౧. పఠమపారాజికం

సుదిన్నభాణవారవణ్ణనా

౨౪. అనుపదవణ్ణనన్తి పదం పదం పటివణ్ణనం, పదానుక్కమేన వణ్ణనం వా. భణ్డప్పయోజనఉద్ధారసారణాదినా కిచ్చేనాతి ఏత్థ విక్కాయికభణ్డస్స విక్కిణనం భణ్డప్పయోజనం, దాతుం సఙ్కేతితే దివసే గన్త్వా గహణం ఉద్ధారో, ‘‘అసుకస్మిం దివసే దాతబ్బ’’న్తి సతుప్పాదనం సారణం. చతుబ్బిధాయాతి ఖత్తియబ్రాహ్మణగహపతిసమణానం వసేన చతుబ్బిధాయ, భిక్ఖుభిక్ఖునీఉపాసకఉపాసికానం వసేన వా. దిస్వానస్స ఏతదహోసీతి హేతుఅత్థో అయం దిస్వాన-సద్దో అసమానకత్తుకో యథా ‘‘ఘతం పివిత్వా బలం హోతి, సీహం దిస్వా భయం హోతీ’’తి. దస్సనకారణా హి ఏవం పరివితక్కనం అహోసి. కిఞ్చాపి ఏత్థ ‘‘భబ్బకులపుత్తస్సా’’తి వుత్తం, తథాపి ఉపనిస్సయసమ్పన్నస్సపి అజాతసత్తునో వియ అన్తరాయో భవిస్సతీతి ఇమస్స థేరస్సపి కతపాపకమ్మమూలవిప్పటిసారవసేన అధిగమన్తరాయో అహోసీతి వదన్తి.

కిం పన యేసం మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయో అత్థి, బుద్ధానం సమ్ముఖీభావేపి తేసం అన్తరాయో హోతీతి? ఆమ హోతి, న పన బుద్ధే పటిచ్చ. బుద్ధా హి పరేసం మగ్గఫలాధిగమాయ ఉస్సాహజాతా తత్థ నిరన్తరం యుత్తపయుత్తా ఏవ హోన్తి, తస్మా తే పటిచ్చ తేసం అన్తరాయో న హోతి, అథ ఖో కిరియాపరిహానియా వా పాపమిత్తతాయ వా హోతి, కిరియాపరిహాని చ దేసకస్స తస్సేవ వా పుగ్గలస్స తజ్జపయోగాభావతో వేదితబ్బా, దేసకవసేన పనేత్థ పరిహాని సావకానం వసేనేవ వేదితబ్బా, న బుద్ధానం వసేన. తథా హి సచే ధమ్మసేనాపతి ధనఞ్జానియస్స బ్రాహ్మణస్స ఆసయం ఞత్వా ధమ్మం దేసయిస్స, బ్రాహ్మణో సోతాపన్నో అభవిస్స. ఏవం తావ దేసకస్స వసేన కిరియాపరిహానియా అన్తరాయో హోతి. సచే పేస్సో హత్థారోహపుత్తో భగవతో సమ్ముఖా ధమ్మం సుణన్తో ముహుత్తం నిసీదేయ్య, యావ తస్స భగవా అత్తన్తపాదికే చత్తారో పుగ్గలే విత్థారేన విభజిత్వా దేసేతి, సోతాపత్తిఫలేన సంయుత్తో అభవిస్స. ఏవం పుగ్గలస్స వసేన కిరియాపరిహానియా అన్తరాయో హోతి నామ. ఇమస్స హి ఉపాసకస్స కిరియాపరిహాని జాతా అపరినిట్ఠితాయ దేసనాయ ఉట్ఠహిత్వా పక్కన్తత్తా. సచే అజాతసత్తు దేవదత్తస్స వచనం గహేత్వా పితుఘాతకమ్మం నాకరిస్స, సామఞ్ఞఫలసుత్తకథితదివసే సోతాపన్నో అభవిస్స, తస్స వచనం గహేత్వా పితుఘాతకమ్మస్స కతత్తా పన నాహోసి. ఏవం పాపమిత్తతాయ అన్తరాయో హోతి. సుదిన్నస్సపి పాపమిత్తవసేన అన్తరాయో అహోసీతి దట్ఠబ్బం. యది హి తేన మాతాపితూనం వచనం గహేత్వా పురాణదుతియికాయ మేథునధమ్మో పటిసేవితో నాభవిస్స, న తంమూలవిప్పటిసారవసేన అధిగమన్తరాయో అభవిస్స.

యన్నూనాతి పరివితక్కనత్థే నిపాతోతి ఆహ ‘‘పరివితక్కదస్సనమేత’’న్తి. ‘‘ధమ్మం సుణేయ్య’’న్తి కిరియాపదేన వుచ్చమానో ఏవ హి అత్థో ‘‘యన్నూనా’’తి నిపాతపదేన జోతీయతి. అహం యన్నూన ధమ్మం సుణేయ్యన్తి యోజనా. యన్నూనాతి చ యది పనాతి అత్థో. యది పనాతి ఇదమ్పి హి తేన సమానత్థమేవ. యం ధమ్మం సుణాతీతి సమ్బన్ధో. ఉళారుళారజనాతి ఖత్తియమహాసాలాదిఉళారుళారజనాకిణ్ణా. సచే అయమ్పి పఠమం ఆగచ్ఛేయ్య, భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా నిసీదితుం అరహరూపోతి ఆహ ‘‘పచ్ఛా ఆగతేనా’’తి. సిక్ఖత్తయూపసంహితన్తి అధిసీలఅధిచిత్తఅధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతసిక్ఖత్తయయుత్తం. థోకం ధమ్మకథం సుత్వా అహోసీతి సమ్బన్ధో. ఇధాపి సుత్వా-సద్దో హేతుఅత్థోతి దట్ఠబ్బో, సవనకారణా ఏతదహోసీతి వుత్తం హోతి. యది ఏవం అథ కస్మా ‘‘ఏకమన్తం నిసిన్నస్స…పే… ఏతదహోసీ’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘తం పనస్స యస్మా’’తిఆది. తత్థ తన్తి పరివితక్కనం.

సఙ్ఖేపకథాతి విసుం విసుం పదుద్ధారం అకత్వా సమాసతో అత్థవణ్ణనా. యేన యేన ఆకారేనాతి యేన యేన పకారేన. తేన తేన మే ఉపపరిక్ఖతోతి ‘‘కామా నామేతే అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా అట్ఠికఙ్కలూపమా’’తి (మ. ని. ౧.౨౩౪; ౨.౪౨; పాచి. ౪౧౭; మహాని. ౩; చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౪౭) చ ఆదినా యేన యేన ఆకారేన కామేసు ఆదీనవం ఓకారం సంకిలేసం, తబ్బిపరియాయతో నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసం గుణం పకాసేన్తం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి అవబుజ్ఝామి, తేన తేన పకారేన ఉపపరిక్ఖతో వీమంసన్తస్స మయ్హం ఏవం హోతి ఏవం ఉపట్ఠాతి. సిక్ఖత్తయబ్రహ్మచరియన్తి అధిసీలసిక్ఖాదిసిక్ఖత్తయసఙ్గహం సేట్ఠచరియం. ఏకమ్పి దివసన్తి ఏకదివసమత్తమ్పి. అఖణ్డం కత్వాతి దుక్కటమత్తస్సపి అనాపజ్జనేన అఖణ్డితం కత్వా, అఖణ్డఅచ్ఛిద్దాదిభావాపాదనేన వా. అఖణ్డలక్ఖణవచనఞ్హేతం. చరిమకచిత్తన్తి చుతిచిత్తం. కిఞ్చిపి ఏకదేసం అసేసేత్వా ఏకన్తేనేవ పరిపూరేతబ్బతాయ ఏకన్తపరిపుణ్ణం. కిలేసమలేన అమలీనం కత్వాతి తణ్హాసంకిలేసాదినా అసంకిలిట్ఠం కత్వా, చిత్తుప్పాదమత్తమ్పి సంకిలేసమలం అనుప్పాదేత్వా. అచ్చన్తమేవ విసుద్ధం కత్వా పరిహరితబ్బతాయ ఏకన్తపరిసుద్ధం. తతో ఏవ సఙ్ఖం వియ లిఖితన్తి సఙ్ఖలిఖితం. తేనాహ ‘‘లిఖితసఙ్ఖసదిస’’న్తి. పరియోదాతట్ఠేన నిమ్మలభావేన సఙ్ఖం వియ లిఖితం ధోతన్తి సఙ్ఖలిఖితన్తి ఆహ ‘‘ధోతసఙ్ఖసప్పటిభాగ’’న్తి. ‘‘అజ్ఝావసతా’’తి పదప్పయోగేన అగారన్తి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘అగారమజ్ఝే’’తి. దాఠికాపి మస్సుగ్గహణేనేవ గహేత్వా ‘‘మస్సు’’త్వేవ వుత్తం, ఉత్తరాధరమస్సున్తి అత్థో. కసాయేన రత్తానీతి కాసాయానీతి ఆహ ‘‘కసాయరసపీతతాయా’’తి. పరిదహిత్వాతి నివాసేత్వా చేవ పారుపిత్వా చ. అగారస్స హితన్తి అగారవాసో అగారం ఉత్తరపదలోపేన, తస్స వడ్ఢిఆవహం అగారస్స హితం.

౨౫. ఞాతిసాలోహితాతిఆదీసు ‘‘అయం అజ్ఝత్తికో’’తి జానన్తి, ఞాయన్తి వాతి ఞాతీ, లోహితేన సమ్బన్ధాతి సాలోహితా. పితుపక్ఖికా ఞాతీ, మాతుపక్ఖికా సాలోహితా. మాతుపక్ఖికా పితుపక్ఖికా వా ఞాతీ, సస్సుససురపక్ఖికా సాలోహితా. మిత్తాయన్తీతి మిత్తా, మినన్తి వా సబ్బగుయ్హేసు అన్తో పక్ఖిపన్తీతి మిత్తా. కిచ్చకరణీయేసు సహభావట్ఠేన అమా హోన్తీతి అమచ్చా. మమాయతీతి మాతా, పియాయతీతి పితా. సరీరకిచ్చలేసేనాతి ఉచ్చారపస్సావాదిసరీరకిచ్చలేసేన. అననుఞ్ఞాతం పుత్తం న పబ్బాజేతీతి ‘‘మాతాపితూనం లోకియమహాజనస్స చ చిత్తఞ్ఞథత్తం మా హోతూ’’తి న పబ్బాజేతి. తతోయేవ చ సుద్ధోదనమహారాజస్స తథా వరో దిన్నో.

౨౬. ధురనిక్ఖేపేనాతి భణ్డప్పయోజనాదీసు ధురనిక్ఖేపేన. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆది. పియాయితబ్బోతి పియోతి ఆహ ‘‘పీతిజననకో’’తి. మనస్స అప్పాయనతో మనాపోతి ఆహ ‘‘మనవడ్ఢనకో’’తి. సుఖేధితో తరుణదారకకాలే, తతో పరఞ్చ సప్పిఖీరాదిసాదురసమనుఞ్ఞభోజనాదిఆహారసమ్పత్తియా సుఖపరిహతో. అథ వా దళ్హభత్తికధాతిజనాదిపరిజనసమ్పత్తియా చేవ పరిచ్ఛేదసమ్పత్తియా చ ఉళారపణీతసుఖపచ్చయూపహారేహి చ సుఖేధితో, అకిచ్ఛేనేవ దుక్ఖపచ్చయవినోదనేన సుఖపరిహతో. అజ్ఝత్తికఙ్గసమ్పత్తియా వా సుఖేధితో, బాహిరఙ్గసమ్పత్తియా సుఖపరిహతో.

కిఞ్చీతి ఏతస్స వివరణం ‘‘అప్పమత్తకమ్పి కలభాగ’’న్తి. యదా జానాతి-సద్దో బోధనత్థో న హోతి, తదా తస్స పయోగే ‘‘సప్పినో జానాతి, మధునో జానాతీ’’తిఆదీసు వియ కరణత్థే సామివచనం సద్దత్థవిదూ ఇచ్ఛన్తీతి ఆహ ‘‘కిఞ్చి దుక్ఖేన నానుభోసీ’’తి. తేనాహ ‘‘కరణత్థే సామివచనం, అనుభవనత్థే చ జాననా’’తి. ఏత్థ చ కిఞ్చి దుక్ఖేన నానుభోసీతి కేనచి దుక్ఖేన కరణభూతేన విసయం నానుభోసీతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. ‘‘కిఞ్చీ’’తి ఏత్థాపి హి కరణత్థే సామివచనస్స లోపో కతో. తేనేవ చ వక్ఖతి ‘‘వికప్పద్వయేపి పురిమపదస్స ఉత్తరపదేన సమానవిభత్తిలోపో దట్ఠబ్బో’’తి. యదా పన జానాతి-సద్దో సరణత్థో హోతి, తదా సరణత్థానం ధాతుసద్దానం పయోగే ‘‘మాతు సరతి, పితు సరతి, భాతు జానాతీ’’తిఆదీసు వియ ఉపయోగత్థే సామివచనం సద్దసత్థవిదూ వదన్తీతి ఆహ ‘‘అథ వా కిఞ్చి దుక్ఖం నస్సరసీతి అత్థో’’తి, కస్సచి దుక్ఖస్స అననుభూతత్తా అత్తనా అనుభూతం అప్పమత్తకమ్పి దుక్ఖం పరియేసమానోపి అభావతోయేవ నస్సరసీతి అత్థో. వికప్పద్వయేపీతి అనుభవనసరణత్థవసేన వుత్తే దుతియతతియవికప్పద్వయే. పురిమపదస్సాతి ‘‘కిఞ్చీ’’తి పదస్స. ఉత్తరపదేనాతి ‘‘దుక్ఖస్సా’’తి పదేన. సమానవిభత్తిలోపోతి ఉత్తరపదేన సమానస్స సామివచనస్స లోపో. ‘‘కస్సచి దుక్ఖస్సా’’తి వత్తబ్బే వికప్పద్వయేపి పురిమపదే సామివచనస్స లోపం కత్వా ‘‘కిఞ్చి దుక్ఖస్సా’’తి నిద్దేసో కతో. అనిచ్ఛకాతి అనిచ్ఛన్తా. ఏవం సన్తేతి నను మయం సుదిన్న సామాదీసు కేనచిపి ఉపాయేన అప్పటిసాధనేన అప్పటికారేన మరణేనపి తయా అకామకాపి వినా భవిస్సామ, ఏవం సతి. యేనాతి యేన కారణేన. కిం పనాతి ఏత్థ కిన్తి కరణత్థే పచ్చత్తవచనన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కేన పన కారణేనా’’తి.

౨౮. గన్ధబ్బనటనాటకాదీనీతి ఏత్థ గన్ధబ్బా నామ గాయనకా, నటా నామ రఙ్గనటా, నాటకా లఙ్ఘనకాదయో. పరిచారేహీతి ఏత్థ పరితో తత్థ తత్థ యథాసకం విసయేసు చారేహీతి అత్థోతి ఆహ ‘‘ఇన్ద్రియాని చారేహీ’’తిఆది. పరిచారేహీతి వా సుఖూపకరణేహి అత్తానం పరిచారేహి అత్తనో పరిచరణం కారేహి. తథాభూతో చ యస్మా లళన్తో కీళన్తో నామ హోతి, తస్మా ‘‘లళా’’తిఆది వుత్తం. భుఞ్జితబ్బతో పరిభుఞ్జితబ్బతో విసేసతో పఞ్చ కామగుణా భోగా నామాతి ఆహ ‘‘భోగే భుఞ్జన్తో’’తి. దానప్పదానానీతి ఏత్థ నిచ్చదానం దానం నామ, ఉపోసథదివసాదీసు దాతబ్బం అతిరేకదానం పదానం నామ. పవేణీరక్ఖణవసేన వా దీయమానం దానం నామ, అత్తనావ పట్ఠపేత్వా దీయమానం పదానం నామ. పచురజనసాధారణం వా నాతిఉళారం దానం నామ, అనఞ్ఞసాధారణం అతిఉళారం పదానం నామ. ఆది-సద్దేన సీలాదీని సఙ్గణ్హాతి. నత్థి ఏతస్స వచనప్పటివచనసఙ్ఖాతో ఆలాపసల్లాపోతి నిరాలాపసల్లాపో.

౩౦. బలం గాహేత్వాతి ఏత్థ బలగ్గహణం నామ కాయబలస్స ఉప్పాదనమేవాతి ఆహ ‘‘కాయబలం జనేత్వా’’తి. అస్సుముఖన్తి అస్సూని ముఖే ఏతస్సాతి అస్సుముఖో, తం అస్సుముఖం, అస్సుకిలిన్నముఖన్తి అత్థో. గామోయేవ గామన్తసేనాసనం గామపరియాపన్నత్తా గామన్తసేనాసనస్స. అతిరేకలాభపటిక్ఖేపేనాతి ‘‘పిణ్డియాలోపభోజనం నిస్సాయా’’తి (మహావ. ౧౨౮) ఏవం వుత్తభిక్ఖాహారలాభతో అధికలాభో సఙ్ఘభత్తాదిఅతిరేకలాభో, తస్స పటిక్ఖేపేనాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘చుద్దస భత్తాని పటిక్ఖిపిత్వా’’తి. సఙ్ఘభత్తం ఉద్దేసభత్తం నిమన్తనభత్తం సలాకభత్తం పక్ఖికం ఉపోసథికం పాటిపదికం ఆగన్తుకభత్తం గమికభత్తం గిలానభత్తం గిలానుపట్ఠాకభత్తం విహారభత్తం ధురభత్తం వారభత్తన్తి ఇమాని చుద్దస భత్తాని. తత్థ సకలస్స సఙ్ఘస్స దాతబ్బం భత్తం సఙ్ఘభత్తం. కతిపయే భిక్ఖూ ఉద్దిసిత్వా దాతబ్బం భత్తం ఉద్దేసభత్తం. ఏకస్మిం పక్ఖే ఏకదివసం దాతబ్బం భత్తం పక్ఖికం. ఉపోసథే దాతబ్బం భత్తం ఉపోసథికం. పాటిపదదివసే దాతబ్బం భత్తం పాటిపదికం. విహారం ఉద్దిస్స దాతబ్బం భత్తం విహారభత్తం. ధురగేహేయేవ ఠపేత్వా దాతబ్బం భత్తం ధురభత్తం. గామవాసీఆదీహి వారేన దాతబ్బం భత్తం వారభత్తం.

అథ ‘‘గహపతిచీవరం పటిక్ఖిపిత్వా’’తి కస్మా వుత్తం. గహణే హి సతి పటిక్ఖేపో యుజ్జేయ్య, న చ పఠమబోధియం గహపతిచీవరస్స పటిగ్గహణం అనుఞ్ఞాతం పరతో జీవకవత్థుస్మిం అనుఞ్ఞాతత్తా. తేనేవ వక్ఖతి జీవకవత్థుస్మిం (మహావ. అట్ఠ. ౩౩౭) ‘‘భగవతో హి బుద్ధభావప్పత్తితో పట్ఠాయ యావ ఇదం వత్థం, ఏత్థన్తరే వీసతి వస్సాని న కోచి గహపతిచీవరం సాదియి, సబ్బే పంసుకూలికావ అహేసు’’న్తి. సుదిన్నో చ పఠమబోధియంయేవ పబ్బజితో. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘సుదిన్నో హి భగవతో ద్వాదసమే వస్సే పబ్బజితో, వీసతిమే వస్సే ఞాతికులం పిణ్డాయ పవిట్ఠో, సయం పబ్బజ్జాయ అట్ఠవస్సికో హుత్వా’’తి. తస్మా ‘‘గహపతిచీవరం పటిక్ఖిపిత్వా’’తి కస్మా వుత్తన్తి? వుచ్చతే – అననుఞ్ఞాతేపి గహపతిచీవరే పంసుకూలికఙ్గసమాదానవసేన గహపతిచీవరం పటిక్ఖిత్తం నామ హోతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘గహపతిచీవరం పటిక్ఖిపిత్వా’’తి.

లోలుప్పచారం పటిక్ఖిపిత్వాతి కుసలభణ్డస్స భుసం విలుమ్పనట్ఠేన లోలుప్పం వుచ్చతి తణ్హా, లోలుప్పేన చరణం లోలుప్పచారో, తణ్హావసేన ఘరపటిపాటిం అతిక్కమిత్వా భిక్ఖాయ చరణం, తం పటిక్ఖిపిత్వాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఘరపటిపాటియా భిక్ఖాయ పవిసతీ’’తి. ఏత్థ చ ఆరఞ్ఞికఙ్గాదిపధానఙ్గవసేన సేసధుతఙ్గానిపి గహితానేవ హోన్తీతి వేదితబ్బం. వజ్జీనన్తి రాజానో అపేక్ఖిత్వా సామివచనం కతం, వజ్జీరాజూనన్తి అత్థో. జనపద-సద్దస్స తంనివాసీసుపి పవత్తనతో ‘‘వజ్జీసూ’’తి జనపదాపేక్ఖం భుమ్మవచనం, వజ్జినామకే జనపదేతి అత్థో.

ఉపభోగపరిభోగూపకరణమహన్తతాయాతి పఞ్చకామగుణసఙ్ఖాతానం ఉపభోగానఞ్చేవ హత్థిఅస్సరథఇత్థియాదిఉపభోగూపకరణానఞ్చ మహన్తతాయ. ఉపభోగూపకరణానేవ హి ఇధ పరిభోగూపకరణసద్దేన వుత్తాని. తేనేవాహ ‘‘యే హి తేసం ఉపభోగా, యాని చ ఉపభోగూపకరణాని, తాని మహన్తానీ’’తి. ‘‘ఉపభోగా హత్థిఅస్సరథఇత్థీఆదయో, ఉపభోగూపకరణాని తేసమేవ సువణ్ణాదిఉపకరణానీ’’తిపి వదన్తి. సారకానీతి సారభూతాని. నిధేత్వాతి నిదహిత్వా, నిధానం కత్వాతి అత్థో. దివసపరిబ్బయసఙ్ఖాతభోగమహన్తతాయాతి దివసే దివసే పరిభుఞ్జితబ్బసఙ్ఖాతభోగానం మహన్తతాయ. జాతరూపరజతస్సేవ పహూతతాయాతి పిణ్డపిణ్డవసేన చేవ సువణ్ణమాసకరజతమాసకాదివసేన చ జాతరూపరజతస్సేవ పహూతతాయ. విత్తీతి తుట్ఠి, విత్తియా ఉపకరణం విత్తూపకరణం, పహూతం నానావిధాలఙ్కారభూతం విత్తూపకరణమేతేసన్తి పహూతవిత్తూపకరణా. తేనాహ ‘‘అలఙ్కారభూతస్సా’’తిఆది. వోహారవసేనాతి వణిజ్జావసేన వడ్ఢికతాదివసేన. ధనధఞ్ఞస్స పహూతతాయాతి సత్తరతనసఙ్ఖాతస్స ధనస్స సబ్బపుబ్బణ్ణాపరణ్ణసఙ్గహితస్స ధఞ్ఞస్స చ పహూతతాయాతి అత్థో. తత్థ ‘‘సువణ్ణరజతమణిముత్తావేళురియవజిరపవాళాని సత్త రతనానీ’’తి వదన్తి. సాలివీహిఆది పుబ్బణ్ణం పురక్ఖతం సస్సఫలన్తి కత్వా, తబ్బిపరియాయతో ముగ్గమాసాది అపరణ్ణన్తి వేదితబ్బం. ఉక్కట్ఠపిణ్డపాతికత్తాతి సేసధుతఙ్గపరివారితేన ఉక్కట్ఠపిణ్డపాతధుతఙ్గేన సమన్నాగతత్తా. తేనాహ ‘‘సపదానచారం చరితుకామో’’తి.

౩౧. అన్తోజాతతాయ వా ఞాతిసదిసీ దాసీతి ఞాతిదాసీ. పూతిభావేనేవ లక్ఖితబ్బదోసో వా ఆభిదోసికో, అభిదోసం వా పచ్చూసకాలం గతో పత్తో అతిక్కన్తోతి ఆభిదోసికో. తేనాహ ‘‘ఏకరత్తాతిక్కన్తస్స వా’’తిఆది. పూతిభూతభావేన పరిభోగం నారహతీతి అపరిభోగారహో. ఛడ్డనీయసభావే నిచ్ఛితేపి పుచ్ఛాకాలే సన్దేహవోహారవసేనేవ పుచ్ఛితుం యుత్తన్తి ఆహ ‘‘సచే’’తి. అరియవోహారేనాతి అరియసముదాచారేన. అరియా హి మాతుగామం భగినివాదేన సముదాచరన్తి. నిస్సట్ఠపరిగ్గహన్తి పరిచ్చత్తాలయం.

‘‘ఆకిరా’’తి వుత్తత్తా ‘‘విఞ్ఞత్తి వా’’తి వుత్తం, ‘‘సచే తం ఛడ్డనీయధమ్మ’’న్తి పరియాయం అముఞ్చిత్వా వుత్తత్తా ‘‘పయుత్తవాచా వా’’తి వుత్తం, పచ్చయపటిసంయుత్తా వాచా పయుత్తవాచా. వత్తుం వట్టతీతి నిరపేక్ఖభావతో వుత్తం, ఇధ పన విసేసతో అపరిభోగారహత్తావ వత్థునో. అగ్గఅరియవంసికోతి అరియవంసపటిపత్తిపూరకానం అగ్గో ఉత్తమో. నిమీయతి సఞ్ఞాయతీతి నిమిత్తం, యథాసల్లక్ఖితో ఆకారోతి ఆహ ‘‘గిహికాలే సల్లక్ఖితపుబ్బం ఆకార’’న్తి. హత్థపిట్ఠిఆదీని ఓలోకయమానా ‘‘సామిపుత్తస్స మే సుదిన్నస్స వియ సువణ్ణకచ్ఛపపిట్ఠిసదిసా ఇమా హత్థపాదపిట్ఠియో, హరితాలవట్టియో వియ సువట్టితా అఙ్గులియో, మధురో సరో’’తి గిహికాలే సల్లక్ఖితపుబ్బం ఆకారం అగ్గహేసి సఞ్జాని సల్లక్ఖేసి. కస్మా పన సా ఞాతిదాసీ దిస్వావ న సఞ్జానీతి ఆహ ‘‘సుదిన్నో హీ’’తిఆది. పబ్బజ్జుపగతేనాతి పబ్బజ్జం ఉపగతేన, పబ్బజితేనాతి అత్థో. ఘరం పవిసిత్వాతి గేహసామినియా నిసీదితబ్బట్ఠానభూతం అన్తోగేహం పవిసిత్వా. యగ్ఘేతి ఇమస్స ఆరోచయామీతి అయమత్థోతి ఆహ ‘‘ఆరోచనత్థే నిపాతో’’తి. ‘‘యగ్ఘే జానేయ్యాసీతి సుట్ఠు జానేయ్యాసీ’’తిపి అత్థం వదన్తి. ఆలపనేతి దాసిజనస్స ఆలపనే. తేనాహ ‘‘ఏవఞ్హీ’’తిఆది.

౩౨. ఘరేసు సాలా హోన్తీతి ఘరేసు ఏకమన్తే భోజనసాలా హోన్తి పాకారపరిక్ఖిత్తా సుసంవిహితద్వారబన్ధా సుసమ్మట్ఠవాలికఙ్గణా. ఉదకకఞ్జియన్తి ఉదకఞ్చ కఞ్జియఞ్చ. కస్మా పన ఈదిసాయమేవ సాలాయ అఞ్ఞతరం కుట్టమూలన్తి అయమత్థో వుత్తోతి ఆహ ‘‘న హి పబ్బజితా’’తిఆది. అసారుప్పే ఠానేతి భిక్ఖూనం అననుచ్ఛవికే పదేసే. అత్థి ను ఖోతి ను-సద్దో పుచ్ఛనత్థే, ఖో-సద్దో వచనసిలిట్ఠతాయ వుత్తో. నుఖోతి వా నిపాతసముదాయో పుచ్ఛనత్థో. తేన నామ-సద్దస్స పుచ్ఛనత్థతం దస్సేతి. యేసం నో త్వన్తి యేసం నో పుత్తో త్వం. ఈదిసే ఠానేతి కిఞ్చాపి తం ఠానం భిక్ఖూనం అననురూపం న హోతి, తథాపి మాదిసానం మహాభోగకులానం పుత్తస్స పరకులే ఆసనసాలాయం నిసీదిత్వా భోజనం నామ అయుత్తరూపన్తి మఞ్ఞమానో ఆహ. తేనేవాహ ‘‘నను నామ, తాత సుదిన్న, సకం గేహం గన్తబ్బ’’న్తి. అఞ్ఞేనపి పకారేన నామసద్దస్స పుచ్ఛనత్థతమేవ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తథా అత్థి ను ఖో తాతా’’తిఆది. తథాతి సముచ్చయత్థో. ఇదాని నామసద్దస్స మఞ్ఞనత్థతం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తథా అత్థి మఞ్ఞే’’తిఆది.

దుక్ఖాభితున్నతాయాతి మానసికేన దుక్ఖేన అభిపీళితత్తా. ఏతమత్థన్తి ‘‘అత్థి ను ఖో, తాత సుదిన్న, అమ్హాకం ధన’’న్తిఆదినా యథావుత్తమత్థం. అనోకప్పనామరిసనత్థవసేనాతి ఏత్థ అనోకప్పనం అసద్దహనం. అమరిసనం అసహనం. అనాగతవచనం అనాగతసద్దప్పయోగో, అత్థో పన వత్తమానకాలికోవ. తేనాహ ‘‘పచ్చక్ఖమ్పీ’’తి. న మరిసయామీతి న విసహామి. తం న సున్దరన్తి ‘‘తదాయ’’న్తి పాఠం సన్ధాయాహ. అలం, గహపతి, కతం మే అజ్జ భత్తకిచ్చన్తి థేరో ఉక్కట్ఠఏకాసనికతాయ పటిక్ఖిపన్తో ఏవమాహ. ఉక్కట్ఠఏకాసనికతాయాతి చ ఇదం భూతకథనవసేన వుత్తం థేరస్స తథాభావదీపనత్థం. ముదుకస్సపి హి ఏకాసనికస్స యాయ నిసజ్జాయ కిఞ్చిమత్తమ్పి భోజనం భుత్తం, వత్తసీసేనపి తతో వుట్ఠితస్స పున భుఞ్జితుం న వట్టతి. తేనాహ తిపిటకచూళాభయత్థేరో ‘‘ఆసనం వా రక్ఖేయ్య భోజనం వా’’తి. ఉక్కట్ఠపిణ్డపాతికోపి సమానోతి నిదస్సనమత్తమిదం, థేరో సపదానచారికేసుపి ఉక్కట్ఠోయేవ. ఉక్కట్ఠసపదానచారికోపి హి పురతో చ పచ్ఛతో చ ఆహటభిక్ఖమ్పి అగ్గహేత్వావ ఘరద్వారే ఠత్వా పత్తవిస్సజ్జనమేవ కరోతి, తస్మా థేరో ఉక్కట్ఠసపదానచారికత్తాపి స్వాతనాయ భిక్ఖం నాధివాసేతి. అథ కస్మా ‘‘అధివాసేసీ’’తి ఆహ ‘‘సచే ఏకభత్తమ్పి న గహేస్సామీ’’తిఆది. పణ్డితా హి మాతాపితూనం ఆచరియుపజ్ఝాయానం వా కాతబ్బం అనుగ్గహం అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా ధుతఙ్గవిసుద్ధికా న భవన్తి.

౩౩. మజ్ఝిమప్పమాణోతి చతుహత్థో పురిసో మజ్ఝిమప్పమాణో. ‘‘ఛహత్థో’’తిపి కేచి. తిరో కరోన్తి ఏతాయాతి తిరోకరణీతి సాణిపాకారవచనో అయం తిరోకరణీ-సద్దోతి ఆహ ‘‘తిరోకరణియన్తి కరణత్థే భుమ్మ’’న్తి. ‘‘తిరోకరణియా’’తి వత్తబ్బే ‘‘తిరోకరణియ’’న్తి కరణత్థే భుమ్మం వుత్తం. తిరోకరణీయ-సద్దో వా అయం సాణిపాకారపరియాయోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అథ వా’’తిఆది. తం పరిక్ఖిపిత్వాతి తం సమన్తతో ఖిపిత్వా, పరితో బన్ధిత్వాతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘సమన్తతో కత్వా’’తి. విభత్తిపతిరూపకోపి నిపాతో హోతీతి ఆహ ‘‘తేనాతి అయమ్పి వా’’తిఆది.

౩౪. ‘‘అథ ఖో ఆయస్మతో సుదిన్నస్స పితా సకే నివేసనే పణీతం ఖాదనీయం భోజనీయం పటియాదాపేత్వా ఆయస్మతో సుదిన్నస్స కాలం ఆరోచేసి – ‘కాలో, తాత సుదిన్న, నిట్ఠితం భత్త’న్తి’’ ఏవం కాలారోచనస్స పాళియం అనారుళ్హత్తా ఆహ – ‘‘కిఞ్చాపి పాళియం కాలారోచనం న వుత్త’’న్తి. ఆరోచితేయేవ కాలేతి ‘‘కాలో, తాత సుదిన్న, నిట్ఠితం భత్త’’న్తి కాలే ఆరోచితేయేవ. ద్వే పుఞ్జేతి కహాపణపుఞ్జఞ్చ సువణ్ణపుఞ్జఞ్చ.

పేత్తికన్తి పితితో ఆగతం పేత్తికం. నిహితన్తి భూమిగతం. పయుత్తన్తి వడ్ఢివసేన పయోజితం. తద్ధితలోపం కత్వా వేదితబ్బన్తి యథా అఞ్ఞత్థాపి ‘‘పితామహం ధనం లద్ధా, సుఖం జీవతి సఞ్జయో’’తి వుత్తం, ఏవం తద్ధితలోపం కత్వా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. పితామహతో ఆగతం, పితామహస్స వా ఇదం పేతామహం. పబ్బజితలిఙ్గన్తి సమణవేసం. న రాజభీతోతి అపరాధకారణా న రాజకులా భీతో. యేసం సన్తకం ధనం గహితం, తే ఇణాయికా. పలిబుద్ధో పీళితో.

విభత్తిపతిరూపకోతి ‘‘తేనా’’తి పదం సన్ధాయాహ. తంనిదానన్తి తం ధనం నిదానం కారణమస్సాతి తంనిదానం. అస్సాతి పచ్చత్తవచనస్స, పదస్స వా. భయన్తి చిత్తస్స ఉత్రస్తాకారేన పవత్తభయం అధిప్పేతం, న ఞాణభయం, నాపి ‘‘భాయతి ఏతస్మా’’తి ఏవం వుత్తం ఆరమ్మణభయన్తి ఆహ ‘‘చిత్తుత్రాసోతి అత్థో’’తి. ఛమ్భితత్తన్తి తేనేవ చిత్తుత్రాసభయేన సకలసరీరస్స ఛమ్భితభావో. విసేసతో పన హదయమంసచలనన్తి ఆహ ‘‘కాయకమ్పో హదయమంసచలన’’న్తి. లోమహంసోతి తేన భయేన తేన ఛమ్భితత్తేన సకలసరీరలోమానం హట్ఠభావో, సో పన నేసం భిత్తియం నాగదన్తానం వియ ఉద్ధంముఖతాతి ఆహ ‘‘లోమానం హంసనం ఉద్ధగ్గభావో’’తి.

౩౫. అత్తనాతి పచ్చత్తే కరణవచనం, సయన్తి అత్థో. దేవచ్ఛరానన్తి అనచ్చన్తియో సన్ధాయాహ. దేవనాటకానన్తి నచ్చన్తియో, పరియాయవచనం వా ఏతం దేవకఞ్ఞానం. సముప్పన్నబలవసోకా హుత్వాతి అయం లోకో నామ అత్తానంవ చిన్తేతి, తస్మా సాపి ‘‘ఇదాని అహం అనాథా జాతా’’తి అత్తానంవ చిన్తయమానా ‘‘అయం అజ్జ ఆగమిస్సతి, అజ్జ ఆగమిస్సతీ’’తి అట్ఠ వస్సాని బహి న నిక్ఖన్తా ఏతం నిస్సాయ మయా దారకోపి న లద్ధో, యస్స ఆనుభావేన జీవేయ్యామి, ఇతో చామ్హి పరిహీనా అఞ్ఞతో చాతి సముప్పన్నబలవసోకా హుత్వా. కులరుక్ఖపతిట్ఠాపనే బీజసదిసత్తా కులవంసప్పతిట్ఠాపకో పుత్తో ఇధ బీజకోతి అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘కులవంసబీజకం ఏకం పుత్త’’న్తి. సం నామ ధనం, తస్స పతీతి సంపతి, ధనవా విభవసమ్పన్నో. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికహితావహత్తా తస్స హితన్తి సాపతేయ్యం, తదేవ ధనం విభవోతి ఆహ – ‘‘ఇమం సాపతేయ్యం ఏవం మహన్తం అమ్హాకం విభవ’’న్తి.

౩౬. ఇత్థీనం కుమారీభావప్పత్తితో పట్ఠాయ పచ్ఛిమవయతో ఓరం అసతి విబన్ధే అట్ఠమే అట్ఠమే సత్తాహే గబ్భాసయసఞ్ఞితే తతియే ఆవత్తే కతిపయా లోహితపీళకా సణ్ఠహిత్వా అగ్గహితపుబ్బా ఏవ భిజ్జన్తి, తతో లోహితం పగ్ఘరతి, తత్థ ఉతుసమఞ్ఞా పుప్ఫసమఞ్ఞా చాతి ఆహ – ‘‘పుప్ఫన్తి ఉతుకాలే ఉప్పన్నలోహితస్స నామ’’న్తి. గబ్భపతిట్ఠానట్ఠానేతి యస్మిం ఓకాసే దారకో నిబ్బత్తతి, తస్మిం పదేసే. సణ్ఠహిత్వాతి నిబ్బత్తిత్వా. భిజ్జన్తీతి అగ్గహితపుబ్బా ఏవ భిజ్జన్తి. అయఞ్హి తాసం సభావో. దోసేనాతి లోహితమలేన. సుద్ధే వత్థుమ్హీతి పగ్ఘరితలోహితత్తా అనామయత్తా చ నహానతో పరం చతుత్థదివసతో పట్ఠాయ సుద్ధే గబ్భాసయే. సుద్ధే పన వత్థుమ్హి మాతాపితూసు ఏకవారం సన్నిపతితేసు యావ సత్త దివసాని ఖేత్తమేవ హోతి గబ్భసణ్ఠహనస్స పరిత్తస్స లోహితలేపస్స విజ్జమానత్తా. కేచి పన ‘‘అడ్ఢమాసమత్తమ్పి ఖేత్తమేవా’’తి వదన్తి. బాహాయన్తి అధికరణే భుమ్మన్తి ఆహ ‘‘పురాణదుతియికాయ యా బాహా, తత్ర నం గహేత్వా’’తి. ఉపయోగత్థే భుమ్మవచనమ్పి యుజ్జతియేవ యథా ‘‘సుదిన్నస్స పాదేసు గహేత్వా’’తి.

పుబ్బేపి పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదానం సబ్భావతో అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదేతి పారాజికం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘పఠమపారాజికసిక్ఖాపదే అట్ఠపితే’’తి. వుత్తమేవత్థం విభావేన్తో ఆహ – ‘‘భగవతో కిర పఠమబోధియ’’న్తిఆది. ఏవరూపన్తి పారాజికపఞ్ఞత్తియా అనురూపం. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం, సఙ్ఘాదిసేసపఞ్ఞత్తియా అనురూపమ్పి అజ్ఝాచారం నాకంసుయేవ. తేనేవాహ – ‘‘అవసేసే పఞ్చ ఖుద్దకాపత్తిక్ఖన్ధే ఏవ పఞ్ఞపేసీ’’తి. ఇదఞ్చ థుల్లచ్చయాదీనం పఞ్చన్నం లహుకాపత్తిక్ఖన్ధానం సబ్భావమత్తం సన్ధాయ వుత్తం, న పఞ్చాపత్తిక్ఖన్ధానం అనవసేసతో పఞ్ఞత్తత్తావ. పఠమబోధియం పఞ్చన్నం లహుకాపత్తీనం సబ్భావవచనేనేవ ధమ్మసేనాపతిస్స సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియాచనా విసేసతో గరుకాపత్తిపఞ్ఞత్తియా పాతిమోక్ఖుద్దేసస్స చ హేతుభూతాతి దట్ఠబ్బా. కేచి పన ‘‘తస్మిం తస్మిం పన వత్థుస్మిం అవసేసపఞ్చఖుద్దకాపత్తిక్ఖన్ధే ఏవ పఞ్ఞపేసీతి ఇదం ద్వాదసమే వస్సే వేరఞ్జాయం వుత్థవస్సేన భగవతా తతో పట్ఠాయ అట్ఠవస్సబ్భన్తరే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి వదన్తి, తం న సున్దరం తతో పుబ్బేపి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా సబ్భావతో. తేనేవ వేరఞ్జకణ్డే ‘‘ఏకభిక్ఖునాపి రత్తిచ్ఛేదో వా పచ్ఛిమికాయ తత్థ వస్సం ఉపగచ్ఛామాతి వస్సచ్ఛేదో వా న కతో’’తి చ ‘‘సామమ్పి పచనం సమణసారుప్పం న హోతి, న చ వట్టతీ’’తి చ వుత్తం. ఆరాధయింసూతి చిత్తం గణ్హింసు, అజ్ఝాసయం పూరయింసు, హదయగాహినిం పటిపత్తిం పటిపజ్జింసూతి అత్థో. ఏకం సమయన్తి ఏకస్మిం సమయే, పఠమబోధియన్తి అత్థో.

యం ఆదీనవన్తి సమ్బన్ధో. సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేన్తోతి పఠమపారాజికసిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేన్తో. ఆదీనవం దస్సేస్సతీతి ‘‘వరం తే, మోఘపురిస, ఆసీవిసస్స ఘోరవిసస్స ముఖే అఙ్గజాతం పక్ఖిత్తం, న త్వేవ మాతుగామస్స అఙ్గజాతే అఙ్గజాతం పక్ఖిత్త’’న్తిఆదినా యం ఆదీనవం దస్సేస్సతి. అభివిఞ్ఞాపేసీతి ఇమస్స ‘‘పవత్తేసీ’’తి అయమత్థో కథం లద్ధోతి ఆహ ‘‘పవత్తనాపి హీ’’తిఆది. కాయవిఞ్ఞత్తిచోపనతోతి కాయవిఞ్ఞత్తివసేన పవత్తచలనతో. కస్మా పనేస మేథునధమ్మేన అనత్థికోపి సమానో తిక్ఖత్తుం అభివిఞ్ఞాపేసీతి ఆహ – ‘‘తిక్ఖత్తుం అభివిఞ్ఞాపనఞ్చేసా’’తిఆది. తత్థ తిక్ఖత్తుం అభివిఞ్ఞాపనన్తి ముత్తిపాపనవసేన తీసు వారేసు మేథునధమ్మస్స పవత్తనం.

సబ్బేసమ్పి పదానం అవధారణఫలత్తా వినాపి ఏవకారం అవధారణత్థో విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘తేనేవ అజ్ఝాచారేనా’’తి. అట్ఠ హి గబ్భకారణాని. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘మేథునచోళగ్గహణం, తనుసంసగ్గో చ నాభిఆమసనం;

పానం దస్సనసవనం, ఘాయనమితి గబ్భహేతవో అట్ఠా’’తి.

ఇదాని అవధారణేన నివత్తితమత్థం దస్సేతుకామో ఆహ – ‘‘కిం పన అఞ్ఞథాపి గబ్భగ్గహణం హోతీ’’తిఆది. నను చ నాభిపరామసనమ్పి కాయసంసగ్గోయేవ, కస్మా నం విసుం వుత్తన్తి? ఉభయేసం ఛన్దరాగవసేన కాయసంసగ్గో వుత్తో, ఇత్థియా ఛన్దరాగవసేన నాభిపరామసనం, వత్థువసేన వా తం విసుం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. కథం పన కాయసంసగ్గేన గబ్భగ్గహణం హోతి, కథఞ్చ తత్థ సుక్కసోణితస్స సమ్భవోతి ఆహ ‘‘ఇత్థియో హీ’’తిఆది. ఛన్దరాగుప్పత్తివసేన ఇత్థియా సుక్కకోట్ఠాసో చలితో హోతి, సోపి గబ్భసణ్ఠానస్స పచ్చయో హోతీతి అధిప్పాయో. ఇత్థిసన్తానేపి హి రసాదిసత్తధాతుయో లబ్భన్తియేవ. తేనాహ – ‘‘అఙ్గపచ్చఙ్గపరామసనం సాదియన్తియోపి గబ్భం గణ్హన్తీ’’తి. గణ్ఠిపదేసు పన ‘‘కాయసంసగ్గాదినా సత్తప్పకారేన గబ్భగ్గహణే పితు సుక్కకోట్ఠాసం వినా ఛన్దరాగవసేన మాతు వికారప్పత్తం లోహితమేవ గబ్భసణ్ఠానస్స పచ్చయో హోతీ’’తి వుత్తం. ‘‘యస్స అఙ్గపచ్చఙ్గపరామసనం సాదియిత్వా మాతా పుత్తం పటిలభతి, సచే సో అపరేన సమయేన పరిపుణ్ణిన్ద్రియో హుత్వా తాదిసం పితరం మనుస్సజాతికం జీవితా వోరోపేతి, పితుఘాతకోవ హోతీ’’తి వదన్తి.

తం అసుచిం ఏకదేసం ముఖేన అగ్గహేసీతి పురాణచీవరం ధోవన్తీ తత్థ యం అసుచిం అద్దస, తం అసుచిం ఏకదేసం పివి. ‘‘వట్టతి తుమ్హాకం మేథునధమ్మో’’తి పుట్ఠో ‘‘కప్పతు వా మా వా కప్పతు, మయం తేన అనత్థికా’’తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అనత్థికా మయం ఏతేనా’’తి. కిఞ్చాపి నాభిపరామసనే మేథునరాగో నత్థి, తథాపి నాభిపరామసనకాలే ఫస్ససాదియనవసేన అస్సాదమత్తం తస్సా అహోసీతి గహేతబ్బం, అఞ్ఞథా గబ్భసణ్ఠహనం న సియా. దిట్ఠమఙ్గలికాయ నాభిపరామసనేన మణ్డబ్యస్స నిబ్బత్తి అహోసి, చణ్డపజ్జోతమాతు నాభియం విచ్ఛికా ఫరిత్వా గతా, తేన చణ్డపజ్జోతస్స నిబ్బత్తి అహోసీతి ఆహ ‘‘ఏతేనేవ నయేనా’’తిఆది. పురిసం ఉపనిజ్ఝాయతీతి వాతపానాదినా దిస్వా వా దిట్ఠపుబ్బం వా పురిసం ఉపనిజ్ఝాయతి. రాజోరోధా వియాతి సీహళదీపే కిర ఏకిస్సా ఇత్థియా తథా అహోసి, తస్మా ఏవం వుత్తం.

ఇధాతి ఇమస్మిం వత్థుస్మిం. అయన్తి సుదిన్నస్స పురాణదుతియికా. యం సన్ధాయాతి యం అజ్ఝాచారం సన్ధాయ. సుక్కం సన్ధాయ ‘‘మాతాపితరో చ సన్నిపతితా హోన్తీ’’తి వుత్తం, మాతా చ ఉతునీ హోతీతి లోహితం సన్ధాయ. తత్థ సన్నిపతితా హోన్తీతి అసద్ధమ్మవసేన ఏకస్మిం ఠానే సమాగతా సఙ్గతా హోన్తి. మాతా చ ఉతునీ హోతీతి ఇదం ఉతుసమయం సన్ధాయ వుత్తం, న లోకసమఞ్ఞాకరజస్స లగ్గనదివసమత్తం. గన్ధబ్బోతి తత్రూపగసత్తో, గన్తబ్బోతి వుత్తం హోతి. త-కారస్స ధ-కారో కతోతి దట్ఠబ్బం. అథ వా గన్ధనతో ఉప్పజ్జనగతియా నిమిత్తుపట్ఠానేన సూచనతో దీపనతో గన్ధోతి లద్ధనామేన భవగామికమ్మునా అబ్బతి పవత్తతీతి గన్ధబ్బో, తత్థ ఉప్పజ్జనకసత్తో. పచ్చుపట్ఠితో హోతీతి ఉపగతో హోతి. ఏత్థ చ న మాతాపితూనం సన్నిపాతం ఓలోకయమానో సమీపే ఠితో నామ హోతి, కమ్మయన్తయన్తితో పన ఏకో సత్తో తస్మిం ఓకాసే నిబ్బత్తనకో పురిమజాతియం ఠితోయేవ గతినిమిత్తాదిఆరమ్మణకరణవసేన ఉపపత్తాభిముఖో హోతీతి అధిప్పాయో.

సన్నిపాతాతి సమోధానేన సమాగమేన. గబ్భస్సాతి గబ్భే నిబ్బత్తనకసత్తస్స. గబ్భే నిబ్బత్తనకసత్తోపి హి గబ్భోతి వుచ్చతి. యథాహ – ‘‘యథా ఖో పనానన్ద, అఞ్ఞా ఇత్థికా నవ వా దస వా మాసే గబ్భం కుచ్ఛినా పరిహరిత్వా విజాయన్తీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౦౫). కత్థచి పన గబ్భోతి మాతుకుచ్ఛి వుత్తో. యథాహ –

‘‘యమేకరత్తిం పఠమం, గబ్భే వసతి మాణవో;

అబ్భుట్ఠితోవ సో యాతి, స గచ్ఛం న నివత్తతీ’’తి. (జా. ౧.౧౫.౩౬౩); –

ఏత్థ చ గబ్భతి అత్తభావభావేన పవత్తతీతి గబ్భో, కలలాదిఅవత్థో ధమ్మప్పబన్ధో, తంనిస్సితత్తా పన సత్తసన్తానో ‘‘గబ్భో’’తి వుత్తో యథా ‘‘మఞ్చా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తీ’’తి. తంనిస్సయభావతో మాతుకుచ్ఛి ‘‘గబ్భో’’తి వేదితబ్బో. గబ్భో వియాతి వా. యథా హి నివాసట్ఠానతాయ సత్తానం ఓవరకో ‘‘గబ్భో’’తి వుచ్చతి, ఏవం గబ్భసేయ్యకానం సత్తానం యావ అభిజాతి నివాసట్ఠానతాయ మాతుకుచ్ఛి ‘‘గబ్భో’’తి వుత్తోతి వేదితబ్బో. అవక్కన్తి హోతీతి నిబ్బత్తి హోతి.

ఆరక్ఖదేవతాతి తస్స ఆరక్ఖత్థాయ ఠితా దేవతా. అస్స తం అజ్ఝాచారన్తి సమ్బన్ధో. తథా నిచ్ఛారేసున్తి తథా మహన్తం సద్దం కత్వా నిచ్ఛారేసుం. కిఞ్చాపి ఇధ పాళియం ఆకాసట్ఠదేవతా విసుం న ఆగతా, తథాపి సద్దస్స అనుస్సావనే అయమనుక్కమోతి దస్సేతుం చాతుమహారాజికదేవతాయో ద్విధా కత్వా ఆకాసట్ఠదేవతా విసుం వుత్తా. తేనేత్థ ఆకాసట్ఠకానం విసుం గహితత్తా చాతుమహారాజికాతి పరిభణ్డపబ్బతట్ఠకా వేదితబ్బా. ఇతిహాతి నిపాతసముదాయో ఏవంసద్దస్స అత్థే దట్ఠబ్బోతి ఆహ ‘‘ఏవ’’న్తి. ఖణేన ముహుత్తేనాతి పదద్వయం వేవచనభావతో సమానత్థమేవాతి దట్ఠబ్బం. ఏకకోలాహలమహోసీతి దేవబ్రహ్మలోకేసు ఏకకోలాహలమహోసి. కిఞ్చాపి హి సో సద్దో యావ బ్రహ్మలోకా అబ్భుగ్గచ్ఛి, తథాపి న సో మనుస్సానం విసయో తేసం రూపం వియ, తేనేవ భిక్ఖూ పుచ్ఛింసు – ‘‘కచ్చి నో త్వం, ఆవుసో సుదిన్న, అనభిరతో’’తి.

౩౭. ‘‘ఏవం మాతాపుత్తానం పబ్బజ్జా సఫలా అహోసి, పితా పన విప్పటిసారాభిభూతో విహాసీ’’తి వచనతో సుదిన్నస్స తస్మిం అత్తభావే అరహత్తాధిగమో నాహోసీతి విఞ్ఞాయతి. కేచి పన ‘‘పుబ్బేకతపుఞ్ఞతాయ చోదియమానస్స భబ్బకులపుత్తస్సాతి వుత్తత్తా సుదిన్నో తం కుక్కుచ్చం వినోదేత్వా అరహత్తం సచ్ఛాకాసి, తేనేవ పబ్బజ్జా అనుఞ్ఞాతా’’తి వదన్తి. తం పాళియా అట్ఠకథాయ చ న సమేతి. పుబ్బేకతపుఞ్ఞతా చ అప్పమాణం తాదిసస్సపి అన్తరాకతపాపకమ్మస్స వసేన అజాతసత్తునో వియ అధిగమన్తరాయదస్సనతో. కతాకతానుసోచనలక్ఖణం కుక్కుచ్చం ఇధాధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘అజ్ఝాచారహేతుకో పచ్ఛానుతాపో’’తి. కతం అజ్ఝాచారం పటిచ్చ అనుసోచనవసేన విరూపం సరణం చిన్తనం విప్పటిసారోతి ఆహ ‘‘విప్పటిసారోతిపి తస్సేవ నామ’’న్తి. కుచ్ఛితం కతం కిరియాతి కుకతం, కుకతమేవ కుక్కుచ్చన్తి ఆహ ‘‘కుచ్ఛితకిరియాభావతో కుక్కుచ్చ’’న్తి. పరియాదిన్నమంసలోహితత్తాతి పరిక్ఖీణమంసలోహితత్తా. అవిప్ఫారికోతి ఉద్దేసాదీసు బ్యాపారరహితో, అబ్యావటోతి అత్థో. వహచ్ఛిన్నోతి ఛిన్నవహో, భారవహనేన ఛిన్నక్ఖన్ధోతి వుత్తం హోతి. తం తం చిన్తయీతి ‘‘యది అహం తం పాపం న కరిస్సం, ఇమే భిక్ఖూ వియ పరిపుణ్ణసీలో అస్స’’న్తిఆదినా తం తం చిన్తయి.

౩౮. ఏవంభూతన్తి కిసలూఖాదిభావప్పత్తం. గణసఙ్గణికాపపఞ్చేనాతి గణే జనసమాగమే సన్నిపతనం గణసఙ్గణికా, గణసఙ్గణికాయేవ పపఞ్చో గణసఙ్గణికాపపఞ్చో, తేన. యస్సాతి యే అస్స. కథాఫాసుకాతి విస్సాసికభావేనేవ కథాకరణే ఫాసుకా, సుఖేన వత్తుం సక్కుణేయ్యా, సుఖసమ్భాసాతి అత్థో. పసాదస్స పమాణతో ఊనాధికత్తం సబ్బదా సబ్బేసం నత్థీతి ఆహ ‘‘పసాదపతిట్ఠానోకాసస్స సమ్పుణ్ణత్తా’’తి. దానీతి ఇమస్మిం అత్థే ఏతరహి-సద్దో అత్థీతి ఆహ ‘‘దానీతి నిపాతో’’తి. నో-సద్దోపి ను-సద్దో వియ పుచ్ఛనత్థోతి ఆహ ‘‘కచ్చి ను త్వ’’న్తి. తమేవ అనభిరతిన్తి తేహి భిక్ఖూహి పుచ్ఛితం తమేవ గిహిభావపత్థనాకారం అనభిరతిం. ‘‘తమేవా’’తి అవధారణేన నివత్తితమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అధికుసలాన’’న్తిఆది. అధికుసలా ధమ్మా సమథవిపస్సనాదయో. అత్థీతి విసయభావేన చిత్తే పరివత్తనం సన్ధాయ వుత్తం, న పాపస్స వత్తమానతం సన్ధాయ, అత్థి విసయభావేన చిత్తే పరివత్తతీతి వుత్తం హోతి. తేనాహ – ‘‘నిచ్చకాలం అభిముఖం వియ మే తిట్ఠతీ’’తి.

యం త్వన్తి ఏత్థ యన్తి హేతుఅత్థే నిపాతో, కరణత్థే వా పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘యేన పాపేనా’’తి. అనేకపరియాయేనాతి ఏత్థ పరియాయ-సద్దో కారణవచనోతి ఆహ ‘‘అనేకకారణేనా’’తి. విరాగత్థాయాతి భవభోగేసు విరజ్జనత్థాయ. నో రాగేన రజ్జనత్థాయాతి భవభోగేసుయేవ రాగేన అరఞ్జనత్థాయ. తేనాహ ‘‘భగవతా హీ’’తిఆది. ఏస నయో సబ్బపదేసూతి అధిప్పాయికమత్తం సబ్బపదేసు అతిదిస్సతి. ఇదం పనేత్థ పరియాయవచనమత్తన్తి ‘‘విసంయోగాయా’’తిఆదీసు సబ్బపదేసు ‘‘కిలేసేహి విసంయుజ్జనత్థాయా’’తిఆదినా పదత్థవిభావనవసేన వుత్తపరియాయవచనం సన్ధాయ వదతి. న సంయుజ్జనత్థాయాతి కిలేసేహి న సంయుజ్జనత్థాయ. అగ్గహణత్థాయాతి కిలేసే అగ్గహణత్థాయ, భవభోగే వా తణ్హాదిట్ఠివసేన అగ్గహణత్థాయ. న సఙ్గహణత్థాయాతి ఏత్థాపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

నిబ్బత్తితలోకుత్తరనిబ్బానమేవాతి సఙ్ఖారేహి నిక్ఖన్తం వివిత్తం, తతోయేవ లోకతో ఉత్తిణ్ణత్తా లోకుత్తరం నిబ్బానం. మదనిమ్మదనాయాతి వాతి ఏత్థ అవుత్తసముచ్చయత్థేన వా-సద్దేన ఆదిఅత్థేన ఇతి-సద్దేన వా ‘‘పిపాసవినయాయా’’తిఆది సబ్బం సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తమానేన అరియమగ్గేన పహీయమానా రాగమానమదాదయో తం పత్వా పహీయన్తి నామాతి ఆహ ‘‘యస్మా పన తం ఆగమ్మా’’తిఆది. తత్థ తం ఆగమ్మాతి నిబ్బానం ఆగమ్మ పటిచ్చ అరియమగ్గస్స ఆరమ్మణపచ్చయభావహేతు. మానమదపురిసమదాదయోతి ఏత్థ జాతిఆదిం నిస్సాయ సేయ్యస్స ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా ఉప్పజ్జనకమానోయేవ మదజననట్ఠేన మదోతి మానమదో. పురిసమదో వుచ్చతి పురిసమానో, ‘‘అహం పురిసో’’తి ఉప్పజ్జనకమానో. ‘‘అసద్ధమ్మసేవనసమత్థతం నిస్సాయ పవత్తో మానో, రాగో ఏవ వా పురిసమదో’’తి కేచి. ఆది-సద్దేన బలమదయోబ్బనమదాదిం సఙ్గణ్హాతి. మహాగణ్ఠిపదే పన మజ్ఝిమగణ్ఠిపదే చ ‘‘పురిసమదో నామ సమ్భవో’’తి వుత్తం, తం ఇధ యుత్తం వియ న దిస్సతి. న హి ‘‘భగవతా సమ్భవస్స వినాసాయ ధమ్మో దేసితో’’తి వత్తుం వట్టతి. నిమ్మదాతి విగతమదభావా. ఇమమేవ హి అత్థం దస్సేతుం ‘‘అమదా’’తి వుత్తం. మదా నిమ్మదీయన్తి ఏత్థ అమదభావం వినాసం గచ్ఛన్తీతి మదనిమ్మదనో. ఏస నయో సేసపదేసుపి.

కామపిపాసాతి కామానం పాతుకమ్యతా, కామతణ్హాతి అత్థో. ఆలీయన్తి అభిరమితబ్బట్ఠేన సేవీయన్తీతి ఆలయా, పఞ్చ కామగుణాతి ఆహ ‘‘పఞ్చ కామగుణాలయా’’తి. పఞ్చసు హి కామగుణేసు ఛన్దరాగప్పహానేనేవ పఞ్చ కామగుణాపి పహీనా నామ హోన్తి, తేనేవ ‘‘యో, భిక్ఖవే, రూపేసు ఛన్దరాగో’’తిఆది (సం. ని. ౩.౩౨౩) వుత్తం. పఞ్చకామగుణేసు వా ఆలయా పఞ్చకామగుణాలయా. ఆలీయన్తి అల్లీయన్తి అభిరమనవసేన సేవన్తీతి ఆలయాతి హి తణ్హావిచరితానం అధివచనం. తేభూమకవట్టన్తి తీసు భూమీసు కమ్మకిలేసవిపాకా వట్టనట్ఠేన వట్టం. విరజ్జతీతి పలుజ్జతి. ‘‘విరజ్జతీతి కామవినాసో వుత్తో, నిరుజ్ఝతీతి ఏకప్పహారేన వినాసో’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. విరాగో నిరోధోతి సామఞ్ఞచోదనాయపి ‘‘తణ్హాక్ఖయో’’తి అధికతత్తా తణ్హాయ ఏవ విరజ్జనం నిరుజ్ఝనఞ్చ వుత్తం.

చతస్సో యోనియోతి ఏత్థ యోనీతి ఖన్ధకోట్ఠాసస్సపి కారణస్సపి పస్సావమగ్గస్సపి నామం. ‘‘చతస్సో నాగయోనియో (సం. ని. ౩.౩౪౨-౩౪౩) చతస్సో సుపణ్ణయోనియో’’తి ఏత్థ హి ఖన్ధకోట్ఠాసో యోని నామ. ‘‘యోని హేసా భూమిజ ఫలస్స అధిగమాయా’’తి (మ. ని. ౩.౨౨౬) ఏత్థ కారణం. ‘‘న చాహం బ్రాహ్మణం బ్రూమి, యోనిజం మత్తిసమ్భవ’’న్తి (మ. ని. ౨.౪౫౭; ధ. ప. ౩౯౬) ఏత్థ పస్సావమగ్గో. ఇధ పన ఖన్ధకోట్ఠాసో ‘‘యోనీ’’తి అధిప్పేతో. యవన్తి తాయ సత్తా అమిస్సితాపి సమానజాతితాయ మిస్సితా హోన్తీతి యోని. సా పన అత్థతో అణ్డాదిఉప్పత్తిట్ఠానవిసిట్ఠో ఖన్ధానం భాగసో పవత్తివిసేసో, సా చ అణ్డజజలాబుజసంసేదజఓపపాతికవసేన చతుబ్బిధా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘చతస్సో ఖో ఇమా, సారిపుత్త, యోనియో. కతమా చతస్సో? అణ్డజా యోని జలాబుజా యోని సంసేదజా యోని ఓపపాతికా యోనీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫౨).

తత్థ అణ్డే జాతా అణ్డజా. జలాబుమ్హి జాతా జలాబుజా. సంసేదే జాతా సంసేదజా. వినా ఏతేహి కారణేహి ఉప్పతిత్వా వియ నిబ్బత్తాతి ఓపపాతికా. ఏత్థ చ పేతలోకే తిరచ్ఛానే మనుస్సేసు చ అణ్డజాదయో చతస్సోపి యోనియో సమ్భవన్తి, మనుస్సేసు పనేత్థ కేచిదేవ ఓపపాతికా హోన్తి మహాపదుమకుమారాదయో వియ. అణ్డజాపి కోన్తపుత్తా ద్వేభాతియథేరా వియ, సంసేదజాపి పదుమగబ్భే నిబ్బత్తపోక్ఖరసాతిబ్రాహ్మణపదుమవతీదేవీఆదయో వియ కేచిదేవ హోన్తి, యేభుయ్యేన పన మనుస్సా జలాబుజావ. పేతేసుపి నిజ్ఝామతణ్హికపేతానం నిచ్చదుక్ఖాతురతాయ కామసేవనా నత్థి, తస్మా తే గబ్భసేయ్యకా న హోన్తి. జాలావన్తతాయ న తాసం కుచ్ఛియం గబ్భో సణ్ఠాతి, తస్మా తే ఓపపాతికాయేవ సంసేదజతాయపి అసమ్భవతో, అవసేసపేతా పన చతుయోనికాపి హోన్తి. యథా చ తే, ఏవం యక్ఖాపి సబ్బచతుప్పదపక్ఖిజాతిదీఘజాతిఆదయోపి సబ్బే చతుయోనికాయేవ. సబ్బే నేరయికా చ చతుమహారాజికతో పట్ఠాయ ఉపరిదేవా చ ఓపపాతికాయేవ, భుమ్మదేవా పన చతుయోనికావ హోన్తి. తత్థ దేవమనుస్సేసు సంసేదజఓపపాతికానం అయం విసేసో – సంసేదజా మన్దా దహరా హుత్వా నిబ్బత్తన్తి, ఓపపాతికా సోళసవస్సుద్దేసికా హుత్వా.

పఞ్చ గతియోతి ఏత్థ సుకతదుక్కటకమ్మవసేన గన్తబ్బా ఉపపజ్జితబ్బాతి గతియో. యథా హి కమ్మభవో పరమత్థతో అసతిపి కారకే పచ్చయసామగ్గియా సిద్ధో, తంసమఙ్గినా సన్తానలక్ఖణేన సత్తేన కతోతి వోహరీయతి, ఏవం ఉపపత్తిభవలక్ఖణగతియో పరమత్థతో అసతిపి గమకే తంతంకమ్మవసేన యేసం తాని కమ్మాని తేహి గన్తబ్బాతి వోహరీయన్తి. అపిచ గతిగతి నిబ్బత్తిగతి అజ్ఝాసయగతి విభవగతి నిప్ఫత్తిగతీతి బహువిధా గతి నామ. తత్థ ‘‘తం గతిం పేచ్చ గచ్ఛామీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౮౪) చ ‘‘యస్స గతిం న జానన్తి, దేవా గన్ధబ్బమానుసా’’తి (ధ. ప. ౪౨౦; సు. ని. ౬౪౯) చ అయం గతిగతి నామ. ‘‘ఇమేసం ఖో పనాహం భిక్ఖూనం సీలవన్తానం నేవ జానామి ఆగతిం వా గతిం వా’’తి (మ. ని. ౧.౫౦౮) అయం నిబ్బత్తిగతి నామ. ‘‘ఏవమ్పి ఖో తే అహం బ్రహ్మే గతిఞ్చ పజానామి చుతిఞ్చ పజానామీ’’తి (మ. ని. ౧.౫౦౩) అయం అజ్ఝాసయగతి నామ. ‘‘విభవో గతి ధమ్మానం, నిబ్బానం అరహతో గతీ’’తి (పరి. ౩౩౯) అయం విభవగతి నామ. ‘‘ద్వేయేవ గతియో సమ్భవన్తి అనఞ్ఞా’’తి (దీ. ని. ౧.౨౫౮; ౨.౩౪; ౩.౨౦౦) అయం నిప్ఫత్తిగతి నామ. తాసు ఇధ గతిగతి అధిప్పేతా, సా పన నిరయతిరచ్ఛానయోనిపేత్తివిసయమనఉస్సదేవానం వసేన పఞ్చవిధా హోతి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘పఞ్చ ఖో ఇమా, సారిపుత్త, గతియో. కతమా పఞ్చ? నిరయో తిరచ్ఛానయోని పేత్తివిసయో మనుస్సా దేవా’’తి (మ. ని. ౧.౧౫౩).

తత్థ యస్స ఉప్పజ్జతి, తం బ్రూహేన్తోయేవ ఉప్పజ్జతీతి అయో, సుఖం. నత్థి ఏత్థ అయోతి నిరయో, తతో ఏవ రమితబ్బం అస్సాదేతబ్బం తత్థ నత్థీతి నిరతిఅత్థేన నిరస్సాదట్ఠేన చ నిరయోతి వుచ్చతి. తిరియం అఞ్చితాతి తిరచ్ఛానా, దేవమనుస్సాదయో వియ ఉద్ధం దీఘా అహుత్వా తిరియం దీఘాతి అత్థో. పకట్ఠతో సుఖతో అయనం అపగమో పేచ్చభావో, తం పేచ్చభావం పత్తానం విసయోతి పేత్తివిసయో, పేతయోని. మనస్స ఉస్సన్నతాయ మనుస్సా, సతిసూరభావబ్రహ్మచరియయోగ్యతాదిగుణవసేన ఉపచితమానసతాయ ఉక్కట్ఠగుణచిత్తతాయ మనుస్సాతి వుత్తం హోతి, అయం పనత్థో నిప్పరియాయతో జమ్బుదీపవాసీవసేన వేదితబ్బో. యథాహ – ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ఠానేహి జమ్బుదీపకా మనుస్సా ఉత్తరకురుకే చ మనుస్సే అధిగ్గణ్హన్తి దేవే చ తావతింసే. కతమేహి తీహి? సూరా సతిమన్తో ఇధ బ్రహ్మచరియవాసో’’తి (అ. ని. ౯.౨౧). తథా హి బుద్ధా చ భగవన్తో పచ్చేకబుద్ధా అగ్గసావకా మహాసావకా చక్కవత్తినో అఞ్ఞే చ మహానుభావా సత్తా తత్థేవ ఉప్పజ్జన్తి, తేహి సమానరూపాదితాయ పన సద్ధిం పరిత్తదీపవాసీహి ఇతరమహాదీపవాసినోపి మనుస్సాత్వేవ పఞ్ఞాయింసు.

అపరే పన భణన్తి ‘‘లోభాదీహి అలోభాదీహి చ సహితస్స మనస్స ఉస్సన్నతాయ మనుస్సా. యే హి సత్తా మనుస్సజాతికా, తేసు విసేసతో లోభాదయో అలోభాదయో చ ఉస్సన్నా. తే లోభాదిఉస్సన్నతాయ అపాయమగ్గం, అలోభాదిఉస్సన్నతాయ సుగతిమగ్గం నిబ్బానగామిమగ్గఞ్చ పరిపూరేన్తి, తస్మా లోభాదీహి అలోభాదీహి చ సహితస్స మనస్స ఉస్సన్నతాయ పరిత్తదీపవాసీహి సద్ధిం చతుమహాదీపవాసినో సత్తవిసేసా మనుస్సాతి వుచ్చన్తీ’’తి. లోకియా పన ‘‘మనునో అపచ్చభావేన మనుస్సా’’తి వదన్తి. మను నామ పఠమకప్పికో లోకమరియాదాయ ఆదిభూతో సత్తానం హితాహితవిధాయకో కత్తబ్బాకత్తబ్బతావసేన పితుట్ఠానియో, యో సాసనే మహాసమ్మతోతి వుచ్చతి అమ్హాకం బోధిసత్తో, పచ్చక్ఖతో పరమ్పరాయ చ తస్స ఓవాదానుసాసనియం ఠితా సత్తా పుత్తసదిసతాయ ‘‘మనుస్సా, మానుసా’’తి చ వుచ్చన్తి. తతో ఏవ హి తే ‘‘మానవా మనుజా’’తి చ వోహరీయన్తి.

పఞ్చహి కామగుణేహి అత్తనో అత్తనో దేవానుభావసఙ్ఖాతేహి ఇద్ధివిసేసేహి చ దిబ్బన్తి కీళన్తి లళన్తి జోతన్తీతి దేవా. తత్థ కామదేవా కామగుణేహి చేవ ఇద్ధివిసేసేహి చ, ఇతరే ఇద్ధివిసేసేహేవ దిబ్బన్తీతి వేదితబ్బా. సరణన్తి వా గమియన్తి అభిత్థవీయన్తీతి వా దేవా. ఏత్థ చ నిరయగతిదేవగతిమనుస్సగతీహి సద్ధిం ఓకాసేన ఖన్ధా వుత్తా. తిరచ్ఛానయోనిపేత్తివిసయగ్గహణేన ఖన్ధానం ఏవ గహణం వేదితబ్బం తేసం తాదిసస్స పరిచ్ఛిన్నస్స ఓకాసస్స అభావతో. యత్థ యత్థ వా తే అరఞ్ఞసముద్దపబ్బతపాదాదికే నిబద్ధవాసం వసన్తి, తాదిసస్స ఠానస్స వసేన ఓకాసోపి గహేతబ్బో. సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితియో నవ సత్తావాసా చ హేట్ఠా సంవణ్ణితనయా ఏవ. అపరాపరభావాయాతి అపరాపరం యోనిఆదితో యోనిఆదిభావాయ. ఆబన్ధనం గణ్ఠికరణం, సంసిబ్బనం తున్నకరణం. తణ్హాయ నిక్ఖన్తం తత్థ తస్సా సబ్బసో అభావతో, నిక్ఖమనఞ్చస్స తణ్హాయ విసంయోగో ఏవాతి ఆహ ‘‘విసంయుత్త’’న్తి.

కామానం పహానన్తి ఏత్థ కామగ్గహణేన కామీయతీతి కామో, కామేతీతి కామోతి దువిధస్సపి కామస్స సఙ్గహో కతోతి ఆహ ‘‘వత్థుకామానం కిలేసకామానఞ్చ పహాన’’న్తి. వత్థుకామప్పహానఞ్చేత్థ తేసు ఛన్దరాగప్పహానేనాతి వేదితబ్బం. కామసఞ్ఞానన్తి కామేసు, కామసహగతానం వా సఞ్ఞానం. పరిఞ్ఞాతి తివిధాపి పరిఞ్ఞా ఇధాధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘ఞాతతీరణపహానవసేన తివిధా పరిఞ్ఞా’’తి. తత్థ కతమా ఞాతపరిఞ్ఞా? సబ్బం తేభూమకం నామరూపం ‘‘ఇదం రూపం, ఏత్తకం రూపం, న ఇతో భియ్యో, ఇదం నామం, ఏత్తకం నామం, న ఇతో భియ్యో’’తి భూతుపాదాయభేదం రూపం ఫస్సాదిభేదం నామఞ్చ లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానతో వవత్థపేతి, కమ్మావిజ్జాదికఞ్చస్స పచ్చయం పరిగ్గణ్హాతి, అయం ఞాతపరిఞ్ఞా.

కతమా తీరణపరిఞ్ఞా? ఏవం ఞాతం కత్వా తం సబ్బం తీరేతి అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతోతి ద్వాచత్తాలీసాయ ఆకారేహి, అయం తీరణపరిఞ్ఞా నామ. కతమా పహానపరిఞ్ఞా? ఏవం తీరయిత్వా అగ్గమగ్గేన సబ్బస్మిం ఛన్దరాగం పజహతి, అయం పహానపరిఞ్ఞా. దిట్ఠివిసుద్ధికఙ్ఖావితరణవిసుద్ధియో వా ఞాతపరిఞ్ఞా, మగ్గామగ్గపటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిఆదయో, కలాపసమ్మసనాదిఅనులోమపరియోసానా వా పఞ్ఞా తీరణపరిఞ్ఞా, అరియమగ్గే ఞాణం నిప్పరియాయేన పహానపరిఞ్ఞా. ఇధ పన కామసఞ్ఞానం సభావలక్ఖణపటివేధవసేన అనిచ్చాదిసామఞ్ఞలక్ఖణవసేన చ పవత్తమానానం ఞాతతీరణపరిఞ్ఞానమ్పి కిచ్చనిప్ఫత్తియా మగ్గేనేవ ఇజ్ఝనతో మగ్గక్ఖణంయేవ సన్ధాయ తివిధాపి పరిఞ్ఞా వుత్తా. తేనేవ ‘‘ఇమేసు పఞ్చసు ఠానేసు కిలేసక్ఖయకరో లోకుత్తరమగ్గోవ కథితో’’తి వుత్తం.

కామేసు, కామే వా పాతుమిచ్ఛా కామపిపాసాతి ఆహ – ‘‘కామేసు పాతబ్యతానం, కామే వా పాతుమిచ్ఛాన’’న్తి. ఇమేసు పఞ్చసు ఠానేసూతి ‘‘కామానం పహానం అక్ఖాత’’న్తిఆదినా వుత్తేసు పఞ్చసు ఠానేసు. తీసు ఠానేసూతి ‘‘విరాగాయ ధమ్మో దేసితో, నో సరాగాయ, విసంయోగాయ ధమ్మో దేసితో, నో సంయోగాయ, అనుపాదానాయ ధమ్మో దేసితో, నో సఉపాదానాయా’’తి ఏవం వుత్తేసు ఠానేసు. విప్పటిసారం కరోతీతి ఏవం తం పాపం విప్పటిసారం ఉప్పాదేతి. కీదిసం విప్పటిసారం కరోతీతి ఆహ ‘‘ఈదిసేపి నామా’’తిఆది.

౩౯. నేవ పియకమ్యతాయాతి అత్తని సత్థు నేవ పియభావకామతాయ. న భేదపురేక్ఖారతాయాతి న సత్థు తేన భిక్ఖునా భేదనాధిప్పాయపురేక్ఖారతాయ. న కలిసాసనారోపనత్థాయాతి న దోసారోపనత్థాయ. కలీతి కోధస్సేతం అధివచనం, తస్స సాసనం కలిసాసనం, కోధవసేన వుచ్చమానో గరహదోసో. వేలన్తి సిక్ఖాపదవేలం. మరియాదన్తి తస్సేవ వేవచనం. సిక్ఖాపదఞ్హి అనతిక్కమనీయట్ఠేన ‘‘వేలా, మరియాదా’’తి చ వుచ్చతి.

అజ్ఝాచారవీతిక్కమోతి మేథునవసేన పవత్తఅజ్ఝాచారసఙ్ఖాతో వీతిక్కమో. పకరణేతి ఏత్థ ప-సద్దో ఆరమ్భవచనోతి ఆహ ‘‘కత్తుం ఆరభతీ’’తి. కత్థచి ఉపసగ్గో ధాతుఅత్థమేవ వదతి, న విసేసత్థజోతకోతి ఆహ ‘‘కరోతియేవ వా’’తి. జాతియాతి ఖత్తియాదిజాతియా. గోత్తేనాతి గోతమకస్సపాదిగోత్తేన. కోలపుత్తియేనాతి ఖత్తియాదిజాతీసుయేవ సక్కకులసోత్థియకులాదివిసిట్ఠకులానం పుత్తభావేన. యసస్సీతి మహాపరివారో. పేసలన్తి పియసీలం. అవికమ్పమానేనాతి పటిఘానునయేహి అకమ్పమానేన. యస్స తస్మిం అత్తభావే ఉప్పజ్జనారహానం మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయో నత్థి, తం బుద్ధా ‘‘మోఘపురిసా’’తి వదన్తి అరిట్ఠలాళుదాయీఆదికే వియ. ఉపనిస్సయే సతిపి తస్మిం ఖణే మగ్గే వా ఫలే వా అసతి ‘‘మోఘపురిసా’’తి వదన్తియేవ ధనియఉపసేనత్థేరాదికే వియ. సుదిన్నస్స పన తస్మిం అత్తభావే మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయో సముచ్ఛిన్నోయేవ, తేన నం ‘‘మోఘపురిసా’’తి ఆహ.

సమణకరణానం ధమ్మానన్తి హిరోత్తప్పాదీనం. మగ్గఫలనిబ్బానగ్గహణేన పటివేధసాసనస్స గహితత్తా సాసనానన్తి పటిపత్తిపరియత్తిసాసనానం గహణం వేదితబ్బం. ఛవిన్తి తేసం పభస్సరకరణం ఛవిం. కిం తన్తి ఆహ ‘‘ఛాయ’’న్తి, తేసం పకాసకం ఓభాసన్తి అత్థో. కిం తన్తి ఆహ ‘‘సున్దరభావ’’న్తి. ఛవిమనుగతం అనుచ్ఛవికం. పతిరూపన్తిఆదీసుపి ‘‘తేస’’న్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. సమణానం కమ్మం సామణకం, న సామణకం అస్సామణకం. కథం-సద్దయోగేన ‘‘న సక్ఖిస్ససీ’’తి అనాగతవచనం కతం. ‘‘నామ-సద్దయోగేనా’’తి చ వదన్తి.

దయాలుకేనాతి అనుకమ్పాయ సహితేన. పరిభాసన్తోతి గరహన్తో. నిరుత్తినయేన ఆసీవిస-సద్దస్స అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆసు సీఘ’’న్తిఆది. ఏతస్సాతి ఆసీవిసస్స. ఆగచ్ఛతీతి యో తేన దట్ఠో, తం పతిఆగచ్ఛతి. ఆసిత్తవిసోతిపి ఆసీవిసో, సకలకాయే ఆసిఞ్చిత్వా వియ ఠపితవిసో పరస్స చ సరీరే ఆసిఞ్చనవిసోతి అత్థో. అసితవిసోతిపి ఆసీవిసో. యం యఞ్హి ఏతేన అసితం హోతి పరిభుత్తం, తం విసమేవ సమ్పజ్జతి, తస్మా అసితం విసం ఏతస్సాతి అసితవిసోతి వత్తబ్బే ‘‘ఆసీవిసో’’తి నిరుత్తినయేన వుత్తం. అసిసదిసవిసోతిపి ఆసీవిసో, అసి వియ తిఖిణం పరస్స మమ్మచ్ఛేదనసమత్థం విసం ఏతస్సాతి ఆసీవిసోతి వుత్తం హోతి. ఆసీతి వా దాఠా వుచ్చతి, తత్థ సన్నిహితవిసోతి ఆసీవిసో. సేససప్పేహి కణ్హసప్పస్స మహావిసత్తా ఆసీవిసస్సానన్తరం కణ్హసప్పో వుత్తో. సప్పముఖమ్పి అఙ్గారకాసు వియ భయావహత్తా అకుసలుప్పత్తియా ఠానం న హోతీతి అకుసలకమ్మతో నివారణాధిప్పాయేన సీలభేదతోపి సుద్ధసీలే ఠితస్స మరణమేవ వరతరన్తి దస్సేతుం ‘‘ఆసీవిసస్స కణ్హసప్పస్స ముఖే అఙ్గజాతం పక్ఖిత్తం వర’’న్తి వుత్తం. పబ్బజితేన హి కతపాపకమ్మం భగవతో ఆణాతిక్కమనతో వత్థుమహన్తతాయ మహాసావజ్జం. కాసున్తి ఆవాటోపి వుచ్చతి రాసిపి.

‘‘కిన్ను సన్తరమానోవ, కాసుం ఖణసి సారథి;

పుట్ఠో మే సమ్మ అక్ఖాహి, కిం కాసుయా కరిస్ససీ’’తి. (జా. ౨.౨౨.౩) –

ఏత్థ హి ఆవాటో కాసు నామ.

‘‘అఙ్గారకాసుం అపరే ఫుణన్తి, నరా రుదన్తా పరిదడ్ఢగత్తా’’తి (జా. ౨.౨౨.౪౬౨) –

ఏత్థ రాసి. ఇధ పన ఉభయమ్పి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘అఙ్గారపుణ్ణకూపే అఙ్గారరాసిమ్హి వా’’తి. కస్సతి ఖణీయతీతి కాసు, ఆవాటో. కసీయతి చీయతీతి కాసు, రాసి. పదిత్తాయాతి దిప్పమానాయ. సం-సద్దో ఏత్థ సమన్తపరియాయోతి ఆహ ‘‘సమన్తతో పజ్జలితాయా’’తి.

ఇదం మాతుగామస్స అఙ్గజాతే అఙ్గజాతపక్ఖిపనం నిదానం కారణమస్స నిరయుపపజ్జనస్సాతి ఇతోనిదానం, భావనపుంసకఞ్చేతం. పచ్చత్తవచనస్స తో-ఆదేసో కతో, తస్స చ సమాసేపి అలోపో. తత్థ నామ త్వన్తి ఏత్థ త్వం-సద్దో ‘‘సమాపజ్జిస్ససీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధముపగచ్ఛమానో అత్థీతి ఆహ ‘‘త్వన్తి తంసద్దస్స వేవచన’’న్తి. ‘‘యం తన్తి పన పాఠో యుత్తరూపో’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. యం తన్తి నాయం ఉద్దేసనిద్దేసో, యథా లోకే యం వా తం వాతి అవఞ్ఞాతవచనం, ఏవం దట్ఠబ్బన్తి ఆహ – ‘‘యం వా తం వా హీళితం అవఞ్ఞాతన్తి వుత్తం హోతీ’’తి. నీచజనానన్తి నిహీనగుణానం సత్తానం. గామధమ్మన్తి ఏత్థ గామ-సద్దేన గామవాసినో వుత్తా అభేదూపచారేనాతి ఆహ ‘‘గామవాసికమనుస్సాన’’న్తి. కిలేసపగ్ఘరణకం ధమ్మన్తి రాగాదికిలేసవిస్సన్దనకధమ్మం. మేథునధమ్మో హి రాగం పగ్ఘరతి. మేథునధమ్మస్స మహాసావజ్జతాయ ఓళారికత్తా వుత్తం ‘‘అసుఖుమ’’న్తి. అనిపుణన్తి తస్సేవ వేవచనం. ఉదకే భవం ఓదకం. కిం తం? ఉదకకిచ్చన్తి ఆహ – ‘‘ఉదకకిచ్చం అన్తికం అవసానం అస్సా’’తి. సమాపజ్జిస్సతీతి అనాగతవచనం నామ-సద్దయోగేన కతన్తి ఆహ – ‘‘సమాపజ్జిస్సతీతి…పే… నామ-సద్దేన యోజేతబ్బ’’న్తి. లోకే మేథునధమ్మస్స ఆదికత్తా కోచి పఠమకప్పికో, న పనాయన్తి ఆహ – ‘‘సాసనం సన్ధాయ వదతీ’’తి. బహూనన్తి పుగ్గలాపేక్ఖం, న పన అకుసలాపేక్ఖన్తి ఆహ ‘‘బహూనం పుగ్గలాన’’న్తి.

యం అసంవరం పటిచ్చ దుబ్భరతాదుప్పోసతాది హోతి, సో అసంవరో దుబ్భరతాది-సద్దేన వుత్తో కారణే ఫలూపచారేనాతి ఆహ – ‘‘దుబ్భరతాదీనం వత్థుభూతస్స అసంవరస్సా’’తి. వత్థుభూతస్సాతి కారణభూతస్స. వసతి ఏత్థ ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి హి కారణం వత్థు. అత్తాతి చిత్తం సరీరఞ్చ, చిత్తమేవ వా. దుబ్భరతఞ్చేవ దుప్పోసతఞ్చ ఆపజ్జతీతి అత్తనా పచ్చయదాయకేహి చ దుక్ఖేన భరితబ్బతం పోసేతబ్బతఞ్చ ఆపజ్జతి. అసంవరే ఠితో హి ఏకచ్చో అత్తనోపి దుబ్భరో హోతి దుప్పోసో, ఏకచ్చో ఉపట్ఠాకానమ్పి. కథం? యో హి అమ్బిలాదీని లద్ధా అనమ్బిలాదీని పరియేసతి, అఞ్ఞస్స ఘరే లద్ధం అఞ్ఞస్స ఘరే ఛడ్డేన్తో సబ్బం గామం చరిత్వా రిత్తపత్తోవ విహారం పవిసిత్వా నిపజ్జతి, అయం అత్తనో దుబ్భరో. యో పన సాలిమంసోదనాదీనం పత్తే పూరేత్వా దిన్నేపి దుమ్ముఖభావం అనత్తమనభావమేవ దస్సేతి, తేసం వా సమ్ముఖావ తం పిణ్డపాతం ‘‘కిం తుమ్హేహి దిన్న’’న్తి అపసాదేన్తో సామణేరగహట్ఠాదీనం దేతి, అయం ఉపట్ఠాకానం దుబ్భరో. ఏతం దిస్వా మనుస్సా దూరతోవ పరివజ్జేన్తి ‘‘దుబ్భరో భిక్ఖు న సక్కా పోసేతు’’న్తి.

మహిచ్ఛతన్తి ఏత్థ మహన్తాని వత్థూని ఇచ్ఛతి, మహతీ వా పనస్స ఇచ్ఛాతి మహిచ్ఛో, తస్స భావో మహిచ్ఛతా, సన్తగుణవిభావనతా పటిగ్గహణే అమత్తఞ్ఞుతా చ. మహిచ్ఛో హి ఇచ్ఛాచారే ఠత్వా అత్తని విజ్జమానసీలధుతధమ్మాదిగుణే విభావేతి, తాదిసస్స పటిగ్గహణే అమత్తఞ్ఞుతాపి హోతి. యం సన్ధాయ వదన్తి ‘‘సన్తగుణసమ్భావనతా పటిగ్గహణే చ అమత్తఞ్ఞుతా, ఏతం మహిచ్ఛతాలక్ఖణ’’న్తి. సా పనేసా మహిచ్ఛతా ‘‘ఇధేకచ్చో సద్ధో సమానో ‘సద్ధోతి మం జనో జానాతూ’తి ఇచ్ఛతి, సీలవా సమానో ‘సీలవాతి మం జనో జానాతూ’తి’’ ఇమినా నయేన ఆగతాయేవ, తాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో దుస్సన్తప్పియో హోతి, విజాతమాతాపిస్స చిత్తం గహేతుం న సక్కోతి. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘అగ్గిక్ఖన్ధో సముద్దో చ, మహిచ్ఛో చాపి పుగ్గలో;

సకటేన పచ్చయం దేన్తు, తయోపేతే అతప్పియా’’తి. (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౫౨; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౬౩; విభ. అట్ఠ. ౮౫౦; ఉదా. అట్ఠ. ౩౧; మహాని. అట్ఠ. ౮౫);

సత్తేహి కిలేసేహి చ సఙ్గణనం సమోధానం సఙ్గణికాతి ఆహ – ‘‘గణసఙ్గణికాయ చేవ కిలేససఙ్గణికాయ చా’’తి. కోసజ్జానుగతో చ హోతీతి కుసీతభావేన అనుగతో హోతి, కుసీతస్స భావో కోసజ్జం. అట్ఠకుసీతవత్థుపారిపూరియాతి ఏత్థ కుచ్ఛితం సీదతీతి కుసీతో ద-కారస్స త-కారం కత్వా. యస్స ధమ్మస్స వసేన పుగ్గలో ‘‘కుసీతో’’తి వుచ్చతి, సో కుసీతభావో ఇధ కుసీత-సద్దేన వుత్తో. వినాపి హి భావజోతనసద్దం భావత్థో విఞ్ఞాయతి యథా ‘‘పటస్స సుక్క’’న్తి, తస్మా కుసీతభావవత్థూనీతి అత్థో, కోసజ్జకారణానీతి వుత్తం హోతి. తథా హి –

‘‘కమ్మం ఖో మే కత్తబ్బం భవిస్సతి, కమ్మం ఖో పన మే కరోన్తస్స కాయో కిలమిస్సతి, హన్దాహం నిపజ్జామీతి సో నిపజ్జతి, న వీరియం ఆరభతి అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికిరియాయ, ఇదం పఠమం కుసీతవత్థు. అహం ఖో కమ్మం అకాసిం, కమ్మం ఖో పన మే కరోన్తస్స కాయో కిలన్తో, హన్దాహం నిపజ్జామి…పే… మగ్గో ఖో మే గన్తబ్బో భవిస్సతి, మగ్గం ఖో పన మే గచ్ఛన్తస్స కాయో కిలమిస్సతి, హన్దాహం నిపజ్జామి…పే… అహం ఖో మగ్గం అగమాసిం, మగ్గం ఖో పన మే గచ్ఛన్తస్స కాయో కిలన్తో, హన్దాహం నిపజ్జామి…పే… అహం ఖో గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ చరన్తో నాలత్థం లూఖస్స వా పణీతస్స వా భోజనస్స యావదత్థం పారిపూరిం, తస్స మే కాయో కిలన్తో అకమ్మఞ్ఞో, హన్దాహం నిపజ్జామి…పే… అహం ఖో గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ చరన్తో అలత్థం లూఖస్స వా పణీతస్స వా భోజనస్స యావదత్థం పారిపూరిం, తస్స మే కాయో గరుకో అకమ్మఞ్ఞో మాసాచితం మఞ్ఞే, హన్దాహం నిపజ్జామి…పే… ఉప్పన్నో ఖో మే అయం అప్పమత్తకో ఆబాధో, అత్థి కప్పో నిపజ్జితుం, హన్దాహం నిపజ్జామి…పే… అహం ఖో గిలానా వుట్ఠితో అచిరవుట్ఠితో గేలఞ్ఞా, తస్స మే కాయో దుబ్బలో అకమ్మఞ్ఞో, హన్దాహం నిపజ్జామీతి సో నిపజ్జతి, న వీరియం ఆరభతి అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికిరియాయ. ఇదం అట్ఠమం కుసీతవత్థు’’న్తి (దీ. ని. ౩.౩౩౪; అ. ని. ౮.౮౦) –

ఏవమాగతాని ‘‘హన్దాహం నిపజ్జామీ’’తి ఏవం పవత్తఓసీదనాని ఉపరూపరి కోసజ్జకారణత్తా అట్ఠ కుసీతవత్థూని నామ, తేసం పారిపూరియా సంవత్తతీతి అత్థో.

సుభరో హోతి సుపోసోతి అత్తనో ఉపట్ఠాకేహి చ సుఖేన భరితబ్బో పోసేతబ్బోతి అత్థో. సంవరే ఠితో హి ఏకచ్చో అత్తనోపి సుభరో హోతి సుపోసో, ఏకచ్చో ఉపట్ఠాకానమ్పి. కథం? యో హి యం కిఞ్చి లూఖం వా పణీతం వా లద్ధా తుట్ఠచిత్తోవ భుఞ్జిత్వా విహారం గన్త్వా అత్తనో కమ్మం కరోతి, అయం అత్తనో సుభరో. యో పన పరేసమ్పి అప్పం వా బహుం వా లూఖం వా పణీతం వా దానం అహీళేత్వా అత్తమనో విప్పసన్నముఖో హుత్వా ఏతేసం సమ్ముఖావ పరిభుఞ్జిత్వా యాతి, అయం ఉపట్ఠాకానం సుభరో. ఏతం దిస్వా మనుస్సా అతివియ విస్సత్థా హోన్తి, ‘‘అమ్హాకం భదన్తో సుభరో, థోకథోకేనపి తుస్సతి, మయమేవ నం పోసేస్సామా’’తి పటిఞ్ఞం కత్వా పోసేన్తి. అప్పిచ్ఛతన్తి ఇచ్ఛావిరహితత్తం. ఏత్థ హి బ్యఞ్జనం సావసేసం వియ, అత్థో పన నిరవసేసో. అప్ప-సద్దో హేత్థ అభావత్థోతి సక్కా విఞ్ఞాతుం ‘‘అప్పాబాధతఞ్చ సఞ్జానామీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౨౫) వియ. తేనేవాహ ‘‘నిత్తణ్హభావ’’న్తి.

తిప్పభేదాయ సన్తుట్ఠియాతి యథాలాభాదిసన్తోససామఞ్ఞేన వుత్తం, చతూసు పన పచ్చయేసు తయో తయో సన్తోసాతి ద్వాదసవిధో హోతి సన్తోసో. కథం? చీవరే యథాలాభసన్తోసో యథాబలసన్తోసో యథాసారుప్పసన్తోసోతి తివిధో హోతి సన్తోసో. ఏవం పిణ్డపాతాదీసు. తస్సాయం పభేదసంవణ్ణనా (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౫౨; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౧౪౪; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౬౫) – ఇధ భిక్ఖు చీవరం లభతి సున్దరం వా అసున్దరం వా, సో తేనేవ యాపేతి అఞ్ఞం న పత్థేతి, లభన్తోపి న గణ్హాతి. అయమస్స చీవరే యథాలాభసన్తోసో. అథ పన పకతిదుబ్బలో వా హోతి ఆబాధజరాభిభూతో వా, గరుచీవరం పారుపన్తో కిలమతి, సో సభాగేన భిక్ఖునా సద్ధిం తం పరివత్తేత్వా లహుకేన యాపేన్తోపి సన్తుట్ఠోయేవ హోతి. అయమస్స చీవరే యథాబలసన్తోసో. పకతిదుబ్బలాదీనఞ్హి గరుచీవరాని న ఫాసుభావావహాని సరీరఖేదావహాని చ హోన్తీతి పయోజనవసేన అనత్రిచ్ఛతాదివసేన తాని పరివత్తేత్వా లహుకచీవరపరిభోగో న సన్తోసవిరోధీతి. అపరో పణీతపచ్చయలాభీ హోతి, సో పట్టచీవరాదీనం అఞ్ఞతరం మహగ్ఘచీవరం బహూని వా పన చీవరాని లభిత్వా ‘‘ఇదం థేరానం చిరపబ్బజితానం, ఇదం బహుస్సుతానం అనురూపం, ఇదం గిలానానం, ఇదం అప్పలాభానం హోతూ’’తి దత్వా తేసం పురాణచీవరం వా సఙ్కారకూటాదితో వా నన్తకాని ఉచ్చినిత్వా తేహి సఙ్ఘాటిం కత్వా ధారేన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి. అయమస్స చీవరే యథాసారుప్పసన్తోసో. మహగ్ఘఞ్హి చీవరం బహూని వా చీవరాని లభిత్వాపి తాని విస్సజ్జేత్వా తదఞ్ఞస్స గహణం యథాసారుప్పనయే ఠితత్తా న సన్తోసవిరోధీతి.

ఇధ పన భిక్ఖు పిణ్డపాతం లభతి లూఖం వా పణీతం వా, సో తేనేవ యాపేతి అఞ్ఞం న పత్థేతి, లభన్తోపి న గణ్హాతి. అయమస్స పిణ్డపాతే యథాలాభసన్తోసో. యో పన అత్తనో పకతివిరుద్ధం వా బ్యాధివిరుద్ధం వా పిణ్డపాతం లభతి, యేనస్స పరిభుత్తేన అఫాసు హోతి, సో సభాగస్స భిక్ఖునో తం దత్వా తస్స హత్థతో సప్పాయభోజనం భుఞ్జిత్వా సమణధమ్మం కరోన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి. అయమస్స పిణ్డపాతే యథాబలసన్తోసో. అపరో బహుం పణీతం పిణ్డపాతం లభతి, సో తం చీవరం వియ చిరపబ్బజితబహుస్సుతఅప్పలాభగిలానానం దత్వా తేసం వా సేసకం పిణ్డాయ వా చరిత్వా మిస్సకాహారం భుఞ్జన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి. అయమస్స పిణ్డపాతే యథాసారుప్పసన్తోసో.

ఇధ పన భిక్ఖు సేనాసనం లభతి మనాపం వా అమనాపం వా, సో తేన నేవ సోమనస్సం, న పటిఘం ఉప్పాదేతి, అన్తమసో తిణసన్థరకేనపి యథాలద్ధేనేవ తుస్సతి. అయమస్స సేనాసనే యథాలాభసన్తోసో. యో పన అత్తనో పకతివిరుద్ధం వా బ్యాధివిరుద్ధం వా సేనాసనం లభతి, యత్థస్స వసతో అఫాసు హోతి, సో తం సభాగస్స భిక్ఖునో దత్వా తస్స సన్తకే సప్పాయసేనాసనే వసన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి. అయమస్స సేనాసనే యథాబలసన్తోసో. అపరో మహాపుఞ్ఞో లేణమణ్డపకూటాగారాదీని బహూని పణీతసేనాసనాని లభతి, సో తాని చీవరాదీని వియ చిరపబ్బజితబహుస్సుతఅప్పలాభగిలానానం దత్వా యత్థ కత్థచి వసన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి. అయమస్స సేనాసనే యథాసారుప్పసన్తోసో. యోపి ‘‘ఉత్తమసేనాసనం నామ పమాదట్ఠానం, తత్థ నిసిన్నస్స థినమిద్ధం ఓక్కమతి, నిద్దాభిభూతస్స పున పటిబుజ్ఝతో పాపవితక్కా పాతుభవన్తీ’’తి పటిసఞ్చిక్ఖిత్వా తాదిసం సేనాసనం పత్తమ్పి న సమ్పటిచ్ఛతి, సో తం పటిక్ఖిపిత్వా అబ్భోకాసరుక్ఖమూలాదీసు వసన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి. అయమ్పిస్స సేనాసనే యథాసారుప్పసన్తోసో.

ఇధ పన భిక్ఖు భేసజ్జం లభతి లూఖం వా పణీతం వా, సో యం లభతి, తేనేవ తుస్సతి అఞ్ఞం న పత్థేతి, లభన్తోపి న గణ్హాతి. అయమస్స గిలానపచ్చయే యథాలాభసన్తోసో. యో పన తేలేన అత్థికో ఫాణితం లభతి, సో తం సభాగస్స భిక్ఖునో దత్వా తస్స హత్థతో తేలం గహేత్వా అఞ్ఞదేవ వా పరియేసిత్వా భేసజ్జం కరోన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి. అయమస్స గిలానపచ్చయే యథాబలసన్తోసో. అపరో మహాపుఞ్ఞో బహుం తేలమధుఫాణితాదిపణీతభేసజ్జం లభతి, సో తం చీవరం వియ చిరపబ్బజితబహుస్సుతఅప్పలాభగిలానానం దత్వా తేసం ఆభతేన యేన కేనచి యాపేన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి. యో పన ఏకస్మిం భాజనే ముత్తహరీతకం ఠపేత్వా ఏకస్మిం చతుమధురం ‘‘గణ్హ, భన్తే, యదిచ్ఛసీ’’తి వుచ్చమానో సచస్స తేసు అఞ్ఞతరేనపి రోగో వూపసమ్మతి, అథ ‘‘ముత్తహరీతకం నామ బుద్ధాదీహి వణ్ణిత’’న్తి చతుమధురం పటిక్ఖిపిత్వా ముత్తహరీతకేనేవ భేసజ్జం కరోన్తో పరమసన్తుట్ఠోవ హోతి. అయమస్స గిలానపచ్చయే యథాసారుప్పసన్తోసో. ఏవం యథాలాభాదివసేన తిప్పభేదో సన్తోసో చతున్నం పచ్చయానం వసేన ద్వాదసవిధో హోతీతి వేదితబ్బో.

కామవితక్కబ్యాపాదవితక్కవిహింసావితక్కానం వసేన అకుసలవితక్కత్తయం. నేక్ఖమ్మవితక్కఅబ్యాపాదవితక్కఅవిహిం సావితక్కానం వసేన కుసలవితక్కత్తయం. సబ్బకిలేసాపచయభూతాయ వివట్టాయాతి రాగాదిసబ్బకిలేసానం అపచయహేతుభూతాయ నిబ్బానధాతుయా. అట్ఠవీరియారమ్భవత్థుపారిపూరియాతి అట్ఠన్నం వీరియారమ్భకారణానం పారిపూరియా. యథా తథా పఠమం పవత్తఅబ్భుస్సహనఞ్హి ఉపరి వీరియారమ్భస్స కారణం హోతి. అనురూపపచ్చవేక్ఖణాసహితాని హి అబ్భుస్సహనాని తమ్మూలకాని వా పచ్చవేక్ఖణాని అట్ఠ వీరియారమ్భవత్థూనీతి వేదితబ్బాని. తథా హి –

‘‘కమ్మం ఖో మే కత్తబ్బం భవిస్సతి, కమ్మం ఖో పన మే కరోన్తేన న సుకరం బుద్ధానం సాసనం మనసి కాతుం, హన్దాహం వీరియం ఆరభామి అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికిరియాయ. అహం ఖో కమ్మం అకాసిం, కమ్మం ఖో పనాహం కరోన్తో నాసక్ఖిం బుద్ధానం సాసనం మనసి కాతుం, హన్దాహం వీరియం ఆరభామి…పే… మగ్గో ఖో మే గన్తబ్బో భవిస్సతి, మగ్గం ఖో పన మే గచ్ఛన్తేన న సుకరం బుద్ధానం సాసనం మనసి కాతుం, హన్దాహం వీరియం ఆరభామి…పే… అహం ఖో మగ్గం అగమాసిం, మగ్గం ఖో పనాహం గచ్ఛన్తో నాసక్ఖిం బుద్ధానం సాసనం మనసి కాతుం, హన్దాహం వీరియం ఆరభామి…పే… అహం ఖో గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ చరన్తో నాలత్థం లూఖస్స వా పణీతస్స వా భోజనస్స యావదత్థం పారిపూరిం, తస్స మే కాయో లహుకో కమ్మఞ్ఞో, హన్దాహం వీరియం ఆరభామి…పే… అహం ఖో గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ చరన్తో అలత్థం లూఖస్స వా పణీతస్స వా భోజనస్స యావదత్థం పారిపూరిం, తస్స మే కాయో బలవా కమ్మఞ్ఞో, హన్దాహం వీరియం ఆరభామి…పే… ఉప్పన్నో ఖో మే అయం అప్పమత్తకో ఆబాధో, ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి, యం మే ఆబాధో పవడ్ఢేయ్య, హన్దాహం వీరియం ఆరభామి…పే… అహం ఖో గిలానా వుట్ఠితో అచిరవుట్ఠితో గేలఞ్ఞా, ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి, యం మే ఆబాధో పచ్చుదావత్తేయ్య, హన్దాహం వీరియం ఆరభామి అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికిరియాయా’’తి (దీ. ని. ౩.౩౩౫; అ. ని. ౮.౮౦) –

ఏవం పవత్తఅనురూపపచ్చవేక్ఖణాసహితాని అబ్భుస్సహనాని తమ్మూలకాని వా పచ్చవేక్ఖణాని అట్ఠ వీరియారమ్భవత్థూని నామ.

తదనుచ్ఛవికం తదనులోమికన్తి ఏత్థ త-సద్దో వక్ఖమానాపేక్ఖో చ అతీతాపేక్ఖో చ హోతీతి ఆహ ‘‘యం ఇదాని సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేస్సతీ’’తిఆది. సబ్బనామాని హి వక్ఖమానవచనానిపి హోన్తి పక్కన్తవచనానిపి. సంవరప్పహానపటిసంయుత్తన్తి పఞ్చసంవరేహి చేవ పఞ్చపహానేహి చ పటిసంయుత్తం. పఞ్చవిధో హి సంవరో సీలసంవరో సతిసంవరో ఞాణసంవరో ఖన్తిసంవరో వీరియసంవరోతి. పహానమ్పి పఞ్చవిధం తదఙ్గప్పహానం విక్ఖమ్భనప్పహానం సముచ్ఛేదప్పహానం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం నిస్సరణప్పహానన్తి.

తత్థ ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో’’తి (విభ. ౫౧౧) ఏవమాగతో పాతిమోక్ఖసంవరో సీలసంవరో నామ, సో చ అత్థతో కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో. ‘‘రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౧౩; మ. ని. ౧.౨౯౫; సం. ని. ౪.౨౩౯; అ. ని. ౩.౧౬) ఏవమాగతా ఇన్ద్రియారక్ఖా సతిసంవరో, సా చ అత్థతో తథాపవత్తా సతి ఏవ. ‘‘సోతానం సంవరం బ్రూమి, పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి (సు. ని. ౧౦౪౧; నేత్తి. ౧౧) ఏవమాగతో ఞాణసంవరో. ఏత్థ హి ‘‘సోతానం సంవరం బ్రూమీ’’తి వత్వా ‘‘పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి వచనతో సోతసఙ్ఖాతానం తణ్హాదిట్ఠిదుచ్చరితఅవిజ్జాదికిలేసానం సముచ్ఛేదకఞాణం పిదహనట్ఠేన సంవరోతి వుత్తం. ‘‘ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్సా’’తిఏవమాగతా (మ. ని. ౧.౨౪; మ. ని. ౩.౧౫౯; అ. ని. ౪.౧౧౪) అధివాసనా ఖన్తిసంవరో, సా చ అత్థతో తథాపవత్తా ఖన్ధా అదోసో వా. పఞ్ఞాతి ఏకే, తం న గహేతబ్బం. ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౬) ఏవమాగతం కామవితక్కాదీనం వినోదనవసేన పవత్తం వీరియమేవ వీరియసంవరో. సబ్బో చాయం సంవరో యథాసకం సంవరితబ్బానం దుస్సీల్యసఙ్ఖాతానం కాయవచీదుచ్చరితానం ముట్ఠస్సచ్చసఙ్ఖాతస్స పమాదస్స అభిజ్ఝాదీనం వా అక్ఖన్తి అఞ్ఞాణకోసజ్జానఞ్చ సంవరణతో పిదహనతో ఛాదనతో ‘‘సంవరో’’తి వుచ్చతి. సంవరతీతి సంవరో, పిదహతి నివారేతి పవత్తితుం న దేతీతి అత్థో. పచ్చయసమవాయే ఉప్పజ్జనారహానం కాయదుచ్చరితాదీనం తథా తథా అనుప్పాదనమేవ హి ఇధ సంవరణం నామ. ఏవం తావ పఞ్చవిధో సంవరో వేదితబ్బో.

తేన తేన గుణఙ్గేన తస్స తస్స అగుణఙ్గస్స పహానం తదఙ్గప్పహానం. నామరూపపరిచ్ఛేదాదీసు హి విపస్సనాఞాణేసు పటిపక్ఖభావతో దీపాలోకేనేవ తమస్స నామరూపవవత్థానేన సక్కాయదిట్ఠియా, పచ్చయపరిగ్గహేన అహేతువిసమహేతుదిట్ఠీనం, తస్సేవ అపరభాగే ఉప్పన్నేన కఙ్ఖావితరణేన కథంకథీభావస్స, కలాపసమ్మసనేన ‘‘అహం మమా’’తి గాహస్స, మగ్గామగ్గవవత్థానేన అమగ్గే మగ్గసఞ్ఞాయ, ఉదయదస్సనేన ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా, వయదస్సనేన సస్సతదిట్ఠియా, భయదస్సనేన సభయే అభయసఞ్ఞాయాతిఆదినా నయేన తేన తేన విపస్సనాఞాణేన తస్స తస్స అగుణఙ్గస్స పహానం తదఙ్గప్పహానన్తి వేదితబ్బం. యం పన ఉపచారప్పనాభేదేన సమాధినా పవత్తినివారణతో ఘటప్పహారేనేవ ఉదకపిట్ఠే సేవాలస్స తేసం తేసం నీవరణాదిధమ్మానం పహానం, ఏతం విక్ఖమ్భనప్పహానం నామ. విక్ఖమ్భనమేవ పహానం విక్ఖమ్భనప్పహానం. యం చతున్నం అరియమగ్గానం భావితత్తా తంతంమగ్గవతో అత్తనో సన్తానే ‘‘దిట్ఠిగతానం పహానాయా’’తిఆదినా (ధ. స. ౨౭౭) నయేన వుత్తస్స సముదయపక్ఖియస్స కిలేసగణస్స అచ్చన్తం అప్పవత్తిభావేన పహానం, ఇదం సముచ్ఛేదప్పహానం నామ. యం పన ఫలక్ఖణే పటిప్పస్సద్ధత్తం వూపసన్తతా కిలేసానం, ఏతం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం నామ. యం సబ్బసఙ్ఖతనిస్సటత్తా పహీనసబ్బసఙ్ఖతం నిబ్బానం, ఏతం నిస్సరణప్పహానం నామ. సబ్బమ్పి చేతం చాగట్ఠేన పహానన్తి వుచ్చతి. ఏవమిమేహి యథావుత్తసంవరేహి చేవ పహానేహి చ పటిసంయుత్తా ధమ్మదేసనా ‘‘సంవరప్పహానపటిసంయుత్తా’’తి వేదితబ్బా.

అసుత్తన్తవినిబద్ధన్తి సుత్తన్తేసు అనిబద్ధం, పాళిఅనారుళ్హన్తి అత్థో. పకిణ్ణకధమ్మదేసనా హి సఙ్గహం న ఆరోహతి. వుత్తమేవత్థం పకాసేన్తో ఆహ ‘‘పాళివినిముత్త’’న్తి. అథ వా అసుత్తన్తవినిబద్ధన్తి సుత్తాభిధమ్మపాళిం అనారుళ్హభావం సన్ధాయ వుత్తం, పాళివినిముత్తన్తి వినయపాళిం అనారుళ్హభావం సన్ధాయ. ఓక్కన్తికధమ్మదేసనా నామ ఞాణేన అనుపవిసిత్వా అన్తరా కథియమానా ధమ్మదేసనా, పటిక్ఖిపనాధిప్పాయా భద్దాలిత్థేరసదిసా. సమ్పరేతబ్బతో పేచ్చ గన్తబ్బతో సమ్పరాయో, పరలోకో. తత్థ భవం సమ్పరాయికం. వట్టభయేన తజ్జేన్తోతి ‘‘ఏవం దుస్సీలా నిరయాదీసు దుక్ఖం పాపుణన్తీ’’తి తజ్జేన్తో. దీఘనికాయప్పమాణమ్పి మజ్ఝిమనికాయప్పమాణమ్పి ధమ్మదేసనం కరోతీతి ‘‘తేన ఖణేన తేన ముహుత్తేన కథం భగవా తావమహన్తం ధమ్మదేసనం కరోతీ’’తి న వత్తబ్బం. యావతా హి లోకియమహాజనా ఏకం పదం కథేన్తి, తావ ఆనన్దత్థేరో అట్ఠ పదాని కథేతి. ఆనన్దత్థేరే పన ఏకం పదం కథేన్తేయేవ భగవా సోళస పదాని కథేతి. ఇమినా నయేన లోకియజనస్స ఏకపదుచ్చారణక్ఖణే భగవా అట్ఠవీససతం పదాని కథేతి. కస్మా? భగవతో హి జివ్హా ముదు, దన్తావరణం సుఫుసితం, వచనం అగళితం, భవఙ్గపరివాసో లహుకో, తస్మా సచే ఏకో భిక్ఖు కాయానుపస్సనం పుచ్ఛతి, అఞ్ఞో వేదనానుపస్సనం, అఞ్ఞో చిత్తానుపస్సనం, అఞ్ఞో ధమ్మానుపస్సనం, ‘‘ఇమినా పుట్ఠే అహం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి ఏకో ఏకం న ఓలోకేతి, ఏవం సన్తేపి తేసం భిక్ఖూనం ‘‘అయం పఠమం పుచ్ఛి, అయం దుతియ’’న్తిఆదినా పుచ్ఛనవారో తాదిసస్స పఞ్ఞవతో పఞ్ఞాయతి సుఖుమస్స అన్తరస్స లబ్భనతో. బుద్ధానం పన దేసనావారో అఞ్ఞేసం న పఞ్ఞాయతేవ అచ్ఛరాసఙ్ఘాతమత్తే ఖణే అనేకకోటిసహస్సచిత్తప్పవత్తిసమ్భవతో. దళ్హధమ్మేన ధనుగ్గహేన ఖిత్తసరస్స విదత్థిచతురఙ్గులం తాలచ్ఛాయం అతిక్కమనతో పురేతరంయేవ భగవా చుద్దసవిధేన కాయానుపస్సనం, నవవిధేన వేదనానుపస్సనం, సోళసవిధేన చిత్తానుపస్సనం, పఞ్చవిధేన ధమ్మానుపస్సనం కథేతి. తిట్ఠన్తు వా ఏతే చత్తారో, సచే హి అఞ్ఞే చత్తారో సమ్మప్పధానేసు, అఞ్ఞే ఇద్ధిపాదేసు, అఞ్ఞే పఞ్చిన్ద్రియేసు, అఞ్ఞే పఞ్చబలేసు, అఞ్ఞే సత్తబోజ్ఝఙ్గేసు, అఞ్ఞే అట్ఠమగ్గఙ్గేసు పఞ్హే పుచ్ఛేయ్యుం, తమ్పి భగవా కథేయ్య. తిట్ఠన్తు వా ఏతే అట్ఠ, సచే అఞ్ఞే సత్తతింస జనా బోధిపక్ఖియేసు పఞ్హే పుచ్ఛేయ్యుం, తమ్పి భగవా తావదేవ కథేయ్య.

మూలం నిస్సయో పతిట్ఠాతి పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం పఠమస్స పఠమస్స వేవచనన్తి దట్ఠబ్బం. తత్థ పతిట్ఠాతి సమ్పయోగవసేన ఉపనిస్సయవసేన చ ఓకాసభావో. సిక్ఖాసఙ్ఖాతానఞ్హి అవసేసకుసలధమ్మానం మేథునవిరతిసమ్పయోగవసేన వా పతిట్ఠా సియా ఉపనిస్సయభావేన వా. తేనేవాహ ‘‘మేథునసంవరో హీ’’తిఆది. వుత్తత్థవసేనాతి పతిట్ఠాఅధిగమూపాయవసేన. సిక్ఖాపదవిభఙ్గే నిద్దిట్ఠవిరతిచేతనా తంసమ్పయుత్తధమ్మా చ సిక్ఖాపదన్తి దస్సేతుకామో ఆహ – ‘‘అయఞ్చ అత్థో సిక్ఖాపదవిభఙ్గే వుత్తనయేన వేదితబ్బో’’తి. సిక్ఖాపదవిభఙ్గే హి విరతిఆదయో ధమ్మా నిప్పరియాయతో పరియాయతో చ ‘‘సిక్ఖాపద’’న్తి వుత్తా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘తత్థ కతమం కామేసుమిచ్ఛాచారా వేరమణీ సిక్ఖాపదం? యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి సోమనస్ససహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం కామేసుమిచ్ఛాచారా విరమన్తస్స, యా తస్మిం సమయే కామేసుమిచ్ఛాచారా ఆరతి విరతి పటివిరతి వేరమణీ అకిరియా అకరణం అనజ్ఝాపత్తి వేలానతిక్కమో సేతుఘాతో, ఇదం వుచ్చతి కామేసుమిచ్ఛాచారా వేరమణీ సిక్ఖాపదం. అవసేసా ధమ్మా వేరమణియా సమ్పయుత్తా.

‘‘తత్థ కతమం కామేసుమిచ్ఛాచారా వేరమణీ సిక్ఖాపదం? యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి సోమనస్ససహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం కామేసుమిచ్ఛాచారా విరమన్తస్స, యా తస్మిం సమయే చేతనా సఞ్చేతనా చేతయితత్తం, ఇదం వుచ్చతి కామేసుమిచ్ఛాచారా వేరమణీ సిక్ఖాపదం. అవసేసా ధమ్మా చేతనాయ సమ్పయుత్తా.

‘‘తత్థ కతమం కామేసుమిచ్ఛాచారా వేరమణీ సిక్ఖాపదం? యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి సోమనస్ససహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం కామేసుమిచ్ఛాచారా విరమన్తస్స, యో తస్మిం సమయే ఫస్సో…పే… పగ్గాహో అవిక్ఖేపో, ఇదం వుచ్చతి కామేసుమిచ్ఛాచారా వేరమణీ సిక్ఖాపద’’న్తి (విభ. ౭౦౬).

ఏత్థ హి యస్మా న కేవలం విరతియేవ సిక్ఖాపదం, చేతనాపి సిక్ఖాపదమేవ, తస్మా తం దస్సేతుం దుతియనయో వుత్తో. యస్మా చ న కేవలం ఏతేయేవ ద్వే ధమ్మా సిక్ఖాపదం, చేతనాసమ్పయుత్తా పన పరోపణ్ణాస ధమ్మాపి సిక్ఖితబ్బకోట్ఠాసతో సిక్ఖాపదమేవ, తస్మా తతియనయో దస్సితో. దువిధఞ్హి సిక్ఖాపదం నిప్పరియాయసిక్ఖాపదం పరియాయసిక్ఖాపదన్తి. తత్థ విరతి నిప్పరియాయసిక్ఖాపదం. సా హి ‘‘పాణాతిపాతా వేరమణీ’’తి పాళియం ఆగతా, నో చేతనా. విరమన్తో చ తాయ ఏవ తతో తతో విరమతి, న చేతనాయ, చేతనమ్పి పన ఆహరిత్వా దస్సేతి, తథా సేసచేతనాసమ్పయుత్తధమ్మే. తస్మా చేతనా చేవ అవసేససమ్పయుత్తధమ్మా చ పరియాయసిక్ఖాపదన్తి వేదితబ్బం.

ఇదాని న కేవలం ఇధ విరతిఆదయో ధమ్మావ సిక్ఖాపదం, అథ ఖో తదత్థజోతికా పఞ్ఞత్తిపీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అపిచా’’తిఆది. ‘‘యో తత్థ నామకాయో పదకాయోతి ఇదం మహాఅట్ఠకథాయం వుత్త’’న్తి వదన్తి. నామకాయోతి నామసమూహో నామపణ్ణత్తియేవ. పదనిరుత్తిబ్యఞ్జనాని నామవేవచనానేవ ‘‘నామం నామకమ్మం నామనిరుత్తీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౩౧౩-౧౩౧౫) వియ. సిక్ఖాకోట్ఠాసోతి విరతిఆదయోవ వుత్తా, తదత్థజోతకం వచనమ్పి సిక్ఖాపదన్తి ఇదమ్పి ఏత్థ లబ్భతేవ.

అత్థవసేతి వుద్ధివిసేసే ఆనిసంసవిసేసే. తేసం పన సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తికారణత్తా ఆహ ‘‘దస కారణవసే’’తి, దస కారణవిసేసేతి అత్థో. తేనాహ ‘‘హితవిసేసే’’తి. అత్థోయేవ వా అత్థవసో, దస అత్థే దస కారణానీతి వుత్తం హోతి. అథ వా అత్థో ఫలం తదధీనవుత్తితాయ వసో ఏతస్సాతి అత్థవసో, హేతూతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. సుట్ఠు దేవాతి ఇదం రాజన్తేపురప్పవేసనసిక్ఖాపదే (పాచి. ౪౯౪ ఆదయో) వుత్తం. ‘‘యే మమ సోతబ్బం సద్దహాతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తి, తేసం తం అస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి వుత్తత్తా ‘‘యో చ తథాగతస్స వచనం సమ్పటిచ్ఛతి, తస్స తం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ హోతీ’’తి వుత్తం. అసమ్పటిచ్ఛనే ఆదీనవన్తి భద్దాలిసుత్తే (మ. ని. ౨.౧౩౪ ఆదయో) వియ అసమ్పటిచ్ఛనే ఆదీనవం దస్సేత్వా. సుఖవిహారాభావే సహజీవమానస్స అభావతో సహజీవితాపి సుఖవిహారోవ వుత్తో. సుఖవిహారో నామ చతున్నం ఇరియాపథవిహారానం ఫాసుతా.

మఙ్కుతన్తి నిత్తేజభావం. ధమ్మేనాతిఆదీసు ధమ్మోతి భూతం వత్థు. వినయోతి చోదనా చేవ సారణా చ. సత్థుసాసనన్తి ఞత్తిసమ్పదా చేవ అనుస్సావనసమ్పదా చ. పియసీలానన్తి సిక్ఖాకామానం. తేసఞ్హి సీలం పియం హోతి. తేనేవాహ ‘‘సిక్ఖత్తయపారిపూరియా ఘటమానా’’తి. సన్దిట్ఠమానాతి సంసయం ఆపజ్జమానా. ఉబ్బాళ్హా హోన్తీతి పీళితా హోన్తి. సఙ్ఘకమ్మానీతి సతిపి ఉపోసథపవారణానం సఙ్ఘకమ్మభావే గోబలిబద్దఞాయేన ఉపోసథం పవారణఞ్చ ఠపేత్వా ఉపసమ్పదాదిసేససఙ్ఘకమ్మానం గహణం వేదితబ్బం. సమగ్గానం భావో సామగ్గీ.

‘‘న వో అహం, చున్ద, దిట్ఠధమ్మికానంయేవ ఆసవానం సంవరాయ ధమ్మం దేసేమీ’’తి (దీ. ని. ౩.౧౮౨) ఏత్థ వివాదమూలభూతా కిలేసా ఆసవాతి ఆగతా.

‘‘యేన దేవూపపత్యస్స, గన్ధబ్బో వా విహఙ్గమో;

యక్ఖత్తం యేన గచ్ఛేయ్యం, మనుస్సత్తఞ్చ అబ్బజే;

తే మయ్హం ఆసవా ఖీణా, విద్ధస్తా వినళీకతా’’తి. (అ. ని. ౪.౩౬) –

ఏత్థ తేభూమకం కమ్మం అవసేసా చ అకుసలా ధమ్మా. ఇధ పన పరూపవాదవిప్పటిసారవధబన్ధాదయో చేవ అపాయదుక్ఖభూతా చ నానప్పకారా ఉపద్దవా ఆసవాతి ఆహ – ‘‘అసంవరే ఠితేన తస్మింయేవ అత్తభావే పత్తబ్బా’’తిఆది. యది హి భగవా సిక్ఖాపదం న పఞ్ఞపేయ్య, తతో అసద్ధమ్మపటిసేవనఅదిన్నాదానపాణాతిపాతాదిహేతు యే ఉప్పజ్జేయ్యుం పరూపవాదాదయో దిట్ఠధమ్మికా నానప్పకారా అనత్థా, యే చ తంనిమిత్తమేవ నిరయాదీసు నిబ్బత్తస్స పఞ్చవిధబన్ధనకమ్మకారణాదివసేన మహాదుక్ఖానుభవననానప్పకారా అనత్థా, తే సన్ధాయ ఇదం వుత్తం ‘‘దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయా’’తి. దిట్ఠధమ్మో వుచ్చతి పచ్చక్ఖో అత్తభావో, తత్థ భవా దిట్ఠధమ్మికా. తేన వుత్తం ‘‘తస్మింయేవ అత్తభావే పత్తబ్బా’’తి. సమ్ముఖా గరహణం అకిత్తి, పరమ్ముఖా గరహణం అయసో. అథ వా సమ్ముఖా పరమ్ముఖా చ గరహణం అకిత్తి, పరివారహాని అయసోతి వేదితబ్బం. ఆగమనమగ్గథకనాయాతి ఆగమనద్వారపిదహనత్థాయ. సమ్పరేతబ్బతో పేచ్చ గన్తబ్బతో సమ్పరాయో, పరలోకోతి ఆహ ‘‘సమ్పరాయే నరకాదీసూ’’తి. మేథునాదీని రజ్జనట్ఠానాని, పాణాతిపాతాదీని దుస్సనట్ఠానాని.

చుద్దస ఖన్ధకవత్తాని నామ వత్తక్ఖన్ధకే వుత్తాని ఆగన్తుకవత్తం ఆవాసికగమికఅనుమోదనభత్తగ్గపిణ్డచారికఆరఞ్ఞికసేనాసనజన్తాఘరవచ్చకుటిఉపజ్ఝాయసద్ధివిహారికఆచరియఅన్తేవాసికవత్తన్తి ఇమాని చుద్దస వత్తాని. తతో అఞ్ఞాని పన కదాచి తజ్జనీయకమ్మకతాదికాలేయేవ చరితబ్బాని ద్వేఅసీతి మహావత్తాని, న సబ్బాసు అవత్థాసు చరితబ్బాని, తస్మా చుద్దసఖన్ధకవత్తేసు అగణితాని, తాని పన ‘‘పారివాసికానం భిక్ఖూనం వత్తం పఞ్ఞపేస్సామీ’’తి (చూళవ. ౭౫ ఆదయో) ఆరభిత్వా ‘‘న ఉపసమ్పాదేతబ్బం…పే… న ఛమాయం చఙ్కమన్తే చఙ్కమే చఙ్కమితబ్బ’’న్తి (చూళవ. ౭౬) వుత్తావసానాని ఛసట్ఠి, తతో పరం ‘‘న, భిక్ఖవే, పారివాసికేన భిక్ఖునా పారివాసికవుడ్ఢతరేన భిక్ఖునా సద్ధిం, మూలాయపటికస్సనారహేన, మానత్తారహేన, మానత్తచారికేన, అబ్భానారహేన భిక్ఖునా సద్ధిం ఏకచ్ఛన్నే ఆవాసే వత్థబ్బ’’న్తిఆదినా (చూళవ. ౮౨) వుత్తవత్తాని పకతత్తచరితబ్బేహి అనఞ్ఞత్తా విసుం అగణేత్వా పారివాసికవుడ్ఢతరాదీసు పుగ్గలన్తరేసు చరితబ్బత్తా తేసం వసేన సమ్పిణ్డేత్వా ఏకేకం కత్వా గణితాని పఞ్చాతి ఏకసత్తతి వత్తాని, ఉక్ఖేపనీయకమ్మకతవత్తేసు వుత్తం ‘‘న పకతత్తస్స భిక్ఖునో అభివాదనం పచ్చుట్ఠానం…పే… నహానే పిట్ఠిపరికమ్మం సాదితబ్బ’’న్తి (చూళవ. ౭౫) ఇదం అభివాదనాదీనం అసాదియనం ఏకం, ‘‘న పకతత్తో భిక్ఖు సీలవిపత్తియా అనుద్ధంసేతబ్బో’’తిఆదీని (చూళవ. ౫౧) దసాతి ఏవమేతాని ద్వాసీతి వత్తాని. ఏతేస్వేవ పన కానిచి తజ్జనీయకమ్మాదివత్తాఆని, కానిచి పారివాసికాదివత్తానీతి అగ్గహితగ్గహణేన ద్వాసీతి ఏవ, అఞ్ఞత్థ పన అట్ఠకథాపదేసే అప్పకం ఊనమధికం వా గణనూపగం న హోతీతి ‘‘అసీతి ఖన్ధకవత్తానీ’’తి వుత్తం.

సంవరవినయోతి సీలసంవరో సతిసంవరో ఞాణసంవరో ఖన్తిసంవరో వీరియసంవరోతి పఞ్చవిధోపి సంవరో యథాసకం సంవరితబ్బానం వినేతబ్బానఞ్చ కాయదుచ్చరితాదీనం సంవరణతో సంవరో, వినయనతో వినయోతి వుచ్చతి. పహానవినయోతి తదఙ్గప్పహానం విక్ఖమ్భనప్పహానం సముచ్ఛేదప్పహానం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం నిస్సరణప్పహానన్తి పఞ్చవిధమ్పి పహానం యస్మా చాగట్ఠేన పహానం, వినయనట్ఠేన వినయో, తస్మా పహానవినయోతి వుచ్చతి. సమథవినయోతి సత్త అధికరణసమథా. పఞ్ఞత్తివినయోతి సిక్ఖాపదమేవ. సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా హి విజ్జమానాయ ఏవ సిక్ఖాపదసమ్భవతో పఞ్ఞత్తివినయోపి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా అనుగ్గహితో హోతి.

ఇదాని –

‘‘యం సఙ్ఘసుట్ఠు, తం సఙ్ఘఫాసు, యం సఙ్ఘఫాసు, తం దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహాయ, యం దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహాయ, తం పేసలానం భిక్ఖూనం ఫాసువిహారాయ, యం పేసలానం భిక్ఖూనం ఫాసువిహారాయ, తం దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ, యం దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ, తం సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయ, యం సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయ, తం అప్పసన్నానం పసాదాయ, యం అప్పసన్నానం పసాదాయ, తం పసన్నానం భియ్యోభావాయ, యం పసన్నానం భియ్యోభావాయ, తం సద్ధమ్మట్ఠితియా, యం సద్ధమ్మట్ఠితియా, తం వినయానుగ్గహాయ.

‘‘యం సఙ్ఘసుట్ఠు, తం సఙ్ఘఫాసు, యం సఙ్ఘసుట్ఠు, తం దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహాయ, యం సఙ్ఘసుట్ఠు, తం పేసలానం భిక్ఖూనం ఫాసువిహారాయ, యం సఙ్ఘసుట్ఠు, తం దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ, యం సఙ్ఘసుట్ఠు, తం సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయ, యం సఙ్ఘసుట్ఠు, తం అప్పసన్నానం పసాదాయ, యం సఙ్ఘసుట్ఠు, తం పసన్నానం భియ్యోభావాయ, యం సఙ్ఘసుట్ఠు, తం సద్ధమ్మట్ఠితియా, యం సఙ్ఘసుట్ఠు, తం వినయానుగ్గహాయ.

‘‘యం సఙ్ఘఫాసు, తం దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహాయ, యం సఙ్ఘఫాసు, తం పేసలానం భిక్ఖూనం ఫాసువిహారాయ, యం సఙ్ఘఫాసు, తం దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ, యం సఙ్ఘఫాసు, తం సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయ, యం సఙ్ఘఫాసు, తం అప్పసన్నానం పసాదాయ, యం సఙ్ఘఫాసు, తం పసన్నానం భియ్యోభావాయ, యం సఙ్ఘఫాసు, తం సద్ధమ్మట్ఠితియా, యం సఙ్ఘఫాసు, తం వినయానుగ్గహాయ, యం సఙ్ఘఫాసు, తం సఙ్ఘసుట్ఠుతాయ.

‘‘యం దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహాయ…పే… యం పేసలానం భిక్ఖూనం ఫాసువిహారాయ…పే… యం దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ…పే… యం సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయ…పే… యం అప్పసన్నానం పసాదాయ…పే… యం పసన్నానం భియ్యోభావాయ…పే… యం సద్ధమ్మట్ఠితియా…పే… యం వినయానుగ్గహాయ, తం సఙ్ఘసుట్ఠుతాయ, యం వినయానుగ్గహాయ, తం సఙ్ఘఫాసుతాయ, యం వినయానుగ్గహాయ, తం దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహాయ, యం వినయానుగ్గహాయ, తం పేసలానం భిక్ఖూనం ఫాసువిహారాయ, యం వినయానుగ్గహాయ, తం దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ, యం వినయానుగ్గహాయ, తం సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయ, యం వినయానుగ్గహాయ, తం అప్పసన్నానం పసాదాయ, యం వినయానుగ్గహాయ, తం పసన్నానం భియ్యోభావాయ, యం వినయానుగ్గహాయ, తం సద్ధమ్మట్ఠితియా (పరి. ౩౩౪).

‘‘అత్థసతం ధమ్మసతం, ద్వే చ నిరుత్తిసతాని;

చత్తారి ఞాణసతాని, అత్థవసే పకరణే’’తి (పరి. ౩౩౪) –

యం వుత్తం పరివారే, తం దస్సేన్తో ‘‘అపిచేత్థా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ ‘‘యం సఙ్ఘసుట్ఠు, తం సఙ్ఘఫాసు, యం సఙ్ఘఫాసు, తం దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహాయా’’తి ఇమినా అనుక్కమేన యం వుత్తం, తం సన్ధాయ ఆసన్నాసన్నపదానం ఉపరూపరిపదేహి సద్ధిం యోజితత్తా సఙ్ఖలికబన్ధనసదిసత్తా ‘‘సఙ్ఖలికనయ’’న్తి వుత్తం. సఙ్ఖలికనయం కత్వాతి సమ్బన్ధో. ‘‘యం సఙ్ఘసుట్ఠు, తం సఙ్ఘఫాసు, యం సఙ్ఘసుట్ఠు, తం దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహాయా’’తి ఏవమాదినా దససు పదేసు ఏకమేకం పదం తదవసేసేహి నవనవపదేహి యోజేత్వా యం వుత్తం, తం సన్ధాయ ‘‘ఏకేకపదమూలికం దసక్ఖత్తుం యోజనం కత్వా’’తి వుత్తం.

అత్థసతన్తిఆదీసు సఙ్ఖలికనయే తావ పురిమపురిమపదానం వసేన ధమ్మసతం వేదితబ్బం, పచ్ఛిమపచ్ఛిమానం వసేన అత్థసతం దట్ఠబ్బం. కథం? కిఞ్చాపి పరివారే ‘‘యం సఙ్ఘసుట్ఠు, తం సఙ్ఘఫాసూ’’తిఆదినా సఙ్ఖలికనయే ఖణ్డచక్కమేవ వుత్తం, తథాపి తేనేవ నయేన బద్ధచక్కస్సపి నయో దిన్నో, తస్మా ‘‘యం సఙ్ఘసుట్ఠు, తం సఙ్ఘఫాసూ’’తిఆదిం వత్వా ‘‘యం వినయానుగ్గహాయ, తం సఙ్ఘసుట్ఠూ’’తి యోజేత్వా బద్ధచక్కం కాతబ్బం. ఏవం ‘‘యం సఙ్ఘఫాసు, తం దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహాయా’’తిఆదిం వత్వాపి ‘‘యం వినయానుగ్గహాయ, తం సఙ్ఘసుట్ఠు, యం సఙ్ఘసుట్ఠు, తం సఙ్ఘఫాసూ’’తి యోజేత్వా బద్ధచక్కం కాతబ్బం. ఇమినా అనుక్కమేన సేసపదేసుపి యోజితేసు సఙ్ఖలికనయేన దస బద్ధచక్కాని హోన్తి. తేసు ఏకేకస్మిం చక్కే పురిమపురిమపదానం వసేన దస దస ధమ్మా, పచ్ఛిమపచ్ఛిమపదానం వసేన దస దస అత్థాతి సఙ్ఖలికనయే అత్థసతం ధమ్మసతఞ్చ సమ్పజ్జతి. ఏకమూలకనయే పన ‘‘యం సఙ్ఘసుట్ఠు, తం సఙ్ఘఫాసు, యం సఙ్ఘసుట్ఠు, తం దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహాయా’’తి ఏవమాదినా ఏకమేవ పదం సేసేహి నవహి పదేహి యోజితన్తి పురిమపదస్స ఏకత్తా ఏకమేవ ధమ్మపదం నవేవ అత్థపదాని హోన్తి, తస్మా ఏకమూలకనయే దససు పదేసు ఏకమేకం మూలం కత్వా దసక్ఖత్తుం యోజనాయ కతాయ ధమ్మపదానం వసేన ధమ్మపదాని దస, అత్థపదాని నవుతీతి అత్థసతం ధమ్మసతఞ్చ న సమ్పజ్జతి, తస్మా ఏకమూలకనయే సఙ్ఖలికనయే వుత్తనయేన అత్థసతం ధమ్మసతఞ్చ అగ్గహేత్వా యం తత్థ దసధమ్మపదానం నవుతిఅత్థపదానఞ్చ వసేన పదసతం వుత్తం, తం సబ్బం ధమ్మసతన్తి గహేత్వా తదత్థజోతనవసేన అట్ఠకథాయం వుత్తాని సఙ్ఘసుట్ఠుభావాదీని అత్థపదాని అత్థసతన్తి ఏవం గహితే అత్థసతం ధమ్మసతఞ్చ సమ్పజ్జతి. ఏవం తావ అత్థసతం ధమ్మసతఞ్చ వేదితబ్బం. ద్వే చ నిరుత్తిసతానీతి ఏత్థ పన అత్థజోతికానం నిరుత్తీనం వసేన నిరుత్తిసతం, ధమ్మభూతానం నిరుత్తీనం వసేన నిరుత్తిసతన్తి ద్వే నిరుత్తిసతాని చ వేదితబ్బాని. చత్తారి ఞాణసతానీతి అత్థసతే ఞాణసతం, ధమ్మసతే ఞాణసతం, ద్వీసు నిరుత్తిసతేసు ద్వే ఞాణసతానీతి చత్తారి ఞాణసతాని.

ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవేతి ఏత్థ చ-సద్దో భిన్నక్కమేన యోజేతబ్బోతి ఆహ ‘‘ఉద్దిసేయ్యాథ చా’’తి. కథం పనేత్థ ‘‘ఉద్దిసేయ్యాథా’’తి వుత్తే పరియాపుణేయ్యాథాతిఆది అత్థసమ్భవోతి ఆహ ‘‘అతిరేకానయనత్థో హి ఏత్థ చ-సద్దో’’తి. వుత్తత్థతో అతిరేకస్స అత్థస్స ఆనయనం అతిరేకానయనం, సో అత్థో ఏతస్సాతి అతిరేకానయనత్థో, అవుత్తసముచ్చయత్థోతి వుత్తం హోతి. ‘‘అసంవాసో’’తి వుత్తత్తా ‘‘దళ్హం కత్వా’’తి వుత్తం.

ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ సారత్థదీపనియం

పఠమపఞ్ఞత్తికథా నిట్ఠితా.

సుదిన్నభాణవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

మక్కటివత్థుకథావణ్ణనా

౪౦. అనుత్తానపదవణ్ణనాతి ఉత్తానం వుచ్చతి పాకటం, తప్పటిపక్ఖేన అనుత్తానం అపాకటం అప్పచురం దువిఞ్ఞేయ్యఞ్చ, అనుత్తానానం పదానం వణ్ణనా అనుత్తానపదవణ్ణనా. ఉత్తానపదవణ్ణనాయ పయోజనాభావతో అనుత్తానగ్గహణం. పచురపటిసేవనో హోతీతి బహులపటిసేవనో హోతి, దివసే దివసే నిరన్తరం పటిసేవతీతి అత్థో. పచురత్థే హి వత్తమానవచనన్తి సబ్బదా పటిసేవనాభావేపి ‘‘ఇహ మల్లా యుజ్ఝన్తీ’’తిఆదీసు వియ బాహుల్లవుత్తిం ఉపాదాయ వత్తమానవచనం. ఆహిణ్డన్తాతి విచరన్తా. అఞ్ఞేసుపీతి అఞ్ఞేసుపి భిక్ఖూసు.

౪౧. సహోడ్ఢగ్గహితోతి సహ భణ్డేన గహితో. అత్తనో మిచ్ఛాగాహేన లేసఓడ్డనేన వా పరిపుణ్ణత్థమ్పి పఠమపఞ్ఞత్తిం అఞ్ఞథా కరోన్తో ‘‘తఞ్చ ఖో మనుస్సిత్థియా, నో తిరచ్ఛానగతాయా’’తి ఆహ. దస్సనన్తి సానురాగదస్సనం. గహణన్తి అనురాగవసేనేవ హత్థేన గహణం. ఆమసనం అత్తనో సరీరేన తస్సా సరీరస్స ఉపరి ఆమసనమత్తం, ఫుసనం తతో దళ్హతరం కత్వా సంఫుసనం, ఘట్టనం తతోపి దళ్హతరం కత్వా సరీరేన సరీరస్స ఘట్టనం. తం సబ్బమ్పీతి దస్సనాది సబ్బమ్పి.

౪౨. దళ్హతరం సిక్ఖాపదమకాసీతి ఇమస్మిం అధికారే అనుపఞ్ఞత్తియా సిక్ఖాపదస్స దళ్హీకరణం సిథిలకరణఞ్చ పసఙ్గతో ఆపన్నం విభజిత్వా దస్సేతుకామో ‘‘దువిధఞ్హి సిక్ఖాపద’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ యస్స సచిత్తకస్స సిక్ఖాపదస్స చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, తం లోకవజ్జం. యస్స సచిత్తకాచిత్తకపక్ఖసహితస్స అచిత్తకస్స చ సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, తమ్పి సురాపానాది లోకవజ్జన్తి ఇమమత్థం సమ్పిణ్డేత్వా దస్సేతుం ‘‘యస్స సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, తం లోకవజ్జం నామా’’తి వుత్తం. ‘‘సచిత్తకపక్ఖే’’తి హి ఇదం వచనం అచిత్తకం సన్ధాయ వుత్తం. న హి ఏకంసతో సచిత్తకస్స ‘‘సచిత్తకపక్ఖే’’తి విసేసనే పయోజనం అత్థి. సచిత్తకపక్ఖేతి చ వత్థువీతిక్కమవిజాననచిత్తేన ‘‘సచిత్తకపక్ఖే’’తి గహేతబ్బం, న పణ్ణత్తివిజాననచిత్తేన. యది హి ‘‘న వట్టతీ’’తి పణ్ణత్తివిజాననచిత్తేనపి యస్స సిక్ఖాపదస్స సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ, తమ్పి లోకవజ్జన్తి వదేయ్య, సబ్బేసం పణ్ణత్తివజ్జసిక్ఖాపదానమ్పి లోకవజ్జతా ఆపజ్జేయ్య పణ్ణత్తివజ్జానమ్పి ‘‘న వట్టతీ’’తి జానిత్వా వీతిక్కమే అకుసలచిత్తస్సేవ సమ్భవతో. న హి భగవతో ఆణం జానిత్వా మద్దన్తస్స కుసలచిత్తం ఉప్పజ్జతి అనాదరియవసేన పటిఘచిత్తస్సేవ ఉప్పజ్జనతో.

అపిచేత్థ ‘‘సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవా’’తి వచనతో అచిత్తకస్స వత్థుఅజాననవసేన అచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవాతి అయం నియమో నత్థీతి విఞ్ఞాయతి. యది హి అచిత్తకస్స అచిత్తకపక్ఖేపి చిత్తం అకుసలమేవ సియా, ‘‘సచిత్తకపక్ఖే’’తి ఇదం విసేసనం నిరత్థకం సియా. ‘‘యస్స చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, తం లోకవజ్జ’’న్తి ఏత్తకే వుత్తే సురాతి అజానిత్వా పివన్తస్స గన్ధవణ్ణకాదిభావం అజానిత్వా తాని లిమ్పన్తీనం భిక్ఖునీనఞ్చ వినాపి అకుసలచిత్తేన ఆపత్తిసమ్భవతో ఏకన్తాకుసలం సచిత్తకసిక్ఖాపదం ఠపేత్వా సురాపానాదిఅచిత్తకసిక్ఖాపదానం లోకవజ్జతా న సియాతి తేసమ్పి సఙ్గణ్హత్థం ‘‘యస్స సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, తం లోకవజ్జ’’న్తి వుత్తం. తేనేవ చూళగణ్ఠిపదే మజ్ఝిమగణ్ఠిపదే చ వుత్తం ‘‘ఏతం సత్తం మారేస్సామీతి తస్మింయేవ పదేసే నిపన్నం అఞ్ఞం మారేన్తస్స పాణసామఞ్ఞస్స అత్థితాయ యథా పాణాతిపాతో హోతి, ఏవం ఏతం మజ్జం పివిస్సామీతి అఞ్ఞం మజ్జం పివన్తస్స మజ్జసామఞ్ఞస్స అత్థితాయ అకుసలమేవ హోతి. యథా పన కట్ఠసఞ్ఞాయ సప్పం ఘాతేన్తస్స పాణాతిపాతో న హోతి, ఏవం నాళికేరపానసఞ్ఞాయ మజ్జం పివన్తస్స అకుసలం న హోతీ’’తి.

కేచి పన వదన్తి ‘‘సామణేరస్స సురాతి అజానిత్వా పివన్తస్స పారాజికో నత్థి, అకుసలం పన హోతీ’’తి, తం తేసం మతిమత్తం. ‘‘భిక్ఖునో అజానిత్వాపి బీజతో పట్ఠాయ మజ్జం పివన్తస్స పాచిత్తియం, సామణేరో జానిత్వా పివన్తో సీలభేదం ఆపజ్జతి, న అజానిత్వా’’తి ఏత్తకమేవ హి అట్ఠకథాయం వుత్తం, ‘‘అకుసలం పన హోతీ’’తి న వుత్తన్తి. అపరమ్పి వదన్తి ‘‘అజానిత్వా పివన్తస్సపి సోతాపన్నస్స ముఖం సురా న పవిసతి కమ్మపథప్పత్తఅకుసలచిత్తేనేవ పాతబ్బతో’’తి, తమ్పి న సున్దరం. బోధిసత్తే కుచ్ఛిగతే బోధిసత్తమాతు సీలం వియ హి ఇదమ్పి అరియసావకానం ధమ్మతాసిద్ధన్తి వేదితబ్బం. తేనేవ దీఘనికాయే కూటదన్తసుత్తట్ఠకథాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౫౨) వుత్తం –

‘‘భవన్తరేపి హి అరియసావకో జీవితహేతుపి నేవ పాణం హనతి, న సురం పివతి. సచేపిస్స సురఞ్చ ఖీరఞ్చ మిస్సేత్వా ముఖే పక్ఖిపన్తి, ఖీరమేవ పవిసతి, న సురా. యథా కిం? యథా కోఞ్చసకుణానం ఖీరమిస్సకే ఉదకే ఖీరమేవ పవిసతి, న ఉదకం. ఇదం యోనిసిద్ధన్తి చే? ఇదమ్పి ధమ్మతాసిద్ధన్తి వేదితబ్బ’’న్తి.

యది ఏవం సురాపానసిక్ఖాపదట్ఠకథాయం (పాచి. అట్ఠ. ౩౨౯) ‘‘వత్థుఅజాననతాయ చేత్థ అచిత్తకతా వేదితబ్బా, అకుసలేనేవ పాతబ్బతాయ లోకవజ్జతా’’తి కస్మా వుత్తం? నాయం దోసో. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – సచిత్తకపక్ఖే అకుసలచిత్తేనేవ పాతబ్బతాయ లోకవజ్జతాతి. ఇమినాయేవ హి అధిప్పాయేన అఞ్ఞేసుపి లోకవజ్జేసు అచిత్తకసిక్ఖాపదేసు అకుసలచిత్తతాయేవ వుత్తా, న పన సచిత్తకతా. తేనేవ భిక్ఖునీవిభఙ్గట్ఠకథాయం (పాచి. అట్ఠ. ౧౨౨౭) వుత్తం –

‘‘గిరగ్గసమజ్జం చిత్తాగారసిక్ఖాపదం సఙ్ఘాణి ఇత్థాలఙ్కారో గన్ధకవణ్ణకో వాసితకపిఞ్ఞాకో భిక్ఖునీఆదీహి ఉమ్మద్దనపరిమద్దనాతి ఇమాని దస సిక్ఖాపదాని అచిత్తకాని లోకవజ్జాని అకుసలచిత్తానీ’’తి,

అయం పనేత్థ అధిప్పాయో – వినాపి చిత్తేన ఆపజ్జితబ్బత్తా అచిత్తకాని, చిత్తే పన సతి అకుసలేనేవ ఆపజ్జితబ్బత్తా లోకవజ్జాని చేవ అకుసలచిత్తాని చాతి. తస్మా భిక్ఖువిభఙ్గే ఆగతాని సురాపానఉయ్యుత్తఉయ్యోధికసిక్ఖాపదాని తీణి, భిక్ఖునీవిభఙ్గే ఆగతాని గిరగ్గసమజ్జాదీని దసాతి ఇమేసం తేరసన్నం అచిత్తకసిక్ఖాపదానం లోకవజ్జతాదస్సనత్థం ‘‘సచిత్తకపక్ఖే’’తి ఇదం విసేసనం కతన్తి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. యస్మా పన పణ్ణత్తివజ్జస్స వత్థువీతిక్కమవిజాననచిత్తేన సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం సియా కుసలం, సియా అకుసలం, సియా అబ్యాకతం, తస్మా తస్స సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవాతి అయం నియమో నత్థీతి సేసం పణ్ణత్తివజ్జన్తి వుత్తం.

రున్ధన్తీతి వీతిక్కమం రున్ధన్తీ. ద్వారం పిదహన్తీతి వీతిక్కమలేసస్స ద్వారం పిదహన్తీ. సోతం పచ్ఛిన్దమానాతి ఉపరూపరి వీతిక్కమసోతం పచ్ఛిన్దమానా. అథ వా రున్ధన్తీతి అనాపత్తిలేసం రున్ధన్తీ. ద్వారం పిదహన్తీతి అనాపత్తిలేసస్స ద్వారం పిదహన్తీ. సోతం పచ్ఛిన్దమానాతి అనాపత్తిసోతం పచ్ఛిన్దమానా, ఆపత్తిమేవ కురుమానాతి వుత్తం హోతి. నను చ లోకవజ్జే కాచి అనుపఞ్ఞత్తి ఉప్పజ్జమానా సిథిలం కరోన్తీ ఉప్పజ్జతి, తస్మా ‘‘లోకవజ్జే అనుపఞ్ఞత్తి ఉప్పజ్జమానా…పే… గాళ్హతరం కరోన్తీ ఉప్పజ్జతీ’’తి ఇదం కస్మా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అఞ్ఞత్ర అధిమానా అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా’’తిఆది. ‘‘అఞ్ఞత్ర అధిమానా’’తి ఇమిస్సా అనుపఞ్ఞత్తియా ‘‘వీతిక్కమాభావా’’తి కారణం వుత్తం, ‘‘అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా’’తి ఇమిస్సా ‘‘అబ్బోహారికత్తా’’తి కారణం వుత్తం. తత్థ వీతిక్కమాభావాతి పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతోతిఆదివీతిక్కమాభావా. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే హి ‘‘పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ఉల్లపతీ’’తి (మహావ. ౧౨౯) వచనతో విసంవాదనాధిప్పాయేన ముసా భణన్తో పారాజికో హోతి. అయం పన అధిమానేన అధిగతసఞ్ఞీ హుత్వా ఉల్లపతి, న సిక్ఖాపదం వీతిక్కమితుకామో, తస్మా ‘‘అఞ్ఞత్ర అధిమానా’’తి అయం అనుపఞ్ఞత్తి ఉప్పజ్జమానా వీతిక్కమాభావా అనాపత్తికరా జాతా. అబ్బోహారికత్తాతి సుపినన్తే విజ్జమానాయపి చేతనాయ వీతిక్కమిచ్ఛాయ చ అబ్బోహారికత్తా. కిఞ్చాపి హి సుపినన్తే మోచనస్సాదచేతనా సంవిజ్జతి, కదాచి ఉపక్కమనమ్పి హోతి, తథాపి థినమిద్ధేన అభిభూతత్తా తం చిత్తం అబ్బోహారికం, చిత్తస్స అబ్బోహారికత్తా ఉపక్కమకిరియాసంవత్తనికాపి చేతనా అబ్బోహారికా. తేనేవ ‘‘అత్థేసా భిక్ఖవే చేతనా, సా చ ఖో అబ్బోహారికా’’తి (పారా. ౨౩౫) భగవతా వుత్తా, తస్మా ‘‘అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా’’తి అయం అనుపఞ్ఞత్తి అబ్బోహారికత్తా అనాపత్తికరా జాతా.

అకతే వీతిక్కమేతి ‘‘కుక్కుచ్చాయన్తా న భుఞ్జింసూ’’తిఆదీసు వియ వీతిక్కమే అకతే. సిథిలం కరోన్తీతి పఠమం సామఞ్ఞతో బద్ధసిక్ఖాపదం మోచేత్వా అత్తనో అత్తనో విసయే అనాపత్తికరణవసేన సిథిలం కరోన్తీ. ద్వారం దదమానాతి అనాపత్తియా ద్వారం దదమానా. తేనేవాహ ‘‘అపరాపరమ్పి అనాపత్తిం కురుమానా’’తి. నను చ సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదే ‘‘అన్తమసో తఙ్ఖణికాయపీ’’తి అనుపఞ్ఞత్తి ఉప్పజ్జమానా ఆపత్తిమేవ కరోన్తీ ఉప్పన్నా, అథ కస్మా ‘‘అనాపత్తిం కురుమానా ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అన్తమసో తఙ్ఖణికాయపీ’’తిఆది. ఉదాయినా భిక్ఖునా తఙ్ఖణికాయ సఞ్చరిత్తం ఆపన్నవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తత్తా ‘‘కతే వీతిక్కమే’’తి వుత్తం. పఞ్ఞత్తిగతికావ హోతీతి మూలపఞ్ఞత్తియంయేవ అన్తోగధా హోతి.

మక్కటివత్థుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

సన్థతభాణవారో

వజ్జిపుత్తకవత్థువణ్ణనా

౪౩. వేసాలీ నివాసో ఏతేసన్తి వేసాలికాతి ఆహ ‘‘వేసాలివాసినో’’తి. వజ్జీసు జనపదే వసన్తా వజ్జినో, వజ్జీనం పుత్తకా వజ్జిపుత్తకాతి ఆహ ‘‘వజ్జిరట్ఠే వేసాలియం కులానం పుత్తా’’తి. ఞాతీనం బ్యసనన్తి ఞాతీనం వినాసో. సో పన ఞాతీనం వినాసో రాజదణ్డాదికారణేన హోతీతి ఆహ ‘‘రాజదణ్డబ్యాధిమరణవిప్పవాసనిమిత్తేనా’’తి. భోగానం బ్యసనం వినాసో భోగబ్యసనం. తఞ్చ హిరఞ్ఞసువణ్ణదాసిదాసాదీనం ఉపభోగపరిభోగవత్థూనం రాజదణ్డాదినా వినాసోతి ఆహ ‘‘ఏస నయో దుతియపదేపీ’’తి. న బుద్ధం గరహామాతి ‘‘అసబ్బఞ్ఞు బుద్ధో’’తిఆదినా బుద్ధం న గరహామ. న ధమ్మగరహినోతి ‘‘అనియ్యానికో ధమ్మో’’తిఆదినా ధమ్మం న గరహామ. న సఙ్ఘగరహినోతి ‘‘దుప్పటిపన్నో సఙ్ఘో’’తిఆదినా సఙ్ఘం న గరహామ. అట్ఠతింసారమ్మణేసూతి దస కసిణా దస అసుభా దసానుస్సతియో చత్తారో బ్రహ్మవిహారా చత్తారో ఆరుప్పా చతుధాతువవత్థానం ఆహారే పటికూలసఞ్ఞాతి ఇమేసు చత్తాలీసకమ్మట్ఠానేసు పాళియం అనాగతత్తా ఆలోకాకాసకసిణద్వయం ఠపేత్వా అవసేసాని గహేత్వా వుత్తం. విభత్తా కుసలా ధమ్మాతి ‘‘ఇమస్మిం ఆరమ్మణే ఇదం హోతీ’’తి ఏవం విభత్తా ఉపచారజ్ఝానేన సద్ధిం పఠమజ్ఝానాదయో మహగ్గతకుసలా ధమ్మా. తేవ ధమ్మేతి తే ఏవ కుసలే ధమ్మే. మజ్ఝిమయామో భిక్ఖూనం నిద్దాకిలమథవినోదనోకాసత్తా న గహితోతి ఆహ ‘‘పఠమయామఞ్చ పచ్ఛిమయామఞ్చా’’తి. సచ్చాని బుజ్ఝతి పటివిజ్ఝతీతి బోధి, అరహత్తమగ్గఞాణం. ఉపకారకత్తేన తస్స పక్ఖే భవా బోధిపక్ఖియాతి ఆహ ‘‘బోధిస్స పక్ఖే భవానం, అరహత్తమగ్గఞాణస్స ఉపకారకాన’’న్తి. చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో ఇద్ధిపాదా, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గోతి ఇమే సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మా. ‘‘గిహిపలిబోధం ఆవాసపలిబోధఞ్చ పహాయా’’తి ఇమేసంయేవ ద్విన్నం పలిబోధానం ఉపచ్ఛేదస్స సుదుక్కరభావతో వుత్తం. యుత్తపయుత్తాతి సమ్మదేవ యుత్తా.

ఆసయన్తి అజ్ఝాసయం. సిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయ భిక్ఖుభావే ఠత్వా పటిసేవితమేథునానం తేసం వజ్జిపుత్తకానం ఉపసమ్పదం అనుజానన్తో భగవా ‘‘పారాజికో హోతి అసంవాసో’’తి ఏవం పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదం సమూహనతి నామాతి ఆహ – ‘‘యది హి భగవా…పే… పఞ్ఞత్తం సమూహనేయ్యా’’తి. ‘‘యో పన భిక్ఖూ’’తి వుత్తత్తా పన సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ పటిసేవితమేథునస్స ఉపసమ్పదం అనుజానన్తో న సమూహనతి నామ. న హి సో భిక్ఖు హుత్వా పటిసేవతి. ‘‘సో ఆగతో న ఉపసమ్పాదేతబ్బో’’తి వచనతో సామణేరభూమి అనుఞ్ఞాతాతి ఆహ ‘‘సామణేరభూమియం పన ఠితో’’తిఆది. ఉత్తమత్థన్తి అరహత్తం నిబ్బానమేవ వా.

వజ్జిపుత్తకవత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.

చతుబ్బిధవినయకథావణ్ణనా

౪౫. నీహరిత్వాతి సాసనతో నీహరిత్వా. తథా హి ‘‘పఞ్చహుపాలి అఙ్గేహి సమన్నాగతేన భిక్ఖునా నానుయుఞ్జితబ్బం. కతమేహి పఞ్చహి? సుత్తం న జానాతి, సుత్తానులోమం న జానాతీ’’తి (పరి. ౪౪౨) ఏవమాదిపరియత్తిసాసనతో సుత్తం సుత్తానులోమఞ్చ నీహరిత్వా పకాసేసుం, ‘‘అనాపత్తి ఏవం అమ్హాకం ఆచరియానం ఉగ్గహో పరిపుచ్ఛాతి గణ్హాతీ’’తి ఏవమాదిపరియత్తిసాసనతో ఆచరియవాదం నీహరిత్వా పకాసేసుం, భారుకచ్ఛకవత్థుస్మిం (పారా. ౭౮) ‘‘ఆయస్మా ఉపాలి ఏవమాహ అనాపత్తి ఆవుసో సుపినన్తేనా’’తి ఏవమాదిపరియత్తిసాసనతో ఏవ అత్తనోమతిం నీహరిత్వా పకాసేసుం. తాయ హి అత్తనోమతియా థేరో ఏతదగ్గట్ఠానం లభి.

వుత్తన్తి నాగసేనత్థేరేన వుత్తం. పజ్జతే అనేన అత్థోతి పదం, భగవతా కణ్ఠాదివణ్ణప్పవత్తిట్ఠానం ఆహచ్చ విసేసేత్వా భాసితం పదం ఆహచ్చపదం, భగవతోయేవ వచనం. తేనాహ ‘‘ఆహచ్చపదన్తి సుత్తం అధిప్పేత’’న్తి. ‘‘ఇదం కప్పతి, ఇదం న కప్పతీ’’తి ఏవం అవిసేసేత్వా ‘‘యం, భిక్ఖవే, మయా ‘ఇదం న కప్పతీ’తి అప్పటిక్ఖిత్తం, తఞ్చే అకప్పియం అనులోమేతి, కప్పియం పటిబాహతి, తం వో న కప్పతీ’’తిఆదినా (మహావ. ౩౦౫) వుత్తం సామఞ్ఞలక్ఖణం ఇధ ‘‘రసో’’తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘రసోతి సుత్తానులోమ’’న్తి. ధమ్మసఙ్గాహకప్పభుతిఆచరియపరమ్పరతో ఆనీతా అట్ఠకథాతన్తి ఇధ ‘‘ఆచరియవంసో’’తి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘ఆచరియవంసోతి ఆచరియవాదో’’తి.

ఇధ వినయవినిచ్ఛయస్స అధికతత్తా తదనుచ్ఛవికమేవ సుత్తం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘సుత్తం నామ సకలే వినయపిటకే పాళీ’’తి. మహాపదేసాతి మహాఓకాసా, మహన్తాని వినయస్స పతిట్ఠాపనట్ఠానాని యేసు పతిట్ఠాపితో వినయో వినిచ్ఛయతి అసన్దేహతో. మహన్తాని వా కారణాని మహాపదేసా, మహన్తాని వినయవినిచ్ఛయకారణానీతి వుత్తం హోతి. ‘‘అత్థతో పన ‘యం, భిక్ఖవే’తిఆదినా వుత్తా సాధిప్పాయా పాళియేవ మహాపదేసా’’తి వదన్తి. తేనేవాహ ‘‘యే భగవతా ఏవం వుత్తా’’తిఆది. ఇమే చ మహాపదేసా ఖన్ధకే ఆగతా, తస్మా తేసం వినిచ్ఛయకథా తత్థేవ ఆవి భవిస్సతీతి ఇధ న వుచ్చతి. యదిపి తత్థ తత్థ భగవతా పవత్తితా పకిణ్ణకదేసనావ అట్ఠకథా, సా పన ధమ్మసఙ్గాహకేహి పఠమం తీణి పిటకాని సఙ్గాయిత్వా తస్స అత్థవణ్ణనానురూపేనేవ వాచనామగ్గం ఆరోపితత్తా ‘‘ఆచరియవాదో’’తి వుచ్చతి ఆచరియా వదన్తి సంవణ్ణేన్తి పాళిం ఏతేనాతి కత్వా. తేనాహ – ‘‘ఆచరియవాదో నామ…పే… అట్ఠకథాతన్తీ’’తి. తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరుళ్హోయేవ చ బుద్ధవచనస్స అత్థసంవణ్ణనాభూతో కథామగ్గో మహామహిన్దత్థేరేన తమ్బపణ్ణిదీపం ఆభతో, పచ్ఛా తమ్బపణ్ణియేహి మహాథేరేహి సీహళభాసాయ ఠపితో నికాయన్తరలద్ధిసఙ్కరపరిహరణత్థం. కిఞ్చాపి అత్తనోమతి సుత్తాదీహి సంసన్దిత్వావ పరికప్పీయతి, తథాపి సా న సుత్తాదీసు విసేసతో నిద్దిట్ఠాతి ఆహ ‘‘సుత్తసుత్తానులోమఆచరియవాదే ముఞ్చిత్వా’’తి. అనుబుద్ధియాతి సుత్తాదీనియేవ అనుగతబుద్ధియా. నయగ్గాహేనాతి సుత్తాదితో లబ్భమాననయగ్గహణేన.

అత్తనోమతిం సామఞ్ఞతో పఠమం దస్సేత్వా ఇదాని తమేవ విసేసేత్వా దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. ఇదాని తత్థ పటిపజ్జితబ్బాకారం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘తం పన అత్తనోమతిం గహేత్వా కథేన్తేనా’’తిఆది. అత్థేనాతి అత్తనా సల్లక్ఖితేన అత్థేన. ఆచరియవాదే ఓతారేతబ్బాతి ఆచరియవాదే ఞాణేన అనుప్పవేసేతబ్బా. సబ్బదుబ్బలాతి పుగ్గలస్స సయం పటిభానభావతో. పమాదపాఠవసేన ఆచరియవాదస్స కదాచి సుత్తానులోమేన అసంసన్దనాపి సియా, సో న గహేతబ్బోతి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘ఆచరియవాదోపి…పే… సమేన్తో ఏవ గహేతబ్బో’’తి. సమేన్తమేవ గహేతబ్బన్తి యథా సుత్తేన సంసన్దతి, ఏవం మహాపదేసతో అత్థా ఉద్ధరితబ్బాతి దస్సేతి. సుత్తానులోమస్స సుత్తేకదేసత్తేపి సుత్తే వియ ‘‘ఇదం కప్పతి, ఇదం న కప్పతీ’’తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఆహచ్చభాసితం కిఞ్చి నత్థీతి ఆహ – ‘‘సుత్తానులోమతో హి సుత్తమేవ బలవతర’’న్తి. అప్పటివత్తియన్తి అప్పటిబాహియం. కారకసఙ్ఘసదిసన్తి పమాణత్తా సఙ్గీతికారకసఙ్ఘసదిసం. బుద్ధానం ఠితకాలసదిసన్తి ఇమినా బుద్ధేహేవ కథితత్తా ధరమానబుద్ధసదిసన్తి వుత్తం హోతి. సుత్తే హి పటిబాహితే బుద్ధోవ పటిబాహితో హోతి. సకవాదీ సుత్తం గహేత్వా కథేతీతి సకవాదీ అత్తనో సుత్తం గహేత్వా వోహరతి. పరవాదీ సుత్తానులోమన్తి అఞ్ఞనికాయవాదీ అత్తనో నికాయే సుత్తానులోమం గహేత్వా కథేతి. ఖేపం వా గరహం వా అకత్వాతి ‘‘కిం ఇమినా’’తి ఖేపం వా ‘‘కిమేస బాలో వదతీ’’తి గరహం వా అకత్వా. సుత్తానులోమన్తి పరవాదినా వుత్తం అఞ్ఞనికాయే సుత్తానులోమం. సుత్తే ఓతారేతబ్బన్తి సకవాదినా అత్తనో సుత్తే ఓతారేతబ్బం. సుత్తస్మింయేవ ఠాతబ్బన్తి అత్తనో సుత్తేయేవ ఠాతబ్బం. ఏవం సేసవారేసుపి అత్థయోజనా కాతబ్బా. అయన్తి సకవాదీ. పరోతి అఞ్ఞనికాయవాదీ. ఏవం సేసేసుపి.

నను చ ‘‘సుత్తానులోమతో సుత్తమేవ బలవతర’’న్తి హేట్ఠా వుత్తం, ఇధ పన ‘‘సుత్తానులోమే సుత్తం ఓతారేతబ్బ’’న్తిఆది కస్మా వుత్తన్తి? నాయం విరోధో. ‘‘సుత్తానులోమతో సుత్తమేవ బలవతర’’న్తి హి ఇదం సకమతేయేవ సుత్తం సన్ధాయ వుత్తం. తత్థ హి సకమతిపరియాపన్నమేవ సుత్తాదిం సన్ధాయ ‘‘అత్తనోమతి సబ్బదుబ్బలా, అత్తనోమతితో ఆచరియవాదో బలవతరో, ఆచరియవాదతో సుత్తానులోమం బలవతరం, సుత్తానులోమతో సుత్తమేవ బలవతర’’న్తి చ వుత్తం. ఇధ పన పరవాదినా ఆనీతం అఞ్ఞనికాయే సుత్తం సన్ధాయ ‘‘సుత్తానులోమే సుత్తం ఓతారేతబ్బ’’న్తిఆది వుత్తం. తస్మా పరవాదినా ఆనీతం సుత్తాదిం అత్తనో సుత్తానులోమఆచరియవాదఅత్తనోమతీసు ఓతారేత్వా సమేన్తంయేవ గహేతబ్బం, ఇతరం న గహేతబ్బన్తి అయం నయో ఇధ వుచ్చతీతి న కోచి పుబ్బాపరవిరోధో.

బాహిరకసుత్తన్తి తిస్సో సఙ్గీతియో అనారుళ్హగుళ్హవేస్సన్తరాదీని మహాసఙ్ఘికనికాయవాసీనం సుత్తాని. వేదల్లాదీనన్తి ఆది-సద్దేన గుళ్హఉమ్మగ్గాదిగ్గహణం వేదితబ్బం, ఇతరం గారయ్హసుత్తం న గహేతబ్బం. అత్తనోమతియమేవ ఠాతబ్బన్తి ఇమినా అఞ్ఞనికాయతో ఆనీతసుత్తతోపి సకనికాయే అత్తనోమతియేవ బలవతరాతి దస్సేతి. సకవాదీ సుత్తం గహేత్వా కథేతి, పరవాదీపి సుత్తమేవాతిఏవమాదినా సమానజాతికానం వసేన వారో న వుత్తో, సుత్తస్స సుత్తేయేవ ఓతారణం భిన్నం వియ హుత్వా న పఞ్ఞాయతి, వుత్తనయేనేవ చ సక్కా యోజేతున్తి.

ఇదాని సకవాదీపరవాదీనం కప్పియాకప్పియాదిభావం సన్ధాయ వివాదే ఉప్పన్నే తత్థ పటిపజ్జితబ్బవిధిం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘అథ పనాయం కప్పియన్తి గహేత్వా కథేతీ’’తిఆది. తత్థ సుత్తే చ సుత్తానులోమే చ ఓతారేతబ్బన్తి సకవాదినా అత్తనోయేవ సుత్తే చ సుత్తానులోమే చ ఓతారేతబ్బం. పరో కారణం న విన్దతీతి పరవాదీ కారణం న లభతి. సుత్తతో బహుం కారణఞ్చ వినిచ్ఛయఞ్చ దస్సేతీతి పరవాదీ అత్తనో సుత్తతో బహుం కారణం వినిచ్ఛయఞ్చ ఆహరిత్వా దస్సేతి. సాధూతి సమ్పటిచ్ఛిత్వా అకప్పియేవ ఠాతబ్బన్తి ఇమినా అత్తనో నికాయే సుత్తాదీని అలభన్తేన సకవాదినా పరవాదీవచనేయేవ ఠాతబ్బన్తి వదతి. ద్విన్నమ్పి కారణచ్ఛాయా దిస్సతీతి సకవాదీపరవాదీనం ఉభిన్నమ్పి కప్పియాకప్పియభావసాధకం కారణపతిరూపకం దిస్సతి. యది ద్విన్నమ్పి కారణచ్ఛాయా దిస్సతి, కస్మా ‘‘అకప్పియేవ ఠాతబ్బ’’న్తి ఆహ ‘‘వినయఞ్హి పత్వా’’తిఆది. ‘‘వినయం పత్వా’’తి వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కప్పియాకప్పియవిచారణమాగమ్మా’’తి. రున్ధితబ్బన్తిఆదీసు దుబ్బిఞ్ఞేయ్యవినిచ్ఛయే కప్పియాకప్పియభావే సతి కప్పియన్తి గహణం రున్ధితబ్బం, అకప్పియన్తి గహణం గాళ్హం కాతబ్బం. అపరాపరం పవత్తకప్పియగహణసోతం పచ్ఛిన్దితబ్బం, గరుకభావసఙ్ఖాతే అకప్పియభావేయేవ ఠాతబ్బన్తి అత్థో.

బహూహి సుత్తవినిచ్ఛయకారణేహీతి బహూహి సుత్తేహి చేవ తతో ఆనీతవినిచ్ఛయకారణేహి చ. అత్తనో గహణం న విస్సజ్జేతబ్బన్తి సకవాదినా అత్తనో అకప్పియన్తి గహణం న విస్సజ్జేతబ్బం. ఇదాని వుత్తమేవత్థం నిగమేన్తో ‘‘ఏవ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ యోతి సకవాదీపరవాదీసు యో కోచి. కేచి పన ‘‘సకవాదీసుయేవ యో కోచి ఇధాధిప్పేతో’’తి వదన్తి, ఏవం సన్తే ‘‘అథ పనాయం కప్పియన్తి గహేత్వా కథేతీ’’తిఆదీసు సబ్బత్థ ఉభోపి సకవాదినోయేవ సియుం హేట్ఠా వుత్తస్సేవ నిగమనవసేన ‘‘ఏవ’’న్తిఆదీనం వుత్తత్తా, తస్మా తం న గహేతబ్బం. అతిరేకకారణం లభతీతి ఏత్థ సుత్తాదీసు పురిమం పురిమం అతిరేకకారణం నామ, యో వా సుత్తాదీసు చతూసు బహుతరం కారణం లభతి, సో అతిరేకకారణం లభతి నామ.

సుట్ఠు పవత్తి ఏతస్సాతి సుప్పవత్తి, సుట్ఠు పవత్తతి సీలేనాతి వా సుప్పవత్తి. తేనాహ ‘‘సుప్పవత్తీతి సుట్ఠు పవత్త’’న్తి. వాచాయ ఉగ్గతం వాచుగ్గతం, వచసా సుగ్గహితన్తి వుత్తం హోతి. సుత్తతోతి ఇమస్స వివరణం ‘‘పాళితో’’తి. ఏత్థ చ ‘‘సుత్తం నామ సకలం వినయపిటక’’న్తి వుత్తత్తా పాళితోతి తదత్థదీపికా అఞ్ఞాయేవ పాళి వేదితబ్బా. అనుబ్యఞ్జనసోతి ఇమస్స వివరణం ‘‘పరిపుచ్ఛతో చ అట్ఠకథాతో చా’’తి. పాళిం అనుగన్త్వా అత్థస్స బ్యఞ్జనతో పకాసనతో అనుబ్యఞ్జనన్తి హి పరిపుచ్ఛా అట్ఠకథా చ వుచ్చతి. ఏత్థ చ అట్ఠకథాయ విసుం గహితత్తా పరిపుచ్ఛాతి థేరవాదో వుత్తో. సఙ్ఘభేదస్స పుబ్బభాగే పవత్తకలహస్సేతం అధివచనం సఙ్ఘరాజీతి. కుక్కుచ్చకోతి అణుమత్తేసుపి వజ్జేసు భయదస్సనవసేన కుక్కుచ్చం ఉప్పాదేన్తో. తన్తిం అవిసంవాదేత్వాతి పాళిం అఞ్ఞథా అకత్వా. అవోక్కమన్తోతి అనతిక్కమన్తో.

విత్థునతీతి అత్థం అదిస్వా నిత్థునతి. విప్ఫన్దతీతి కమ్పతి. సన్తిట్ఠితుం న సక్కోతీతి ఏకస్మింయేవ అత్థే పతిట్ఠాతుం న సక్కోతి. తేనాహ ‘‘యం యం పరేన వుచ్చతి, తం తం అనుజానాతీ’’తి. పరవాదం గణ్హాతీతి ‘‘ఉచ్ఛుమ్హి కసటం యావజీవికం, రసో సత్తాహకాలికో, తదుభయవినిముత్తో చ ఉచ్ఛు నామ విసుం నత్థి, తస్మా ఉచ్ఛుపి వికాలే వట్టతీ’’తి పరవాదినా వుత్తే తమ్పి గణ్హాతి. ఏకేకలోమన్తి పలితం సన్ధాయ వుత్తం. యమ్హీతి యస్మిం పుగ్గలే. పరిక్ఖయం పరియాదానన్తి అత్థతో ఏకం.

ఆచరియపరమ్పరా ఖో పనస్స సుగ్గహితా హోతీతి ఏత్థ ఆచరియపరమ్పరాతి ఆచరియానం వినిచ్ఛయపరమ్పరా. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘యథా ఆచరియో చ ఆచరియాచరియో చ పాళిఞ్చ పరిపుచ్ఛఞ్చ వదన్తి, తథా ఞాతుం వట్టతీ’’తి. పుబ్బాపరానుసన్ధితోతి ‘‘ఇదం పుబ్బవచనం, ఇదం పరవచనం, అయమనుసన్ధీ’’తి ఏవం పుబ్బాపరానుసన్ధితో. ఆచరియపరమ్పరన్తి ఇమస్సేవ వేవచనం థేరవాదఙ్గన్తి, థేరపటిపాటిన్తి అత్థో. ద్వే తయో పరివట్టాతి ద్వే తిస్సో పరమ్పరా.

ఇమేహి చ పన తీహి లక్ఖణేహీతి ‘‘సుత్తమస్స స్వాగతం హోతీ’’తిఆదినా హేట్ఠా వుత్తేహి తీహి లక్ఖణేహి. ఏత్థ చ పఠమేన లక్ఖణేన వినయస్స సుట్ఠు ఉగ్గహితభావో వుత్తో, దుతియేన ఉగ్గహితేన అచలతా సుప్పతిట్ఠితతా వుత్తా, తతియేన యం పాళియా అట్ఠకథాయ చ నత్థి, తమ్పి ఆచరియవచనేన వినిచ్ఛినితుం సమత్థతా వుత్తా. ఓతిణ్ణే వత్థుస్మిన్తి చోదనాసఙ్ఖాతే వీతిక్కమసఙ్ఖాతే వా వత్థుస్మిం సఙ్ఘమజ్ఝే ఓతిణ్ణే, ఓసటేతి అత్థో. వుత్తమేవ విభావేన్తో ‘‘చోదకేన చ చుదితకేన చ వుత్తే వత్తబ్బే’’తి ఆహ. కేచి పన ‘‘చోదకేన ఓతిణ్ణే వత్థుస్మిం చుదితకేన చ వుత్తే వత్తబ్బే’’తి ఏవం యోజేన్తి. అపరే పన ‘‘చోదకేన చ చుదితకేన చ వుత్తే వినయధరేన చ వత్తబ్బే’’తి ఏవమ్పి యోజేన్తి. ‘‘చోదకేన చ చుదితకేన చ వుత్తే వత్తబ్బే’’తి అయమేవ పన యోజనా సున్దరతరాతి వేదితబ్బా. వత్థు ఓలోకేతబ్బన్తి తస్స తస్స సిక్ఖాపదస్స వత్థు ఓలోకేతబ్బం. ‘‘తిణేన వా పణ్ణేన వా…పే… యో ఆగచ్ఛేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పారా. ౫౧౭) హి ఇదం నిస్సగ్గియే అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదస్స వత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, థుల్లచ్చయదుబ్భాసితాపత్తీనం మాతికాయ అనాగతత్తా ‘‘పఞ్చన్నం ఆపత్తీనం అఞ్ఞతర’’న్తి వుత్తం. అఞ్ఞతరం వా ఆపత్తిన్తి ‘‘కాలే వికాలసఞ్ఞీ ఆపత్తి దుక్కటస్స, కాలే వేమతికో ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఏవమాదినా (పాచి. ౨౫౦) ఆగతం దుక్కటం సన్ధాయ వుత్తం. సిక్ఖాపదన్తరేసూతి వినీతవత్థుం అన్తోకత్వా ఏకేకస్మిం సిక్ఖాపదన్తరే.

సుఖుమాతి అత్తనోపి దువిఞ్ఞేయ్యసభావస్స లహుపరివత్తినో చిత్తస్స సీఘపరివత్తితాయ వుత్తం. తేనాహ ‘‘చిత్తలహుకా’’తి. చిత్తం లహు సీఘపరివత్తి ఏతేసన్తి చిత్తలహుకా. తేతి తే వీతిక్కమే. తంవత్థుకన్తి తే అదిన్నాదానమనుస్సవిగ్గహవీతిక్కమా వత్థు అధిట్ఠానం కారణమేతస్సాతి తంవత్థుకం. సీలాని సోధేత్వాతి యంవత్థుకం కుక్కుచ్చం ఉప్పన్నం, తం అమనసికరిత్వా అవసేససీలాని సోధేత్వా. పాకటభావతో సుఖవళఞ్జనతాయ చ ‘‘ద్వత్తింసాకారం తావ మనసి కరోహీ’’తి వుత్తం. అఞ్ఞస్మిం పన కమ్మట్ఠానే కతపరిచయేన తదేవ మనసి కాతబ్బం. కమ్మట్ఠానం ఘటయతీతి అన్తరన్తరా ఖణ్డం అదస్సేత్వా చిత్తేన సద్ధిం ఆలమ్బనభావేన చిరకాలం ఘటయతి. సఙ్ఖారా పాకటా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తీతి విపస్సనాకమ్మట్ఠానికో చే, తస్స సఙ్ఖారా పాకటా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి. సచే కతపారాజికవీతిక్కమో భవేయ్య, తస్స సతిపి అసరితుకామతాయ విప్పటిసారవత్థువసేన పునప్పునం తం ఉపట్ఠహతీతి చిత్తేకగ్గతం న విన్దతి. తేన వుత్తం ‘‘కమ్మట్ఠానం న ఘటయతీ’’తిఆది. అత్తనా జానాతీతి సయమేవ జానాతి. పచ్చత్తే చేతం కరణవచనం, అత్తా జానాతీతి వుత్తం హోతి. అఞ్ఞా చ దేవతా జానన్తీతి ఆరక్ఖదేవతాహి అఞ్ఞా పరచిత్తవిదునియో దేవతా చ జానన్తి.

నిట్ఠితా చతుబ్బిధవినయకథావణ్ణనా

వినయధరస్స చ లక్ఖణాదికథావణ్ణనా.

భిక్ఖుపదభాజనీయవణ్ణనా

తస్మాతి యస్మా పన-సద్దం అపనేత్వా అనియమేన పుగ్గలదీపకం యో-సద్దమేవ ఆహ, తస్మా. ఏత్థాతి ఇమస్మిం యో-సద్దే. పన-సద్దస్స నిపాతమత్తత్తా యో-సద్దస్సేవ అత్థం పకాసేన్తో ‘‘యో కోచీతి వుత్తం హోతీ’’తి ఆహ. యో కోచి నామాతి యో వా సో వా యో కోచీతి వుత్తో. వాసధురయుత్తో వాతి విపస్సనాధురయుత్తో వా. సీలేసూతి పకతీసు.

భిక్ఖతీతి యాచతి. లభన్తో వా అలభన్తో వాతి యో కోచి భిక్ఖతి భిక్ఖం ఏసతి గవేసతి, సో తం లభతు వా మా వా, తథాపి భిక్ఖతీతి భిక్ఖూతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. అరియాయ యాచనాయాతి ‘‘ఉద్దిస్స అరియా తిట్ఠన్తి, ఏసా అరియాన యాచనా’’తి ఏవం వుత్తాయ అరియయాచనాయ, న కపణద్ధికవణిబ్బకయాచకానం వియ ‘‘దేహి దేహీ’’తి ఏవం పవత్తయాచనాయ. భిక్ఖాచరియన్తి ఉఞ్ఛాచరియం. అజ్ఝుపగతత్తాతి అనుట్ఠితత్తా. కాజభత్తన్తి కాజేహి ఆనీతం భత్తం. అగ్ఘఫస్సవణ్ణభేదేనాతి అగ్ఘాదీనం పురిమపకతివిజహేన. పురిమపకతివిజహనఞ్హేత్థ భేదోతి అధిప్పేతం. ధోవిత్వా అపనేతుం అసక్కుణేయ్యసభావం మలం, తథా అపనేతుం సక్కుణేయ్యసభావా జల్లికా. భిన్నపటధరోతి నిబ్బచనం భిన్నపటధరే భిక్ఖు-సద్దస్స నిరుళ్హత్తా కతం.

ఉపనిస్సయసమ్పన్నన్తి పుబ్బే అట్ఠపరిక్ఖారదానూపనిస్సయసమ్పన్నం. యో హి చీవరాదికే అట్ఠ పరిక్ఖారే పత్తచీవరమేవ వా సోతాపన్నాదిఅరియస్స పుథుజ్జనస్సేవ వా సీలసమ్పన్నస్స దత్వా ‘‘ఇదం పరిక్ఖారదానం అనాగతే ఏహిభిక్ఖుభావాయ పచ్చయో హోతూ’’తి పత్థనం పట్ఠపేసి, తస్స తం సతి అధికారసమ్పత్తియం బుద్ధానం సమ్ముఖీభావే ఇద్ధిమయపరిక్ఖారలాభాయ సంవత్తతీతి వేదితబ్బం. బ్రహ్మఘోసన్తి ఉత్తమఘోసం, బ్రహ్మునో ఘోససదిసం వా ఘోసం. బ్రహ్మచరియన్తి సాసనబ్రహ్మచరియం మగ్గబ్రహ్మచరియఞ్చ. దుక్ఖస్స సమ్మా అన్తకిరియాయాతి యోజేతబ్బం. భణ్డూతి ముణ్డో. వాసీతి దన్తకట్ఠచ్ఛేదనవాసి. బన్ధనన్తి కాయబన్ధనం. యుత్తో భావనానుయోగో అస్సాతి యుత్తయోగో, తస్స యుత్తయోగస్స, భావనానుయోగమనుయుత్తస్సాతి వుత్తం హోతి. ఇరియాపథసమ్పన్నతావిభావనత్థం ‘‘సట్ఠివస్సికత్థేరో వియా’’తి వుత్తం. బుద్ధోవ పబ్బజ్జాచరియో ఉపసమ్పదాచరియో చ అస్సాతి బుద్ధాచరియకో. పఠమబోధియమ్పి పఠమకాలేయేవ సేసఉపసమ్పదానం అభావోతి ఆహ ‘‘పఠమబోధియం ఏకస్మిం కాలే’’తి. పఞ్చ పఞ్చవగ్గియత్థేరాతి పఞ్చవగ్గియత్థేరా పఞ్చ. తీణి సతన్తి తీణి సతాని, గాథాబన్ధసుఖత్థం వచనవిపల్లాసో కతో. ఏకో చ థేరోతి అఙ్గులిమాలత్థేరం సన్ధాయ వుత్తం. న వుత్తాతి అట్ఠకథాయం న వుత్తా. తత్థాతి వినయపాళియం.

వేళువనమహావిహారే గన్ధకుటియం నిసిన్నోయేవ భగవా మహాకస్సపత్థేరస్స అత్తానం ఉద్దిస్స పబ్బజితభావం విదిత్వా తస్స పచ్చుగ్గమనం కరోన్తో తిగావుతం మగ్గం ఏకకోవ గన్త్వా బహుపుత్తనిగ్రోధమూలే పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసిన్నో అత్తనో సన్తికం ఆగన్త్వా పరమనిపచ్చకారం దస్సేత్వా ‘‘సత్థా మే భన్తే భగవా, సావకోహమస్మి, సత్థా మే భన్తే భగవా, సావకోహమస్మీ’’తి తిక్ఖత్తుం అత్తనో సావకత్తం సావేత్వా ఠితస్స మహాకస్సపత్థేరస్స నిపచ్చకారమహత్తతం అత్తనో చ మహానుభావతం దీపేతుం యస్స అఞ్ఞస్స అజానంయేవ ‘‘జానామీ’’తి పటిఞ్ఞస్స బాహిరకస్స సత్థునో ఏవం సబ్బచేతసా సమన్నాగతో పసన్నచిత్తో సావకో ఏవరూపం పరమనిపచ్చకారం కరేయ్య, తస్స వణ్టచ్ఛిన్నతాలపక్కం వియ గీవతో ముద్ధాపి విపతేయ్య, సత్తధా వా ఫలేయ్యాతి దస్సేన్తో ‘‘యో ఖో, కస్సప, ఏవం సబ్బచేతసా సమన్నాగతం సావకం అజానంయేవ వదేయ్య ‘జానామీ’తి, అపస్సంయేవ వదేయ్య ‘పస్సామీ’తి, ముద్ధాపి తస్స విపతేయ్య, సత్తధా వా ఫలేయ్య, అహం ఖో, కస్సప, జానంయేవ వదామి ‘జానామీ’తి, పస్సంయేవ వదామి ‘పస్సామీ’’’ (సం. ని. ౨.౧౫౪) తి వత్వా జాతిమదమానమదరూపమదప్పహానత్థం తీహి ఓవాదేహి మహాకస్సపత్థేరం ఓవదన్తో ‘‘తస్మాతిహ తే కస్సపా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ (సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౧౫౪) తస్మాతిహాతి తస్మా ఇచ్చేవ వుత్తం హోతి, యస్మా అహం జానన్తోవ ‘‘జానామీ’’తి పస్సన్తో ఏవ చ ‘‘పస్సామీ’’తి వదామి, తస్మాతి అత్థో. తి-కార హ-కారా నిపాతా. ఇహాతి వా ఇమస్మిం సాసనే, త-కారో పదసన్ధివసేన ఆగతో. ఏవం సిక్ఖితబ్బన్తి ఇదాని వుచ్చమానాకారేన సిక్ఖితబ్బం. తిబ్బన్తి బహలం మహన్తం. హిరోత్తప్పఞ్చాతి హిరీ చ ఓత్తప్పఞ్చ. పచ్చుపట్ఠితం భవిస్సతీతి ఉపసఙ్కమనతో పఠమతరమేవ ఉపట్ఠితం భవిస్సతి. తథా హి సతి తేసం పురతో అస్స సగారవసప్పతిస్సవతా సణ్ఠాతి. యో చ థేరాదీసు హిరోత్తప్పం ఉపట్ఠపేత్వా ఉపసఙ్కమతి, థేరాదయోపి తం సహిరికా సఓత్తప్పా చ హుత్వా ఉపసఙ్కమన్తీతి అయమేత్థ ఆనిసంసో. కుసలూపసంహితన్తి కుసలనిస్సితం, అనవజ్జధమ్మనిస్సితన్తి అత్థో. అట్ఠిం కత్వాతి అత్తానం తేన ధమ్మేన అట్ఠికం కత్వా, తం వా ధమ్మం ‘‘ఏస మయ్హం ధమ్మో’’తి అట్ఠిం కత్వా. మనసి కత్వాతి చిత్తే ఠపేత్వా. సబ్బచేతసా సమన్నాహరిత్వాతి చిత్తస్స థోకమ్పి బహి గన్తుం అదేన్తో సబ్బేన సమన్నాహారచిత్తేన సమన్నాహరిత్వా. ఓహితసోతోతి ఠపితసోతో, ధమ్మే నిహితసోతోతి అత్థో. ఏవఞ్హి తే సిక్ఖితబ్బన్తి ఞాణసోతఞ్చ పసాదసోతఞ్చ ఓదహిత్వా ‘‘మయా దేసితం ధమ్మం సక్కచ్చమేవ సుణిస్సామీ’’తి ఏవఞ్హి తే సిక్ఖితబ్బం. సాతసహగతా చ మే కాయగతాసతీతి అసుభేసు చేవ ఆనాపానే చ పఠమజ్ఝానవసేన సుఖసమ్పయుత్తా కాయగతాసతి. యో చ పనాయం తివిధో ఓవాదో, థేరస్స అయమేవ పబ్బజ్జా చ ఉపసమ్పదా చ అహోసి.

కసిణారమ్మణం రూపావచరజ్ఝానం రూపసఞ్ఞా. సఞ్ఞాసీసేన హేత్థ ఝానం వుత్తం, తదేవ చ ఉద్ధుమాతకపటిభాగారమ్మణత్తా ‘‘ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞా’’తి వుత్తం. సోపాకసామణేరో భగవతా పుట్ఠో ‘‘ఏతే ద్వే రూపావచరభావేన ఏకత్థా, బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి ఆహ. ఆరద్ధచిత్తోతి ఆరాధితచిత్తో. గరుధమ్మపటిగ్గహణాదిఉపసమ్పదా ఉపరి విత్థారతో సయమేవ ఆవి భవిస్సతి.