతి, తథా వేఠేతబ్బో. దణ్డబున్దేతి దణ్డమూలే, ఛత్తదణ్డస్స హేట్ఠిమతలేతి అత్థో. ఛత్తమణ్డలికన్తి ఛత్తస్స అన్తో ఖుద్దకమణ్డలం. ఉక్కిరిత్వాతి ఉట్ఠపేత్వా. సా వట్టతీతి యదిపి రజ్జుకేహి న బన్ధన్తి, బన్ధితుం పన యుత్తట్ఠానత్తా వట్టతి.
నానాసుత్తకేహీతి నానావణ్ణేహి సుత్తేహి. ఇదఞ్చ తథా కరోన్తానం కరణప్పకారదస్సనత్థం వుత్తం, ఏకవణ్ణసుత్తకేనపి వుత్తప్పకారేన సిబ్బితుం న వట్టతియేవ. పట్టముఖేతి పట్టకోటియం. ద్విన్నం పట్టానం సఙ్ఘట్టితట్ఠానం సన్ధాయేతం వుత్తం. పరియన్తేతి చీవరపరియన్తే. చీవరఅనువాతం సన్ధాయేతం వుత్తం. వేణిన్తి వరకసీసాకారేన సిబ్బనం. సఙ్ఖలికన్తి బిళాలబన్ధనాకారేన సిబ్బనం. ‘‘వేణిం సఙ్ఖలిక’’న్తి చేత్థ ఉపయోగవచనం ‘‘కరోన్తీ’’తి కరణకిరియాపేక్ఖం. అగ్ఘియగయముగ్గరాదీనీతి ఏత్థ అగ్ఘియం నామ చేతియసణ్ఠానేన సిబ్బనం, మూలే తనుకం అగ్గే మహన్తం కత్వా గదాకారేన సిబ్బనం గయా, మూలే చ అగ్గే చ ఏకసదిసం కత్వా ముగ్గరాకారేన సిబ్బనం ముగ్గరో. కక్కటక్ఖీని ఉక్కిరన్తీతి గణ్ఠికపట్టపాసకపట్టానం అన్తే పాళిబద్ధం కత్వా కక్కటకానం అక్ఖిసణ్ఠానం ఉట్ఠపేన్తి, కరోన్తీతి అత్థో. ‘‘కోణసుత్తపిళకాతి గణ్ఠికపాసకపట్టానం కోణేహి నీహటసుత్తానం కోటియో’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కథం పన తా పిళకా దువిఞ్ఞేయ్యరూపా కాతబ్బాతి? కోణేహి నీహటసుత్తానం అన్తేసు ఏకవారం గణ్ఠికకరణేన వా పున నివత్తేత్వా సిబ్బనేన వా దువిఞ్ఞేయ్యసభావం కత్వా సుత్తకోటియో రస్సం కత్వా ఛిన్దితబ్బా. ధమ్మసిరిత్థేరేన పన –
‘‘కోణసుత్తా చ పిళకా, దువిఞ్ఞేయ్యావ కప్పరే’’తి –
వుత్తం. తథా ఆచరియబుద్ధదత్తత్థేరేనపి –
‘‘సుత్తా చ పిళకా తత్థ, దువిఞ్ఞేయ్యావ దీపితా’’తి –
వుత్తం. తస్మా తేసం మతేన కోణసుత్తా చ పిళకా చ కోణసుత్తపిళకాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
మణినాతి మసారగల్లాదిపాసాణేన. న ఘట్టేతబ్బన్తి న ఘంసితబ్బం, అంసబద్ధకకాయబన్ధనాని పన సఙ్ఖాదీహి ఘంసితుం వట్టతి. పాసకం కత్వా బన్ధితబ్బన్తి రజనకాలే బన్ధితబ్బం, సేసకాలే మోచేత్వా ఠపేతబ్బం. గణ్ఠికేతి దన్తమయాదిగణ్ఠికే. పిళకాతి బిన్దుం బిన్దుం కత్వా ఉట్ఠాపేతబ్బపిళకా.
‘‘తేలవణ్ణోతి సమణసారుప్పవణ్ణం సన్ధాయ వుత్తం, మణివణ్ణం పన పత్తం అఞ్ఞేన కతం లభిత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. పత్తమణ్డలేతి తిపుసీసాదిమయే పత్తమణ్డలే. ‘‘న, భిక్ఖవే, చిత్రాని పత్తమణ్డలాని ధారేతబ్బాని రూపకాకిణ్ణాని భిత్తికమ్మకతానీ’’తి (చూళవ. ౨౫౩) వుత్తత్తా ‘‘భిత్తికమ్మం న వట్టతీ’’తి వుత్తం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, మకరదన్తకం ఛిన్దితు’’న్తి వచనతో ‘‘మకరదన్తకం పన వట్టతీ’’తి వుత్తం.
మకరముఖన్తి మకరముఖసణ్ఠానం. దేడ్ఢుభసీసన్తి ఉదకసప్పసీససణ్ఠానం. అచ్ఛీనీతి కుఞ్జరచ్ఛిసణ్ఠానాని. రజ్జుకకాయబన్ధనం ఏకమేవ వట్టతీతి రజ్జుకం బన్ధన్తేన ఏకగుణమేవ కత్వా బన్ధితుం వట్టతి, మజ్ఝే భిన్దిత్వా దిగుణం కత్వా బన్ధితుం న వట్టతి, దిగుణం పన అకత్వా ఏకరజ్జుకమేవ సతవారమ్పి పునప్పునం ఆవిజ్జిత్వా బన్ధితుం వట్టతి. ఏకమ్పి న వట్టతీతి ఏకగుణమ్పి కత్వా బన్ధితుం న వట్టతి. బహురజ్జుకే…పే... వట్టతీతి ఇదం కాయబన్ధనం సన్ధాయ వుత్తం, న దసా సన్ధాయ. ఈదిసఞ్హి కాయబన్ధనం బన్ధితుం వట్టతి. తేనేవ ఆచరియబుద్ధదత్తత్థేరేన వుత్తం –
‘‘ఏకరజ్జుమయం వుత్తం, మునినా కాయబన్ధనం;
పఞ్చపామఙ్గసణ్ఠానం, ఏకమ్పి చ న వట్టతి.
‘‘రజ్జుకే ఏకతో కత్వా, బహూ ఏకాయ రజ్జుయా;
నిరన్తరఞ్హి వేఠేత్వా, కతం వట్టతి బన్ధితు’’న్తి.
మురజం పన కాయబన్ధనం న వట్టతి ‘‘న, భిక్ఖవే, ఉచ్చావచాని కాయబన్ధనాని ధారేతబ్బాని కలాబుకం దేడ్ఢుభకం మురజం మద్దవీణం, యో ధారేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (చూళవ. ౨౭౮) వుత్తత్తా. కిం పన బహురజ్జుకే ఏకతో కత్వా ఏకేన నిరన్తరం వేఠేత్వా కతం మురజసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతీతి? ఆమ న గచ్ఛతి. మురజఞ్హి నామ నానావణ్ణేహి సుత్తేహి మురజవట్టిసణ్ఠానం వేఠేత్వా కతం. కేచి పన ‘‘మురజన్తి బహురజ్జుకే ఏకతో సఙ్కడ్ఢిత్వా ఏకాయ రజ్జుయా పలివేఠేత్వా కతరజ్జూ’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. యది చేతం మురజం సియా, ‘‘బహురజ్జుకే ఏకతో కత్వా ఏకేన నిరన్తరం వేఠేత్వా కతం బహురజ్జుక’’న్తి న వత్తబ్బం, ‘‘తం వట్టతీ’’తి ఇదం విరుజ్ఝేయ్య. మురజం పన పామఙ్గసణ్ఠానఞ్చ దసాసు వట్టతి ‘‘కాయబన్ధనస్స దసా జీరన్తి. అనుజానామి, భిక్ఖవే, మురజం మద్దవీణ’’న్తి (చూళవ. ౨౭౮) వుత్తత్తా. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, మురజం మద్దవీణన్తి ఇదం దసాసుయేవ అనుఞ్ఞాత’’న్తి.
కాయబన్ధనవిధేతి ‘‘కాయబన్ధనస్స పవనన్తో జీరతి. అనుజానామి, భిక్ఖవే, విధ’’న్తి వుత్తత్తా కాయబన్ధనస్స పాసన్తే దసామూలే తస్స థిరభావత్థం కత్తబ్బే దన్తవిసాణాదిమయే విధే. ‘‘అట్ఠ మఙ్గలాని నామ సఙ్ఖో చక్కం పుణ్ణకుమ్భో గయా సిరీవచ్ఛో అఙ్కుసో ధజం సోవత్థిక’’న్తి వదన్తి. పరిచ్ఛేదలేఖామత్తన్తి ఉభోసు కోటీసు కాతబ్బపరిచ్ఛేదరాజిమత్తం. ‘‘ఉజుకమేవా’’తి వుత్తత్తా చతురస్సాదివఙ్కగతికం న వట్టతి. ‘‘ఛత్తదణ్డధమ్మకరణఅఞ్జననాళికా నానావణ్ణలేఖాపఅకమ్మకతా న వట్టన్తీ’’తి వదన్తి.
ఆరకణ్టకేతి పోత్థకాదిఅభిసఙ్ఖరణత్థం కతే దీఘముఖసత్థకే. వట్టమణికన్తి వట్టం కత్వా అగ్గకోటియం ఉట్ఠాపేతబ్బపుబ్బుళం. అఞ్ఞం వా వణ్ణమట్ఠన్తి ఇమినా పిళకాదిం సఙ్గణ్హాతి. మణికన్తి ఏకావట్టమణి. పిళకన్తి సాసపమత్తికా ముత్తరాజిసదిసా బహువట్టలేఖా. ‘‘ఇమస్మిం అధికారే అవుత్తత్తా లేఖనియం యం కిఞ్చి వణ్ణమట్ఠం వట్టతీ’’తి వదన్తి. వలితకన్తి మజ్ఝే వలిం ఉట్ఠాపేత్వా. మణ్డలం హోతీతి ఉత్తరారణియా పవేసనత్థం ఆహటమణ్డలం హోతి.
కిఞ్చాపి ఏత్థ దన్తకట్ఠచ్ఛేదనవాసియేవ వుత్తా, మహావాసియమ్పి పన న వట్టతియేవ. ఉజుకమేవ బన్ధితున్తి సమ్బన్ధో. ‘‘ఉభోసు వా పస్సేసు ఏకపస్సేవా’’తి వచనసేసో. కత్తరయట్ఠికోటియం కతఅయోవలయానిపి వట్టన్తి, యేసం అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్ఘట్టనేన సద్దో నిచ్ఛరతి.
ఆమణ్డసారకేతి ఆమలకేహి కతభాజనే. భూమత్థరణేతి చిత్తకటసారకచిత్తత్థరణాదికే పరికమ్మకతాయ భూమియా అత్థరితబ్బఅత్థరణే. పానీయఘటేతి ఇమినా కుణ్డికసరకేపి సఙ్గణ్హాతి. బీజనేతి చతురస్సబీజనే. సబ్బం…పే… వట్టతీతి యథావుత్తేసు మఞ్చపీఠాదీసు ఇత్థిరూపం వినా సబ్బం మాలాకమ్మలతాకమ్మాది వణ్ణమట్ఠం భిక్ఖునో వట్టతి. సేనాసనే కిఞ్చి పటిసేధేతబ్బం నత్థి అఞ్ఞత్ర విరుద్ధసేనాసనాతి ఏత్థాయమధిప్పాయో – సేనాసనపరిక్ఖారేసు పటిసేధేతబ్బం నామ కిఞ్చి నత్థి, విరుద్ధసేనాసనం పన సయమేవ పటిక్ఖిపితబ్బన్తి. అఞ్ఞేసన్తి సీమసామినో వుత్తా. రాజవల్లభా పరనికాయికాపి ఏకనికాయికాపి ఉపోసథపవారణానం అన్తరాయకరా అలజ్జినో రాజకులూపగా వుచ్చన్తి. తేసం లజ్జిపరిసాతి తేసం సీమసామికానం పక్ఖా హుత్వా అనుబలం దాతుం సమత్థా లజ్జిపరిసా. సుకతమేవాతి అఞ్ఞేసం సన్తకేపి అత్తనో సీమాయ అన్తోవుత్తవిధినా కతం సుకతమేవ.
పాళిముత్తకవినిచ్ఛయవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮౬. దేవేన గహితదారూనీతి రఞ్ఞా పరిగ్గహితదారూని, రఞ్ఞో సన్తకానీతి వుత్తం హోతి. ఖణ్డాఖణ్డం కరోన్తోతి ఖుద్దకం మహన్తఞ్చ ఖణ్డం కరోన్తో.
౮౭. కులభోగఇస్సరియాదీహి మహతీ మత్తా పమాణం ఏతస్సాతి మహామత్తో. తేనాహ – ‘‘మహతియా ఇస్సరియమత్తాయ సమన్నాగతో’’తి.
౮౮. అవజ్ఝాయన్తీతి హేట్ఠా కత్వా ఓలోకేన్తి, చిన్తేన్తి వా. తేనాహ ‘‘అవజానన్తా’’తిఆది. లామకతో వా చిన్తేన్తీతి నిహీనతో చిన్తేన్తి. కథేన్తీతి ‘‘కిం నామేతం కిం నామేత’’న్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం కథేన్తి.
కథం పనేత్థ ‘‘దారూనీ’’తి బహువచనం ‘‘అదిన్న’’న్తి ఏకవచనేన సద్ధిం సమ్బన్ధముపగచ్ఛతీతి ఆహ – ‘‘అదిన్నం ఆదియిస్సతీతి అయం ఉజ్ఝాయనత్థో’’తిఆది. ఉజ్ఝాయనస్స అదిన్నాదానవిసయత్తా అదిన్నాదానం ఉజ్ఝాయనత్థోతి వుత్తం. సతిపి పనేత్థ గోపకేన దిన్నదారూనం గహణే ఉజుకం అవత్వా లేసేన గహితత్తా థేరో ‘‘అదిన్నం ఆదియీ’’తి వేదితబ్బో. వచనభేదేతి ఏకవచనబహువచనానం భేదే.
సబ్బావన్తం పరిసన్తి భిక్ఖుభిక్ఖునీఆదిసబ్బావయవవన్తం పరిసం. సబ్బా చతుపరిససఙ్ఖఆతా పజా ఏత్థ అత్థీతి సబ్బావన్తా, పరిసా. సేనా ఏతస్స అత్థీతి సేనికో, సేనికో ఏవ సేనియో. బిమ్బిసారోతి తస్స నామన్తి ఏత్థ బిమ్బీతి సువణ్ణం, తస్మా సారసువణ్ణసదిసవణ్ణతాయ బిమ్బిసారోతి వుచ్చతీతి వేదితబ్బో. చతుత్థో భాగో పాదోతి వేదితబ్బోతి ఇమినావ సబ్బజనపదేసు కహాపణస్స వీసతిమో భాగో మాసకోతి ఇదఞ్చ వుత్తమేవ హోతీతి దట్ఠబ్బం. పోరాణసత్థానురూపం లక్ఖణసమ్పన్నా ఉప్పాదితా నీలకహాపణాతి వేదితబ్బా. రుద్రదామేన ఉప్పాదితో రుద్రదామకో. సో కిర నీలకహాపణస్స తిభాగం అగ్ఘతి. యస్మిం పదేసే నీలకహాపణా న సన్తి, తత్థాపి నీలకహాపణానం వళఞ్జనట్ఠానే చ అవళఞ్జనట్ఠానే చ సమానఅగ్ఘవసేన పవత్తమానం భణ్డం గహేత్వా నీలకహాపణవసేనేవ పరిచ్ఛేదో కాతబ్బోతి వదన్తి.
ధనియవత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.
తస్సత్థో…పే… వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బోతి ఇమినా ‘‘భగవతా భిక్ఖూనం ఇదం సిక్ఖాపదం ఏవం పఞ్ఞత్తం హోతి చ, ఇదఞ్చ అఞ్ఞం వత్థు ఉదపాదీ’’తి ఏవం పఠమపారాజికవణ్ణనాయం (పారా. అట్ఠ. ౧.౩౯) వుత్తనయేన తస్సత్థో వేదితబ్బో. ‘‘ఇదాని యం తం అఞ్ఞం వత్థు ఉప్పన్నం, తం దస్సేతుం ‘తేన ఖో పన సమయేనా’తిఆదిమాహా’’తి ఏవం అనుపఞ్ఞత్తిసమ్బన్ధో చ తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బోతి దస్సేతి.
౯౦-౯౧. రజకా అత్థరన్తి ఏత్థాతి రజకత్థరణం, రజకత్థరణన్తి రజకతిత్థం వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘రజకతిత్థం గన్త్వా’’తి. వుత్తమేవత్థం విభావేన్తో ఆహ ‘‘తఞ్హీ’’తిఆది.
పదభాజనీయవణ్ణనా
౯౨. ‘‘అభినవనివిట్ఠో ఏకకుటికాదిగామో యావ మనుస్సా పవిసిత్వా వాసం న కప్పేన్తి, తావ గామసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతీ’’తి వదన్తి, తస్మా తత్థ గామప్పవేసనాపుచ్ఛాదికిచ్చమ్పి నత్థి. యక్ఖపరిగ్గహభూతోతి సఉపద్దవవసేన వుత్తం, యక్ఖనగరాదిం వా సఙ్గణ్హాతి. యక్ఖనగరమ్పి ఆపణాదీసు దిస్సమానేసు గామసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, అదిస్సమానేసు న గచ్ఛతి, తస్మా యక్ఖనగరమ్పి పవిసన్తేన ఆపణాదీసు దిస్సమానేసు సబ్బం గామప్పవేసనవత్తం కాతబ్బం, అదిస్సమానేసు న కాతబ్బన్తి వదన్తి. పునపి ఆగన్తుకామాతి ఇమినా తేసం తత్థ సాపేక్ఖభావం దస్సేతి. యతో పన నిరపేక్ఖావ హుత్వా పక్కమన్తి, సో గామసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి, తస్మా తత్థ గామప్పవేసనాపుచ్ఛాదికిచ్చమ్పి నత్థి.
నను చ ‘‘గామా వా అరఞ్ఞా వా’’తి ఏత్తకమేవ మాతికాయం వుత్తం, తస్మా గామలక్ఖణం దస్సేత్వా అరఞ్ఞమేవ దస్సేతబ్బం సియా, గామూపచారో నామాతిఆది పన కస్మా వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘గామూపచారోతిఆది అరఞ్ఞపరిచ్ఛేదదస్సనత్థం వుత్త’’న్తి. గామూపచారే హి దస్సితే ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ అవసేసం అరఞ్ఞం నామాతి అరఞ్ఞపరిచ్ఛేదో సక్కా దస్సేతుం, ఇదఞ్చ గామగామూపచారే అసఙ్కరతో దస్సేతుం వుత్తం. మాతికాయం పన గామగ్గహణేనేవ గామూపచారోపి సఙ్గహితోతి దట్ఠబ్బం. గామూపచారో హి లోకే గామసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి. ఏవఞ్చ కత్వా మాతికాయ అనవసేసఅవహరణట్ఠానపరిగ్గహో సిద్ధో హోతి. ఇన్దఖీలేతి ఉమ్మారే. అరఞ్ఞసఙ్ఖేపం గచ్ఛతీతి ‘‘నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలా సబ్బమేతం అరఞ్ఞ’’న్తి (విభ. ౫౨౯) అభిధమ్మే వుత్తత్తా. వేమజ్ఝమేవ ఇన్దఖీలోతి వుచ్చతీతి ఇన్దఖీలట్ఠానియత్తా అసతిపి ఇన్దఖీలే వేమజ్ఝమేవ తథా వుచ్చతి. యత్థ పన ద్వారబాహాపి నత్థి, తత్థ ఉభోసు పస్సేసు వతియా వా పాకారస్స వా కోటివేమజ్ఝమేవ ఇన్దఖీలట్ఠానియత్తా ‘‘ఇన్దఖీలో’’తి గహేతబ్బం. ఉడ్డాపేన్తోతి పలాపేన్తో. లుఠిత్వాతి పరివత్తేత్వా.
మజ్ఝిమస్స పురిసస్సాతి థామమజ్ఝిమస్స పురిసస్స. ఇమినా పన వచనేన సుప్పముసలపాతోపి బలదస్సనవసేనేవ కతోతి దట్ఠబ్బం. కురున్దట్ఠకథాయం మహాపచ్చరియఞ్చ ఘరూపచారో గామోతి అధిప్పాయేన ‘‘ఘరూపచారే ఠితస్స లేడ్డుపాతో గామూపచారో’’తి వుత్తం. ద్వారేతి నిబ్బకోసస్స ఉదకపతనట్ఠానతో అబ్భన్తరం సన్ధాయ వుత్తం. అన్తోగేహేతి చ పముఖస్స అబ్భన్తరమేవ సన్ధాయ వుత్తం. కతపరిక్ఖేపోతి ఇమినావ ఘరస్స సమన్తతో తత్తకో పరిచ్ఛేదో ఘరూపచారో నామాతి వుత్తం హోతి. యస్స పన ఘరస్స సమన్తతో గోరూపానం పవేసననివారణత్థం పాకారవతిఆదీహి పరిక్ఖేపో కతో హోతి, తత్థ సోవ పరిక్ఖేపో ఘరూపచారో, సుప్పపాతాదిపరిచ్ఛేదో పన అపరిక్ఖిత్తఘరం సన్ధాయ వుత్తోతి దట్ఠబ్బం. ఇదమేత్థ పమాణన్తి వికాలగామప్పవేసనాదీసు గామగామూపచారానం అసఙ్కరతో వినిచ్ఛయస్స వేదితబ్బత్తా. కురున్దీఆదీసు వుత్తనయేన హి ఘరూపచారస్స గామోతి ఆపన్నత్తా ఘరఘరూపచారగామగామూపచారానం సఙ్కరో సియా. ఏవం సబ్బత్థాతి ఇమినా ఇతో పుబ్బేపి పచ్ఛిమస్సేవ వాదస్స పమాణభావం దస్సేతి. కేచి పన ‘‘ఇతో పట్ఠాయ వక్ఖమానవాదం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం.
సేసమ్పీతి గామూపచారలక్ఖణం సన్ధాయ వదతి. తత్రాతి తస్మిం గామూపచారగ్గహణే. తస్స గామపరిచ్ఛేదదస్సనత్థన్తి తస్స అపరిచ్ఛేదస్స గామస్స గామపరిచ్ఛేదం దస్సేతున్తి అత్థో. యది ఏవం ‘‘గామో నామా’’తి పదం ఉద్ధరిత్వా ‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఘరూపచారే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతో’’తి కస్మా న వుత్తన్తి? ‘‘గామో నామాతి ఇధ అవుత్తమ్పి అధికారవసేన లబ్భతియేవా’’తి వదన్తి. అపరే పన భణన్తి ‘‘గామూపచారో నామాతి ఇమినావ గామస్స చ గామూపచారస్స చ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. కథం? ‘గామస్స ఉపచారో గామూపచారో’తి ఏవం విగ్గహే కరియమానే ‘పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఇన్దఖీలే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతో’తి ఇమినా పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స గామూపచారలక్ఖణం దస్సితం హోతి, ‘గామసఙ్ఖాతో ఉపచారో గామూపచారో’తి ఏవం పన గయ్హమానే ‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఘరూపచారే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతో’తి ఇమినా అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స గామపరిచ్ఛేదో దస్సితోతి సక్కా విఞ్ఞాతు’’న్తి. ‘‘ఘరూపచారే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతో’’తి ఇమినా పరిక్ఖిత్తస్సపి గామస్స సచే లేడ్డుపాతతో దూరే పరిక్ఖేపో హోతి, లేడ్డుపాతోయేవ గామపరిచ్ఛేదోతి గహేతబ్బన్తి వదన్తి. పుబ్బే వుత్తనయేనేవాతి పరిక్ఖిత్తగామే వుత్తనయేనేవ.
సఙ్కరీయతీతి మిస్సీయతి. ఏత్థాతి ఘరఘరూపచారగామగామూపచారేసు. ‘‘వికాలే గామప్పవేసనే పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స పరిక్ఖేపం అతిక్కమన్తస్స ఆపత్తి పాచిత్తియస్స, అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారం ఓక్కమన్తస్స ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి (పాచి. ౫౧౩) వుత్తత్తా గామగామూపచారానం అసఙ్కరతా ఇచ్ఛితబ్బాతి ఆహ – ‘‘అసఙ్కరతో చేత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో వికాలే గామప్పవేసనాదీసూ’’తి. ఏత్థ చ ‘‘పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స పరిక్ఖేపం, అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపారహట్ఠానం అతిక్కమన్తస్స వికాలగామప్పవేసనాపత్తి హోతీ’’తి కేచి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం పదభాజనియం పన ‘‘పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స పరిక్ఖేపం అతిక్కమన్తస్స ఆపత్తి పాచిత్తియస్స, అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారం ఓక్కమన్తస్స ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి (పాచి. ౫౧౩) వుత్తత్తా. అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఘరూపచారతో పట్ఠాయ దుతియలేడ్డుపాతసఙ్ఖాతస్స గామూపచారస్స ఓక్కమనే ఆపత్తి వేదితబ్బా. తేనేవ వికాలగామప్పవేసనసిక్ఖాపదట్ఠకథాయం (పాచి. అట్ఠ. ౫౧౨) ‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారో అదిన్నాదానే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో’’తి వుత్తం. మాతికాట్ఠకథాయమ్పి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుతియపారాజికవణ్ణనా) వుత్తం ‘‘య్వాయం అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారో దస్సితో, తస్స వసేన వికాలగామప్పవేసనాదీసు ఆపత్తి పరిచ్ఛిన్దితబ్బా’’తి. యది ఏవం ‘‘వికాలే గామం పవిసేయ్యా’’తి ఇమినా విరుజ్ఝతీతి? న విరుజ్ఝతి గామూపచారస్సపి గామగ్గహణేన గహితత్తా. తస్మా పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స పరిక్ఖేపం అతిక్కమన్తస్స, అపరిక్ఖిత్తస్స ఉపచారం ఓక్కమన్తస్స వికాలగామప్పవేసనాపత్తి హోతీతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. వికాలే గామప్పవేసనాదీసూతి ఆది-సద్దేన ఘరఘరూపచారాదీసు ఠితానం ఉప్పన్నలాభభాజనాదిం సఙ్గణ్హాతి.
నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలాతి ఇన్దఖీలతో బహి నిక్ఖమిత్వాతి అత్థో. ఏత్థ చ వినయపరియాయేన తావ ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ అవసేసం అరఞ్ఞ’’న్తి (పారా. ౯౨) ఆగతం, సుత్తన్తపరియాయేన ఆరఞ్ఞికం భిక్ఖుం సన్ధాయ ‘‘ఆరఞ్ఞకం నామ సేనాసనం పఞ్చధనుసతికం పచ్ఛిమ’’న్తి (పారా. ౬౫౪) ఆగతం. వినయసుత్తన్తా ఉభోపి పరియాయదేసనా నామ, అభిధమ్మో పన నిప్పరియాయదేసనా. నిప్పరియాయతో చ గామవినిముత్తం ఠానం అరఞ్ఞమేవ హోతీతి అభిధమ్మపరియాయేన అరఞ్ఞం దస్సేతుం ‘‘నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలా’’తి (విభ. ౫౨౯) వుత్తం. ‘‘ఆచరియధను నామ పకతిహత్థేన నవవిదత్థిప్పమాణం, జియాయ పన ఆరోపితాయ చతుహత్థప్పమాణ’’న్తి వదన్తి. లేసోకాసనిసేధనత్థన్తి ‘‘మయా నేవ గామే, న అరఞ్ఞే హటం, ఘరే వా ఘరూపచారేసు వా గామూపచారేసు వా అఞ్ఞతరస్మి’’న్తి వత్తుం మా లభతూతి వుత్తం హోతి.
కప్పియన్తి అనురూపవసేన వుత్తం. అకప్పియమ్పి పన అప్పటిగ్గహితఞ్చే, అదిన్నసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి. పరిచ్చాగాదిమ్హి అకతే ‘‘ఇదం మయ్హం సన్తక’’న్తి అవిదితమ్పి పరపరిగ్గహితమేవ మాతాపితూనం అచ్చయేన మన్దానం ఉత్తానసేయ్యకానం దారకానం సన్తకమివ.
యస్స వసేన పురిసో థేనోతి వుచ్చతి, తం థేయ్యన్తి ఆహ ‘‘అవహరణచిత్తస్సేతం అధివచన’’న్తి. సఙ్ఖా-సద్దో ఞాణకోట్ఠాసపఞ్ఞత్తిగణనాదీసు దిస్సతి. ‘‘సఙ్ఖాయేకం పటిసేవతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౬౮) హి ఞాణే దిస్సతి. ‘‘పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖా సముదాచరన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౦౪) కోట్ఠాసే. ‘‘తేసం తేసం ధమ్మానం సఙ్ఖా సమఞ్ఞా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౩౧౩) పఞ్ఞత్తియం. ‘‘న సుకరం సఙ్ఖాతు’’న్తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౯౬; అప. థేర. ౧.౧౦.౨) గణనాయం. తత్థ కోట్ఠాసవచనం సఙ్ఖా-సద్దం సన్ధాయాహ ‘‘సఙ్ఖాసఙ్ఖాతన్తి అత్థతో ఏక’’న్తి. తేనాహ ‘‘కోట్ఠాసస్సేతం అధివచన’’న్తి. పపఞ్చసఙ్ఖాతి తణ్హామానదిట్ఠిసఙ్ఖాతా పపఞ్చకోట్ఠాసా. ‘‘ఏకో చిత్తకోట్ఠాసోతి యఞ్చ పుబ్బభాగే అవహరిస్సామీతి పవత్తం చిత్తం, యఞ్చ గమనాదిసాధకం పరామసనాదిసాధకం వా మజ్ఝే పవత్తం, యఞ్చ ఠానాచావనప్పయోగసాధకం, తేసు అయమేవేకో పచ్ఛిమో చిత్తకోట్ఠాసో ఇధాధిప్పేతో’’తి కేచి వదన్తి. చూళగణ్ఠిపదే పన ‘‘ఊనమాసకమాసకఊనపఞ్చమాసకపఞ్చమాసకావహరణచిత్తేసు ఏకో చిత్తకోట్ఠాసో’’తి వుత్తం. ‘‘అనేకప్పభేదత్తా చిత్తస్స ఏకో చిత్తకోట్ఠాసోతి వుత్త’’న్తి మహాగణ్ఠిపదే మజ్ఝిమగణ్ఠిపదే చ వుత్తం. ఇదమేవేత్థ సున్దరతరం ‘‘థేయ్యచిత్తసఙ్ఖాతో ఏకో చిత్తకోట్ఠాసో’’తి వుత్తత్తా. థేయ్యసఙ్ఖాతేనాతి థేయ్యచిత్తకోట్ఠాసేన కరణభూతేన, న విస్సాసతావకాలికాదిగాహవసప్పవత్తచిత్తకోట్ఠాసేనాతి వుత్తం హోతి.
అభియోగవసేనాతి అడ్డకరణవసేన. అభియుఞ్జతీతి చోదేతి, అడ్డం కరోతీతి అత్థో. పరికప్పితట్ఠానన్తి ఓకాసపరికప్పనవసేన పరికప్పితప్పదేసం. సుఙ్కఘాతన్తి ఏత్థ రాజూనం దేయ్యభాగస్స ఏతం అధివచనం సుఙ్కోతి, సో ఏత్థ హఞ్ఞతి అదత్వా గచ్ఛన్తేహీతి సుఙ్కఘాతో. ‘‘ఏత్థ పవిట్ఠేహి సుఙ్కో దాతబ్బో’’తి రుక్ఖపబ్బతాదిసఞ్ఞాణేన నియమితప్పదేసస్సేతం అధివచనం.
పఞ్చవీసతిఅవహారకథావణ్ణనా
ఆకులాతి సఙ్కులా. లుళితాతి విలోళితా. కత్థచీతి ఏకిస్సాయ అట్ఠకథాయం. ఏకం పఞ్చకం దస్సితన్తి ‘‘పరపరిగ్గహితఞ్చ హోతి, పరపరిగ్గహితసఞ్ఞీ చ, గరుకో చ హోతి పరిక్ఖారో పఞ్చమాసకో వా అతిరేకపఞ్చమాసకో వా, థేయ్యచిత్తఞ్చ పచ్చుపట్ఠితం హోతి, ఆమసతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. ఫన్దాపేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. ఠానా చావేతి, ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి (పారా. ౧౨౨) ఏవం వుత్తపఞ్చఅవహారఙ్గాని ఏకం పఞ్చకన్తి దస్సితం. ద్వే పఞ్చకాని దస్సితానీతి ‘‘ఛహాకారేహి అదిన్నం ఆదియన్తస్స ఆపత్తి పారాజికస్స. న చ సకసఞ్ఞీ, న చ విస్సాసగ్గాహీ, న చ తావకాలికం, గరుకో చ హోతి పరిక్ఖారో పఞ్చమాసకో వా అతిరేకపఞ్చమాసకో వా, థేయ్యచిత్తఞ్చ పచ్చుపట్ఠితం హోతి, ఆమసతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. ఫన్దాపేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. ఠానా చావేతి, ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి ఏవం వుత్తేసు ఛసు పదేసు ఏకం అపనేత్వా అవసేసాని పఞ్చ పదాని ఏకం పఞ్చకన్తి దస్సేత్వా హేట్ఠా వుత్తపఞ్చకఞ్చ గహేత్వా ద్వే పఞ్చకాని దస్సితాని. ఏత్థ పనాతి ‘‘పఞ్చహాకారేహి అదిన్నం ఆదియన్తస్సా’’తిఆదీసు. సబ్బేహిపి పదేహీతి ‘‘పరపరిగ్గహితఞ్చ హోతీ’’తిఆదీహి పదేహి. లబ్భమానానియేవ పఞ్చకానీతి పఞ్చవీసతియా అవహారేసు లబ్భమానపఞ్చకాని.
పఞ్చన్నం అవహారానం సమూహో పఞ్చకం, సకో హత్థో సహత్థో, తేన నిబ్బత్తో, తస్స వా సమ్బన్ధీతి సాహత్థికో, అవహారో. సాహత్థికాది పఞ్చకం సాహత్థికపఞ్చకన్తి ఆదిపదవసేన నామలాభో దట్ఠబ్బో కుసలాదిత్తికస్స కుసలత్తికవోహారో వియ. ఇమినావ నయేన పుబ్బపయోగాది పఞ్చకం పుబ్బపయోగపఞ్చకం, థేయ్యావహారాది పఞ్చకం థేయ్యావహారపఞ్చకన్తి నామలాభో దట్ఠబ్బోతి. తతియపఞ్చమేసు పఞ్చకేసూతి సాహత్థికపఞ్చకథేయ్యావహారపఞ్చకేసు. లబ్భమానపదవసేనాతి సాహత్థికపఞ్చకే లబ్భమానస్స నిస్సగ్గియావహారపదస్స వసేన థేయ్యావహారపఞ్చకే లబ్భమానస్స పరికప్పావహారపదస్స చ వసేన యోజేతబ్బన్తి అత్థో.
ఆణత్తియా నిబ్బత్తో అవహారో ఆణత్తికో. నిస్సజ్జనం నిస్సగ్గో, సుఙ్కఘాతట్ఠానే పరికప్పితోకాసే వా ఠత్వా భణ్డస్స బహి పాతనం. నిస్సగ్గోవ నిస్సగ్గియో. కిరియాసిద్ధితో పురేతరమేవ పారాజికాపత్తిసఙ్ఖాతం అత్థం సాధేతీతి అత్థసాధకో. ‘‘అసుకస్స భణ్డం యదా సక్కోసి, తదా అవహరా’’తి ఏవరూపో హి ఆణాపనపయోగో పరస్స తేలకుమ్భియా పాదగ్ఘనకం తేలం అవస్సం పివనకానం ఉపాహనాదీనం నిక్ఖేపపయోగో చ ఆణత్తస్స భణ్డగ్గహణతో ఉపాహనాదీనం తేలపాతనతో చ పురేతరమేవ పారాజికాపత్తిసఙ్ఖాతం అత్థం సాధేతి. సాహత్థికపయోగోపి హి ఏవరూపో అత్థసాధకోతి వుచ్చతి. వుత్తఞ్హేతం మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుతియపారాజికవణ్ణనా) –
‘‘అత్థసాధకో నామ ‘అసుకస్స భణ్డం యదా సక్కోసి, తదా తం అవహరా’తి ఆణాపేతి. తత్థ సచే పరో అనన్తరాయికో హుత్వా తం అవహరతి, ఆణాపకస్స ఆణత్తిక్ఖణేయేవ పారాజికం. పరస్స వా పన తేలకుమ్భియా పాదగ్ఘనకం తేలం అవస్సం పివనకాని ఉపాహనాదీని పక్ఖిపతి, హత్థతో ముత్తమత్తేయేవ పారాజిక’’న్తి.
ధురస్స నిక్ఖిపనం ధురనిక్ఖేపో. ఆరామాభియుఞ్జనాదీసు అత్తనో చ పరస్స చ దానగ్గహణేసు నిరుస్సాహభావాపజ్జనం. సహత్థా అవహరతీతి సహత్థేన గణ్హాతి. ‘‘అసుకస్స భణ్డం అవహరా’’తి అఞ్ఞం ఆణాపేతీతి ఏత్థాపి ఆణాపకస్స ఆణత్తిక్ఖణేయేవ ఆపత్తి దట్ఠబ్బా. యది ఏవం ఇమస్స, అత్థసాధకస్స చ కో విసేసోతి? తఙ్ఖణఞ్ఞేవ గహణే నియుఞ్జనం ఆణత్తికపయోగో, కాలన్తరేన గహణత్థం నియోగో అత్థసాధకోతి అయమేతేసం విసేసో. తేనేవాహ – ‘‘అసుకస్స భణ్డం యదా సక్కోసి, తదా అవహరాతి ఆణాపేతీ’’తి. ఏత్థ చ ఆణాపనపయోగోవ అత్థసాధకోతి దస్సితో, సాహత్థికవసేనపి అత్థసాధకపయోగో పన ఉపరి ఆవి భవిస్సతి. ధురనిక్ఖేపో పన ఉపనిక్ఖిత్తభణ్డవసేన వేదితబ్బోతి ఇదం నిదస్సనమత్తం. ఆరామాభియుఞ్జనాదీసుపి తావకాలికభణ్డదేయ్యానం అదానేపి ఏసేవ నయో.
‘‘ఆణత్తివసేన పుబ్బపయోగో వేదితబ్బో’’తి వుత్తత్తా అనన్తరాయేన గణ్హన్తస్స ‘అసుకస్స భణ్డం అవహరా’తి ఆణాపనం భణ్డగ్గహణతో పుబ్బత్తా పుబ్బపయోగో, పయోగేన సహ వత్తమానో అవహారో సహపయోగో, ‘‘అసుకం నామ భణ్డం హరిస్సామా’’తి సంవిదహిత్వా సమ్మన్తయిత్వా అవహరణం సంవిదావహారో. సఙ్కేతకమ్మం నామ పుబ్బణ్హాదికాలపరిచ్ఛేదవసేన సఞ్జాననకమ్మం, నిమిత్తకమ్మం నామ సఞ్ఞుప్పాదనత్థం అక్ఖినిఖణనాదినిమిత్తకరణం. ఠానాచావనవసేన సహపయోగోతి ఇదం పన నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం, ఖిలసఙ్కమనాదీసుపి అసతి చ ఠానాచావనే సహపయోగో దట్ఠబ్బో. వుత్తఞ్హేతం మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుతియపారాజికవణ్ణనా) ‘‘ఠానాచావనవసేన ఖిలాదీని సఙ్కామేత్వా ఖేత్తాదిగ్గహణవసేన చ సహపయోగో వేదితబ్బో’’తి.
థేనో వుచ్చతి చోరో, తస్స భావో థేయ్యం, తేన అవహరణం థేయ్యావహారో. యో హి సన్ధిచ్ఛేదాదీని కత్వా అదిస్సమానో అవహరతి, తులాకూటమానకూటకూటకహాపణాదీహి వా వఞ్చేత్వా గణ్హాతి, తస్సేవం గణ్హతో అవహారో థేయ్యావహారో. పసయ్హ అభిభవిత్వా అవహరణం పసయ్హావహారో. యో హి పసయ్హ బలక్కారేన పరేసం సన్తకం గణ్హాతి గామఘాతకాదయో వియ, అత్తనో పత్తబలితో వా వుత్తనయేన అధికం గణ్హాతి రాజభటాదయో వియ, తస్సేవం గణ్హతో అవహారో పసయ్హావహారో. భణ్డవసేన చ ఓకాసవసేన చ పరికప్పేత్వా అవహరణం పరికప్పావహారో. తిణపణ్ణాదీహి అఙ్గులిముద్దికాదిం పటిచ్ఛాదేత్వా పచ్ఛా తస్స పటిచ్ఛన్నస్స అవహరణం పటిచ్ఛన్నావహారో. కుసం సఙ్కామేత్వా అవహరణం కుసావహారో.
తులయిత్వాతి ఉపపరిక్ఖిత్వా. సామీచీతి వత్తం, ఆపత్తి పన నత్థీతి అధిప్పాయో. మహాజనసమ్మద్దోతి మహాజనసఙ్ఖోభో. భట్ఠే జనకాయేతి అపగతే జనకాయే. ‘‘ఇదఞ్చ కాసావం అత్తనో సన్తకం కత్వా ఏతస్సేవ భిక్ఖునో దేహీ’’తి కింకారణా ఏవమాహ? చీవరసామికేన యస్మా ధురనిక్ఖేపో కతో, తస్మా తస్స అదిన్నం గహేతుం న వట్టతి. అవహారకోపి విప్పటిసారస్స ఉప్పన్నకాలతో పట్ఠాయ చీవరసామికం పరియేసన్తో విచరతి ‘‘దస్సామీ’’తి, చీవరసామికేన చ ‘‘మమేత’’న్తి వుత్తే ఏతేనపి అవహారకేన ఆలయో పరిచ్చత్తో, తస్మా ఏవమాహ. యది ఏవం చీవరసామికోయేవ ‘‘అత్తనో సన్తకం గణ్హాహీ’’తి కస్మా న వుత్తోతి? ఉభిన్నమ్పి కుక్కుచ్చవినోదనత్థం. కథం? అవహారకస్స ‘‘మయా సహత్థేన న దిన్నం, భణ్డదేయ్యమేత’’న్తి కుక్కుచ్చం ఉప్పజ్జేయ్య, ఇతరస్స ‘‘మయా పఠమం ధురనిక్ఖేపం కత్వా పచ్ఛా అదిన్నం గహిత’’న్తి కుక్కుచ్చం ఉప్పజ్జేయ్యాతి.
సమగ్ఘన్తి అప్పగ్ఘం. దారుఅత్థం ఫరతీతి దారూహి కత్తబ్బకిచ్చం సాధేతి. మయి సన్తేతిఆది సబ్బం రఞ్ఞా పసాదేన వుత్తం, ‘‘థేరేన పన అననుచ్ఛవికం కత’’న్తి న మఞ్ఞితబ్బం.
ఏకదివసం దన్తకట్ఠచ్ఛేదనాదినా యా అయం అగ్ఘహాని వుత్తా, సా సబ్బా భణ్డసామినా
కిణిత్వా గహితమేవ సన్ధాయ వుత్తా, సబ్బం పనేతం అట్ఠకథాచరియప్పమాణేన గహేతబ్బం. పాసాణఞ్చ సక్ఖరఞ్చ పాసాణసక్ఖరం. ధారేయ్యత్థం విచక్ఖణోతి ఇమస్సేవ వివరణం ‘‘ఆపత్తిం వా అనాపత్తిం వా’’తిఆది.
పఞ్చవీసతిఅవహారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
అక్ఖదస్సాతి ఏత్థ అక్ఖ-సద్దేన కిర వినిచ్ఛయసాలా వుచ్చతి. తత్థ నిసీదిత్వా వజ్జావజ్జం పస్సన్తీతి అక్ఖదస్సా వుచ్చన్తి ధమ్మవినిచ్ఛనకా. హనేయ్యున్తి ఏత్థ హననం నామ హత్థపాదాదీహి పోథనఞ్చేవ సీసాదిచ్ఛేదనఞ్చ హోతీతి ఆహ – ‘‘హనేయ్యున్తి పోథేయ్యుఞ్చేవ ఛిన్దేయ్యుఞ్చా’’తి. తేనేవ పదభాజనియఞ్చ ‘‘హత్థేన వా పాదేన వా కసాయ వా వేత్తేన వా అడ్ఢదణ్డకేన వా ఛేజ్జాయ వా హనేయ్యు’’న్తి వుత్తం. తత్థ అడ్ఢదణ్డకేనాతి ద్విహత్థప్పమాణేన రస్సముగ్గరేన వేళుపేసికాయ వా. ఛేజ్జాయాతి హత్థపాదసీసాదీనం ఛేదనేన. నీహరేయ్యున్తి గామనిగమాదితో నీహరేయ్యుం. చోరోసి…పే… థేనోసీతి ఏత్థ ‘‘పరిభాసేయ్యు’’న్తి పదం అజ్ఝాహరిత్వా అత్థో వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘చోరోసీతి ఏవమాదీని చ వత్వా పరిభాసేయ్యు’’న్తి.
౯౩. యం తం భణ్డం దస్సితన్తి సమ్బన్ధో. యత్థ యత్థ ఠితన్తి భూమిఆదీసు యత్థ యత్థ ఠితం. యథా యథా ఆదానం గచ్ఛతీతి భూమిఆదీసు ఠితం భణ్డం సబ్బసో అగ్గహణేపి యేన యేన ఆకారేన గహణం ఉపగచ్ఛతి.
భూమట్ఠకథావణ్ణనా
౯౪. ఫన్దాపేతి, సబ్బత్థ దుక్కటమేవాతి ఏత్థ ‘‘ఉట్ఠహిస్సామీ’’తి ఫన్దాపేత్వా పున అనుట్ఠహిత్వా తత్థేవ సయన్తస్సపి అఙ్గపచ్చఙ్గం అఫన్దాపేత్వా ఏకపయోగేన ఉట్ఠహన్తస్సపి దుక్కటమేవాతి దట్ఠబ్బం. అఞ్ఞస్మిం వా గమనస్స అనుపకారేతి యథా ద్వారపిదహనే కుమ్భిట్ఠానగమనస్స అనుపకారత్తా అనాపత్తి, ఏవం అఞ్ఞస్మిం వా గమనస్స అనుపకారే కాయవచీకమ్మే అనాపత్తి. వాచాయ వాచాయాతి ఏకేకత్థదీపికాయ వాచాయ వాచాయ. ఉపలద్ధోతి ఞాతో. పుఞ్ఞాని చ కరిస్సామాతి ఏత్థ ‘‘ముసావాదం కత్వా పుఞ్ఞాని కరిస్సామాతి వదన్తస్స దుక్కటమేవా’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం, తం ఇమస్మింయేవ పదేసే అట్ఠకథావచనేన విరుజ్ఝతి. తథా హి ‘‘యం యం వచనం ముసా, తత్థ తత్థ పాచిత్తియ’’న్తి చ ‘‘న హి అదిన్నాదానస్స పుబ్బపయోగే పాచిత్తియట్ఠానే దుక్కటం నామ అత్థీ’’తి చ వక్ఖతి. ఏవం పన వుత్తే న విరుజ్ఝతి ‘‘ముసావాదం కత్వా పుఞ్ఞాని చ కరిస్సామాతి వదన్తస్స పాచిత్తియేన సద్ధిం దుక్కట’’న్తి. తథా హి ‘‘అకప్పియపథవిం ఖణన్తానం దుక్కటేహి సద్ధిం పాచిత్తియానీతి మహాపచ్చరియం వుత్త’’న్తి చ ‘‘యథా చ ఇధ, ఏవం సబ్బత్థ పాచిత్తియట్ఠానే దుక్కటా న ముచ్చతీ’’తి చ వక్ఖతి. సచే పన కుసలచిత్తో ‘‘పుఞ్ఞాని కరిస్సామా’’తి వదతి, అనాపత్తి ‘‘బుద్ధపూజం వా ధమ్మపూజం వా సఙ్ఘభత్తం వా కరిస్సామాతి కుసలం ఉప్పాదేతి, కుసలచిత్తేన గమనే అనాపత్తీ’’తి చ ‘‘యథా చ ఇధ, ఏవం సబ్బత్థ అథేయ్యచిత్తస్స అనాపత్తీ’’తి చ వక్ఖమానత్తా.
పమాదలిఖితన్తి వేదితబ్బన్తి అపరభాగే పోత్థకారుళ్హకాలే పమజ్జిత్వా లిఖితన్తి వేదితబ్బం. పాళియం సేసఅట్ఠకథాసు చ ‘‘కుదాలం వా పిటకం వా’’తి ఇదమేవ ద్వయం వత్వా వాసిఫరసూనం అవుత్తత్తా తేసమ్పి సఙ్ఖేపట్ఠకథాదీసు ఆగతభావం దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఖేపట్ఠకథాయం పన మహాపచ్చరియఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. థేయ్యచిత్తేన కతత్తా ‘‘దుక్కటేహి సద్ధిం పాచిత్తియానీ’’తి వుత్తం. తతో పరం సబ్బకిరియాసూతి బీజగ్గహణతో పరం కత్తబ్బకిరియాసు. సబ్బం పురిమనయేనేవాతి యావ పిటకపరియోసానా హత్థవారపదవారేసు దుక్కటం.
థేరేహి దస్సితన్తి పుబ్బపయోగసహపయోగదుక్కటేసు అసమ్మోహత్థం సమోధానేత్వా ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహి దస్సితం. ‘‘సబ్బేసమ్పి దుక్కటానం ఇమేసుయేవ అట్ఠసు సఙ్గహేతబ్బభావతో ఇతరేహి సత్తహి దుక్కటేహి వినిముత్తం వినయదుక్కటేయేవ సఙ్గహేతబ్బ’’న్తి వదన్తి. దసవిధం రతనన్తి ‘‘ముత్తా మణి వేళురియో సఙ్ఖో సిలా పవాళం రజతం జాతరూపం లోహితఙ్గో మసారగల్ల’’న్తి ఏవమాగతం దసవిధం రతనం.
‘‘మణి ముత్తా వేళురియో చ సఙ్ఖో,
సిలా పవాళం రజతఞ్చ హేమం;
సలోహితఙ్గఞ్చ మసారగల్లం,
దసేతి ధీరో రతనాని జఞ్ఞా’’తి. –
హి వుత్తం.
సత్తవిధం ధఞ్ఞన్తి సాలి వీహి యవో కఙ్గు కుద్రూసో వరకో గోధుమోతి ఇదం సత్తవిధం ధఞ్ఞం. ఆవుధభణ్డాదిన్తి ఆది-సద్దేన తూరియభణ్డఇత్థిరూపాదిం సఙ్గణ్హాతి. అనామసితబ్బే వత్థుమ్హి దుక్కటం అనామాసదుక్కటం. దురుపచిణ్ణదుక్కటన్తి ‘‘న కత్తబ్బ’’న్తి వారితస్స కతత్తా దుట్ఠు ఆచిణ్ణం చరితన్తి దురుపచిణ్ణం, తస్మిం దుక్కటం దురుపచిణ్ణదుక్కటం. వినయే పఞ్ఞత్తం దుక్కటం వినయదుక్కటం. ‘‘సఙ్ఘభేదాయ పరక్కమతీ’’తి సుత్వా తంనివారణత్థాయ ఞాతే అత్థే అవదన్తస్స ఞాతదుక్కటం. ఏకాదస సమనుభాసనా నామ భిక్ఖుపాతిమోక్ఖే చత్తారో యావతతియకా సఙ్ఘాదిసేసా, అరిట్ఠసిక్ఖాపదన్తి పఞ్చ, భిక్ఖునీపాతిమోక్ఖే ఏకం యావతతియకం పారాజికం, చత్తారో సఙ్ఘాదిసేసా, చణ్డకాళీసిక్ఖాపదన్తి ఛ. వస్సావాసాదిం పటిస్సుణిత్వా న సమ్పాదేన్తస్స పటిస్సవనిమిత్తం దుక్కటం పటిస్సవదుక్కటం.
పుబ్బసహపయోగే చ, అనామాసదురుపచిణ్ణే;
వినయే చేవ ఞాతే చ, ఞత్తియా చ పటిస్సవే;
అట్ఠేతే దుక్కటా వుత్తా, వినయే వినయఞ్ఞునా.
సహపయోగతో పట్ఠాయ చేత్థ పురిమా పురిమా ఆపత్తియో పటిప్పస్సమ్భన్తీతి ఆహ ‘‘అథ ధురనిక్ఖేపం అకత్వా’’తిఆది. తత్థ ‘‘ధురనిక్ఖేపం అకత్వా’’తి వుత్తత్తా ధురనిక్ఖేపం కత్వా ఖణన్తస్స పురిమాపత్తియో న పటిప్పస్సమ్భన్తీతి దట్ఠబ్బం. వియూహనదుక్కటం పటిప్పస్సమ్భతి, ఉద్ధరణదుక్కటే పతిట్ఠాతీతి ఇదం పాళియం ఆగతానుక్కమేన దస్సేతుం వుత్తం. యది పన పంసుం ఉద్ధరిత్వా సఉస్సాహోవ పున ఖణతి, ఉద్ధరణదుక్కటం పటిప్పస్సమ్భతి, ఖణనదుక్కటే పతిట్ఠాతి.
కతం కరణం కిరియాతి అత్థతో ఏకన్తి ఆహ ‘‘విరూపా సా కిరియా’’తి. ఇదాని వుత్తమేవత్థం పరివారపాళియా నిదస్సేన్తో ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అపరద్ధం విరద్ధం ఖలితన్తి సబ్బమేతం యఞ్చ దుక్కటన్తి ఏత్థ వుత్తస్స దుక్కటస్స పరియాయవచనం. యఞ్హి దుట్ఠు కతం, విరూపం వా కతం, తం దుక్కటం. తం పనేతం యథా సత్థారా వుత్తం, ఏవం అకతత్తా అపరద్ధం, కుసలం విరజ్ఝిత్వా పవత్తత్తా విరద్ధం, అరియవంసప్పటిపదం అనారుళ్హత్తా ఖలితం. యం మనుస్సో కరేతి ఇదం పనేత్థ ఓపమ్మనిదస్సనం. తస్సత్థో – యథా యం లోకే మనుస్సో ఆవి వా యది వా రహో పాపం కరోతి, తం దుక్కటన్తి పవేదేన్తి, ఏవమిదమ్పి బుద్ధపటికుట్ఠేన లామకభావేన పాపం, తస్మా దుక్కటన్తి వేదితబ్బన్తి.
యథా దుక్ఖా, కుచ్ఛితా వా గతి దుగతీతి వత్తబ్బే ‘‘దుగ్గతీ’’తి వుత్తం, యథా చ కటుకం ఫలమేతస్సాతి కటుకఫలన్తి వత్తబ్బే ‘‘కటుకప్ఫల’’న్తి వుత్తం, ఏవమిధాపి థూలత్తా అచ్చయత్తా చ థూలచ్చయన్తి వత్తబ్బే ‘‘థుల్లచ్చయ’’న్తి వుత్తన్తి దస్సేతుం ‘‘సమ్పరాయే చ దుగ్గతీ’’తిఆదిమాహ. సంయోగే పన కతే సంయోగపరస్స రస్సత్తం సిద్ధమేవాతి మనసి కత్వా ‘‘సంయోగభావో వేదితబ్బో’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం. ఏకస్స మూలేతి ఏకస్స సన్తికే. అచ్చయో తేన సమో నత్థీతి దేసనాగామీసు అచ్చయేసు తేన సమో థూలో అచ్చయో నత్థి. తేనేతం ఇతి వుచ్చతీతి థూలత్తా అచ్చయస్స ఏతం థుల్లచ్చయన్తి వుచ్చతీతి అత్థో.
‘‘సబ్బత్థాపి ఆమసనే దుక్కటం ఫన్దాపనే థుల్లచ్చయఞ్చ విసుం విసుం థేయ్యచిత్తేన ఆమసనఫన్దాపనపయోగం కరోన్తస్సేవ హోతి, ఏకపయోగేన గణ్హన్తస్స పన ఉద్ధారే పారాజికమేవ, న దుక్కటథుల్లచ్చయానీ’’తి వదన్తి. సహపయోగం పన అకత్వాతి ఏత్థ ‘‘పుబ్బపయోగే ఆపన్నాపత్తీనం పటిప్పస్సద్ధియా అభావతో సహపయోగం కత్వాపి లజ్జిధమ్మం ఓక్కన్తేన పుబ్బపయోగే ఆపన్నాపత్తియో దేసేతబ్బా’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. అట్ఠకథావచనం పన కతే సహపయోగే పుబ్బపయోగే ఆపన్నాపత్తీనమ్పి పటిప్పస్సద్ధిం దీపేతి, అఞ్ఞథా ‘‘సహపయోగం పన అకత్వా’’తి ఇదం విసేసనమేవ నిరత్థకం సియా. యఞ్చ హేట్ఠా వుత్తం ‘‘సచే పనస్స తత్థజాతకే తిణరుక్ఖలతాదిమ్హి ఛిన్నేపి లజ్జిధమ్మో ఓక్కమతి, సంవరో ఉప్పజ్జతి, ఛేదనపచ్చయా దుక్కటం దేసేత్వా ముచ్చతీ’’తి, తమ్పి సహపయోగే కతే పుబ్బపయోగే ఆపన్నాపత్తీనం పటిప్పస్సద్ధిమేవ దీపేతి సహపయోగే ఛేదనపచ్చయా ఆపన్నదుక్కటస్సేవ దేసనాయ వుత్తత్తా. సహపయోగతో పట్ఠాయేవాతి చ ఇదం సహపయోగం పత్తస్స తతో పుబ్బే ఆపన్నానం పుబ్బపయోగాపత్తీనమ్పి పటిప్పస్సద్ధిం దీపేతి. తేన హి అయమత్థో విఞ్ఞాయతి ‘‘యావ సహపయోగం న పాపుణాతి, తావ పుబ్బే ఆపన్నాపత్తీనం పటిప్పస్సద్ధి న హోతి, సహపయోగం పత్తకాలతో పన పట్ఠాయ తాసమ్పి పటిప్పస్సద్ధి హోతీ’’తి, తస్మా సుట్ఠు ఉపపరిక్ఖిత్వా యుత్తతరం గహేతబ్బం.
బహుకాపి ఆపత్తియో హోన్తు, ఏకమేవ దేసేత్వా ముచ్చతీతి ఏత్థాయమధిప్పాయో – సచే ఖణనవియూహనుద్ధరణేసు దస దస కత్వా ఆపత్తియో ఆపన్నా, తాసు ఉద్ధరణే దస ఆపత్తియో దేసేత్వా ముచ్చతి విసభాగకిరియం పత్వా పురిమాపురిమాపత్తీనం పటిప్పస్సద్ధత్తాతి. జాతివసేన పన సమానకిరియాయ ఆపన్నాపత్తియో ఏకత్తేన గహేత్వా ‘‘ఏకమేవ దేసేత్వా’’తి వుత్తం, తస్మా ఇమినాపి కురున్దట్ఠకథావచనేన పఠమం మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తపురిమాపత్తిపటిప్పస్సద్ధిమేవ సమత్థయతి, న పన ఉభిన్నం అట్ఠకథానం అత్థతో నానాకరణం అత్థి. అపరమ్పేత్థ పకారం వణ్ణయన్తి ‘‘సమానకిరియాసుపి పురిమపురిమఖణనపచ్చయా ఆపన్నాపత్తియో పచ్ఛిమపచ్ఛిమఖణనం పత్వా పటిప్పస్సమ్భన్తీతి ఇమినా అధిప్పాయేన ‘పంసుఖణనాదీసు చ లజ్జిధమ్మే ఉప్పన్నే బహుకాపి ఆపత్తియో హోన్తు, ఏకమేవ దేసేత్వా ముచ్చతీతి కురున్దట్ఠకథాయం వుత్త’’’న్తి. ‘‘ఏవఞ్చ సతి ‘బహుకాపి ఆపత్తియో హోన్తూ’తి న వత్తబ్బం భవేయ్య, వుత్తఞ్చ, తస్మా విసభాగకిరియమేవ పత్వా పురిమాపత్తీనం పటిప్పస్సద్ధిం ఇచ్ఛన్తేనేవ బహుకాసుపి ఆపత్తీసు ఏకమేవ దేసేత్వా ముచ్చతీతి ఇమస్మిం ఠానే విసుంయేవేకో దేసనాక్కమో దస్సితో’’తిపి వదన్తి. అయమేతేసం అధిప్పాయో – యథా ఇధ పురిమాపత్తీనం పటిప్పస్సద్ధి అట్ఠకథాచరియప్పమాణేన గహితా, ఏవం బహుకాసుపి ఆపత్తీసు ఏకమేవ దేసేత్వా ముచ్చతీతి ఇదమ్పి ఇధ అట్ఠకథాచరియప్పమాణతోయేవ వేదితబ్బం. యథా చ పాళియం పాచిత్తియట్ఠానేపి దుక్కటమేవ హోతీతి ఇధ ఆవేణికం కత్వా ఆపత్తివిసేసో దస్సితో, ఏవం పురిమాపత్తీనం పటిప్పస్సద్ధివిసేసో చ దేసనావిసేసో చ అట్ఠకథాచరియేహి దస్సితోతి.
హేట్ఠతో ఓసీదేన్తోతి ‘‘సామికేసు ఆగన్త్వా అపస్సిత్వా గతేసు గణ్హిస్సామీ’’తి థేయ్యచిత్తేన హేట్ఠాభూమియం ఓసీదేన్తో. బున్దేనాతి కుమ్భియా హేట్ఠిమతలేన. ఏవం ఏకట్ఠానే ఠితాయ కుమ్భియా ఠానాచావనం ఛహి ఆకారేహి వేదితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. వలయం నీహరతి, పారాజికన్తి ఆకాసగతం అకత్వా ఘంసిత్వా నీహరన్తస్స ఛిన్నకోటితో నీహటమత్తే పారాజికం. ఇతో చితో చ సారేతీతి ఘంసన్తోయేవ ఆకాసగతం అకత్వా సారేతి.
ఛిన్నమత్తే పారాజికన్తి అవస్సం చే పతతి, ఛిన్నమత్తే పారాజికం. పరిచ్ఛేదోతి ‘‘పఞ్చమాసకం వా అతిరేకపఞ్చమాసకం వా’’తి వుత్తగణనపరిచ్ఛేదో. అపబ్యూహన్తోతి ‘‘హేట్ఠా ఠితం గణ్హిస్సామీ’’తి హత్థేన ద్విధా కరోన్తో. ఉపడ్ఢకుమ్భియన్తి ఉపడ్ఢపుణ్ణాయ కుమ్భియా. నను చ అట్ఠకథాచరియప్పమాణేన సఙ్ఖేపట్ఠకథాదీసు వుత్తమ్పి కస్మా న గహేతబ్బన్తి ఆహ – ‘‘వినయవినిచ్ఛయే హి ఆగతే గరుకే ఠాతబ్బ’’న్తి. వినయధమ్మతాతి వినయగరుకానం ధమ్మతా. వినయగరుకా హి వినయవినిచ్ఛయే ఆగతే గరుకే తిట్ఠన్తి. వినయగరుకతాబ్యాపనత్థఞ్హి వినయగరుకోయేవేత్థ వినయ-సద్దేన వుత్తో, వినయస్స వా ఏసా ధమ్మతా తేసం గరుగారవట్ఠానస్స వినయవిసయత్తా.
ఇదాని సఙ్ఖేపట్ఠకథాదీసు వుత్తం పాళియాపి న సమేతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అపిచా’’తిఆది. భాజనన్తి పత్తాదిభాజనం. పత్తాదిం అపూరేత్వా గణ్హన్తస్స అనుద్ధటేపి ముఖవట్టిపరిచ్ఛేదో హోతి, పూరేత్వా గణ్హన్తస్స పన ఉద్ధరణకాలే హోతీతి ఆహ ‘‘ముఖవట్టిపరిచ్ఛేదేన వా ఉద్ధారేన వా’’తి. యదా పన తేలకుమ్భీఆదీసు తేలాదీనం అబహుభావతో భాజనం నిముజ్జాపేత్వా గణ్హితుం న సక్కా హోతి, తదా ముఖవట్టిపరిచ్ఛేదేనేవ హోతి. చిక్కనన్తి థద్ధం. ఆకడ్ఢనవికడ్ఢనయోగ్గన్తి ఏత్థ అభిముఖం కడ్ఢనం ఆకడ్ఢనం, పరతో కడ్ఢనం వికడ్ఢనం. పటినీహరితున్తి అత్తనో భాజనతో పటినీహరితుం. హత్థతో ముత్తమత్తే పారాజికన్తి థేయ్యచిత్తేన పరసన్తకగ్గహణపయోగస్స కతత్తా. మహాఅట్ఠకథాయమేవ ‘‘సచేపి మరియాదం దుబ్బలం కత్వా సుక్ఖతళాకస్స ఉదకనిబ్బహనట్ఠానం ఉదకనిద్ధమనతుమ్బం వా పిదహతి, అఞ్ఞతో చ గమనమగ్గే వా పాళిం బన్ధతి, సుక్ఖమాతికం వా ఉజుం కరోతి, పచ్ఛా దేవే వుట్ఠే ఉదకం ఆగన్త్వా మరియాదం భిన్దతి, సబ్బత్థ భణ్డదేయ్య’’న్తి వుత్తత్తా ‘‘తం పన తత్థేవ సుక్ఖతళాకే సుక్ఖమాతికాయ ఉజుకరణవినిచ్ఛయేన విరుజ్ఝతీ’’తి వుత్తం.
అవహారలక్ఖణన్తి పఞ్చవీసతియా అవహారేసు ఏకమ్పి అవహారలక్ఖణం, ఠానాచావనపయోగో ఏవ వా. ఉద్ధారేతి కుమ్భియా ఫుట్ఠట్ఠానతో కేసగ్గమత్తేపి ఉద్ధటే. యుత్తన్తి ఠానాచావనపయోగసబ్భావతో యుత్తం. సఙ్గోపనత్థాయాతి ఇమినా సుద్ధచిత్తతం దస్సేతి. పలిబుజ్ఝిస్సతీతి నివారేస్సతి. వుత్తనయేనేవ పారాజికన్తి హత్థతో ముత్తమత్తేయేవ పారాజికం. సుద్ధచిత్తోవ ఉద్ధరతీతి కుమ్భియం తేలస్స ఆకిరణతో పురేతరమేవ సుద్ధచిత్తో నిక్ఖిపిత్వా పచ్ఛా సుద్ధచిత్తోవ ఉద్ధరతి. నేవ అవహారోతి థేయ్యచిత్తేన అవహరణపయోగస్స అకతత్తా. అత్తనో భాజనత్తా పన ‘‘న గీవా’’తి వుత్తం, అనాపత్తిమత్తమేవ వుత్తం, న పన ఏవం విచారితన్తి అధిప్పాయో. అథ వా అనాపత్తిమత్తమేవ వుత్తన్తి ఇమినాపి తత్థ ‘‘గీవా’’తి వచనాభావతో ‘‘న గీవా’’తి పుబ్బే వుత్తమహాఅట్ఠకథావాదమేవ పతిట్ఠాపేతి, పచ్ఛా దస్సితేన కురున్దివాదేనపి మహాఅట్ఠకథావాదోవ సమత్థితో. అత్తనో భణ్డన్తి తేలాకిరణతో పురేతరమేవ అత్తనో కుమ్భియం సుద్ధచిత్తేన ఠపితం పీతతేలం అత్తనో పరిక్ఖారం. సమ్మోహట్ఠానన్తి ఆపత్తివినిచ్ఛయవసేన సమ్మోహట్ఠానం.
బహిగతం నామ హోతీతి తతో పట్ఠాయ తేలస్స అట్ఠానభావతో అధోముఖభావతో చ బహిగతం నామ హోతి. అన్తో పట్ఠాయ ఛిద్దే కరియమానే తేలస్స నిక్ఖమిత్వా గతగతట్ఠానం భాజనసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతీతి ఆహ – ‘‘బాహిరన్తతో పాదగ్ఘనకే గళితే పారాజిక’’న్తి. యథా తథా వా కతస్సాతి బాహిరన్తతో అబ్భన్తరతో వా పట్ఠాయ కతస్స. మజ్ఝే ఠపేత్వా కతఛిద్దేతి మజ్ఝే థోకం కపాలం ఠపేత్వా పచ్ఛా తం ఛిన్దన్తేన కతఛిద్దే. ‘‘మరియాదచ్ఛేదనే అన్తో ఠత్వా బహిముఖో ఛిన్దన్తో బహి అన్తేన కారేతబ్బో, బహి ఠత్వా అన్తోముఖో ఛిన్దన్తో అన్తో అన్తేన కారేతబ్బో, అన్తో చ బహి చ ఛిన్దిత్వా మజ్ఝే ఠపేత్వా తం ఛిన్దన్తో మజ్ఝేన కారేతబ్బో’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౦౮) వుత్తత్తా ‘‘తళాకస్స చ మరియాదభేదేన సమేతీ’’తి వుత్తం. ఇదమేత్థ యుత్తన్తి అన్తో చ బహి చ పట్ఠాయ కతఛిద్దే మజ్ఝేన కారేతబ్బో. అన్తో పట్ఠాయ కతే పన బాహిరన్తేన, బహి పట్ఠాయ కతే అబ్భన్తరేన కారేతబ్బోతి అయం తిప్పకారోపి ఏత్థ వేమట్ఠఛిద్దే యుత్తో. ఉదకే కతపయోగస్స అభావతో ‘‘ఠానాచావనపయోగస్స అభావా’’తి వుత్తం.
అట్ఠకథాయం తావ వుత్తన్తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం. పత్థిన్నస్స ఖాదనం ఇతరస్స పానఞ్చ సప్పిఆదీనం పరిభోగోతి ఆహ – ‘‘అఖాదితబ్బం వా అపాతబ్బం వా కరోతీ’’తి. కథం పన తథా కరోతీతి ఆహ ‘‘ఉచ్చారం వా పస్సావం వా’’తిఆది. కస్మా పనేత్థ దుక్కటం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఠానాచావనస్స నత్థితాయ దుక్కట’’న్తి. పురిమద్వయన్తి భేదనం ఛడ్డనఞ్చ. కస్మా న సమేతీతి ఆహ ‘‘తఞ్హీ’’తిఆది. కుమ్భిజజ్జరకరణేనాతి పుణ్ణకుమ్భియా జజ్జరకరణేన. మాతికాఉజఉకరణేనాతి ఉదకపుణ్ణాయ మాతికాయ ఉజుకరణేన. ఏకలక్ఖణన్తి భేదనం కుమ్భిజజ్జరకరణేన ఛడ్డనం మాతికాయ ఉజుకరణేన సద్ధిం ఏకసభావం ఠానాచావనపయోగసబ్భావతో. పచ్ఛిమం పన ద్వయన్తి ఝాపనం అపరిభోగకరణఞ్చ.
ఏత్థ ఏవం వినిచ్ఛయం వదన్తీతి ఏత్థ మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తే ఏకే ఆచరియా ఏవం వినిచ్ఛయం వదన్తి. పచ్ఛిమద్వయం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఏత్థ పురిమద్వయే వినిచ్ఛయో హేట్ఠా వుత్తానుసారేన సక్కా విఞ్ఞాతున్తి తత్థ కిఞ్చి అవత్వా పచ్ఛిమద్వయం సన్ధాయ ఠానాచావనస్స నత్థితాయ దుక్కటన్తి ఇదం వుత్తన్తి అధిప్పాయో. థేయ్యచిత్తేనాతి అత్తనో వా పరస్స వా కాతుకామతావసేన ఉప్పన్నథేయ్యచిత్తేన. వినాసేతుకామతాయాతి హత్థపాదాదిం ఛిన్దన్తో వియ కేవలం వినాసేతుకామతాయ. పురిమద్వయే కిం హోతి, కిం అధిప్పాయేన న కిఞ్చి వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘పురిమద్వయే పన…పే… పారాజిక’’న్తి. తత్థ వుత్తనయేన భిన్దన్తస్స వా ఛడ్డేన్తస్స వాతి ముగ్గరేన పోథేత్వా భిన్దన్తస్స ఉదకం వా వాలికం వా ఆకిరిత్వా ఉత్తరాపేన్తస్సాతి అత్థో. అయుత్తన్తి చేతి పాళియం పురిమపదద్వయేపి దుక్కటస్సేవ వుత్తత్తా ‘‘పురిమద్వయే…పే… పారాజికన్తి ఇదం అయుత్త’’న్తి యది తుమ్హాకం సియాతి అత్థో. నాతి అయుత్తభావప్పసఙ్గం నిసేధేత్వా తత్థ కారణమాహ ‘‘అఞ్ఞథా గహేతబ్బత్థతో’’తి. కథం పనేత్థ అత్థో గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘పాళియం హీ’’తిఆది. నాసేతుకామతాపక్ఖే హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అత్థస్స అవిరుజ్ఝనతో ‘‘థేయ్యచిత్తపక్ఖే’’తి వుత్తం. ‘‘ఏవం వినిచ్ఛయం వదన్తీ’’తి ఇతో పట్ఠాయ వుత్తస్స సబ్బస్సపి ఏకస్సేవ వచనత్తా ‘‘ఏవమేకే వదన్తీ’’తి నిగమనవసేన వుత్తం.
ఇదాని యథావుత్తవసేన పాళియా అత్థే గయ్హమానే మహాఅట్ఠకథాయం చతున్నమ్పి సామఞ్ఞతో వుత్తస్స పచ్ఛిమద్వయం సన్ధాయ వుత్తన్తి వచనే విసేసాభావతో పాళియం వుత్తేసు చతూసు పదేసు ‘‘ఛడ్డేతి వా అపరిభోగం వా కరోతీ’’తి ఇమేసం పదానం విసేసాభావప్పసఙ్గతో చ సయం అఞ్ఞథా పాళిం అట్ఠకథఞ్చ సంసన్దిత్వా అత్థం దస్సేతుకామో ‘‘అయం పనేత్థ సారో’’తిఆదిమాహ. వినీతవత్థుమ్హి ‘‘సఙ్ఘస్స పుఞ్జకితం తిణం థేయ్యచిత్తో ఝాపేసీ’’సి (పారా. ౧౫౬) వుత్తత్తా వినీతవత్థుమ్హి తిణజ్ఝాపకో వియాతి ఇమినావ ఠానా అచావేతుకామోవాతి ఏత్థాపి థేయ్యచిత్తేన ఠానా అచావేతుకామోతి ఇదం వుత్తమేవ హోతీతి దట్ఠబ్బం. అఛడ్డేతుకామోయేవాతి ఏత్థాపి థేయ్యచిత్తేనాతి సమ్బన్ధితబ్బం. ఇదఞ్హి థేయ్యచిత్తపక్ఖం సన్ధాయ వుత్తం నాసేతుకామతాపక్ఖస్స వక్ఖమానత్తా. తేనేవాహ ‘‘నాసేతుకామతాపక్ఖే పనా’’తిఆది. ఇతరథాపి యుజ్జతీతి థేయ్యచిత్తాభావా ఠానా చావేతుకామస్సపి దుక్కటం యుజ్జతీతి వుత్తం హోతి.
భూమట్ఠకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఆకాసట్ఠకథావణ్ణనా
౯౬. ఆకాసట్ఠకథాయం ముఖతుణ్డకేనాతి ముఖగ్గేన. కలాపగ్గేనాతి పిఞ్ఛకలాపస్స అగ్గేన. పసారేతీతి గహణత్థం పసారేతి. అగ్గహేత్వా వాతి లేడ్డుఆదీహి పహరిత్వా నయనవసేన అగ్గహేత్వా వా. ఆకాసట్ఠవినిచ్ఛయే వుచ్చమానేపి తప్పసఙ్గేన ఆకాసట్ఠస్స వేహాసట్ఠాదిభావముపగతేపి అసమ్మోహత్థం ‘‘యస్మిం అఙ్గే నిలీయతీ’’తిఆది వుత్తం. అన్తోవత్థుమ్హీతి పరిక్ఖిత్తవత్థుస్స అన్తో. అన్తోగామేతి పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స అన్తో. అపరిక్ఖిత్తే పన వత్థుమ్హి, గామే వా ఠితట్ఠానమేవ ఠానం. అటవిముఖం కరోతీతి అరఞ్ఞాభిముఖం కరోతి. రక్ఖతీతి తేన పయోగేన తస్స ఇచ్ఛితట్ఠానం అగతత్తా రక్ఖతి. భూమియా గచ్ఛన్తం సన్ధాయ ‘‘దుతియపదవారే వా’’తి వుత్తం. గామతో నిక్ఖన్తస్సాతి పరిక్ఖిత్తగామతో నిక్ఖన్తస్స. కపిఞ్జరో నామ ఏకా పక్ఖిజాతి.
ఆకాసట్ఠకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
వేహాసట్ఠకథావణ్ణనా
౯౭. వేహాసట్ఠకథాయం పన చీవరవంసే ఠపితస్స చీవరస్స ఆకడ్ఢనే యథావుత్తప్పదేసాతిక్కమో ఏకద్వఙ్గులమత్తాకడ్ఢనేన సియాతి అధిప్పాయేన వుత్తం ‘‘ఏకద్వఙ్గులమత్తాకడ్ఢనేనేవ పారాజిక’’న్తి. ఇదఞ్చ తాదిసం నాతిమహన్తం చీవరవంసదణ్డకం సన్ధాయ వుత్తం, మహన్తే పన తతో అధికమత్తాకడ్ఢనేనేవ సియా. రజ్జుకేన బన్ధిత్వాతి ఏకాయ రజ్జుకోటియా చీవరం బన్ధిత్వా అపరాయ కోటియా చీవరవంసం బన్ధిత్వా ఠపితచీవరం. ముత్తమత్తే అట్ఠత్వా పతనకసభావత్తా ‘‘ముత్తే పారాజిక’’న్తి వుత్తం.
ఏకమేకస్స ఫుట్ఠోకాసమత్తే అతిక్కన్తే పారాజికన్తి భిత్తిం అఫుసాపేత్వా ఠపితత్తా వుత్తం. భిత్తిం నిస్సాయ ఠపితన్తి పటిపాటియా ఠపితేసు నాగదన్తాదీసుయేవ ఆరోపేత్వా భిత్తిం ఫుసాపేత్వా ఠపితం. పణ్ణన్తరం ఆరోపేత్వా ఠపితాతి అఞ్ఞేహి ఠపితం సన్ధాయ వుత్తం.
వేహాసట్ఠకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఉదకట్ఠకథావణ్ణనా
౯౮. ఉదకట్ఠకథాయం సన్దమానఉదకే నిక్ఖిత్తం న తిట్ఠతీతి ఆహ ‘‘అసన్దనకే ఉదకే’’తి. అనాపత్తీతి హత్థవారపదవారేసు దుక్కటాపత్తియా అభావం సన్ధాయ వుత్తం. కడ్ఢతీతి హేట్ఠతో ఓసారేతి. ఉప్పలాదీసూతి ఆది-సద్దేన పదుమపుణ్డరీకాదిం సఙ్గణ్హాతి. రత్తం పదుమం, సేతం పుణ్డరీకం. సేతం వా పదుమం, రత్తం పుణ్డరీకం. అథ వా రత్తం వా హోతు సేతం వా సతపత్తం పదుమం, ఊనసతపత్తం పుణ్డరీకం. వత్థు పూరతీతి పారాజికవత్థు పహోతి. తస్మిం ఛిన్నమత్తే పారాజికన్తి ఉదకతో అచ్చుగ్గతస్స ఉదకవినిముత్తట్ఠానతో ఛేదనం సన్ధాయ వుత్తం. యం వత్థుం పూరేతీతి యం పుప్ఫం పారాజికవత్థుం పూరేతి. దసహి పుప్ఫేహి కతకలాపో హత్థకో, మహన్తం కలాపం కత్వా బద్ధం భారబద్ధం. రజ్జుకేసు తిణాని సన్థరిత్వాతి ఏత్థ ‘‘ద్వే రజ్జుకాని ఉదకపిట్ఠే ఠపేత్వా తేసం ఉపరి తిరియతో తిణాని సన్థరిత్వా తేసం ఉపరి బన్ధిత్వా వా అబన్ధిత్వా వా తిరియతోయేవ పుప్ఫాని ఠపేత్వా హేట్ఠతో గతాని ద్వే రజ్జుకాని ఉక్ఖిపిత్వా పుప్ఫమత్థకే ఠపేన్తీ’’తి వదన్తి.
కేసగ్గమత్తమ్పి యథాఠితట్ఠానతో చావేతీతి పారిమన్తేన ఫుట్ఠోకాసం, ఓరిమన్తేన కేసగ్గమత్తం చావేతి. సకలముదకన్తి దణ్డేన ఫుట్ఠోకాసగతం సకలముదకం. న ఉదకం ఠానన్తి అత్తనా కతట్ఠానస్స అట్ఠానత్తా. ఇదం ఉభయన్తి ఏత్థ ‘‘బన్ధనం అమోచేత్వా…పే… పారాజిక’’న్తి ఇదమేవేకం, ‘‘పఠమం బన్ధనం…పే… ఠానపరిచ్ఛేదో’’తి ఇదం దుతియం. పదుమినియన్తి పదుమగచ్ఛే. ఉప్పాటితాయాతి పరేహి అత్తనో అత్థాయ ఉప్పాటితాయ.
బహి ఠపితేతి ఉదకతో బహి ఠపితే. హత్థకవసేన ఖుద్దకం కత్వా
బద్ధం కలాపబద్ధం. ముళాలన్తి కన్దం. పత్తం వా పుప్ఫం వాతి ఇదం కద్దమస్స అన్తో పవిసిత్వా ఠితం సన్ధాయ వుత్తం. సకలముదకన్తి వాపిఆదీసు పరియాపన్నం సకలముదకం. నిద్ధమనతుమ్బన్తి వాపియా ఉదకస్స నిక్ఖమనమగ్గం. ఉదకవాహకన్తి మహామాతికం. న అవహారోతి ఇదం పుబ్బసదిసం న హోతీతి ఆహ – ‘‘కస్మా…పే… ఏవరూపా హి తత్థ కతికా’’తి. అవహారో నత్థీతి సబ్బసాధారణే అపరిగ్గహట్ఠానే గహితత్తా. మాతికం ఆరోపేత్వాతి ఖుద్దకమాతికం ఆరోపేత్వా. మరిత్వా…పే… తిట్ఠన్తీతి ఏత్థ ‘‘మతమచ్ఛానంయేవ తేసం సన్తకత్తా అమతే గణ్హన్తస్స నత్థి అవహారో’’తి వదన్తి.
ఉదకట్ఠకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
నావట్ఠకథావణ్ణనా
౯౯. నావట్ఠకథాయం పన యా బన్ధనా ముత్తమత్తే ఠానా న చవతీతి ఇమినా చణ్డసోతే బద్ధనావం పటిక్ఖిపతి. తావ దుక్కటన్తి ‘‘బన్ధనం మోచేతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఏవం మోచేన్తస్స పఞ్ఞత్తం దుక్కటం సన్ధాయ వుత్తం. థుల్లచ్చయమ్పి పారాజికమ్పి హోతీతి ఏత్థ పఠమం ఠానా అచావేత్వా ముత్తే థుల్లచ్చయం, పఠమం ఠానా చావేత్వా ముత్తే పారాజికన్తి వేదితబ్బం.
‘‘పాసే బద్ధసూకరో వియా’’తిఆదినా వుత్తం సన్ధాయాహ ‘‘తత్థ యుత్తి పుబ్బే వుత్తా ఏవా’’తి. విప్పనట్ఠా నావాతి విసమవాతాదీహి వినాసం పత్వా ఉదకే నిముజ్జిత్వా హేట్ఠా భూమితలం అప్పత్వా మజ్ఝే ఠితం సన్ధాయ వదతి. తేనేవ ‘‘అధో వా ఓపిలాపేన్తస్స…పే… నావాతలేన ఫుట్ఠోకాసం ముఖవట్టిం అతిక్కన్తమత్తే పారాజిక’’న్తి వుత్తం. ఓపిలాపేన్తస్సాతి ఓసీదాపేన్తస్స. అతిక్కన్తమత్తేతి ఫుట్ఠోకాసం అతిక్కన్తమత్తే. ఏసేవ నయోతి ముత్తమత్తే పారాజికన్తి దస్సేతి.
నావాకడ్ఢనయోగ్గమహాయోత్తతాయ యోత్తకోటితో పట్ఠాయ సకలమ్పి ‘‘ఠాన’’న్తి వుత్తం.
అసతిపి వాతే యథా వాతం గణ్హాతి, తథా ఠపితత్తా ‘‘వాతం గణ్హాపేతీ’’తి వుత్తం. బలవా చ వాతో ఆగమ్మాతి ఇమినా అసతి వాతే అయం పయోగో కతోతి దస్సేతి. తేనేవ ‘‘పుగ్గలస్స నత్థి అవహారో’’తి వుత్తం. సతి పన వాతే కతో పయోగో ఠానాచావనపయోగోయేవాతి మాతికాఉజుకరణే వియ అత్థేవ అవహారోతి దట్ఠబ్బం. ఠానాచావనపయోగో న హోతీతి సుక్ఖమాతికాఉజుకరణే వియ అసతి వాతే కతపయోగత్తా. భణ్డదేయ్యం పన హోతీతి నావాసామికస్స భణ్డదేయ్యం హోతి.
నావట్ఠకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
యానట్ఠకథావణ్ణనా
౧౦౦. యానట్ఠకథాయం దుకయుత్తస్సాతి ద్వీహి గోణేహి యుత్తస్స. అయుత్తకన్తి గోణేహి అయుత్తం. కప్పకతాతి యథా ద్వీహి భాగేహి హేట్ఠా పతిట్ఠాతి, ఏవం కతా. తీణి వా చత్తారి వా ఠానానీతి అకప్పకతాయ ఉపత్థమ్భనియా వసేన తీణి ఠానాని, కప్పకతాయ వసేన చత్తారి ఠానానీతి. తథా పథవియం ఠపితస్స తీణి ఠానానీతి సమ్బన్ధో. తన్తి ఫలకస్స వా దారుకస్స వా ఉపరి ఠపితం పథవియం ఠపితఞ్చ. ద్వీహి అక్ఖసీసేహీతి ద్వీహి అక్ఖకోటీహి. దారూనం ఉపరి ఠపితస్సాతి ద్విన్నం దారూనం ఉపరి ద్వీహి అక్ఖకోటీహి ఓలమ్బేత్వా సకటసాలాయం ఠపితస్స. హేట్ఠిమతలస్సాతి సకటబాహాయ భూమిం ఫుసిత్వా ఠితస్స హేట్ఠిమభాగస్స. సేసం నావాయం వుత్తసదిసన్తి ఇమినా ‘‘యది పన తం ఏవం గచ్ఛన్తం పకతిగమనం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా అఞ్ఞం దిసాభాగం నేతి, పారాజికం. సయమేవ యం కఞ్చి గామం సమ్పత్తం ఠానా అచావేన్తోవ విక్కిణిత్వా గచ్ఛతి, నేవత్థి అవహారో, భణ్డదేయ్యం పన హోతీ’’తి ఇమం నయం అతిదిస్సతి.
యానట్ఠకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
భారట్ఠకథావణ్ణనా
౧౦౧. భారట్ఠకథాయం పురిమగలే గలవాటకోతి పురిమగలే ఉపరిమగలవాటకో. ఉరపరిచ్ఛేదమజ్ఝేతి ఉరపరియన్తస్స మజ్ఝే. అనాణత్తత్తాతి ‘‘అసుకట్ఠానం నేహీ’’తి అనాణత్తత్తా. యో చాయం సీసభారే వుత్తోతి యో చాయం వినిచ్ఛయో సీసభారే వుత్తో. సీసాదీహి వా గహితో హోతూతి సమ్బన్ధో. తాదిసన్తి తప్పటిచ్ఛాదనసమత్థం.
భారట్ఠకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఆరామట్ఠకథావణ్ణనా
౧౦౨. ఆరామట్ఠకథాయం బన్ధనన్తి పుప్ఫానం వణ్టే పతిట్ఠితట్ఠానం. అభియుఞ్జతీతి చోదేతి అడ్డం కరోతి. అదిన్నాదానస్స పయోగత్తాతి సహపయోగమాహ వత్థుమ్హియేవ కతపయోగత్తా. సహపయోగవసేన హేతం దుక్కటం. వినిచ్ఛయప్పసుతన్తి వినిచ్ఛయే నియుత్తం. కక్ఖళోతి దారుణో. ధురం నిక్ఖిపతీతి ఉస్సాహం ఠపేతి, అత్తనో సన్తకకరణే నిరుస్సాహో హోతీతి అత్థో. కూటడ్డకారకోపి సచే ధురం న నిక్ఖిపతి, నత్థి అవహారోతి ఆహ ‘‘సచే సయమ్పి కతధురనిక్ఖేపో హోతీ’’తి. సయమ్పీతి అభియుఞ్జకోపి. కతధురనిక్ఖేపోతి ‘‘న దాని నం ఇమస్స దస్సామీ’’తి ఏవం తస్స దానే కతధురనిక్ఖేపో. కిఙ్కారప్పటిస్సావిభావేతి ‘‘కిం కరోమి కిం కరోమీ’’తి ఏవం కిఙ్కారమేవ పటిస్సుణన్తో విచరతీతి కిఙ్కారపటిస్సావీ, తస్స భావో కిఙ్కారపటిస్సావిభావో, తస్మిం, అత్తనో వసవత్తిభావేతి వుత్తం హోతి.
ఉక్కోచం దత్వాతి లఞ్జం దత్వా. కూటవినిచ్ఛయికానన్తి కూటవినిచ్ఛయే నియుత్తానం వినయధరానం. ‘‘గణ్హా’’తి అవత్వా ‘‘అసామికస్స సామికో అయ’’న్తిఆదినా పరియాయేన వుత్తేపి తస్స సన్తకభావం పరిచ్ఛిన్దిత్వా పవత్తవచనత్తా కూటవినిచ్ఛయం కరోన్తానం కూటసక్ఖీనఞ్చ పారాజికమేవ. అసతిపి చేత్థ ఠానాచావనే ఉభిన్నం ధురనిక్ఖేపోయేవ ఠానాచావనట్ఠానే తిట్ఠతి. ఇమస్మిం ధురనిక్ఖేపే పారాజికే సామికస్స విమతుప్పాదనపయోగే కతే థుల్లచ్చయం, తస్సేవ ధురనిక్ఖేపపయోగే నిప్ఫాదితే పారాజికం. సయం పరాజయం పాపుణాతీతి కూటడ్డకారకో పరాజయం పాపుణాతి.
ఆరామట్ఠకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
విహారట్ఠకథావణ్ణనా
౧౦౩. విహారట్ఠకథాయం విహారోపి పరివేణమ్పి ఆవాసోపి విహారోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘విహారం వా’’తిఆది. తత్థ విహారన్తి మహావిహారం. పరివేణన్తి మహావిహారస్స అబ్భన్తరే విసుం విసుం పాకారపరిచ్ఛిన్నట్ఠానం. ఆవాసన్తి ఏకం ఆవసథం. అభియోగే కతేపి అవహారస్స అసిజ్ఝనతో వుత్తం ‘‘అభియోగో న రుహతీ’’తి. గణసన్తకే పన పరిచ్ఛిన్నసామికత్తా సక్కా ధురం నిక్ఖిపాపేతున్తి ఆహ ‘‘దీఘభాణకాదిభేదస్స పన గణస్సా’’తి. ఇధాపి సచే ఏకోపి ధురం న నిక్ఖిపతి, రక్ఖతియేవ. సబ్బేసం ధురనిక్ఖేపేనేవ హి పారాజికం.
విహారట్ఠకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఖేత్తట్ఠకథావణ్ణనా
౧౦౪. ఖేత్తట్ఠకథాయం సత్త ధఞ్ఞానీతి సాలివీహియవకఙ్గుకుద్రూసవరకగోధుమానం వసేన సత్త ధఞ్ఞాని. నిరుమ్భిత్వా వాతిఆదీసు ‘‘గణ్హన్తస్సా’’తి పచ్చేకం యోజేతబ్బం. తత్థ నిరుమ్భిత్వా గహణం నామ వీహిసీసం అచ్ఛిన్దిత్వా యథాఠితమేవ హత్థేన గహేత్వా ఆకడ్ఢిత్వా బీజమత్తస్సేవ గహణం. ఏకమేకన్తి ఏకమేకం వీహిసీసం. ఉప్పాటేత్వా వాతి ముగ్గమాసాదీని ఉద్ధరిత్వా వా. యస్మిం బీజే వాతిఆది నిరుమ్భిత్వా గహణాదీసు యథాక్కమం యోజేతబ్బం. సాలిసీసాదీని నిరుమ్భిత్వా గణ్హన్తస్స యస్మిం బీజే వత్థు పూరతి, ఏకమేకం హత్థేనేవ ఛిన్దిత్వా గణ్హన్తస్స యస్మిం సీసే వత్థు పూరతి, అసితేన లాయిత్వా గణ్హన్తస్స యస్సం ముట్ఠియం వత్థు పూరతి, బహూని ఏకతో ఉప్పాటేత్వా గణ్హన్తస్స యస్మిం ముగ్గమాసాదిఫలే వత్థు పూరతీతి ఏవమేత్థ యథాక్కమో వేదితబ్బో. ‘‘తస్మిం బన్ధనా మోచితమత్తే’’తి వచనతో తస్మిం బీజాదిమ్హి బన్ధనా మోచితే సతి తతో అనపనీతేపి పారాజికమేవాతి దట్ఠబ్బం. అచ్ఛిజ్జమానోతి అచ్ఛిన్నో హుత్వా ఠితో. జటితానీతి ఛిన్దితాని అచ్ఛిన్నేహి సద్ధిం జటితాని హోన్తీతి అత్థో. సభుసన్తి పలాలసహితం. అభుసన్తి పలాలరహితం.
ఖీలేనాతి ఖాణుకేన. ఏత్థ చ ఖీలసఙ్కమనాదీసు ఉభయం సమ్భవతి సహపయోగో ధురనిక్ఖేపో చ. యదా హి పరస్స ఖేత్తాదీసు ఏకదేసం ఖీలసఙ్కమనాదివసేన అత్తనో సన్తకం కరోతి, తదా సతిపి పఠమతరం సామికానం ధురనిక్ఖేపే ఖీలసఙ్కమనాదిసహపయోగం వినా న హోతీతి సహపయోగేనేవ పారాజికం. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుతియపారాజికవణ్ణనా) వుత్తం ‘‘ఠానాచావనవసేన ఖీలాదీని సఙ్కామేత్వా ఖేత్తాదిగ్గహణవసేన చ సహపయోగో వేదితబ్బో’’తి. యదా పన అసతి ధురనిక్ఖేపే ఖీలసఙ్కమనాదిమత్తం కతం, తదా వినా ధురనిక్ఖేపేన న హోతీతి ధురనిక్ఖేపేనేవ పారాజికం. తేనేవేత్థ ‘‘తఞ్చ ఖో సామికానం ధురనిక్ఖేపేనా’’తి వుత్తం. ఏవం సబ్బత్థాతి యథావుత్తమత్థం రజ్జుసఙ్కమనాదీసుపి అతిదిసతి.
యట్ఠిన్తి మానదణ్డం. ఏకస్మిం అనాగతే థుల్లచ్చయం, తస్మిం ఆగతే పారాజికన్తి ఏత్థ సచే దారూని నిఖణిత్వా తత్తకేనేవ గణ్హితుకామో హోతి, అవసానే దారుమ్హి పారాజికం. సచే తత్థ సాఖాయోపి కత్వా గహేతుకామో హోతి, అవసానసాఖాయ పారాజికన్తి వేదితబ్బం. తత్తకేన అసక్కోన్తోతి దారూని నిఖణిత్వా వతిం కాతుం అసక్కోన్తో. ఖేత్తమరియాదన్తి వుత్తమేవత్థం విభావేతుం ‘‘కేదారపాళి’’న్తి వుత్తం. విత్థతం కరోతీతి పుబ్బే విజ్జమానమేవ మరియాదం విత్థిణ్ణం కరోతి. అకతం వా పన పతిట్ఠపేతీతి పుబ్బే అకతం వా మరియాదం ఠపేతి.
ఖేత్తట్ఠకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
వత్థుట్ఠకథావణ్ణనా
౧౦౫. వత్థుట్ఠకథాయం తిణ్ణం పాకారానన్తి ఇట్ఠకసిలాదారూనం వసేన తిణ్ణం పాకారానం. ఏతేనేవ నయేనాతి ఇమినా ‘‘కేవలం భూమిం సోధేత్వా…పే… అపరిక్ఖిపిత్వా వా’’తి వుత్తమత్థం నిదస్సేతి.
గామట్ఠకథావణ్ణనా
౧౦౬. గామట్ఠకథాయం గామో నామాతి పాళియం న వుత్తం సబ్బసో గామలక్ఖణస్స పుబ్బే వుత్తత్తా.
అరఞ్ఞట్ఠకథావణ్ణనా
౧౦౭. అరఞ్ఞట్ఠకథాయం అరఞ్ఞం నామాతి ఇదం పన న కేవలం పుబ్బే వుత్తఅరఞ్ఞలక్ఖణప్పత్తిమత్తేన అరఞ్ఞం ఇధాధిప్పేతం, కిన్తు యం అత్తనో అరఞ్ఞలక్ఖణేన అరఞ్ఞం పరపరిగ్గహితఞ్చ హోతి, తం అరఞ్ఞం ఇధాధిప్పేతన్తి దస్సేతుం వుత్తం. తేనాతి పున అరఞ్ఞవచనేన. న పరిగ్గహితభావో అరఞ్ఞస్స లక్ఖణన్తి యది హి పరిగ్గహితభావో అరఞ్ఞలక్ఖణం సియా, ‘‘అరఞ్ఞం నామ యం మనుస్సానం పరిగ్గహిత’’న్తి ఏత్తకమేవ వదేయ్యాతి అధిప్పాయో. యన్తి ఇమినా పుబ్బే వుత్తలక్ఖణమేవ అరఞ్ఞం పరామట్ఠన్తి ఆహ ‘‘యం పన అత్తనో అరఞ్ఞలక్ఖణేన అరఞ్ఞ’’న్తి.
వినివిజ్ఝిత్వాతి ఉజుకమేవ వినివిజ్ఝిత్వా. పణ్ణం వాతి తాలపణ్ణాది పణ్ణం వా. అద్ధగతోపీతి చిరకాలం తత్థేవ ఠితోపి. న గహేతబ్బోతి ఏత్థ పన యో పరేహి అరఞ్ఞసామికానం హత్థతో కిణిత్వా తచ్ఛేత్వా తత్థేవ ఠపితో, సో అరఞ్ఞసామికేన అనుఞ్ఞాతోపి న గహేతబ్బో. సామికేహి ఛడ్డితోతి గహేతుం వట్టతీతి పంసుకూలసఞ్ఞాయ గహణం వుత్తం. లక్ఖణచ్ఛిన్నస్సాపీతి అరఞ్ఞసామికానం హత్థతో కిణిత్వా గణ్హన్తేహి కతసఞ్ఞాణస్స. ఛల్లియా పరియోనద్ధం హోతీతి ఇమినా సామికానం నిరపేక్ఖతం దీపేతి. తేన వుత్తం ‘‘గహేతుం వట్టతీ’’తి. యది సామికానం సాపేక్ఖతా అత్థి, న వట్టతి. తాని కతాని అజ్ఝావుత్థాని చ హోన్తీతి తాని గేహాదీని కతాని పరినిట్ఠితాని మనుస్సేహి చ అజ్ఝావుత్థాని హోన్తి. దారూనిపీతి గేహాదీనం కతత్తా తతో అవసిట్ఠదారూనిపి. ఏతేసన్తి ఏతేసం యథావుత్తదారూనం.
తేసం ఆరక్ఖట్ఠానన్తి తేసం అరఞ్ఞపాలానం ఠితట్ఠానం. దేహీతి వుత్తే దాతబ్బమేవాతి ఏత్థ ‘‘దేహీ’’తి వుత్తే ‘‘దస్సామీ’’తి ఆభోగసబ్భావతో ‘‘దేహీ’’తి అవుత్తే అదత్వాపి గన్తుం వట్టతియేవ. గన్తుం దేథాతి గమనం దేథ. అదిస్వా గచ్ఛతి, భణ్డదేయ్యన్తి పరిసుద్ధచిత్తేన గచ్ఛతి, భణ్డదేయ్యం. యత్థ కత్థచి నీతానమ్పి దారూనం అరఞ్ఞసామికానంయేవ సన్తకత్తా సుద్ధచిత్తేన నిక్ఖన్తోపి పున థేయ్యచిత్తం ఉప్పాదేత్వా గచ్ఛతి, పారాజికమేవాతి వదన్తి.
అరఞ్ఞట్ఠకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఉదకకథావణ్ణనా
౧౦౮. ఉదకకథాయం మహాకుచ్ఛికా ఉదకచాటి ఉదకమణికో. ‘‘సమేఖలా చాటి ఉదకమణికో’’తిపి వదన్తి. తత్థాతి తేసు భాజనేసు. నిబ్బహనఉదకన్తి ‘‘మహోదకం ఆగన్త్వా తళాకమరియాదం మా ఛిన్దీ’’తి తళాకరక్ఖణత్థం తస్స ఏకపస్సేన విస్సజ్జితఉదకం. నిద్ధమనతుమ్బన్తి సస్సాదీనం అత్థాయ ఉదకనిక్ఖమనమగ్గం. మరియాదం దుబ్బలం కత్వాతి ఇదం అవస్సం ఛిన్నసభావదస్సనత్థం భణ్డదేయ్యవిసయదస్సనత్థఞ్చ వుత్తం. మరియాదం దుబ్బలం అకత్వాపి యథావుత్తప్పయోగే కతే మరియాదం ఛిన్దిత్వా నిక్ఖన్తఉదకగ్ఘానురూపేన అవహారేన కారేతబ్బమేవ.
అనిగ్గతేతి అనిక్ఖమిత్వా తళాకస్మింయేవ ఉదకే ఠితే. అసమ్పత్తేవాతి తళాకతో నిక్ఖమిత్వా మహామాతికాయ ఏవ ఠితే. అనిక్ఖన్తేతి తళాకతో అనిక్ఖన్తే ఉదకే. సుబద్ధాతి భణ్డదేయ్యమ్పి న హోతీతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘నిక్ఖన్తే బద్ధా భణ్డదేయ్య’’న్తి, తళాకతో నిక్ఖమిత్వా పరేసం ఖుద్దకమాతికాముఖం అపాపుణిత్వా మహామాతికాయంయేవ ఠితే బద్ధా చే, భణ్డదేయ్యన్తి అత్థో. ‘‘అనిక్ఖన్తే బద్ధా సుబద్ధా, నిక్ఖన్తే బద్ధా భణ్డదేయ్య’’న్తి హి ఇదం ద్వయం హేట్ఠా వుత్తవికప్పద్వయస్స యథాక్కమేన వుత్తం. నత్థి అవహారోతి ఏత్థ ‘‘అవహారో నత్థి, భణ్డదేయ్యం పన హోతీ’’తి కేచి వదన్తి, తళాకగతఉదకస్స సబ్బసాధారణత్తా తం అయుత్తం వియ దిస్సతి, ‘‘అనిక్ఖన్తే బద్ధా సుబద్ధా’’తి ఇమినా చ అట్ఠకథావచనేన న సమేతి. వత్థుం…పే… న సమేతీతి ఏత్థ తళాకగతఉదకస్స సబ్బసాధారణత్తా అపరిగ్గహితం ఇధ వత్థున్తి అధిప్పాయో.
ఉదకకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.