బాహిరనిదానకథా

ఇదాని ‘‘తం వణ్ణయిస్సం వినయ’’న్తి పటిఞ్ఞాతత్తా యథాపటిఞ్ఞాతవినయసంవణ్ణనం కత్తుకామో సంవరవినయపహానవినయాదివసేన వినయస్స బహువిధత్తా ఇధ సంవణ్ణేతబ్బభావేన అధిప్పేతో తావ వినయో వవత్థపేతబ్బోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. తత్థ తత్థాతి తాసు గాథాసు. తావ-సద్దో పఠమన్తి ఇమస్మిం అత్థే దట్ఠబ్బో. తేన పఠమం వినయం వవత్థపేత్వా పచ్ఛా తస్స వణ్ణనం కరిస్సామీతి దీపేతి. వవత్థపేతబ్బోతి నియమేతబ్బో. తేనేతం వుచ్చతీతి యస్మా వవత్థపేతబ్బో, తేన హేతునా ఏతం ‘‘వినయో నామా’’తిఆదికం నియామకవచనం వుచ్చతీతి అత్థో. అస్సాతి వినయస్స. మాతికాతి ఉద్దేసో. సో హి నిద్దేసపదానం జననీఠానే ఠితత్తా మాతా వియాతి మాతికాతి వుచ్చతి.

ఇదాని వణ్ణేతబ్బమత్థం మాతికం ఠపేత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వుత్తం యేనా’’తిఆది. ఇదం వుత్తం హోతి – ఏతం ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా వేరఞ్జాయం విహరతీ’’తిఆదినిదానవచనపటిమణ్డితం వినయపిటకం యేన పుగ్గలేన వుత్తం, యస్మిం కాలే వుత్తం, యస్మా కారణా వుత్తం, యేన ధారితం, యేన చ ఆభతం, యేసు పతిట్ఠితం, ఏతం యథావుత్తవిధానం వత్వా తతో ‘‘తేన సమయేనా’’తిఆదిపాఠస్స అత్థం అనేకప్పకారతో దస్సయన్తో వినయస్స అత్థవణ్ణనం కరిస్సామీతి. ఏత్థ చ ‘‘వుత్తం యేన యదా యస్మా’’తి ఇదం వచనం ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా’’తిఆదినిదానవచనమత్తం అపేక్ఖిత్వా వత్తుకామోపి విసుం అవత్వా ‘‘నిదానేన ఆదికల్యాణం, ‘ఇదమవోచా’తి నిగమనేన పరియోసానకల్యాణ’’న్తి చ వచనతో నిదాననిగమనానిపి సత్థుదేసనాయ అనువిధానత్తా తదన్తోగధానేవాతి నిదానస్సపి వినయపాళియంయేవ అన్తోగధత్తా ‘‘వుత్తం యేన యదా యస్మా’’తి ఇదమ్పి వినయపిటకసమ్బన్ధంయేవ కత్వా మాతికం ఠపేసి. మాతికాయ హి ‘‘ఏత’’న్తి వుత్తం వినయపిటకంయేవ సామఞ్ఞతో సబ్బత్థ సమ్బన్ధముపగచ్ఛతి.

ఇదాని పన తం విసుం నీహరిత్వా దస్సేన్తో ‘‘తత్థ వుత్తం యేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి తేసు మాతికాపదేసు. అథ కస్మా ఇదమేవ వచనం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఇదఞ్హీ’’తిఆది. ఇదన్తి ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా’’తిఆదివచనం. హి-సద్దో యస్మాతి అత్థే దట్ఠబ్బో, యస్మా బుద్ధస్స భగవతో అత్తపచ్చక్ఖవచనం న హోతి, తస్మాతి వుత్తం హోతి. అత్తపచ్చక్ఖవచనం న హోతీతి అత్తనో పచ్చక్ఖం కత్వా వుత్తవచనం న హోతి, భగవతా వుత్తవచనం న హోతీతి అధిప్పాయో. ‘‘అత్తపచ్చక్ఖవచనం న హోతీతి ఆహచ్చ భాసితం న హోతీతి అధిప్పాయో’’తి కేనచి వుత్తం. గణ్ఠిపదే పన ‘‘అత్తపచ్చక్ఖవచనం న హోతీతి అత్తనో ధరమానకాలే వుత్తవచనం న హోతీ’’తి లిఖితం. తదుభయమ్పి అత్థతో సమానమేవ. ఇదాని పఞ్హకరణం వత్వా అనుక్కమేన యథావుత్తపఞ్హవిస్సజ్జనం కరోన్తో ‘‘ఆయస్మతా’’తిఆదిమాహ. ఇమినా పుగ్గలం నియమేతి, ‘‘తఞ్చా’’తిఆదినా కాలం నియమేతి. తఞ్చ ఉపాలిత్థేరేన వుత్తవచనం కాలతో పఠమమహాసఙ్గీతికాలే వుత్తన్తి అత్థో.

పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనా

ఇదాని తం పఠమమహాసఙ్గీతిం దస్సేతుకామో తస్సా తన్తిఆరుళ్హాయ ఇధ వచనే కారణం దస్సేన్తో ‘‘పఠమమహాసఙ్గీతి నామ చేసా…పే… వేదితబ్బా’’తి ఆహ. పఠమమహాసఙ్గీతి నామ చేసాతి చ-సద్దో ఈదిసేసు ఠానేసు వత్తబ్బసమ్పిణ్డనత్థో, తఞ్చ పఠమమహాసఙ్గీతికాలే వుత్తం, ఏసా చ పఠమమహాసఙ్గీతి ఏవం వేదితబ్బాతి వుత్తం హోతి. ఉపఞ్ఞాసత్థో వా చ-సద్దో. ఉపఞ్ఞాసోతి చ వాక్యారమ్భో వుచ్చతి. ఏసా హి గన్థకారానం పకతి, యదిదం కిఞ్చి వత్వా పున పరం వత్తుమారభన్తానం చసద్దప్పయోగో. యం పన కేనచి వుత్తం ‘‘పఠమమహాసఙ్గీతి నామ చాతి ఏత్థ చ-సద్దో అతిరేకత్థో, తేన అఞ్ఞాపి అత్థీతి దీపేతీ’’తి. తదేవ తస్స గన్థక్కమే అకోవిదతం దస్సేతి. న హేత్థ చసద్దేన అతిరేకత్థో విఞ్ఞాయతి. యది చేత్థ ఏతదత్థోయేవ చ-కారో అధిప్పేతో సియా, ఏవం సతి న కత్తబ్బోయేవ పఠమసద్దేనేవ అఞ్ఞాసం దుతియాదిసఙ్గీతీనమ్పి అత్థిభావస్స దీపితత్తా. దుతియాదిం ఉపాదాయ హి పఠమసద్దప్పయోగో దీఘాదిం ఉపాదాయ రస్సాదిసద్దప్పయోగో వియ. యథాపచ్చయం తత్థ తత్థ దేసితత్తా పఞ్ఞత్తత్తా చ విప్పకిణ్ణానం ధమ్మవినయానం సఙ్గహేత్వా గాయనం కథనం సఙ్గీతి. ఏతేన తంతంసిక్ఖాపదానం సుత్తానఞ్చ ఆదిపరియోసానేసు అన్తరన్తరా చ సమ్బన్ధవసేన ఠపితం సఙ్గీతికారవచనం సఙ్గహితం హోతి. మహావిసయత్తా పూజనీయత్తా చ మహతీ సఙ్గీతి మహాసఙ్గీతి, పఠమా మహాసఙ్గీతి పఠమమహాసఙ్గీతి. నిదానకోసల్లత్థన్తి నిదదాతి దేసనం దేసకాలాదివసేన అవిదితం విదితం కత్వా నిదస్సేతీతి నిదానం, తత్థ కోసల్లం నిదానకోసల్లం, తదత్థన్తి అత్థో.

సత్తానం దస్సనానుత్తరియసరణాదిపటిలాభహేతుభూతాసు విజ్జమానాసుపి అఞ్ఞాసు భగవతో కిరియాసు ‘‘బుద్ధో బోధేయ్య’’న్తి పటిఞ్ఞాయ అనులోమనతో వేనేయ్యానం మగ్గఫలుప్పత్తిహేతుభూతా కిరియా నిప్పరియాయేన బుద్ధకిచ్చన్తి ఆహ ‘‘ధమ్మచక్కప్పవత్తనఞ్హి ఆదిం కత్వా’’తి. తత్థ సద్ధిన్ద్రియాదిధమ్మోయేవ పవత్తనట్ఠేన చక్కన్తి ధమ్మచక్కం. అథ వా చక్కన్తి ఆణా, ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మఞ్చ తం చక్కఞ్చాతి ధమ్మచక్కం, ధమ్మేన ఞాయేన చక్కన్తిపి ధమ్మచక్కం. యథాహ –

‘‘ధమ్మఞ్చ పవత్తేతి చక్కఞ్చాతి ధమ్మచక్కం, చక్కఞ్చ పవత్తేతి ధమ్మఞ్చాతి ధమ్మచక్కం, ధమ్మేన పవత్తేతీతి ధమ్మచక్కం, ధమ్మచరియాయ పవత్తేతీతి ధమ్మచక్క’’న్తిఆది (పటి. మ. ౨.౪౦).

కతబుద్ధకిచ్చేతి కతం పరినిట్ఠాపితం బుద్ధకిచ్చం యేన, తస్మిం కతబుద్ధకిచ్చే భగవతి లోకనాథేతి సమ్బన్ధో. ఏతేన బుద్ధకత్తబ్బస్స కస్సచిపి అసేసితభావం దస్సేతి. తతోయేవ హి సో భగవా పరినిబ్బుతోతి. నను చ సావకేహి వినీతాపి వినేయ్యా భగవతాయేవ వినీతా హోన్తి, తథా హి సావకభాసితం సుత్తం బుద్ధవచనన్తి వుచ్చతి, సావకవినేయ్యా చ న తావ వినీతాతి? నాయం దోసో తేసం వినయనూపాయస్స సావకేసు ఠపితత్తా. తేనేవాహ –

‘‘న తావాహం పాపిమ పరినిబ్బాయిస్సామి, యావ న భిక్ఖూ వియత్తా వినీతా విసారదా బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మధరా వినయధరా మాతికాధరా ఉప్పన్నం పరప్పవాదం సహధమ్మేన సునిగ్గహితం నిగ్గహేత్వా సప్పాటిహారియం ధమ్మం దేసేస్సన్తీ’’తిఆది (దీ. ని. ౨.౧౬౮).

‘‘కుసినారాయ’’న్తిఆదినా భగవతో పరినిబ్బుతదేసకాలవిసేసదస్సనం, ‘‘అపరినిబ్బుతో భగవా’’తి గాహస్స మిచ్ఛాభావదస్సనత్థం లోకే జాతసంవడ్ఢభావదస్సనత్థఞ్చ. తథా హి మనుస్సభావస్స సుపాకటకరణత్థం మహాబోధిసత్తా చరిమభవే దారపరిగ్గహాదీనిపి కరోన్తీతి. కుసినారాయన్తి ఏవంనామకే నగరే. సమీపత్థే చేతం భుమ్మవచనం. ఉపవత్తనే మల్లానం సాలవనేతి తస్స నగరస్స ఉపవత్తనభూతం మల్లరాజూనం సాలవనుయ్యానం దస్సేతి. తత్థ నగరం పవిసితుకామా ఉయ్యానతో ఉపేచ్చ వత్తన్తి గచ్ఛన్తి ఏతేనాతి ఉపవత్తనన్తి సాలవనం వుచ్చతి. యథా హి అనురాధపురస్స థూపారామో దక్ఖిణపచ్ఛిమదిసాయం, ఏవం తం ఉయ్యానం కుసినారాయ దక్ఖిణపచ్ఛిమదిసాయ హోతి. యథా చ థూపారామతో దక్ఖిణద్వారేన నగరం పవిసనమగ్గో పాచీనముఖో గన్త్వా ఉత్తరేన నివత్తతి, ఏవం ఉయ్యానతో సాలపన్తి పాచీనముఖా గన్త్వా ఉత్తరేన నివత్తా, తస్మా తం ‘‘ఉపవత్తన’’న్తి వుచ్చతి. యమకసాలానమన్తరేతి యమకసాలానం వేమజ్ఝే. తత్థ కిర భగవతో పఞ్ఞత్తస్స పరినిబ్బానమఞ్చస్స ఏకా సాలపన్తి సీసభాగే హోతి, ఏకా పాదభాగే, తత్రాపి ఏకో తరుణసాలో సీసభాగస్స ఆసన్నో హోతి, ఏకో పాదభాగస్స, తస్మా ‘‘యమకసాలానమన్తరే’’తి వుత్తం. అపి చ ‘‘యమకసాలా నామ మూలక్ఖన్ధవిటపపత్తేహి అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసిబ్బేత్వా ఠితసాలా’’తిపి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం.

అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయాతి ఉపాదీయతే కమ్మకిలేసేహీతి ఉపాది, విపాకక్ఖన్ధా కటత్తా చ రూపం. సో పన ఉపాది కిలేసాభిసఙ్ఖారమారనిమ్మథనేన నిబ్బానప్పత్తియం అనోస్సట్ఠో, ఇధ ఖన్ధమచ్చుమారనిమ్మథనేన ఓస్సట్ఠో నిసేసితోతి అయం అనుపాదిసేసా నిబ్బానధాతు నత్థి ఏతిస్సా ఉపాదిసేసోతి కత్వా. నిబ్బానధాతూతి చేత్థ నిబ్బుతిమత్తం అధిప్పేతం, ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే చాయం కరణనిద్దేసో. పరినిబ్బానేతి పరినిబ్బానట్ఠానే, నిమిత్తత్థే వా భుమ్మవచనం, పరినిబ్బానహేతు సన్నిపతితానన్తి అత్థో. సఙ్ఘస్స థేరో సఙ్ఘత్థేరో. సో పన సఙ్ఘో కింపరిమాణోతి ఆహ ‘‘సత్తన్నం భిక్ఖుసతసహస్సాన’’న్తి. నిచ్చసాపేక్ఖత్తా హి ఈదిసేసు సమాసో హోతియేవ యథా ‘‘దేవదత్తస్స గరుకుల’’న్తి. సత్తన్నం భిక్ఖుసతసహస్సానన్తి చ సఙ్ఘత్థేరానంయేవ సత్తన్నం భిక్ఖుసతసహస్సానం. తదా హి ‘‘సన్నిపతితా భిక్ఖూ ఏత్తకా’’తి పమాణరహితా. తథా హి వేళువగామే వేదనావిక్ఖమ్భనతో పట్ఠాయ ‘‘న చిరేన భగవా పరినిబ్బాయిస్సతీ’’తి సుత్వా తతో తతో ఆగతేసు భిక్ఖూసు ఏకభిక్ఖుపి పక్కన్తో నామ నత్థి, తస్మా గణనం వీతివత్తో సఙ్ఘో అహోసి. ఆయస్మా మహాకస్సపో ధమ్మవినయసఙ్గాయనత్థం భిక్ఖూనం ఉస్సాహం జనేసీతి సమ్బన్ధో.

తత్థ మహాకస్సపోతి మహన్తేహి సీలక్ఖన్ధాదీహి సమన్నాగతత్తా మహన్తో కస్సపోతి మహాకస్సపో, అపిచ కుమారకస్సపత్థేరం ఉపాదాయ అయం మహాథేరో ‘‘మహాకస్సపో’’తి వుచ్చతి. అథ కిమత్థం ఆయస్మా మహాకస్సపో ధమ్మవినయసఙ్గాయనత్థం ఉస్సాహం జనేసీతి ఆహ ‘‘సత్తాహపరినిబ్బుతే’’తిఆది. సత్త అహాని సమాహటాని సత్తాహం, సత్తాహం పరినిబ్బుతస్స అస్సాతి సత్తాహపరినిబ్బుతో, భగవా, తస్మిం సత్తాహపరినిబ్బుతే భగవతి, భగవతో పరినిబ్బానదివసతో పట్ఠాయ సత్తాహే వీతివత్తేతి వుత్తం హోతి. సుభద్దేన వుడ్ఢపబ్బజితేన వుత్తవచనం సమనుస్సరన్తోతి సమ్బన్ధో. తత్థ సుభద్దోతి తస్స నామం, వుడ్ఢకాలే పన పబ్బజితత్తా వుడ్ఢపబ్బజితోతి వుచ్చతి. ‘‘అలం ఆవుసో’’తిఆదినా తేన వుత్తవచనం నిదస్సేతి. సో హి సత్తాహపరినిబ్బుతే భగవతి ఆయస్మతా మహాకస్సపత్థేరేన సద్ధిం పావాయ కుసినారం అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నేసు పఞ్చమత్తేసు భిక్ఖుసతేసు అవీతరాగే భిక్ఖూ అన్తరామగ్గే దిట్ఠఆజీవకస్స సన్తికా భగవతో పరినిబ్బానం సుత్వా పత్తచీవరాని ఛడ్డేత్వా బాహా పగ్గయ్హ నానప్పకారం పరిదేవన్తే దిస్వా ఏవమాహ.

కస్మా పన సో ఏవమాహ? భగవతి ఆఘాతేన. అయం కిర సో ఖన్ధకే (మహావ. ౩౦౩) ఆగతే ఆతుమావత్థుస్మిం నహాపితపుబ్బకో వుడ్ఢపబ్బజితో భగవతి కుసినారతో నిక్ఖమిత్వా అడ్ఢతేళసేహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం ఆతుమం గచ్ఛన్తే ‘‘భగవా ఆగచ్ఛతీ’’తి సుత్వా ఆగతకాలే ‘‘యాగుదానం కరిస్సామీ’’తి సామణేరభూమియం ఠితే ద్వే పుత్తే ఏతదవోచ ‘‘భగవా కిర తాతా ఆతుమం ఆగచ్ఛతి మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం అడ్ఢతేళసేహి భిక్ఖుసతేహి, గచ్ఛథ తుమ్హే తాతా ఖురభణ్డం ఆదాయ నాళియావాపకేన అనుఘరకం అనుఘరకం ఆహిణ్డథ, లోణమ్పి తేలమ్పి తణ్డులమ్పి ఖాదనీయమ్పి సంహరథ, భగవతో ఆగతస్స యాగుదానం కరిస్సామీ’’తి. తే తథా అకంసు. అథ భగవతి ఆతుమం ఆగన్త్వా భుసాగారకం పవిట్ఠే సుభద్దో సాయన్హసమయం గామద్వారం గన్త్వా మనుస్సే ఆమన్తేత్వా ‘‘హత్థకమ్మమత్తం మే దేథా’’తి హత్థకమ్మం యాచిత్వా ‘‘కిం భన్తే కరోమా’’తి వుత్తే ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ గణ్హథా’’తి సబ్బూపకరణాని గాహాపేత్వా విహారే ఉద్ధనాని కారేత్వా ఏకం కాళకం కాసావం నివాసేత్వా తాదిసమేవ పారుపిత్వా ‘‘ఇదం కరోథ, ఇదం కరోథా’’తి సబ్బరత్తిం విచారేన్తో సతసహస్సం విస్సజ్జేత్వా భోజ్జయాగుఞ్చ మధుగోళకఞ్చ పటియాదాపేసి. భోజ్జయాగు నామ భుఞ్జిత్వా పాతబ్బయాగు, తత్థ సప్పిమధుఫాణితమచ్ఛమంసపుప్ఫఫలరసాది యం కిఞ్చి ఖాదనీయం నామ అత్థి, తం సబ్బం పవిసతి, కీళితుకామానం సీసమక్ఖనయోగ్గా హోతి సుగన్ధగన్ధా.

అథ భగవా కాలస్సేవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో పిణ్డాయ చరితుం ఆతుమాభిముఖో పాయాసి. మనుస్సా తస్స ఆరోచేసుం ‘‘భగవా పిణ్డాయ గామం పవిసతి, తయా కస్స యాగు పటియాదితా’’తి. సో యథానివత్థపారుతేహేవ తేహి కాళకకాసావేహి ఏకేన హత్థేన దబ్బిఞ్చ కటచ్ఛుఞ్చ గహేత్వా బ్రహ్మా వియ దక్ఖిణజాణుమణ్డలం భూమియం పతిట్ఠాపేత్వా వన్దిత్వా ‘‘పటిగ్గణ్హతు మే భన్తే భగవా యాగు’’న్తి ఆహ. తతో ‘‘జానన్తాపి తథాగతా పుచ్ఛన్తీ’’తి ఖన్ధకే (మహావ. ౩౦౩) ఆగతనయేన భగవా పుచ్ఛిత్వా చ సుత్వా చ తం వుడ్ఢపబ్బజితం విగరహిత్వా తస్మిం వత్థుస్మిం అకప్పియసమాదాపనసిక్ఖాపదం ఖురభణ్డపరిహరణసిక్ఖాపదఞ్చాతి ద్వే సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞపేత్వా ‘‘భిక్ఖవే అనేకకప్పకోటియో భోజనం పరియేసన్తేహేవ వీతినామితా, ఇదం పన తుమ్హాకం అకప్పియం, అధమ్మేన ఉప్పన్నభోజనం ఇమం పరిభుఞ్జిత్వా అనేకాని అత్తభావసహస్సాని అపాయేస్వేవ నిబ్బత్తిస్సన్తి, అపేథ మా గణ్హథా’’తి భిక్ఖాచారాభిముఖో అగమాసి, ఏకభిక్ఖునాపి న కిఞ్చి గహితం.

సుభద్దో అనత్తమనో హుత్వా ‘‘అయం ‘సబ్బం జానామీ’తి ఆహిణ్డతి, సచే న గహేతుకామో పేసేత్వా ఆరోచేతబ్బం అస్స, పక్కాహారో నామ సబ్బచిరం తిట్ఠన్తో సత్తాహమత్తం తిట్ఠేయ్య, ఇదఞ్చ మమ యావజీవం పరియత్తం అస్స, సబ్బం తేన నాసితం, అహితకామో అయం మయ్హ’’న్తి భగవతి ఆఘాతం బన్ధిత్వా దసబలే ధరమానే కిఞ్చి వత్తుం నాసక్ఖి. ఏవం కిరస్స అహోసి ‘‘అయం ఉచ్చకులా పబ్బజితో మహాపురిసో, సచే కిఞ్చి వక్ఖామి, మమంయేవ సన్తజ్జేస్సతీ’’తి. స్వాయం అజ్జ మహాకస్సపత్థేరేన సద్ధిం ఆగచ్ఛన్తో ‘‘పరినిబ్బుతో భగవా’’తి సుత్వా లద్ధస్సాసో వియ హట్ఠతుట్ఠో ఏవమాహ. థేరో పన తం సుత్వా హదయే పహారం వియ మత్థకే పతితసుక్కాసనిం వియ మఞ్ఞి, ధమ్మసంవేగో చస్స ఉప్పజ్జి ‘‘సత్తాహమత్తపరినిబ్బుతో భగవా, అజ్జాపిస్స సువణ్ణవణ్ణం సరీరం ధరతియేవ, దుక్ఖేన భగవతా ఆరాధితసాసనే నామ ఏవం లహుం మహన్తం పాపకసటం కణ్టకో ఉప్పన్నో, అలం ఖో పనేస పాపో వడ్ఢమానో అఞ్ఞేపి ఏవరూపే సహాయే లభిత్వా సాసనం ఓసక్కాపేతు’’న్తి.

తతో థేరో చిన్తేసి ‘‘సచే ఖో పనాహం ఇమం మహల్లకం ఇధేవ పిలోతికం నివాసేత్వా ఛారికాయ ఓకిరాపేత్వా నీహరాపేస్సామి, మనుస్సా ‘సమణస్స గోతమస్స సరీరే ధరమానేయేవ సావకా వివదన్తీ’తి అమ్హాకం దోసం దస్సేస్సన్తి, అధివాసేమి తావ. భగవతా హి దేసితధమ్మో అసఙ్గహితపుప్ఫరాసిసదిసో, తత్థ యథా వాతేన పహటపుప్ఫాని యతో వా తతో వా గచ్ఛన్తి, ఏవమేవ ఏవరూపానం వసేన గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే వినయే ఏకం ద్వే సిక్ఖాపదాని నస్సిస్సన్తి వినస్సిస్సన్తి, సుత్తే ఏకో ద్వే పఞ్హవారా నస్సిస్సన్తి, అభిధమ్మే ఏకం ద్వే భూమన్తరాని నస్సిస్సన్తి, ఏవం అనుక్కమేన మూలే నట్ఠే పిసాచసదిసా భవిస్సామ, తస్మా ధమ్మవినయసఙ్గహం కరిస్సామి, ఏవం సతి దళ్హసుత్తేన సఙ్గహితపుప్ఫాని వియ అయం ధమ్మవినయో నిచ్చలో భవిస్సతి. ఏతదత్థఞ్హి భగవా మయ్హం తీణి గావుతాని పచ్చుగ్గమనం అకాసి, తీహి ఓవాదేహి ఉపసమ్పదం అకాసి, కాయతో చీవరపరివత్తనం అకాసి, ఆకాసే పాణిం చాలేత్వా చన్దోపమపటిపదం కథేన్తో మఞ్ఞేవ సక్ఖిం కత్వా కథేసి, తిక్ఖత్తుం సకలసాసనరతనం పటిచ్ఛాపేసి, మాదిసే భిక్ఖుమ్హి తిట్ఠమానే అయం పాపో సాసనే వడ్ఢిం మా అలత్థు, యావ అధమ్మో న దిప్పతి, ధమ్మో న పటిబాహీయతి, అవినయో న దిప్పతి, వినయో న పటిబాహీయతి, అధమ్మవాదినో న బలవన్తో హోన్తి, ధమ్మవాదినో న దుబ్బలా హోన్తి, అవినయవాదినో న బలవన్తో హోన్తి, వినయవాదినో న దుబ్బలా హోన్తి, తావ ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయిస్సామి, తతో భిక్ఖూ అత్తనో అత్తనో పహోనకం గహేత్వా కప్పియాకప్పియే కథేస్సన్తి, అథాయం పాపో సయమేవ నిగ్గహం పాపుణిస్సతి, పున సీసం ఉక్ఖిపితుం న సక్ఖిస్సతి, సాసనం ఇద్ధఞ్చేవ ఫీతఞ్చ భవిస్సతీ’’తి. చిన్తేత్వా సో ‘‘ఏవం నామ మయ్హం చిత్తం ఉప్పన్న’’న్తి కస్సచి అనారోచేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం సమస్సాసేత్వా అథ పచ్ఛా ధాతుభాజనదివసే ధమ్మవినయసఙ్గాయనత్థం భిక్ఖూనం ఉస్సాహం జనేసి. తేన వుత్తం ‘‘ఆయస్మా మహాకస్సపో సత్తాహపరినిబ్బుతే…పే… ధమ్మవినయసఙ్గాయనత్థం భిక్ఖూనం ఉస్సాహం జనేసీ’’తి.

తత్థ అలన్తి పటిక్ఖేపవచనం. ఆవుసోతి పరిదేవన్తే భిక్ఖూ ఆలపతి. మా సోచిత్థాతి చిత్తే ఉప్పన్నబలవసోకేన మా సోచిత్థ. మా పరిదేవిత్థాతి వాచాయ మా పరిదేవిత్థ ‘‘పరిదేవనం విలాపో’’తి వచనతో. ఇదాని అసోచనాదీసు కారణం దస్సేన్తో ‘‘సుముత్తా మయ’’న్తిఆదిమాహ. తేన మహాసమణేనాతి నిస్సక్కే కరణవచనం, తతో మహాసమణతో సుట్ఠు ముత్తా మయన్తి అత్థో, ఉపద్దుతా చ హోమ తదాతి అధిప్పాయో. హోమాతి వా అతీతత్థే వత్తమానవచనం, అహుమ్హాతి అత్థో, అనుస్సరన్తో ధమ్మసంవేగవసేనాతి అధిప్పాయో. ధమ్మసభావచిన్తావసేన పవత్తం సహోత్తప్పఞాణం ధమ్మసంవేగో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సబ్బసఙ్ఖతధమ్మేసు, ఓత్తప్పాకారసణ్ఠితం;

ఞాణమోహితభారానం, ధమ్మసంవేగసఞ్ఞిత’’న్తి.

ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతీతి తిట్ఠతి ఏత్థ ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి ఠానం, హేతు. ఖోతి అవధారణే, ఏతం కారణం విజ్జతేవ, నో న విజ్జతీతి అత్థో. కిం తం కారణన్తి ఆహ ‘‘యం పాపభిక్ఖూ’’తిఆది. ఏత్థ యన్తి నిపాతమత్తం, కారణనిద్దేసో వా, యేన కారణేన అన్తరధాపేయ్యుం, తదేతం కారణం విజ్జతీతి అత్థో. పాపభిక్ఖూతి పాపికాయ లామికాయ ఇచ్ఛాయ సమన్నాగతా భిక్ఖూ. అతీతో అతిక్కన్తో సత్థా ఏత్థ, ఏతస్సాతి వా అతీతసత్థుకం, పావచనం. పధానం వచనం పావచనం, ధమ్మవినయన్తి వుత్తం హోతి. పక్ఖం లభిత్వాతి అలజ్జీపక్ఖం లభిత్వా. న చిరస్సేవాతి న చిరేనేవ. యావ చ ధమ్మవినయో తిట్ఠతీతి యత్తకం కాలం ధమ్మో చ వినయో చ లజ్జీపుగ్గలేసు తిట్ఠతి.

వుత్తఞ్హేతం భగవతాతి పరినిబ్బానమఞ్చకే నిపన్నేన భగవతా భిక్ఖూ ఓవదన్తేన ఏతం వుత్తన్తి అత్థో. దేసితో పఞ్ఞత్తోతి ధమ్మోపి దేసితో చేవ పఞ్ఞత్తో చ. సుత్తాభిధమ్మసఙ్గహితస్స హి ధమ్మస్స అభిసజ్జనం పబోధనం దేసనా, తస్సేవ పకారతో ఞాపనం వినేయ్యసన్తానే ఠపనం పఞ్ఞాపనం, తస్మా ధమ్మోపి దేసితో చేవ పఞ్ఞత్తో చాతి వుత్తో. పఞ్ఞత్తోతి చ ఠపితోతి అత్థో. వినయోపి దేసితో చేవ పఞ్ఞత్తో చ. వినయతన్తిసఙ్గహితస్స హి అత్థస్స కాయవాచానం వినయనతో వినయోతి లద్ధాధివచనస్స అతిసజ్జనం పబోధనం దేసనా, తస్సేవ పకారతో ఞాపనం అసఙ్కరతో ఠపనం పఞ్ఞాపనం, తస్మా వినయోపి దేసితో చేవ పఞ్ఞత్తో చాతి వుచ్చతి.

సో వో మమచ్చయేనాతి సో ధమ్మవినయో తుమ్హాకం మమచ్చయేన సత్థా. ఇదం వుత్తం హోతి – మయా వో ఠితేనేవ ‘‘ఇదం లహుకం, ఇదం గరుకం, ఇదం సతేకిచ్ఛం, ఇదం అతేకిచ్ఛం, ఇదం లోకవజ్జం, ఇదం పణ్ణత్తివజ్జం. అయం ఆపత్తి పుగ్గలస్స సన్తికే వుట్ఠాతి, అయం గణస్స, అయం సఙ్ఘస్స సన్తికే వుట్ఠాతీ’’తి సత్తన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానం అవీతిక్కమనీయతావసేన ఓతిణ్ణవత్థుస్మిం సఖన్ధకపరివారో ఉభతోవిభఙ్గో మహావినయో నామ దేసితో, తం సకలమ్పి వినయపిటకం మయి పరినిబ్బుతే తుమ్హాకం సత్థుకిచ్చం సాధేస్సతి ‘‘ఇదం వో కత్తబ్బం, ఇదం వో న కత్తబ్బ’’న్తి కత్తబ్బాకత్తబ్బస్స విభాగేన అనుసాసనతో. ఠితేనేవ చ మయా ‘‘ఇమే చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో ఇద్ధిపాదా, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గాని, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి తేన తేన వినేయ్యానం అజ్ఝాసయానురూపేన పకారేన ఇమే సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మే విభజిత్వా సుత్తన్తపిటకం దేసితం, తం సకలమ్పి సుత్తన్తపిటకం మయి పరినిబ్బుతే తుమ్హాకం సత్థుకిచ్చం సాధేస్సతి తంతంచరియానురూపం సమ్మాపటిపత్తియా అనుసాసనతో. ఠితేనేవ చ మయా ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా, ద్వాదసాయతనాని, అట్ఠారస ధాతుయో, చత్తారి సచ్చాని, బావీసతిన్ద్రియాని, నవ హేతూ, చత్తారో ఆహారా, సత్త ఫస్సా, సత్త వేదనా, సత్త సఞ్ఞా, సత్త చేతనా, సత్త చిత్తాని, తత్రాపి ఏత్తకా ధమ్మా కామావచరా, ఏత్తకా రూపావచరా, ఏత్తకా అరూపావచరా, ఏత్తకా పరియాపన్నా, ఏత్తకా అపరియాపన్నా, ఏత్తకా లోకియా, ఏత్తకా లోకుత్తరా’’తి ఇమే ధమ్మే విభజిత్వా అభిధమ్మపిటకం దేసితం, తం సకలమ్పి అభిధమ్మపిటకం మయి పరినిబ్బుతే తుమ్హాకం సత్థుకిచ్చం సాధేస్సతి, ఖన్ధాదివిభాగేన ఞాయమానం చతుసచ్చసమ్బోధావహత్తా సత్థారా సమ్మాసమ్బుద్ధేన కత్తబ్బకిచ్చం నిప్ఫాదేస్సతి. ఇతి సబ్బమ్పేతం అభిసమ్బోధితో యావ పరినిబ్బానా పఞ్చచత్తాలీస వస్సాని భాసితం లపితం, తీణి పిటకాని, పఞ్చ నికాయా, నవఙ్గాని, చతురాసీతి ధమ్మక్ఖన్ధసహస్సానీతి ఏవం మహప్పభేదం హోతి. ఇతి ఇమాని చతురాసీతి ధమ్మక్ఖన్ధసహస్సాని తిట్ఠన్తి, అహం ఏకోవ పరినిబ్బాయామి, అహఞ్చ పనిదాని ఏకోవ ఓవదామి అనుసాసామి, మయి పరినిబ్బుతే ఇమాని చతురాసీతి బుద్ధసహస్సాని తుమ్హే ఓవదిస్సన్తి అనుసాసిస్సన్తి ఓవాదానుసాసనీకిచ్చస్స నిప్ఫాదనతోతి.

సాసనన్తి పరియత్తిపటిపత్తిపటివేధవసేన తివిధం సాసనం, నిప్పరియాయతో పన సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మా. అద్ధనియన్తి అద్ధానమగ్గగామీతి అద్ధనియం, అద్ధానక్ఖమన్తి అత్థో. చిరట్ఠితికన్తి చిరం ఠితి ఏతస్సాతి చిరట్ఠితికం, సాసనం, అస్స భవేయ్యాతి సమ్బన్ధో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా యేన పకారేన ఇదం సాసనం దీఘమద్ధానం పవత్తితుం సమత్థం, తతోయేవ చిరట్ఠితికం అస్స, తథా తేన పకారేన ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయేయ్యన్తి.

ఇదాని సమ్మాసమ్బుద్ధేన అత్తనో కతం అనుగ్గహవిసేసం విభావేన్తో ఆహ ‘‘యఞ్చాహం భగవతా’’తిఆది. తత్థ ‘‘యఞ్చాహ’’న్తి ఏతస్స ‘‘అనుగ్గహితో’’తి ఏతేన సమ్బన్ధో. తత్థ యన్తి యస్మా, యేన కారణేనాతి వుత్తం హోతి. కిరియాపరామసనం వా ఏతం, తేన ‘‘అనుగ్గహితో’’తి ఏత్థ అనుగ్గణ్హనం పరామసతి. ధారేస్ససీతిఆదికం పన భగవా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే మహాకస్సపత్థేరేన పఞ్ఞత్తసఙ్ఘాటియం నిసిన్నో తం చీవరం వికసితపదుమపుప్ఫవణ్ణేన పాణినా అన్తరే పరామసన్తో ఆహ. వుత్తఞ్హేతం కస్సపసంయుత్తే (సం. ని. ౨.౧౫౪) మహాకస్సపత్థేరేనేవ ఆనన్దత్థేరం ఆమన్తేత్వా కథేన్తేన –

‘‘అథ ఖో, ఆవుసో, భగవా మగ్గా ఓక్కమ్మ యేన అఞ్ఞతరం రుక్ఖమూలం తేనుపసఙ్కమి, అథ ఖ్వాహం, ఆవుసో, పటపిలోతికానం సఙ్ఘాటిం చతుగ్గుణం పఞ్ఞాపేత్వా భగవన్తం ఏతదవోచం ‘ఇధ, భన్తే, భగవా నిసీదతు, యం మమస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’తి. నిసీది ఖో, ఆవుసో, భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే, నిసజ్జ ఖో మం, ఆవుసో, భగవా ఏతదవోచ ‘ముదుకా ఖో త్యాయం కస్సప పటపిలోతికానం సఙ్ఘాటీ’తి. ‘పటిగ్గణ్హాతు మే, భన్తే, భగవా పటపిలోతికానం సఙ్ఘాటిం అనుకమ్పం ఉపాదాయా’తి. ‘ధారేస్ససి పన మే త్వం కస్సప సాణాని పంసుకూలాని నిబ్బసనానీ’తి. ‘ధారేస్సామహం, భన్తే, భగవతో సాణాని పంసుకూలాని నిబ్బసనానీ’తి. సో ఖ్వాహం, ఆవుసో, పటపిలోతికానం సఙ్ఘాటిం భగవతో పాదాసిం, అహం పన భగవతో సాణాని పంసుకూలాని నిబ్బసనాని పటిపజ్జి’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౫౪).

తత్థ (సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౧౫౪) ముదుకా ఖో త్యాయన్తి ముదుకా ఖో తే అయం. కస్మా భగవా ఏవమాహాతి? థేరేన సహ చీవరం పరివత్తేతుకామతాయ. కస్మా పరివత్తేతుకామో జాతోతి? థేరం అత్తనో ఠానే ఠపేతుకామతాయ. కిం సారిపుత్తమోగ్గల్లానా నత్థీతి? అత్థి, ఏవం పనస్స అహోసి ‘‘ఇమే న చిరం ఠస్సన్తి, కస్సపో పన వీసవస్ససతాయుకో, ‘సో మయి పరినిబ్బుతే సత్తపణ్ణిగుహాయం వసిత్వా ధమ్మవినయసఙ్గహం కత్వా మమ సాసనం పఞ్చవస్ససహస్సపరిమాణం కాలం పవత్తనకం కరిస్సతీ’తి అత్తనో నం ఠానే ఠపేమి, ఏవం భిక్ఖూ కస్సపస్స సుస్సూసితబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తీ’’తి, తస్మా ఏవమాహ. థేరో పన యస్మా చీవరస్స వా పత్తస్స వా వణ్ణే కథితే ‘‘ఇమం తుమ్హాకం గణ్హథా’’తి చారిత్తమేవ, తస్మా ‘‘పటిగ్గణ్హాతు మే భన్తే భగవా’’తి ఆహ. ధారేస్ససి పన మే త్వం కస్సపాతి కస్సప త్వం ఇమాని పరిభోగజిణ్ణాని పంసుకూలాని పారుపితుం సక్ఖిస్ససీతి వదతి. తఞ్చ ఖో న కాయబలం సన్ధాయ, పటిపత్తిపూరణం పన సన్ధాయ ఏవమాహ. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – అహం ఇమం చీవరం పుణ్ణం నామ దాసిం పారుపిత్వా ఆమకసుసానే ఛడ్డితం తుమ్బమత్తేహి పాణకేహి సమ్పరికిణ్ణం తే పాణకే విధునిత్వా మహాఅరియవంసే ఠత్వా అగ్గహేసిం, తస్స మే ఇమం చీవరం గహితదివసే దససహస్సచక్కవాళే మహాపథవీ మహారవం విరవమానా కమ్పిత్థ, ఆకాసం తటతటాయి, చక్కవాళదేవతా సాధుకారం అదంసు ‘‘ఇమం చీవరం గణ్హన్తేన భిక్ఖునా జాతిపంసుకూలికేన జాతిఆరఞ్ఞికేన జాతిఏకాసనికేన జాతిసపదానచారికేన భవితుం వట్టతి, త్వం ఇమస్స చీవరస్స అనుచ్ఛవికం కాతుం సక్ఖిస్ససీ’’తి. థేరోపి అత్తనా పఞ్చన్నం హత్థీనం బలం ధారేతి. సో తం అతక్కయిత్వా ‘‘అహమేతం పటిపత్తిం పూరేస్సామీ’’తి ఉస్సాహేన సుగతచీవరస్స అనుచ్ఛవికం కాతుకామో ‘‘ధారేస్సామహం భన్తే’’తి ఆహ. పటిపజ్జిన్తి పటిపన్నోసిం. ఏవం పన చీవరపరివత్తనం కత్వా థేరేన పారుతచీవరం భగవా పారుపి, సత్థు చీవరం థేరో. తస్మిం సమయే మహాపథవీ ఉదకపరియన్తం కత్వా ఉన్నదన్తీ కమ్పిత్థ.

సాణాని పంసుకూలానీతి మతకళేవరం పరివేఠేత్వా ఛడ్డితాని తుమ్బమత్తే కిమీ పప్ఫోటేత్వా గహితాని సాణవాకమయాని పంసుకూలచీవరాని. రథికసుసానసఙ్కారకూటాదీనం యత్థ కత్థచి పంసూనం ఉపరి ఠితత్తా అబ్భుగ్గతట్ఠేన తేసు పంసుకూలమివాతి పంసుకూలం. అథ వా పంసు వియ కుచ్ఛితభావం ఉలతి గచ్ఛతీతి పంసుకూలన్తి పంసుకూలసద్దస్స అత్థో దట్ఠబ్బో. నిబ్బసనానీతి నిట్ఠితవసనకిచ్చాని, పరిభోగజిణ్ణానీతి అత్థో. ఏత్థ ‘‘కిఞ్చాపి ఏకమేవ తం చీవరం, అనేకావయవత్తా పన బహువచనం కత’’న్తి మజ్ఝిమగణ్ఠిపదే వుత్తం. చీవరే సాధారణపరిభోగేనాతి ఏత్థ అత్తనా సాధారణపరిభోగేనాతి విఞ్ఞాయమానత్తా విఞ్ఞాయమానత్థస్స చ-సద్దస్స పయోగే కామాచారత్తా ‘‘అత్తనా’’తి న వుత్తం. ‘‘ధారేస్ససి పన మే త్వం, కస్సప, సాణాని పంసుకూలానీ’’తి హి వుత్తత్తా అత్తనావ సాధారణపరిభోగో విఞ్ఞాయతి, నాఞ్ఞేన. న హి కేవలం సద్దతోయేవ సబ్బత్థ అత్థనిచ్ఛయో భవిస్సతి అత్థపకరణాదినాపి యేభుయ్యేన అత్థస్స నియమేతబ్బత్తా. ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన పనేత్థ ఇదం వుత్తం ‘‘చీవరే సాధారణపరిభోగేనాతి ఏత్థ అత్తనా సమసమట్ఠపనేనాతి ఇధ అత్తనాసద్దం ఆనేత్వా చీవరే అత్తనా సాధారణపరిభోగేనా’’తి యోజేతబ్బం.

‘‘యస్స యేన హి సమ్బన్ధో, దూరట్ఠమ్పి చ తస్స తం;

అత్థతో హ్యసమానానం, ఆసన్నత్తమకారణ’’న్తి.

అథ వా భగవతా చీవరే సాధారణపరిభోగేన భగవతా అనుగ్గహితోతి యోజనీయం ఏకస్సపి కరణనిద్దేసస్స సహయోగకత్తుత్థజోతకత్తసమ్భవతోతి. సబ్బత్థ ‘‘ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేనా’’తి వుత్తే సుత్తన్తటీకాకారేనాతి గహేతబ్బం. సమానం ధారణమేతస్సాతి సాధారణో, పరిభోగో. సాధారణపరిభోగేన చేవ సమసమట్ఠపనేన చ అనుగ్గహితోతి సమ్బన్ధో.

ఇదాని (సం. ని. ౨.౧౫౨) –

‘‘అహం, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖామి వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. కస్సపోపి, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖతి వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి.

‘‘అహం, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖామి వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. కస్సపోపి, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖతి వితక్కవిచారానం వూపసమా…పే… దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి.

‘‘అహం, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖామి పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరామి, సతో చ సమ్పజానో సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేమి, యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి, తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. కస్సపోపి, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖతి పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరతి…పే… తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి.

‘‘అహం, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖామి సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. కస్సపోపి, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖతి సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి.

‘‘అహం, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖామి సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. కస్సపోపి, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖతి సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా…పే… ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి.

‘‘అహం, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖామి సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. కస్సపోపి, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖతి సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ…పే… విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి.

‘‘అహం, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖామి సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. కస్సపోపి, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖతి…పే… ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి.

‘‘అహం, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖామి సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. కస్సపోపి, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖతి…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి.

‘‘అహం, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖామి సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. కస్సపోపి…పే… సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి.

‘‘అహం, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖామి అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోమి, ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోమి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోమి, ఆవిభావం తిరోభావం తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛామి సేయ్యథాపి ఆకాసే, పథవియాపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోమి సేయ్యథాపి ఉదకే, ఉదకేపి అభిజ్జమానే గచ్ఛామి సేయ్యథాపి పథవియం, ఆకాసేపి పల్లఙ్కేన కమామి సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణో, ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరిమసామి పరిమజ్జామి, యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేమి. కస్సపోపి భిక్ఖవే యావదే ఆకఙ్ఖతి అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి…పే… యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతి.

‘‘అహం, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖామి దిబ్బాయ సోతధాతుయా విసుద్ధాయ అతిక్కన్తమానుసికాయ ఉభో సద్దే సుణామి దిబ్బే చ మానుసే చ యే దూరే సన్తికే చ. కస్సపోపి, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖతి దిబ్బాయ సోతధాతుయా…పే… యే దూరే సన్తికే చ.

‘‘అహం, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖామి పరసత్తానం పరపుగ్గలానం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి, సరాగం వా చిత్తం ‘సరాగం చిత్త’న్తి పజానామి, వీతరాగం వా చిత్తం ‘వీతరాగం చిత్త’న్తి పజానామి, సదోసం వా చిత్తం…పే… వీతదోసం వా చిత్తం…పే… సమోహం వా చిత్తం…పే… వీతమోహం వా చిత్తం…పే… సంఖిత్తం వా చిత్తం…పే… విక్ఖిత్తం వా చిత్తం…పే… మహగ్గతం వా చిత్తం…పే… అమహగ్గతం వా చిత్తం…పే… సఉత్తరం వా చిత్తం…పే… అనుత్తరం వా చిత్తం…పే… సమాహితం వా చిత్తం…పే… అసమాహితం వా చిత్తం…పే… విముత్తం వా చిత్తం…పే… అవిముత్తం వా చిత్తం ‘అవిముత్తం చిత్త’న్తి పజానామి. కస్సపోపి, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖతి పరసత్తానం పరపుగ్గలానం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానాతి, సరాగం వా చిత్తం ‘సరాగం చిత్త’న్తి పజానాతి…పే… అవిముత్తం వా చిత్తం ‘అవిముత్తం చిత్త’న్తి పజానాతి.

‘‘అహం, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖామి అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరామి. సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో తిస్సోపి జాతియో చతస్సోపి జాతియో పఞ్చపి జాతియో దసపి జాతియో వీసమ్పి జాతియో తింసమ్పి జాతియో చత్తాలీసమ్పి జాతియో పఞ్ఞాసమ్పి జాతియో జాతిసతమ్పి జాతిసహస్సమ్పి జాతిసతసహస్సమ్పి అనేకేపి సంవట్టకప్పే అనేకేపి వివట్టకప్పే అనేకేపి సంవట్టవివట్టకప్పే ‘అముత్రాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిం, తత్రాపాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో ఇధూపపన్నో’తి. ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరామి. కస్సపోపి, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖతి అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి. సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం…పే… ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి.

‘‘అహం, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖామి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సామి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే, యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానామి ‘ఇమే వత భోన్తో సత్తా కాయదుచ్చరితేన సమన్నాగతా వచీదుచ్చరితేన సమన్నాగతా మనోదుచ్చరితేన సమన్నాగతా అరియానం ఉపవాదకా మిచ్ఛాదిట్ఠికా మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నా. ఇమే వా పన భోన్తో సత్తా కాయసుచరితేన సమన్నాగతా వచీసుచరితేన సమన్నాగతా మనోసుచరితేన సమన్నాగతా అరియానం అనుపవాదకా సమ్మాదిట్ఠికా సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా’తి. ఇతి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సామి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే, యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానామి. కస్సపోపి, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖతి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే, యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి.

‘‘అహం, భిక్ఖవే, ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. కస్సపోపి, భిక్ఖవే, ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి (సం. ని. ౨.౧౫౨) –

ఏవం నవానుపుబ్బవిహారఛళభిఞ్ఞాప్పభేదే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే అత్తనా సమసమట్ఠపనత్థాయ భగవతా వుత్తం కస్సపసంయుత్తే ఆగతం పాళిమిమం పేయ్యాలముఖేన ఆదిగ్గహణేన చ సఙ్ఖిపిత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అహం భిక్ఖవే’’తిఆది.

తత్థ యావదే ఆకఙ్ఖామీతి యావదేవ ఇచ్ఛామీతి అత్థో. తతోయేవ హి మజ్ఝిమగణ్ఠిపదే చూళగణ్ఠిపదే చ ‘‘యావదేతి యావదేవాతి వుత్తం హోతీ’’తి లిఖితం. సంయుత్తనికాయట్ఠకథాయమ్పి ‘‘యావదే ఆకఙ్ఖామీతి యావదేవ ఇచ్ఛామీ’’తి అత్థో వుత్తో. తథా హి తత్థ లీనత్థపకాసనియం ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేనేవ వుత్తం ‘‘యావదేవాతి ఇమినా సమానత్థం యావదేతి ఇదం పద’’న్తి. పోత్థకేసు పన కత్థచి ‘‘యావదేవా’’తి అయమేవ పాఠో దిస్సతి. యాని పన ఇతో పరం ‘‘వివిచ్చేవ కామేహీ’’తిఆదినా నయేన చత్తారి రూపావచరకిరియఝానాని, ‘‘సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా’’తిఆదినా నయేన చతస్సో అరూపసమాపత్తియో, ‘‘సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధ’’న్తిఆదినా నయేన నిరోధసమాపత్తి, ‘‘అనేకవిహితం ఇద్ధివిధ’’న్తిఆదినా నయేన అభిఞ్ఞా చ వుత్తా. తత్థ యం వత్తబ్బం సియా, తం అనుపదవణ్ణనాయ చేవ భావనావిధానేన చ సద్ధిం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౬౯-౭౦) సబ్బసో విత్థారితం. ఇధాపి చ వేరఞ్జకణ్డే చత్తారి రూపావచరఝానాని తిస్సో చ విజ్జా ఆవి భవిస్సన్తి, తస్మా తత్థ యం వత్తబ్బం, తం తత్థేవ వణ్ణయిస్సామ.

నవానుపుబ్బవిహారఛళభిఞ్ఞాప్పభేదేతి ఏత్థ నవానుపుబ్బవిహారా నామ అనుపటిపాటియా సమాపజ్జితబ్బభావతో ఏవంసఞ్ఞితా నిరోధసమాపత్తియా సహ అట్ఠ సమాపత్తియో. ఛళభిఞ్ఞా నామ ఆసవక్ఖయఞాణేన సద్ధిం పఞ్చాభిఞ్ఞాయోతి ఏవం లోకియలోకుత్తరభేదా సబ్బా అభిఞ్ఞాయో. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మేతి ఉత్తరిమనుస్సానం ఝాయీనఞ్చేవ అరియానఞ్చ ధమ్మో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో. అథ వా ఉత్తరి మనుస్సధమ్మాతి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో, మనుస్సధమ్మో నామ దసకుసలకమ్మపథధమ్మో. సో హి వినా భావనామనసికారేన పకతియావ మనుస్సేహి నిబ్బత్తేతబ్బతో మనుస్సత్తభావావహతో వా ‘‘మనుస్సధమ్మో’’తి వుచ్చతి, తతో ఉత్తరి పన ఝానాదీని ‘‘ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో’’తి వేదితబ్బాని. అత్తనా సమసమట్ఠపనేనాతి అహం యత్తకం కాలం యత్తకే వా సమాపత్తివిహారే అభిఞ్ఞాయో చ వళఞ్జేమి, తథా కస్సపోపీతి ఏవం యథావుత్తఉత్తరిమనుస్సధమ్మే అత్తనా సమసమం కత్వా ఠపనేన. ఇదఞ్చ నవానుపుబ్బవిహారఛళభిఞ్ఞాదిభావసామఞ్ఞేన పసంసామత్తం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. న హి ఆయస్మా మహాకస్సపో భగవా వియ దేవసికం చతువీసతికోటిసతసహస్ససఙ్ఖా సమాపత్తియో సమాపజ్జతి, యమకపాటిహారియాదివసేన వా అభిఞ్ఞాయో వళఞ్జేతి. ఏత్థ చ ‘‘ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే అత్తనా సమసమట్ఠపనేనా’’తి ఇదం నిదస్సనమత్తన్తి వేదితబ్బం. తథా హి –

‘‘ఓవద కస్సప భిక్ఖూ, కరోహి కస్సప భిక్ఖూనం ధమ్మిం కథం, అహం వా కస్సప భిక్ఖూ ఓవదేయ్యం త్వం వా, అహం వా కస్సప భిక్ఖూనం ధమ్మిం కథం కరేయ్యం త్వం వా’’తి (సం. ని. ౨.౧౪౯).

ఏవమ్పి అత్తనా సమసమట్ఠానే ఠపేతియేవ, తస్స కిమఞ్ఞం ఆణణ్యం భవిస్సతి అఞ్ఞత్ర ధమ్మవినయసఙ్గాయనాతి అధిప్పాయో. తత్థ ‘‘తస్సాతి తస్స అనుగ్గహస్సా’’తి మజ్ఝిమగణ్ఠిపదే వుత్తం. తస్స మేతి వా అత్థో గహేతబ్బో. పోత్థకేసు హి కత్థచి ‘‘తస్స మే’’తి పాఠోయేవ దిస్సతి, ధమ్మవినయసఙ్గాయనం ఠపేత్వా అఞ్ఞం కిం నామ తస్స మే ఆణణ్యం అణణభావో భవిస్సతీతి అత్థో. ‘‘నను మం భగవా’’తిఆదినా వుత్తమేవత్థం ఉపమావసేన విభావేతి. సకకవచఇస్సరియానుప్పదానేనాతి ఏత్థ చీవరస్స నిదస్సనవసేన కవచస్స గహణం కతం, సమాపత్తియా నిదస్సనవసేన ఇస్సరియం గహితం. కులవంసప్పతిట్ఠాపకన్తి కులవంసస్స కులప్పవేణియా పతిట్ఠాపకం. ‘‘మే సద్ధమ్మవంసప్పతిట్ఠాపకో’’తి నిచ్చసాపేక్ఖత్తా సమాసో దట్ఠబ్బో, మే సద్ధమ్మవంసస్స పతిట్ఠాపకో పవత్తకోతి వుత్తం హోతి. వుత్తవచనమనుస్సరన్తో అనుగ్గహేసీతి చిన్తయన్తో ధమ్మవినయసఙ్గాయనత్థం భిక్ఖూనం ఉస్సాహం జనేసీతి సమ్బన్ధో, ధాతుభాజనదివసే తత్థ సన్నిపతితానం భిక్ఖూనం ఉస్సాహం జనేసీతి అత్థో.

ఇదాని యథావుత్తమత్థం పాళియా విభావేన్తో ఆహ ‘‘యథాహా’’తిఆది. తత్థ ఏకమిదాహన్తి ఏత్థ ఇదన్తి నిపాతమత్తం. ఏకం సమయన్తి చ భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం, ఏకస్మిం సమయేతి వుత్తం హోతి. పావాయాతి పావానగరతో, తత్థ పిణ్డాయ చరిత్వా కుసినారం గమిస్సామీతి అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నోతి వుత్తం హోతి. అద్ధానమగ్గోతి చ దీఘమగ్గో వుచ్చతి. దీఘపరియాయో హేత్థ అద్ధానసద్దో. మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిన్తి గుణమహత్తేనపి సఙ్ఖ్యామహత్తేనపి మహతా. భిక్ఖూనం సఙ్ఘేన భిక్ఖుసఙ్ఘేన, సమణగణేన సద్ధిం ఏకతోతి అత్థో. ‘‘పఞ్చమత్తేహీ’’తిఆదినా సఙ్ఖ్యామహత్తం విభావేతి. మత్త-సద్దో చేత్థ పమాణవచనో ‘‘భోజనే మత్తఞ్ఞుతా’’తిఆదీసు వియ. సబ్బం సుభద్దకణ్డం విత్థారతో వేదితబ్బన్తి సబ్బం సుభద్దకణ్డం ఇధ ఆనేత్వా విత్థారతో దస్సేతబ్బన్తి అధిప్పాయో.

‘‘తతో పరన్తి తతో భిక్ఖూనం ఉస్సాహజననతో పర’’న్తి ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన వుత్తం. మహాగణ్ఠిపదే పన ‘‘తతో పరన్తి సుభద్దకణ్డతో పర’’న్తి వుత్తం. ఇదమేవేత్థ సారతో పచ్చేతబ్బన్తి నో తక్కో. అయమేవ హి ఉస్సాహజననప్పకారో, యదిదం ‘‘హన్ద మయం, ఆవుసో, ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయేయ్యామ, పురే అధమ్మో దిప్పతీ’’తిఆది, తస్మా ఉస్సాహజననతో పరన్తి న వత్తబ్బం హేట్ఠా ఉస్సాహజననప్పకారస్స పాళియం అవుత్తత్తా. అయఞ్హేత్థ పాళిక్కమో –

‘‘అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి, ఏకమిదాహం, ఆవుసో, సమయం పావాయ కుసినారం అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి. అథ ఖ్వాహం, ఆవుసో, మగ్గా ఓక్కమ్మ అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీదిం.

‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో ఆజీవకో కుసినారాయ మన్దారవపుప్ఫం గహేత్వా పావం అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో హోతి. అద్దసం ఖో అహం, ఆవుసో, తం ఆజీవకం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం, దిస్వాన తం ఆజీవకం ఏతదవోచం ‘అపావుసో, అమ్హాకం సత్థారం జానాసీ’తి? ‘ఆమ, ఆవుసో, జానామి. అజ్జ సత్తాహపరినిబ్బుతో సమణో గోతమో, తతో మే ఇదం మన్దారవపుప్ఫం గహితన్తి. తత్రావుసో, యే తే భిక్ఖూ అవీతరాగా, అప్పేకచ్చే బాహా పగ్గయ్హ కన్దన్తి, ఛిన్నపాతం పపతన్తి ఆవట్టన్తి వివట్టన్తి, ‘అతిఖిప్పం భగవా పరినిబ్బుతో, అతిఖిప్పం సుగతో పరినిబ్బుతో, అతిఖిప్పం చక్ఖుం లోకే అన్తరహిత’న్తి. యే పన తే భిక్ఖూ వీతరాగా, తే సతా సమ్పజానా అధివాసేన్తి ‘అనిచ్చా సఙ్ఖారా, తం కుతేత్థ లబ్భా’’’తి.

‘‘అథ ఖ్వాహం, ఆవుసో, తే భిక్ఖూ ఏతదవోచం – ‘అలం, ఆవుసో, మా సోచిత్థ మా పరిదేవిత్థ, నన్వేతం, ఆవుసో, భగవతా పటికచ్చేవ అక్ఖాతం ‘సబ్బేహేవ పియేహి మనాపేహి నానాభావో వినాభావో అఞ్ఞథాభావో. తం కుతేత్థ, ఆవుసో, లబ్భా, యం తం జాతం భూతం సఙ్ఖతం పలోకధమ్మం, తం వత మా పలుజ్జీ’తి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి.

‘‘తేన ఖో పన సమయేన, ఆవుసో, సుభద్దో నామ వుడ్ఢపబ్బజితో తస్సం పరిసాయం నిసిన్నో హోతి. అథ ఖో ఆవుసో సుభద్దో వుడ్ఢపబ్బజితో తే భిక్ఖూ ఏతదవోచ ‘అలం, ఆవుసో, మా సోచిత్థ మా పరిదేవిత్థ, సుముత్తా మయం తేన మహాసమణేన, ఉపద్దుతా చ మయం హోమ’ ‘ఇదం వో కప్పతి, ఇదం వో న కప్పతీ’తి, ‘ఇదాని పన మయం యం ఇచ్ఛిస్సామ, తం కరిస్సామ, యం న ఇచ్ఛిస్సామ, న తం కరిస్సామా’తి. హన్ద మయం ఆవుసో ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయేయ్యామ, పురే అధమ్మో దిప్పతి, ధమ్మో పటిబాహీయతి, అవినయో పురే దిప్పతి, వినయో పటిబాహీయతి, పురే అధమ్మవాదినో బలవన్తో హోన్తి, ధమ్మవాదినో దుబ్బలా హోన్తి, పురే అవినయవాదినో బలవన్తో హోన్తి, వినయవాదినో దుబ్బలా హోన్తీ’’తి.

‘‘‘తేన హి, భన్తే, థేరో భిక్ఖూ ఉచ్చినతూ’తి. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో ఏకేనూనపఞ్చఅరహన్తసతాని ఉచ్చిని. భిక్ఖూ ఆయస్మన్తం మహాకస్సపం ఏతదవోచుం ‘అయం, భన్తే, ఆయస్మా ఆనన్దో కిఞ్చాపి సేక్ఖో, అభబ్బో ఛన్దా దోసా మోహా భయా అగతిం గన్తుం, బహు చానేన భగవతో సన్తికే ధమ్మో చ వినయో చ పరియత్తో. తేన హి, భన్తే, థేరో ఆయస్మన్తమ్పి ఆనన్దం ఉచ్చినతూ’’’తిఆది (చూళవ. ౪౩౭).

తస్మా తతో పరన్తి ఏత్థ సుభద్దకణ్డతో పరన్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. ‘‘సబ్బం సుభద్దకణ్డం విత్థారతో వేదితబ్బ’’న్తి హి ఇమినా ‘‘యం న ఇచ్ఛిస్సామ, న తం కరిస్సామా’’తి ఏతం పరియన్తం సుభద్దకణ్డపాళిం దస్సేత్వా ఇదాని అవసేసం ఉస్సాహజననప్పకారప్పవత్తం పాళిమేవ దస్సేన్తో ‘‘హన్ద మయం ఆవుసో’’తిఆదిమాహ.

తత్థ పురే అధమ్మో దిప్పతీతి ఏత్థ అధమ్మో నామ దసకుసలకమ్మపథధమ్మపటిపక్ఖభూతో అధమ్మో. పురే దిప్పతీతి అపి నామ దిప్పతి. అథ వా యావ అధమ్మో ధమ్మం పటిబాహితుం సమత్థో హోతి, తతో పురేతరమేవాతి అత్థో. ఆసన్నే హి అనాగతే అయం పురేసద్దో. దిప్పతీతి దిప్పిస్సతి. పురే-సద్దయోగేన హి అనాగతత్థే అయం వత్తమానపయోగో యథా ‘‘పురా వస్సతి దేవో’’తి. కేచి పనేత్థ ఏవం వణ్ణయన్తి ‘‘పురేతి పచ్ఛా అనాగతే యథా అద్ధానం గచ్ఛన్తస్స గన్తబ్బమగ్గో ‘పురే’తి వుచ్చతి, తథా ఇధ దట్ఠబ్బ’’న్తి. అవినయోతి పహానవినయసంవరవినయానం పటిపక్ఖభూతో అవినయో. ‘‘వినయవాదినో దుబ్బలా హోన్తీ’’తి ఏవం ఇతి-సద్దోపి ఏత్థ దట్ఠబ్బో, ‘‘తతో పరం ఆహా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. పోత్థకేసు పన కత్థచి ఇతి-సద్దో న దిస్సతి, పాళియం పన దీఘనికాయట్ఠకథాయఞ్చ అత్థేవ ఇతి-సద్దో.

తేన హీతి ఉయ్యోజనత్థే నిపాతో. ఉచ్చిననే ఉయ్యోజేన్తా హి తం మహాకస్సపత్థేరం ఏవమాహంసు. భిక్ఖూ ఉచ్చినతూతి సఙ్గీతియా అనురూపే భిక్ఖూ ఉచ్చినిత్వా గణ్హాతూతి అత్థో. ‘‘సకలనవఙ్గ…పే… పరిగ్గహేసీ’’తి ఏతేన సుక్ఖవిపస్సకఖీణాసవపరియన్తానం యథావుత్తపుగ్గలానం సతిపి ఆగమాధిగమసబ్భావే సహ పటిసమ్భిదాహి తేవిజ్జాదిగుణయుత్తానం ఆగమాధిగమసమ్పత్తియా ఉక్కంసగతత్తా సఙ్గీతియా బహూపకారతం దస్సేతి. తత్థ సకలనవఙ్గసత్థుసాసనపరియత్తిధరేతి సకలం సుత్తగేయ్యాది నవఙ్గం ఏత్థ, ఏతస్స వా అత్థీతి సకలనవఙ్గం, సత్థుసాసనం. అత్థకామేన పరియాపుణితబ్బతో దిట్ఠధమ్మికాదిపురిసత్తపరియత్తభావతో చ పరియత్తీతి తీణి పిటకాని వుచ్చన్తి, తం సకలనవఙ్గసత్థుసాసనసఙ్ఖాతం పరియత్తిం ధారేన్తీతి సకలనవఙ్గసత్థుసాసనపరియత్తిధరా, తాదిసేతి అత్థో. బహూనం నానప్పకారానం కిలేసానం సక్కాయదిట్ఠియా చ అవిహతత్తా తా జనేన్తి, తాహి వా జనితాతి పుథుజ్జనా. దువిధా పుథుజ్జనా అన్ధపుథుజ్జనా కల్యాణపుథుజ్జనాతి. తత్థ యేసం ఖన్ధధాతుఆయతనాదీసు ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాసవనధారణపచ్చవేక్ఖణాని నత్థి, తే అన్ధపుథుజ్జనా. యేసం తాని అత్థి, తే కల్యాణపుథుజ్జనా. తే ఇధ ‘‘పుథుజ్జనా’’తి అధిప్పేతా. సమథభావనాసినేహాభావేన సుక్ఖా లూఖా అసినిద్ధా విపస్సనా ఏతేసన్తి సుక్ఖవిపస్సకా.

తిపిటకసబ్బపరియత్తిప్పభేదధరేతి తిణ్ణం పిటకానం సమాహారో తిపిటకం, తిపిటకసఙ్ఖాతం నవఙ్గాదివసేన అనేకధా భిన్నం సబ్బపరియత్తిప్పభేదం ధారేన్తీతి తిపిటకసబ్బపరియత్తిప్పభేదధరా, తాదిసేతి అత్థో. అను అను తంసమఙ్గీనం భావేతి వడ్ఢేతీతి అనుభావో, అనుభావో ఏవ ఆనుభావో, పభావో. మహన్తో ఆనుభావో యేసం తే మహానుభావా. తేవిజ్జాదిభేదేతి తిస్సో విజ్జాయేవ తేవిజ్జా, తా ఆది యేసం ఛళభిఞ్ఞాదీనం తే తేవిజ్జాదయో, తే భేదా అనేకప్పకారా భిన్నా ఏతేసన్తి తేవిజ్జాదిభేదా, ఖీణాసవా, తాదిసేతి అత్థో. అథ వా తిస్సో విజ్జా ఏతస్స అత్థీతి తేవిజ్జో, సో ఆది యేసం ఛళభిఞ్ఞాదీనం తే తేవిజ్జాదయో, తే భేదా యేసం ఖీణాసవానం తే తేవిజ్జాదిభేదా, తాదిసేతి అత్థో. యే సన్ధాయ ఇదం వుత్తన్తి యే భిక్ఖూ సన్ధాయ ఇదం ‘‘అథ ఖో ఆయస్మా’’తిఆదివచనం సఙ్గీతిక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౪౩౭) వుత్తన్తి అత్థో.

కిస్స పనాతి కస్మా పన. సిక్ఖతీతి సేక్ఖో, అథ వా సిక్ఖనం సిక్ఖా, సాయేవ తస్స సీలన్తి సేక్ఖో. సో హి అపరియోసితసిక్ఖత్తా చ తదధిముత్తత్తా చ ఏకన్తేన సిక్ఖనసీలో న అసేక్ఖో వియ పరినిట్ఠితసిక్ఖో తత్థ పటిపస్సద్ధుస్సాహో, నాపి విస్సట్ఠసిక్ఖో పచురజనో వియ తత్థ అనధిముత్తో. అథ వా అరియాయ జాతియా తీసు సిక్ఖాసు జాతో, తత్థ వా భవోతి సేక్ఖో. అథ వా ఇక్ఖతి ఏతాయాతి ఇక్ఖా, మగ్గఫలసమ్మాదిట్ఠి. సహ ఇక్ఖాయాతి సేక్ఖో. ఉపరిమగ్గత్తయకిచ్చస్స అపరియోసితత్తా సహ కరణీయేనాతి సకరణీయో. అస్సాతి అనేన. అసమ్ముఖా పటిగ్గహితం నామ నత్థీతి నను చ –

‘‘ద్వాసీతి బుద్ధతో గణ్హిం, ద్వే సహస్సాని భిక్ఖుతో;

చతురాసీతి సహస్సాని, యే మే ధమ్మా పవత్తినో’’తి. (థేరగా. ౧౦౨౭) –

వుత్తత్తా కథమేతం యుజ్జతీతి? ద్వే సహస్సాని భిక్ఖుతోతి వుత్తమ్పి భగవతో సన్తికే పటిగ్గహితమేవాతి కత్వా వుత్తన్తి నాయం విరోధో. బహుకారత్తాతి బహుఉపకారత్తా. ఉపకారవచనో హేత్థ కారసద్దో. అస్సాతి భవేయ్య.

అతివియ విస్సత్థోతి అతివియ విస్సాసికో. నన్తి ఆనన్దత్థేరం, ‘‘ఓవదతీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. ఆనన్దత్థేరస్స యేభుయ్యేన నవకాయ పరిసాయ విబ్భమనేన మహాకస్సపత్థేరో ఏవమాహ ‘‘న వాయం కుమారకో మత్తమఞ్ఞాసీ’’తి. తథా హి పరినిబ్బుతే సత్థరి మహాకస్సపత్థేరో సత్థుపరినిబ్బానే సన్నిపతితస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మజ్ఝే నిసీదిత్వా ధమ్మవినయసఙ్గాయనత్థం పఞ్చసతే భిక్ఖూ ఉచ్చినిత్వా ‘‘ఆవుసో, రాజగహే వస్సం వసన్తా ధమ్మవినయం సఙ్గాయేయ్యామ, తుమ్హే పురే వస్సూపనాయికాయ అత్తనో అత్తనో పలిబోధం పచ్ఛిన్దిత్వా రాజగహే సన్నిపతథా’’తి వత్వా అత్తనా రాజగహం గతో. ఆనన్దత్థేరోపి భగవతో పత్తచీవరమాదాయ మహాజనం సఞ్ఞాపేన్తో సావత్థిం గన్త్వా తతో నిక్ఖమ్మ రాజగహం గచ్ఛన్తో దక్ఖిణగిరిస్మిం చారికం చరి. తస్మిం సమయే ఆనన్దత్థేరస్స తింసమత్తా సద్ధివిహారికా యేభుయ్యేన కుమారభూతా ఏకవస్సికదువస్సికభిక్ఖూ చేవ అనుపసమ్పన్నా చ విబ్భమింసు. కస్మా పనేతే పబ్బజితా, కస్మా విబ్భమింసూతి? తేసం కిర మాతాపితరో చిన్తేసుం ‘‘ఆనన్దత్థేరో సత్థువిస్సాసికో అట్ఠ వరే యాచిత్వా ఉపట్ఠహతి, ఇచ్ఛితిచ్ఛితట్ఠానం సత్థారం గహేత్వా గన్తుం సక్కోతి, అమ్హాకం దారకే ఏతస్స సన్తికే పబ్బాజేస్సామ, సో సత్థారం గహేత్వా ఆగమిస్సతి, తస్మిం ఆగతే మయం మహాసక్కారం కాతుం లభిస్సామా’’తి ఇమినా తావ కారణేన నేసం ఞాతకా తే పబ్బాజేసుం. సత్థరి పన పరినిబ్బుతే తేసం సా పత్థనా ఉపచ్ఛిన్నా, అథ నే ఏకదివసేనేవ ఉప్పబ్బాజేసుం.

అథ ఆనన్దత్థేరం దక్ఖిణగిరిస్మిం చారికం చరిత్వా రాజగహమాగతం దిస్వా మహాకస్సపత్థేరో ఏవమాహ ‘‘న వాయం కుమారకో మత్తమఞ్ఞాసీ’’తి. వుత్తఞ్హేతం కస్సపసంయుత్తే –

‘‘అథ కిఞ్చరహి త్వం, ఆవుసో ఆనన్ద, ఇమేహి నవేహి భిక్ఖూహి ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారేహి భోజనే అమత్తఞ్ఞూహి జాగరియం అననుయుత్తేహి సద్ధిం చారికం చరసి, సస్సఘాతం మఞ్ఞే చరసి, కులూపఘాతం మఞ్ఞే చరసి, ఓలుజ్జతి ఖో తే, ఆవుసో ఆనన్ద, పరిసా, పలుజ్జన్తి ఖో తే ఆవుసో నవప్పాయా, న వాయం కుమారకో మత్తమఞ్ఞాసీతి.

‘‘అపి మే భన్తే కస్సప సిరస్మిం పలితాని జాతాని, అథ చ పన మయం అజ్జాపి ఆయస్మతో మహాకస్సపస్స కుమారకవాదా న ముచ్చామాతి. తథా హి పన త్వం, ఆవుసో ఆనన్ద, ఇమేహి నవేహి భిక్ఖూహి ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారేహి భోజనే అమత్తఞ్ఞూహి జాగరియం అననుయుత్తేహి సద్ధిం చారికం చరసి, సస్సఘాతం మఞ్ఞే చరసి, కులూపఘాతం మఞ్ఞే చరసి, ఓలుజ్జతి ఖో తే, ఆవుసో ఆనన్ద, పరిసా, పలుజ్జన్తి ఖో తే ఆవుసో నవప్పాయా, న వాయం కుమారకో మత్తమఞ్ఞాసీ’’తి (సం. ని. ౨.౧౫౪).

తత్థ (సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౧౫౪) సస్సఘాతం మఞ్ఞేచరసీతి సస్సం ఘాతేన్తో వియ ఆహిణ్డసి. కులూపఘాతం మఞ్ఞే చరసీతి కులాని ఉపఘాతేన్తో వియ హనన్తో వియ ఆహనన్తో వియ ఆహిణ్డసి. ఓలుజ్జతీతి పలుజ్జతి భిజ్జతి. పలుజ్జన్తి ఖో తే ఆవుసో నవప్పాయాతి, ఆవుసో, ఏవం ఏతే తుయ్హం పాయేన యేభుయ్యేన నవకా ఏకవస్సికదువస్సికదహరా చేవ సామణేరా చ పలుజ్జన్తి. న వాయం కుమారకో మత్తమఞ్ఞాసీతి అయం కుమారకో అత్తనో పమాణం న వత జానాతీతి థేరం తజ్జేన్తో ఆహ. కుమారకవాదా న ముచ్చామాతి కుమారకవాదతో న ముచ్చామ. తథా హి పన త్వన్తి ఇదమస్స ఏవం వత్తబ్బతాయ కారణదస్సనత్థం వుత్తం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – యస్మా త్వం ఇమేహి నవకేహి భిక్ఖూహి ఇన్ద్రియసంవరరహితేహి సద్ధిం విచరసి, తస్మా కుమారకేహి సద్ధిం చరన్తో ‘‘కుమారకో’’తి వత్తబ్బతం అరహసీతి.

‘‘న వాయం కుమారకో మత్తమఞ్ఞాసీ’’తి ఏత్థ వా-సద్దో పదపూరణే. వా-సద్దో హి ఉపమానసముచ్చయసంసయవవస్సగ్గపదపూరణవికప్పాదీసు బహూసు అత్థేసు దిస్సతి. తథా హేస ‘‘పణ్డితో వాపి తేన సో’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౬౩) ఉపమానే దిస్సతి, సదిసభావేతి అత్థో. ‘‘తం వాపి ధీరా ముని వేదయన్తీ’’తిఆదీసు (సు. ని. ౨౧౩) సముచ్చయే. ‘‘కే వా ఇమే కస్స వా’’తిఆదీసు (పారా. ౨౯౬) సంసయే. ‘‘అయం వా ఇమేసం సమణబ్రాహ్మణానం సబ్బబాలో సబ్బమూళ్హో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౮౧) వవస్సగ్గే. ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౭౦; సం. ని. ౨.౧౩) వికప్పేతి. ఇధ పన పదపూరణే దట్ఠబ్బో. తేనేవ చ ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన వుత్తం ‘‘వాసద్దస్స అత్థుద్ధారం కరోన్తేన ‘న వాయం కుమారకో మత్తమఞ్ఞాసీ’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౧౫౪) పదపూరణే’’తి. అట్ఠకథాయమ్పి (సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౧౫౪) ఏత్తకమేవ వుత్తం ‘‘న వాయం కుమారకో మత్తమఞ్ఞాసీతి అయం కుమారకో అత్తనో పమాణం న వత జానాతీతి థేరం తజ్జేన్తో ఆహా’’తి. ఏత్థాపి వతాతి వచనసిలిట్ఠతాయ వుత్తం. యం పనేత్థ కేనచి వుత్తం ‘‘న వాయన్తి ఏత్థ వాతి విభాసా, అఞ్ఞాసిపి న అఞ్ఞాసిపీతి అత్థో’’తి. తం తస్స మతిమత్తన్తి దట్ఠబ్బం. న హేత్థ అయమత్థో సమ్భవతి, తస్మా అత్తనో పమాణం నాఞ్ఞాసీతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. తత్రాతి ఏవం సతి. ఛన్దాగమనం వియాతి ఏత్థ ఛన్దా ఆగమనం వియాతి పదచ్ఛేదో కాతబ్బో, ఛన్దేన ఆగమనం పవత్తనం వియాతి అత్థో, ఛన్దేన అకత్తబ్బకరణం వియాతి వుత్తం హోతి. ఛన్దం వా ఆగచ్ఛతి సమ్పయోగవసేనాతి ఛన్దాగమనం, తథా పవత్తో అపాయగమనీయో అకుసలచిత్తుప్పాదో. అథ వా అననురూపం గమనం అగమనం, ఛన్దేన అగమనం ఛన్దాగమనం, ఛన్దేన సినేహేన అననురూపం గమనం పవత్తనం అకత్తబ్బకరణం వియాతి వుత్తం హోతి. అసేక్ఖపటిసమ్భిదాప్పత్తేతి అసేక్ఖభూతా పటిసమ్భిదా అసేక్ఖపటిసమ్భిదా, తం పత్తే, పటిలద్ధఅసేక్ఖపటిసమ్భిదేతి అత్థో. అనుమతియాతి అనుఞ్ఞాయ, యాచనాయాతి వుత్తం హోతి.

‘‘కిఞ్చాపి సేక్ఖో’’తి ఇదం న సేక్ఖానం అగతిగమనసబ్భావేన వుత్తం, అసేక్ఖానంయేవ పన ఉచ్చినితత్తాతి దట్ఠబ్బం. పఠమమగ్గేనేవ హి చత్తారి అగతిగమనాని పహీయన్తి, తస్మా కిఞ్చాపి సేక్ఖో, తథాపి థేరో ఆయస్మన్తమ్పి ఆనన్దం ఉచ్చినతూతి ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. న పన కిఞ్చాపి సేక్ఖో, తథాపి అభబ్బో అగతిం గన్తున్తి యోజేతబ్బం. ‘‘అభబ్బో’’తిఆదినా పన ధమ్మసఙ్గీతియా తస్స అరహభావం దస్సేన్తా విజ్జమానే గుణే కథేన్తి. తత్థ ఛన్దాతి ఛన్దేన, సినేహేనాతి అత్థో. అగతిం గన్తున్తి అగన్తబ్బం గన్తుం, అకత్తబ్బం కాతున్తి వుత్తం హోతి. ఇమాని పన చత్తారి అగతిగమనాని భణ్డభాజనీయే చ వినిచ్ఛయట్ఠానే చ లబ్భన్తి. తత్థ భణ్డభాజనీయే తావ అత్తనో భారభూతానం భిక్ఖూనం అమనాపే భణ్డే సమ్పత్తే తం పరివత్తిత్వా మనాపం దేన్తో ఛన్దాగతిం గచ్ఛతి నామ. అత్తనో పన అభారభూతానం మనాపే భణ్డే సమ్పత్తే తం పరివత్తిత్వా అమనాపం దేన్తో దోసాగతిం గచ్ఛతి నామ. భణ్డేసు భాజనీయవత్థుఞ్చ ఠితికఞ్చ అజానన్తో మోహాగతిం గచ్ఛతి నామ. ముఖరానం వా రాజాదినిస్సితానం వా ‘‘ఇమే మే అమనాపే భణ్డే దిన్నే అనత్థం కరేయ్యు’’న్తి భయేన పరివత్తిత్వా మనాపం దేన్తో భయాగతిం గచ్ఛతి నామ. యో పన ఏవం న గచ్ఛతి, సబ్బేసం తులాభూతో పమాణభూతో మజ్ఝత్తోవ హుత్వా యం యస్స పాపుణాతి, తదేవ తస్స దేతి, అయం చతుబ్బిధమ్పి అగతిం న గచ్ఛతి నామ. వినిచ్ఛయట్ఠానే పన అత్తనో భారభూతస్స గరుకాపత్తిం లహుకాపత్తిం కత్వా కథేన్తో ఛన్దాగతిం గచ్ఛతి నామ. ఇతరస్స లహుకాపత్తిం గరుకాపత్తిం కత్వా కథేన్తో దోసాగతిం గచ్ఛతి నామ. ఆపత్తివుట్ఠానం పన సముచ్చయక్ఖన్ధకఞ్చ అజానన్తో మోహాగతిం గచ్ఛతి నామ. ముఖరస్స వా రాజపూజితస్స వా ‘‘అయం మే గరుకం కత్వా ఆపత్తిం కథేన్తస్స అనత్థమ్పి కరేయ్యా’’తి గరుకమేవ లహుకాపత్తిం కథేన్తో భయాగతిం గచ్ఛతి నామ. యో పన సబ్బేసం యథాభూతమేవ కథేసి, అయం చతుబ్బిధమ్పి అగతిగమనం న గచ్ఛతి నామ. థేరోపి తాదిసో చతున్నమ్పి అగతిగమనానం పఠమమగ్గేనేవ పహీనత్తా, తస్మా సఙ్గాయనవసేన ధమ్మవినయవినిచ్ఛయే సమ్పత్తే ఛన్దాదివసేన అఞ్ఞథా అకథేత్వా యథాభూతమేవ కథేతీతి వుత్తం ‘‘అభబ్బో…పే… అగతిం గన్తు’’న్తి. పరియత్తోతి అధీతో, ఉగ్గహితోతి అత్థో.

ఉచ్చినితేనాతి ఉచ్చినిత్వా గహితేన. ఏతదహోసీతి ఏతం పరివితక్కనం అహోసి. రాజగహం ఖో మహాగోచరన్తి ఏత్థ ‘‘రాజగహన్తి రాజగహసామన్తం గహేత్వా వుత్త’’న్తి చూళగణ్ఠిపదే మజ్ఝిమగణ్ఠిపదే చ వుత్తం. గావో చరన్తి ఏత్థాతి గోచరో, గోచరో వియ గోచరో, భిక్ఖాచరణట్ఠానం. సో మహన్తో అస్స, ఏత్థాతి వా మహాగోచరం, రాజగహం. థావరకమ్మన్తి చిరట్ఠాయికమ్మం. విసభాగపుగ్గలో సుభద్దసదిసో. ఉక్కోటేయ్యాతి నివారేయ్యాతి అత్థో. ఞత్తిదుతియేన కమ్మేన సావేసీతి –

‘‘సుణాతు మే, ఆవుసో, సఙ్ఘో, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఇమాని పఞ్చ భిక్ఖుసతాని సమ్మన్నేయ్య ‘రాజగహే వస్సం వసన్తాని ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయితుం, న అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి రాజగహే వస్సం వసితబ్బ’న్తి, ఏసా ఞత్తి.

‘‘సుణాతు మే, ఆవుసో, సఙ్ఘో, సఙ్ఘో ఇమాని పఞ్చ భిక్ఖుసతాని సమ్మన్నతి ‘రాజగహే వస్సం వసన్తాని ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయితుం, న అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి రాజగహే వస్సం వసితబ్బ’న్తి, యస్సాయస్మతో ఖమతి ఇమేసం పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం సమ్ముతి ‘రాజగహే వస్సం వసన్తానం ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయితుం, న అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి రాజగహే వస్సం వసితబ్బ’న్తి, సో తుణ్హస్స. యస్స నక్ఖమతి, సో భాసేయ్య.

‘‘సమ్మతాని సఙ్ఘేన ఇమాని పఞ్చ భిక్ఖుసతాని ‘రాజగహే వస్సం వసన్తాని ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయితుం, న అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి రాజగహే వస్సం వసితబ్బ’న్తి, ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి (చూళవ. ౪౩౭) –

ఏవం ఞత్తిదుతియేన కమ్మేన సావేసి. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘తం సఙ్గీతిక్ఖన్ధకే వుత్తనయేనేవ ఞాతబ్బ’’న్తి.

అయం పన కమ్మవాచా తథాగతస్స పరినిబ్బానతో ఏకవీసతిమే దివసే కతా. వుత్తఞ్హేతం దీఘనికాయట్ఠకథాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.పఠమసఙ్గీతికథా) ‘‘అయం పన కమ్మవాచా తథాగతస్స పరినిబ్బానతో ఏకవీసతిమే దివసే కతా. భగవా హి విసాఖపుణ్ణమాయం పచ్చూససమయే పరినిబ్బుతో, అథస్స సత్తాహం సువణ్ణవణ్ణం సరీరం గన్ధమాలాదీహి పూజయింసు. ఏవం సత్తాహం సాధుకీళనదివసా నామ అహేసుం. తతో సత్తాహం చితకాయ అగ్గినా ఝాయి, సత్తాహం సత్తిపఞ్జరం కత్వా సన్థాగారసాలాయం ధాతుపూజం కరింసూతి ఏకవీసతి దివసా గతా. జేట్ఠమూలసుక్కపక్ఖపఞ్చమియం పన ధాతుయో భాజయింసు. ఏతస్మిం ధాతుభాజనదివసే సన్నిపతితస్స మహాభిక్ఖుసఙ్ఘస్స సుభద్దేన వుడ్ఢపబ్బజితేన కతం అనాచారం ఆరోచేత్వా వుత్తనయేనేవ భిక్ఖూ ఉచ్చినిత్వా అయం కమ్మవాచా కతా. ఇమఞ్చ పన కమ్మవాచం కత్వా థేరో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి ‘ఆవుసో ఇదాని తుమ్హాకం చత్తాలీసదివసా ఓకాసో, తతో పరం అయం నామ నో పలిబోధో అత్థీతి వత్తుం న లబ్భా, తస్మా ఏత్థన్తరే యస్స రోగపలిబోధో వా ఆచరియుపజ్ఝాయపలిబోధో వా మాతాపితుపలిబోధో వా అత్థి, పత్తం వా పన పచితబ్బం చీవరం వా కాతబ్బం, సో తం పలిబోధం ఛిన్దిత్వా కరణీయం కరోతూ’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా థేరో అత్తనో పఞ్చసతాయ పరిసాయ పరివుతో రాజగహం గతో, అఞ్ఞేపి మహాథేరా అత్తనో అత్తనో పరివారం గహేత్వా సోకసల్లసమప్పితం మహాజనం అస్సాసేతుకామా తం తం దిసం పక్కన్తా. పుణ్ణత్థేరో పన సత్తసతభిక్ఖుపరివారో ‘తథాగతస్స పరినిబ్బానట్ఠానం ఆగతాగతం మహాజనం అస్సాసేస్సామీ’తి కుసినారాయమేవ అట్ఠాసి. ఆయస్మా ఆనన్దో యథా పుబ్బే అపరినిబ్బుతస్స, ఏవం పరినిబ్బుతస్సపి భగవతో సయమేవ పత్తచీవరమాదాయ పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం యేన సావత్థి తేన చారికం పక్కామి. గచ్ఛతో పనస్స పరివారా భిక్ఖూ గణనపథం వీతివత్తా’’తి. తస్మా తథాగతస్స పరినిబ్బానతో తీసు సత్తాహేసు అతిక్కన్తేసు ఏకవీసతిమే దివసే ఇమం కమ్మవాచం సావేత్వా థేరో రాజగహం పక్కన్తోతి వేదితబ్బం.

యది ఏవం కస్మా పన ఇధ మఙ్గలసుత్తట్ఠకథాయఞ్చ (ఖు. పా. అట్ఠ. ౫.పఠమమహాసఙ్గీతికథా) ‘‘సత్తసు సాధుకీళనదివసేసు సత్తసు చ ధాతుపూజాదివసేసు వీతివత్తేసూ’’తి వుత్తం? సత్తసు ధాతుపూజాదివసేసు గహితేసు తదవినాభావతో మజ్ఝే చితకాయ ఝాపనసత్తాహమ్పి గహితమేవాతి కత్వా విసుం న వుత్తం వియ దిస్సతి. యది ఏవం అథ కస్మా ‘‘అడ్ఢమాసో అతిక్కన్తో, దియడ్ఢమాసో సేసో’’తి చ వుత్తన్తి? నాయం దోసో. అప్పకఞ్హి ఊనమధికం వా గణనూపగం న హోతి, తస్మా సముదాయో అప్పకేన అధికోపి అనధికో వియ హోతీతి కత్వా అడ్ఢమాసతో అధికేపి పఞ్చ దివసే ‘‘అడ్ఢమాసో అతిక్కన్తో’’తి వుత్తం ‘‘ద్వాసీతిఖన్ధకవత్తానం కత్థచి అసీతిఖన్ధకవత్తానీ’’తి వచనం వియ. తథా అప్పకేన ఊనోపి చ సముదాయో అనూనో వియ హోతీతి కత్వా ‘‘దియడ్ఢమాసతో ఊనేపి పఞ్చ దివసే దియడ్ఢమాసో సేసో’’తి చ వుత్తం. సతిపట్ఠానవిభఙ్గట్ఠకథాయఞ్హి (విభ. అట్ఠ. ౩౫౬) ఛమాసతో ఊనేపి అడ్ఢమాసే ‘‘ఛ మాసే సజ్ఝాయో కాతబ్బో’’తి వుత్తవచనం వియ. తత్థ హి తచపఞ్చకాదీసు చతూసు పఞ్చకేసు ద్వీసు చ ఛక్కేసు ఏకేకస్మిం అనులోమతో పఞ్చాహం, పటిలోమతో పఞ్చాహం, అనులోమపటిలోమతో పఞ్చాహం, తథా పురిమపురిమేహి పఞ్చకఛక్కేహి సద్ధిం అనులోమతో పఞ్చాహం, పటిలోమతో పఞ్చాహం, అనులోమపటిలోమతో పఞ్చాహన్తి ఏవం విసుం తిపఞ్చాహం ఏకతో తిపఞ్చాహఞ్చ సజ్ఝాయం కత్వా ఛమాసం సజ్ఝాయో కాతబ్బోతి వచనం వియ. తత్థ హి వక్కపఞ్చకాదీసు తీసు పఞ్చకేసు ద్వీసు చ ఛక్కేసు విసుం హేట్ఠిమేహి ఏకతో చ సజ్ఝాయే పఞ్చన్నం పఞ్చన్నం పఞ్చకానం వసేన పఞ్చమాసపరిపుణ్ణా లబ్భన్తి, తచపఞ్చకే పన విసుం తిపఞ్చాహమేవాతి అడ్ఢమాసోయేవేకో లబ్భతీతి అడ్ఢమాసాధికపఞ్చమాసా లబ్భన్తి.

ఏవం సతి యథా తత్థ అడ్ఢమాసే ఊనేపి మాసపరిచ్ఛేదేన పరిచ్ఛిజ్జమానే సజ్ఝాయే ఛ మాసా పరిచ్ఛేదకా హోన్తీతి పరిచ్ఛిజ్జమానస్స సజ్ఝాయస్స సత్తమాసాదిమాసన్తరగమననివారణత్థం ఛమాసగ్గహణం కతం, న సకలఛమాసే సజ్ఝాయప్పవత్తిదస్సనత్థం, ఏవమిధాపి మాసవసేన కాలే పరిచ్ఛిజ్జమానే ఊనేపి పఞ్చదివసే దియడ్ఢమాసో పరిచ్ఛేదకో హోతీతి పరిచ్ఛిజ్జమానస్స కాలస్స ద్విమాసాదిమాసన్తరగమననివారణత్థం ‘‘దియడ్ఢమాసో సేసో’’తి దియడ్ఢమాసగ్గహణం కతన్తి ఏవమేత్థ అత్థో గహేతబ్బో. అఞ్ఞథా చ అట్ఠకథావచనానం అఞ్ఞమఞ్ఞవిరోధో ఆపజ్జతి. ఏకాహమేవ వా భగవతో సరీరం చితకాయ ఝాయీతి ఖుద్దకభాణకానం అధిప్పాయోతి గహేతబ్బం. ఏవఞ్హి సతి పరినిబ్బానతో సత్తసు సాధుకీళనదివసేసు వీతివత్తేసు అట్ఠమియం చితకాయ భగవతో సరీరం ఝాపేత్వా తతో పరం సత్తసు దివసేసు ధాతుపూజం అకంసూతి అడ్ఢమాసో అతిక్కన్తో, గిమ్హానం దియడ్ఢో చ మాసో సేసో హోతి. పరినిబ్బానసుత్తన్తపాళియమ్పి హి చితకాయ ఝాపనసత్తాహం న ఆగతం, ద్వేయేవ సత్తాహాని ఆగతాని, ఉపపరిక్ఖిత్వా పన యం రుచ్చతి, తం గహేతబ్బం. ఇతో అఞ్ఞేన వా పకారేన యథా న విరుజ్ఝతి, తథా కారణం పరియేసితబ్బం. యం పనేత్థ కేనచి వుత్తం ‘‘అడ్ఢమాసో అతిక్కన్తోతి ఏత్థ ఏకో దివసో నట్ఠో. సో పాటిపదదివసో కోలాహలదివసో నామ, తస్మా ఇధ న గహితో’’తి. తం న సున్దరం పరినిబ్బానసుత్తన్తపాళియం పాటిపదదివసతోయేవ పట్ఠాయ సత్తాహస్స వుత్తత్తా అట్ఠకథాయఞ్చ పరినిబ్బానదివసేనపి సద్ధిం తిణ్ణం సత్తాహానం గహితత్తా. తథా హి పరినిబ్బానదివసేన సద్ధిం తిణ్ణం సత్తాహానం గహితత్తా జేట్ఠమూలసుక్కపఞ్చమీ ఏకవీసతిమో దివసో హోతి.

సత్తసు సాధుకీళనదివసేసూతి ఏత్థ సాధుకీళనం నామ సంవేగవత్థుం కిత్తేత్వా కిత్తేత్వా అనిచ్చతాపటిసంయుత్తాని గీతాని గాయిత్వా పూజావసేన కీళనతో సున్దరం కీళనన్తి సాధుకీళనం. అథ వా సపరహితసాధనట్ఠేన సాధు, తేసం సంవేగవత్థుం కిత్తేత్వా కిత్తేత్వా కీళనం సాధుకీళనం, ఉళారపుఞ్ఞపసవనతో సమ్పరాయికత్థావిరోధికీళావిహారోతి అత్థో. ఏత్థ చ పురిమస్మిం సత్తాహే సాధుకీళాయ ఏకదేసేన కతత్తా సాధుకీళనదివసా నామ తే జాతా. విసేసతో పన ధాతుపూజాదివసేసుయేవ సాధుకీళనం అకంసు. తతోయేవ చ మహాపరినిబ్బానసుత్తన్తపాళియం –

‘‘అథ ఖో కోసినారకా మల్లా భగవతో సరీరాని సత్తాహం సన్థాగారే సత్తిపఞ్జరం కరిత్వా ధనుపాకారం పరిక్ఖిపాపేత్వా నచ్చేహి గీతేహి వాదితేహి మాలేహి గన్ధేహి సక్కరింసు గరుం కరింసు మానేసుం పూజేసు’’న్తి (దీ. ని. ౨.౨౩౫).

ఏతస్స అట్ఠకథాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౩౫) వుత్తం –

‘‘కస్మా పనేతే ఏవమకంసూతి? ఇతో పురిమేసు ద్వీసు సత్తాహేసు తే భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఠాననిసజ్జోకాసం కరోన్తా ఖాదనీయభోజనీయాదీని సంవిదహన్తా సాధుకీళికాయ ఓకాసం న లభింసు. తతో నేసం అహోసి ‘ఇమం సత్తాహం సాధుకీళితం కీళిస్సామ, ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి, యం అమ్హాకం పమత్తభావం ఞత్వా కోచిదేవ ఆగన్త్వా ధాతుయో గణ్హేయ్య, తస్మా ఆరక్ఖం ఠపేత్వా కీళిస్సామా’తి, తేన తే ఏవమకంసూ’’తి.

తస్మా విసేసతో సాధుకీళికా ధాతుపూజాదివసేసుయేవాతి దట్ఠబ్బం. తే పన ధాతుపూజాయ కతత్తా ‘‘ధాతుపూజాదివసా’’తి పాకటా జాతాతి ఆహ ‘‘సత్తసు చ ధాతుపూజాదివసేసూ’’తి. ఉపకట్ఠాతి ఆసన్నా. వస్సం ఉపనేన్తి ఉపగచ్ఛన్తి ఏత్థాతి వస్సూపనాయికా. ఏకం మగ్గం గతోతి చారికం చరిత్వా మహాజనం అస్సాసేతుం ఏకేన మగ్గేన గతో. ఏవం అనురుద్ధత్థేరాదయోపి తేసు తేసు జనపదేసు చారికం చరిత్వా మహాజనం అస్సాసేన్తా గతాతి దట్ఠబ్బం. యేన సావత్థి, తేన చారికం పక్కామీతి యత్థ సావత్థి, తత్థ చారికం పక్కామి, యేన వా దిసాభాగేన సావత్థి పక్కమితబ్బా హోతి, తేన దిసాభాగేన చారికం పక్కామీతి అత్థో.

తత్రాతి తస్సం సావత్థియం. సుదన్తి నిపాతమత్తం. అనిచ్చతాదిపటిసంయుత్తాయాతి ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తిఆదినయప్పవత్తాయ. అసముచ్ఛిన్నతణ్హానుసయత్తా అవిజ్జాతణ్హాభిసఙ్ఖతేన కమ్మునా భవయోనిగతిఠితిసత్తావాసేసు ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతం అత్తభావం జనేతి అభినిబ్బత్తేతీతి జనో, కిలేసే జనేతి, అజని, జనిస్సతీతి వా జనో, మహన్తో జనోతి మహాజనో, తం మహాజనం, బహుజనన్తి అత్థో. సఞ్ఞాపేత్వాతి సమస్సాసేత్వా. గన్ధకుటియా ద్వారం వివరిత్వాతి పరిభోగచేతియభావతో గన్ధకుటిం వన్దిత్వా గన్ధకుటియా ద్వారం వివరీతి వేదితబ్బం. తేనేవ దీఘనికాయట్ఠకథాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా) ‘‘గన్ధకుటిం వన్దిత్వా’’తి వుత్తం. మిలాతం మాలాకచవరం మిలాతమాలాకచవరం. యథాఠానే ఠపేత్వాతి పఠమఠితట్ఠానం అనతిక్కమిత్వా యథాఠితట్ఠానేయేవ ఠపేత్వాతి అత్థో. భగవతో ఠితకాలే కరణీయం వత్తం సబ్బమకాసీతి సేనాసనే కత్తబ్బవత్తం సన్ధాయ వుత్తం. కరోన్తో చ న్హానకోట్ఠకే సమ్మజ్జనఉదకూపట్ఠానాదికాలేసు గన్ధకుటిం గన్త్వా ‘‘నను భగవా అయం తుమ్హాకం న్హానకాలో, అయం ధమ్మదేసనాకాలో, అయం భిక్ఖూనం ఓవాదదానకాలో, అయం సీహసేయ్యం కప్పనకాలో, అయం ముఖధోవనకాలో’’తిఆదినా నయేన పరిదేవమానోవ అకాసి. తమేనం అఞ్ఞతరా దేవతా ‘‘భన్తే ఆనన్ద, తుమ్హే ఏవం పరిదేవమానా కథం అఞ్ఞే అస్సాసయిస్సథా’’తి సంవేజేసి. సో తస్సా వచనేన సంవిగ్గహదయో సన్థమ్భిత్వా తథాగతస్స పరినిబ్బానతో పభుతి ఠాననిసజ్జబహులతాయ ఉస్సన్నధాతుకం కాయం సమస్సాసేతుం ఖీరవిరేచనం పివి. ఇదాని తం దస్సేన్తో ‘‘అథ థేరో’’తిఆదిమాహ.

ఉస్సన్నధాతుకన్తి ఉపచితసేమ్హాదిధాతుకం కాయం. సమస్సాసేతున్తి సన్తప్పేతుం. దుతియదివసేతి దేవతాయ సంవేజితదివసతో. ‘‘జేతవనవిహారం పవిట్ఠదివసతో వా దుతియదివసే’’తి వదన్తి. విరిచ్చతి ఏతేనాతి విరేచనం, ఓసధపరిభావితం ఖీరమేవ విరేచనన్తి ఖీరవిరేచనం. యం సన్ధాయాతి యం భేసజ్జపానం సన్ధాయ. అఙ్గసుభతాయ సుభోతి ఏవం లద్ధనామత్తా సుభేన మాణవేన. పహితం మాణవకన్తి ‘‘సత్థా పరినిబ్బుతో ఆనన్దత్థేరో కిరస్స పత్తచీవరం గహేత్వా ఆగతో, మహాజనో చ తం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమతీ’’తి సుత్వా ‘‘విహారం ఖో పన గన్త్వా మహాజనమజ్ఝే న సక్కా సుఖేన పటిసన్థారం వా కాతుం ధమ్మకథం వా సోతుం, గేహం ఆగతంయేవ నం దిస్వా సుఖేన పటిసన్థారం కరిస్సామి, ఏకా చ మే కఙ్ఖా అత్థి, తమ్పి నం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా సుభేన మాణవేన పేసితం మాణవకం. ఏతదవోచాతి ఏతం ‘‘అకాలో ఖో’’తిఆదికం ఆనన్దత్థేరో అవోచ. అకాలో ఖోతి అజ్జ గన్తుం యుత్తకాలో న హోతి. కస్మాతి చే ఆహ ‘‘అత్థి మే అజ్జా’’తిఆది. భేసజ్జమత్తాతి అప్పమత్తకం భేసజ్జం. అప్పత్థో హి అయం మత్తాసద్దో ‘‘మత్తా సుఖపరిచ్చాగా’’తిఆదీసు వియ.

దుతియదివసేతి ఖీరవిరేచనం పీతదివసతో దుతియదివసే. చేతకత్థేరేనాతి చేతియరట్ఠే జాతత్తా ‘‘చేతకో’’తి ఏవంలద్ధనామేన. సుభేన మాణవేన పుట్ఠోతి ‘‘యేసు ధమ్మేసు భవం గోతమో ఇమం లోకం పతిట్ఠాపేసి, తే తస్స అచ్చయేన నట్ఠా ను ఖో, ధరన్తి, సచే ధరన్తి, ఆనన్దో జానిస్సతి, హన్ద నం పుచ్ఛామీ’’తి ఏవం చిన్తేత్వా ‘‘యేసం సో భవం గోతమో ధమ్మానం వణ్ణవాదీ అహోసి, యత్థ చ ఇమం జనతం సమాదపేసి నివేసేసి పతిట్ఠాపేసి, కతమేసానం ఖో భో ఆనన్ద ధమ్మానం సో భవం గోతమో వణ్ణవాదీ అహోసీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౪౪౮) సుభేన మాణవేన పుట్ఠో. అథస్స థేరో తీణి పిటకాని సీలక్ఖన్ధాదీహి తీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహేత్వా దస్సేన్తో ‘‘తిణ్ణం ఖో, మాణవ, ఖన్ధానం సో భగవా వణ్ణవాదీ’’తిఆదినా సుభసుత్తమభాసి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘దీఘనికాయే సుభసుత్తం నామ దసమం సుత్తమభాసీ’’తి.

ఖణ్డఫుల్లపటిసఙ్ఖరణన్తి ఏత్థ ఖణ్డన్తి ఛిన్నం. ఫుల్లన్తి భిన్నం. తేసం పటిసఙ్ఖరణం పున సమ్మా పాకతికకరణం, అభినవకరణన్తి వుత్తం హోతి. రాజగహన్తి ఏవంనామకం నగరం. తఞ్హి మన్ధతుమహాగోవిన్దాదీహి పరిగ్గహితత్తా ‘‘రాజగహ’’న్తి వుచ్చతి. ఛడ్డితపతితఉక్లాపాతి ఛడ్డితా చ పతితా చ ఉక్లాపా చ అహేసున్తి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – భగవతో పరినిబ్బానట్ఠానం గచ్ఛన్తేహి భిక్ఖూహి ఛడ్డితా విస్సట్ఠా, తతోయేవ చ ఉపచికాదీహి ఖాదితత్తా ఇతో చితో చ పతితా, సమ్మజ్జనాభావేన ఆకిణ్ణకచవరత్తా ఉక్లాపా చ అహేసున్తి. ఇమమేవత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భగవతో హీ’’తిఆది. పరిచ్ఛేదవసేన వేణియతి దిస్సతీతి పరివేణం. తత్థాతి తేసు విహారేసు. ఖణ్డఫుల్లపటిసఙ్ఖరణన్తి ఇమినా సమ్బన్ధో. పఠమం మాసన్తి వస్సానస్స పఠమం మాసం, అచ్చన్తసంయోగే చేతం ఉపయోగవచనం. సేనాసనవత్తానం పఞ్ఞత్తత్తా సేనాసనక్ఖన్ధకే చ సేనాసనపటిబద్ధానం బహూనం వచనతో ‘‘భగవతా…పే… వణ్ణిత’’న్తి వుత్తం.

దుతియదివసేతి ‘‘ఖణ్డఫుల్లపటిసఙ్ఖరణం కరోమా’’తి చిన్తితదివసతో దుతియదివసే. సో చ వస్సూపనాయికదివసతో దుతియదివసోతి వేదితబ్బో. తే హి థేరా ఆసాళ్హీపుణ్ణమాయ ఉపోసథం కత్వా పాటిపదే సన్నిపతిత్వా వస్సం ఉపగన్త్వా ఏవం చిన్తేసుం. అజాతసత్తు రాజాతి అజాతో హుత్వా పితునో పచ్చత్థికో జాతోతి ‘‘అజాతసత్తూ’’తి లద్ధవోహారో రాజా. తస్మిం కిర కుచ్ఛిగతే దేవియా ఏవరూపో దోహళో ఉప్పజ్జి ‘‘అహో వతాహం రఞ్ఞో దక్ఖిణబాహుతో లోహితం పివేయ్య’’న్తి. అథ తస్సా కథేతుం అసక్కోన్తియా కిసభావం దుబ్బణ్ణభావఞ్చ దిస్వా రాజా సయమేవ పుచ్ఛిత్వా ఞత్వా చ వేజ్జే పక్కోసాపేత్వా సువణ్ణసత్థకేన బాహుం ఫాలేత్వా సువణ్ణసరకేన లోహితం గహేత్వా ఉదకేన సమ్భిన్దిత్వా పాయేసి. నేమిత్తకా తం సుత్వా ‘‘ఏస గబ్భో రఞ్ఞో సత్తు భవిస్సతి, ఇమినా రాజా హఞ్ఞిస్సతీ’’తి బ్యాకరింసు, తస్మా ‘‘అజాతోయేవ రఞ్ఞో సత్తు భవిస్సతీ’’తి నేమిత్తకేహి నిద్దిట్ఠత్తా అజాతసత్తు నామ జాతో. కిన్తి కారణపుచ్ఛనత్థే నిపాతో, కస్మాతి అత్థో. పటివేదేసున్తి నివేదేసుం, జానాపేసున్తి అత్థో. విస్సత్థాతి నిరాసఙ్కచిత్తా. ఆణాచక్కన్తి ఆణాయేవ అప్పటిహతవుత్తియా పవత్తనట్ఠేన చక్కన్తి ఆణాచక్కం. సన్నిసజ్జట్ఠానన్తి సన్నిపతిత్వా నిసీదనట్ఠానం.

రాజభవనవిభూతిన్తి రాజభవనసమ్పత్తిం. అవహసన్తమివాతి అవహాసం కురుమానం వియ. సిరియా నికేతమివాతి సిరియా వసనట్ఠానమివ. ఏకనిపాతతిత్థమివ చ దేవమనుస్సనయనవిహఙ్గానన్తి ఏకస్మిం పానీయతిత్థే సన్నిపతన్తా పక్ఖినో వియ సబ్బేసం జనానం చక్ఖూని మణ్డపేయేవ నిపతన్తీతి దేవమనుస్సానం నయనసఙ్ఖాతవిహఙ్గానం ఏకనిపాతతిత్థమివ చ. లోకరామణేయ్యకమివ సమ్పిణ్డితన్తి ఏకత్థ సమ్పిణ్డితం రాసికతం లోకే రమణీయభావం వియ. యది లోకే విజ్జమానం రమణీయత్తం సబ్బమేవ ఆనేత్వా ఏకత్థ సమ్పిణ్డితం సియా, తం వియాతి వుత్తం హోతి. ‘‘దట్ఠబ్బసారమణ్డన్తి ఫేగ్గురహితసారం వియ కసటవినిముత్తం పసన్నభూతం వియ చ దట్ఠబ్బేసు దట్ఠుం అరహరూపేసు సారభూతం పసన్నభూతఞ్చా’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. దట్ఠబ్బో దస్సనీయో సారభూతో విసిట్ఠతరో మణ్డో మణ్డనం అలఙ్కారో ఏతస్సాతి దట్ఠబ్బసారమణ్డో, మణ్డపోతి ఏవమేత్థ అత్థో గహేతబ్బోతి అమ్హాకం ఖన్తి, ఉపపరిక్ఖిత్వా యుత్తతరం గహేతబ్బం. మణ్డం సూరియరస్మిం పాతి నివారేతీతి మణ్డపో. వివిధ…పే… చారువితానన్తి ఏత్థ కుసుమదామాని చ తాని ఓలమ్బకాని చాతి కుసుమదామఓలమ్బకాని. ఏత్థ చ విసేసనస్స పరనిపాతో దట్ఠబ్బో, ఓలమ్బకకుసుమదామానీతి అత్థో. తాని వివిధాని అనేకప్పకారాని వినిగ్గలన్తం వమేన్తం నిక్ఖామేన్తమివ చారు సోభనం వితానం ఏత్థాతి వివిధకుసుమదామఓలమ్బకవినిగ్గలన్తచారువితానో, మణ్డపో, తం అలఙ్కరిత్వాతి యోజేతబ్బం. రతనవిచిత్రమణికఓట్టిమతలమివాతి నానాపుప్ఫూపహారవిచిత్తసుపరినిట్ఠితభూమికమ్మత్తాయేవ నానారతనేహి విచిత్తభూతమణికోట్టిమతలమివాతి అత్థో. ఏత్థ చ రతనవిచిత్తగ్గహణం నానాపుప్ఫూపహారవిచిత్తతాయ నిదస్సనం, మణికోట్టిమతలగ్గహణం సుపరినిట్ఠితభూమిపరికమ్మతాయాతి వేదితబ్బం. మణియో కోట్టేత్వా కతతలత్తా మణికోట్టనేన నిబ్బత్తతలన్తి మణికోట్టిమతలం. నన్తి మణ్డపం. పుప్ఫూపహారో పుప్ఫపూజా. ఉత్తరాభిముఖన్తి ఉత్తరదిసాభిముఖం. ఆసనారహన్తి నిసీదనారహం. దన్తఖచితన్తి దన్తేహి రచితం, దన్తేహి కతన్తి వుత్తం హోతి. ఏత్థాతి ఆసనే. నిట్ఠితం భన్తే మమ కిచ్చన్తి మయా కత్తబ్బకిచ్చం నిట్ఠితన్తి అత్థో.

తస్మిం పన దివసే ఏకచ్చే భిక్ఖూ ఆయస్మన్తం ఆనన్దం సన్ధాయ ఏవమాహంసు ‘‘ఇమస్మిం భిక్ఖుసఙ్ఘే ఏకో భిక్ఖు విస్సగన్ధం వాయన్తో విచరతీ’’తి. థేరో తం సుత్వా ‘‘ఇమస్మిం భిక్ఖుసఙ్ఘే అఞ్ఞో విస్సగన్ధం వాయన్తో విచరణకభిక్ఖు నామ నత్థి, అద్ధా ఏతే మం సన్ధాయ వదన్తీ’’తి సంవేగం ఆపజ్జి. ఏకచ్చే నం ఆహంసుయేవ ‘‘స్వే, ఆవుసో, సన్నిపాతో’’తిఆది. ఇదాని తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భిక్ఖూ ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆహంసూ’’తిఆది. తేనాతి తస్మా. ఆవజ్జేసీతి ఉపనామేసి. అనుపాదాయాతి తణ్హాదిట్ఠివసేన కఞ్చి ధమ్మం అగహేత్వా, యేహి వా కిలేసేహి సబ్బేహి విముచ్చతి, తేసం లేసమత్తమ్పి అగహేత్వాతి అత్థో. ఆసవేహీతి భవతో ఆభవగ్గం ధమ్మతో వా ఆగోత్రభుం సవనతో పవత్తనతో ఆసవసఞ్ఞితేహి కిలేసేహి. లక్ఖణవచనఞ్చేతం ఆసవేహీతి, తదేకట్ఠతాయ పన సబ్బేహిపి కిలేసేహి, సబ్బేహిపి పాపధమ్మేహి చిత్తం విముచ్చతియేవ. చిత్తం విముచ్చీతి చిత్తం అరహత్తమగ్గక్ఖణే ఆసవేహి విముచ్చమానం కత్వా అరహత్తఫలక్ఖణే విముచ్చీతి అత్థో. చఙ్కమేనాతి చఙ్కమనకిరియాయ. వివట్టూపనిస్సయభూతం కతం ఉపచితం పుఞ్ఞం ఏతేనాతి కతపుఞ్ఞో, అరహత్తాధిగమాయ కతాధికారోతి అత్థో. పధానమనుయుఞ్జాతి వీరియం అనుయుఞ్జ, అరహత్తాధిగమాయ అనుయోగం కరోహీతి అత్థో. కథాదోసో నామ నత్థీతి కథాయ అపరజ్ఝం నామ నత్థి. అచ్చారద్ధం వీరియన్తి అతివియ ఆరద్ధం వీరియం. ఉద్ధచ్చాయాతి ఉద్ధతభావాయ. వీరియసమతం యోజేమీతి చఙ్కమనవీరియస్స అధిమత్తత్తా తస్స పహానవసేన సమాధినా సమరసతాపాదనేన వీరియసమతం యోజేమి.

దుతియదివసేతి థేరేన అరహత్తప్పత్తదివసతో దుతియదివసే. ధమ్మసభాయం సన్నిపతితాతి పక్ఖస్స పఞ్చమియం సన్నిపతింసు. అత్తనో అరహత్తప్పత్తిం ఞాపేతుకామోతి ‘‘సేక్ఖతాయ ధమ్మసఙ్గీతియా గహేతుం అయుత్తమ్పి బహుస్సుతత్తా గణ్హిస్సామా’’తి చిన్తేత్వా నిసిన్నానం థేరానం ‘‘ఇదాని అరహత్తప్పత్తో’’తి సోమనస్సుప్పాదనత్థం ‘‘అప్పమత్తో హోహీ’’తి దిన్నఓవాదస్స సఫలతాదీపనత్థం అత్తుపనాయికం అకత్వా అఞ్ఞబ్యాకరణస్స భగవతా సంవణ్ణితత్తా చ థేరో అత్తనో అరహత్తప్పత్తిం ఞాపేతుకామో అహోసీతి వేదితబ్బం. యథావుడ్ఢన్తి వుడ్ఢపటిపాటిం అనతిక్కమిత్వా. ఏకేతి మజ్ఝిమభాణకానంయేవ ఏకే. పుబ్బే వుత్తమ్పి హి సబ్బం మజ్ఝిమభాణకా వదన్తియేవాతి వేదితబ్బం. దీఘభాణకా (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా) పనేత్థ ఏవం వదన్తి –

‘‘అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో అరహా సమానో సన్నిపాతం అగమాసి. కథం అగమాసి? ‘ఇదానిమ్హి సన్నిపాతమజ్ఝం పవిసనారహో’తి హట్ఠతుట్ఠచిత్తో ఏకంసం చీవరం కత్వా బన్ధనా ముత్తతాలపక్కం వియ పణ్డుకమ్బలే నిక్ఖిత్తజాతిమణి వియ విగతవలాహకే నభే సముగ్గతపుణ్ణచన్దో వియ బాలాతపసమ్ఫస్సవికసితరేణుపిఞ్జరగబ్భం పదుమం వియ చ పరిసుద్ధేన పరియోదాతేన సప్పభేన సస్సిరికేన ముఖవరేన అత్తనో అరహత్తప్పత్తిం ఆరోచయమానో వియ చ అగమాసి. అథ నం దిస్వా ఆయస్మతో మహాకస్సపస్స ఏతదహోసి ‘సోభతి వత భో అరహత్తప్పత్తో ఆనన్దో, సచే సత్థా ధరేయ్య, అద్ధా అజ్జ ఆనన్దస్స సాధుకారం దదేయ్య, హన్ద ఇమస్సాహం ఇదాని సత్థారా దాతబ్బం సాధుకారం దదామీ’తి తిక్ఖత్తుం సాధుకారమదాసీ’’తి.

ఆకాసేన ఆగన్త్వా నిసీదీతిపి ఏకేతి ఏత్థ పన తేసం తేసం తథా తథా గహేత్వా ఆగతమత్తం ఠపేత్వా విసుం విసుం వచనే అఞ్ఞం విసేసకారణం నత్థీతి వదన్తి. ఉపతిస్సత్థేరో పనాహ ‘‘సత్తమాసం కతాయ ధమ్మసఙ్గీతియా కదాచి పథవియం నిముజ్జిత్వా ఆగతత్తా తం గహేత్వా ఏకే వదన్తి. కదాచి ఆకాసేన ఆగతత్తా తం గహేత్వా ఏకే వదన్తీ’’తి.

భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి భిక్ఖూ ఆలపి అభాసి సమ్బోధేసీతి అయమేత్థ అత్థో. అఞ్ఞత్ర పన ఞాపనేపి హోతి. యథాహ – ‘‘ఆమన్తయామి వో, భిక్ఖవే, (దీ. ని. ౨.౨౧౮) పటివేదయామి వో, భిక్ఖవే’’తి (అ. ని. ౭.౭౨). పక్కోసనేపి దిస్సతి. యథాహ ‘‘ఏహి త్వం, భిక్ఖు, మమ వచనేన సారిపుత్తం ఆమన్తేహీ’’తి (అ. ని. ౯.౧౧). ఆవుసోతి ఆమన్తనాకారదీపనం. కం ధురం కత్వాతి కం జేట్ఠకం కత్వా. కిం ఆనన్దో నప్పహోతీతి అట్ఠకథాచరియేహి ఠపితపుచ్ఛా. నప్పహోతీతి న సక్కోతి. ఏతదగ్గన్తి ఏసో అగ్గో. లిఙ్గవిపల్లాసేన హి అయం నిద్దేసో. యదిదన్తి చ యో అయన్తి అత్థో, యదిదం ఖన్ధపఞ్చకన్తి వా యోజేతబ్బం. సమ్మన్నీతి సమ్మతం అకాసి. ఉపాలిం వినయం పుచ్ఛేయ్యన్తి పుచ్ఛధాతుస్స ద్వికమ్మకత్తా వుత్తం. బీజనిం గహేత్వాతి ఏత్థ బీజనీగహణం ధమ్మకథికానం ధమ్మతాతి వేదితబ్బం. భగవాపి హి ధమ్మకథికానం ధమ్మతాదస్సనత్థమేవ విచిత్తబీజనిం గణ్హాతి. న హి అఞ్ఞథా సబ్బస్సపి లోకస్స అలఙ్కారభూతం పరముక్కంసగతసిక్ఖాసంయమానం బుద్ధానం ముఖచన్దమణ్డలం పటిచ్ఛాదేతబ్బం హోతి. ‘‘పఠమం, ఆవుసో ఉపాలి, పారాజికం కత్థ పఞ్ఞత్త’’న్తి కస్మా వుత్తం, నను తస్స సఙ్గీతియా పురిమకాలే పఠమభావో న యుత్తోతి? నో న యుత్తో భగవతా పఞ్ఞత్తానుక్కమేన పాతిమోక్ఖుద్దేసానుక్కమేన చ పఠమభావస్స సిద్ధత్తా. యేభుయ్యేన హి తీణి పిటకాని భగవతో ధరమానకాలే ఠితానుక్కమేనేవ సఙ్గీతాని, విసేసతో వినయాభిధమ్మపిటకానీతి దట్ఠబ్బం. కిస్మిం వత్థుస్మిం మేథునధమ్మేతి చ నిమిత్తత్థే భుమ్మవచనం.

వత్థుమ్పి పుచ్ఛీతిఆది ‘‘కత్థ పఞ్ఞత్త’’న్తిఆదినా దస్సితేన సహ తతో అవసిట్ఠమ్పి సఙ్గహేత్వా దస్సనవసేన వుత్తం. కిం పనేత్థ పఠమపారాజికపాళియం కిఞ్చి అపనేతబ్బం వా పక్ఖిపితబ్బం వా ఆసి నాసీతి? బుద్ధస్స భగవతో భాసితే అపనేతబ్బం నామ నత్థి. న హి తథాగతా ఏకబ్యఞ్జనమ్పి నిరత్థకం వదన్తి, సావకానం పన దేవతానం వా భాసితే అపనేతబ్బమ్పి హోతి, తం ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరా అపనయింసు, పక్ఖిపితబ్బం పన సబ్బత్థాపి అత్థి, తస్మా యం యత్థ పక్ఖిపితుం యుత్తం, తం తత్థ పక్ఖిపింసుయేవ. కిం పన తన్తి చే? ‘‘తేన సమయేనా’’తి వా ‘‘తేన ఖో పన సమయేనా’’తి వా ‘‘అథ ఖో’’ఇతి వా ‘‘ఏవం వుత్తే’’తి వా ‘‘ఏతదవోచా’’తి వా ఏవమాదికం సమ్బన్ధవచనమత్తం. ఏవం పక్ఖిపితబ్బయుత్తం పక్ఖిపిత్వా పన ఇదం పఠమపారాజికన్తి ఠపేసుం. పఠమపారాజికే సఙ్గహమారుళ్హే పఞ్చ అరహన్తసతాని సఙ్గహం ఆరోపితనయేనేవ గణసజ్ఝాయమకంసు. ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా వేరఞ్జాయం విహరతీ’’తి చ నేసం సజ్ఝాయారమ్భకాలేయేవ సాధుకారం దదమానా వియ మహాపథవీ ఉదకపరియన్తం కత్వా కమ్పిత్థ. తే ఏతేనేవ నయేన సేసపారాజికానిపి సఙ్గహం ఆరోపేత్వా ‘‘ఇదం పారాజికకణ్డ’’న్తి ఠపేసుం. ఏవం తేరస సఙ్ఘాదిసేసాని ‘‘తేరసక’’న్తిఆదీని వత్వా వీసాధికాని ద్వే సిక్ఖాపదసతాని ‘‘మహావిభఙ్గో’’తి కిత్తేత్వా ఠపేసుం. మహావిభఙ్గావసానేపి పురిమనయేనేవ మహాపథవీ అకమ్పిత్థ. తతో భిక్ఖునివిభఙ్గే అట్ఠ సిక్ఖాపదాని ‘‘పారాజికకణ్డం నామా’’తిఆదీని వత్వా తీణి సిక్ఖాపదసతాని చత్తారి చ సిక్ఖాపదాని ‘‘భిక్ఖునివిభఙ్గో’’తి కిత్తేత్వా ‘‘అయం ఉభతోవిభఙ్గో నామ చతుసట్ఠిభాణవారో’’తి ఠపేసుం. ఉభతోవిభఙ్గావసానేపి వుత్తనయేనేవ పథవీ అకమ్పిత్థ. ఏతేనేవుపాయేన అసీతిభాణవారపరిమాణం ఖన్ధకం పఞ్చవీసతిభాణవారపరిమాణం పరివారఞ్చ సఙ్గహం ఆరోపేత్వా ‘‘ఇదం వినయపిటకం నామా’’తి ఠపేసుం. వినయపిటకావసానేపి వుత్తనయేనేవ పథవీకమ్పో అహోసి. తం ఆయస్మన్తం ఉపాలిత్థేరం పటిచ్ఛాపేసుం ‘‘ఆవుసో, ఇదం తుయ్హం నిస్సితకే వాచేహీ’’తి ఏవమేత్థ అవుత్తోపి విసేసో వేదితబ్బో.

ఏవం వినయపిటకం సఙ్గహమారోపేత్వా సుత్తన్తపిటకం సఙ్గాయింసు. ఇదాని తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వినయం సఙ్గాయిత్వా’’తిఆది. మహాకస్సపత్థేరో ఆనన్దత్థేరం ధమ్మం పుచ్ఛీతి ఏత్థ అయమనుక్కమో వేదితబ్బో – ఆనన్దత్థేరే దన్తఖచితం బీజనిం గహేత్వా ధమ్మాసనే నిసిన్నే ఆయస్మా మహాకస్సపత్థేరో భిక్ఖూ పుచ్ఛి ‘‘కతరం, ఆవుసో, పిటకం పఠమం సఙ్గాయామా’’తి? ‘‘సుత్తన్తపిటకం, భన్తేతి. సుత్తన్తపిటకే చతస్సో సఙ్గీతియో, తాసు పఠమం కతరం సఙ్గీతిన్తి? దీఘసఙ్గీతిం, భన్తేతి. దీఘసఙ్గీతియం చతుత్తింస సుత్తాని, తయో చ వగ్గా, తేసు పఠమం కతరం వగ్గన్తి. సీలక్ఖన్ధవగ్గం, భన్తేతి. సీలక్ఖన్ధవగ్గే తేరస సుత్తన్తా, తేసు పఠమం కతరం సుత్తన్తి? బ్రహ్మజాలసుత్తం నామ భన్తే తివిధసీలాలఙ్కతం నానావిధమిచ్ఛాజీవకుహనలపనాదివిద్ధంసనం ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిజాలవినివేఠనం దససహస్సిలోకధాతుపకమ్పనం, తం పఠమం సఙ్గాయామా’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ ‘‘బ్రహ్మజాలం, ఆవుసో ఆనన్ద, కత్థ భాసిత’’న్తి?

అన్తరా చ భన్తే రాజగహం అన్తరా చ నాళన్దన్తి ఏత్థ అన్తరా-సద్దో కారణఖణచిత్తవేమజ్ఝవివరాదీసు దిస్సతి. తథా హి ‘‘తదన్తరం కో జానేయ్య అఞ్ఞత్ర తథాగతా’’తి (అ. ని. ౬.౪౪; ౧౦.౭౫) చ, ‘‘జనా సఙ్గమ్మ మన్తేన్తి, మఞ్చ తఞ్చ కిమన్తర’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౨౮) చ ఆదీసు కారణే అన్తరాసద్దో వత్తతి. ‘‘అద్దస మం భన్తే అఞ్ఞతరా ఇత్థీ విజ్జన్తరికాయ భాజనం ధోవన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౪౯) ఖణే. ‘‘యస్సన్తరతో న సన్తి కోపా’’తిఆదీసు (ఉదా. ౨౦) చిత్తే. ‘‘అన్తరా వోసానమాపాదీ’’తిఆదీసు వేమజ్ఝే. ‘‘అపి చాయం తపోదా ద్విన్నం మహానిరయానం అన్తరికాయ ఆగచ్ఛతీ’’తిఆదీసు (పారా. ౨౩౧) వివరే. స్వాయమిధ వివరే వత్తతి, తస్మా రాజగహస్స చ నాళన్దాయ చ వివరేతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో, అన్తరాసద్దేన పన యుత్తత్తా ఉపయోగవచనం కతం. ఈదిసేసు చ ఠానేసు అక్ఖరచిన్తకా ‘‘అన్తరా గామఞ్చ నదిఞ్చ యాతీ’’తి ఏవం ఏకమేవ అన్తరాసద్దం పయుజ్జన్తి, సో దుతియపదేనపి యోజేతబ్బో హోతి. అయోజియమానే ఉపయోగవచనం న పాపుణాతి సామివచనప్పసఙ్గే అన్తరాసద్దయోగేన ఉపయోగవచనస్స ఇచ్ఛితత్తా. ఇధ పన యోజేత్వా ఏవం వుత్తో. రాజాగారకేతి తత్థ రఞ్ఞో కీళనత్థం పటిభానచిత్తవిచిత్రం అగారం అకంసు, తం రాజాగారకన్తి పవుచ్చతి, తస్మిం. అమ్బలట్ఠికాతి రఞ్ఞో ఉయ్యానం. తస్స కిర ద్వారసమీపే తరుణో అమ్బరుక్ఖో అత్థి, తం అమ్బలట్ఠికాతి వదన్తి. తస్స అవిదూరభవత్తా ఉయ్యానమ్పి అమ్బలట్ఠికాత్వేవ సఙ్ఖ్యం గతం ‘‘వరుణానగర’’న్తిఆదీసు వియ.

సుప్పియఞ్చ పరిబ్బాజకన్తి ఏత్థ సుప్పియోతి తస్స నామం, పరిబ్బాజకోతి సఞ్జయస్స అన్తేవాసీ ఛన్నపరిబ్బాజకో. బ్రహ్మదత్తఞ్చ మాణవకన్తి ఏత్థ బ్రహ్మదత్తోతి తస్స నామం. మాణవోతి సత్తోపి చోరోపి తరుణోపి వుచ్చతి. తథా హి –

‘‘చోదితా దేవదూతేహి, యే పమజ్జన్తి మాణవా;

తే దీఘరత్తం సోచన్తి, హీనకాయూపగా నరా’’తి. (మ. ని. ౩.౨౭౧; అ. ని. ౩.౩౬) –

ఆదీసు సత్తో మాణవోతి వుత్తో. ‘‘మాణవేహిపి సమాగచ్ఛన్తి కతకమ్మేహిపి అకతకమ్మేహిపీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౪౯) చోరో. ‘‘అమ్బట్ఠమాణవో అఙ్గకో మాణవో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౫౮-౨౬౧, ౩౧౬) తరుణో మాణవోతి వుత్తో. ఇధాపి అయమేవ అధిప్పేతో. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘బ్రహ్మదత్తం నామ తరుణపురిసం ఆరబ్భా’’తి. జీవకమ్బవనేతి జీవకస్స కోమారభచ్చస్స అమ్బవనే. అథ ‘‘కం ఆరబ్భా’’తి అవత్వా ‘‘కేనసద్ధి’’న్తి కస్మా వుత్తం? న ఏతం సుత్తం భగవతా ఏవ వుత్తం, రఞ్ఞాపి ‘‘యథా ను ఖో ఇమాని పుథుసిప్పాయతనానీ’’తిఆదినా కిఞ్చి కిఞ్చి వుత్తం అత్థి, తస్మా ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. వేదేహిపుత్తేనాతి అయం కోసలరఞ్ఞో ధీతాయ పుత్తో, న విదేహరఞ్ఞో, ‘‘వేదేహీ’’తి పన పణ్డితాధివచనమేతం. విదన్తి ఏతేనాతి వేదో, ఞాణస్సేతం అధివచనం. వేదేన ఈహతి ఘటతి వాయమతీతి వేదేహీ, వేదేహియా పుత్తో వేదేహిపుత్తో, తేన.

ఏతేనేవుపాయేన పఞ్చ నికాయే పుచ్ఛీతి ఏత్థ అయమనుక్కమో వేదితబ్బో. వుత్తనయేన బ్రహ్మజాలస్స పుచ్ఛావిసజ్జనావసానే పఞ్చ అరహన్తసతాని సజ్ఝాయమకంసు. వుత్తనయేనేవ చ పథవీకమ్పో అహోసి. ఏవం బ్రహ్మజాలం సఙ్గాయిత్వా తతో పరం ‘‘సామఞ్ఞఫలం పనావుసో ఆనన్ద, కత్థ భాసిత’’న్తిఆదినా పుచ్ఛావిసజ్జనానుక్కమేన సద్ధిం బ్రహ్మజాలేన తేరససుత్తన్తం సఙ్గాయిత్వా ‘‘అయం సీలక్ఖన్ధవగ్గో నామా’’తి కిత్తేత్వా ఠపేసుం. తదనన్తరం మహావగ్గం, తదనన్తరం పాథికవగ్గన్తి ఏవం తివగ్గసఙ్గహం చతుత్తింససుత్తన్తపటిమణ్డితం చతుసట్ఠిభాణవారపరిమాణం తన్తిం సఙ్గాయిత్వా ‘‘అయం దీఘనికాయో నామా’’తి వత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దత్థేరం పటిచ్ఛాపేసుం ‘‘ఆవుసో, ఇమం తుయ్హం నిస్సితకే వాచేహీ’’తి. తతో అనన్తరం అసీతిభాణవారపరిమాణం మజ్ఝిమనికాయం సఙ్గాయిత్వా ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరస్స నిస్సితకే పటిచ్ఛాపేసుం ‘‘ఇమం తుమ్హే పరిహరథా’’తి. తదనన్తరం భాణవారసతపరిమాణం సంయుత్తనికాయం సఙ్గాయిత్వా మహాకస్సపత్థేరం పటిచ్ఛాపేసుం ‘‘భన్తే, ఇమం తుమ్హాకం నిస్సితకే వాచేథా’’తి. తదనన్తరం వీసతిభాణవారసతపఅమాణం అఙ్గుత్తరనికాయం సఙ్గాయిత్వా అనురుద్ధత్థేరం పటిచ్ఛాపేసుం ‘‘ఇమం తుమ్హాకం నిస్సితకే వాచేథా’’తి.

తదనన్తరం –

‘‘ధమ్మసఙ్గణిం విభఙ్గఞ్చ, కథావత్థుఞ్చ పుగ్గలం;

ధాతుయమకం పట్ఠానం, అభిధమ్మోతి వుచ్చతీ’’తి. –

ఏవం సంవణ్ణితం సుఖుమఞాణగోచరం తన్తిం సఙ్గాయిత్వా ‘‘ఇదం అభిధమ్మపిటకం నామా’’తి వత్వా పఞ్చ అరహన్తసతాని సజ్ఝాయమకంసు. వుత్తనయేనేవ పథవీకమ్పో అహోసి. తతో పరం జాతకం మహానిద్దేసో పటిసమ్భిదామగ్గో అపదానం సుత్తనిపాతో ఖుద్దకపాఠో ధమ్మపదం ఉదానం ఇతివుత్తకం విమానవత్థు పేతవత్థు థేరగాథా థేరీగాథాతి ఇమం తన్తిం సఙ్గాయిత్వా ‘‘ఖుద్దకగన్థో నామ అయ’’న్తి చ వత్వా అభిధమ్మపిటకస్మింయేవ సఙ్గహం ఆరోపయింసూతి దీఘభాణకా వదన్తి. మజ్ఝిమభాణకా పన ‘‘చరియాపిటకబుద్ధవంసేహి సద్ధిం సబ్బమ్పి తం ఖుద్దకగన్థం సుత్తన్తపిటకే పరియాపన్న’’న్తి వదన్తి. అయమేత్థ అధిప్పాయో – జాతకాదికే ఖుద్దకనికాయపరియాపన్నే యేభుయ్యేన చ ధమ్మనిద్దేసభూతే తాదిసే అభిధమ్మపిటకే సఙ్గణ్హితుం యుత్తం, న పన దీఘనికాయాదిప్పకారే సుత్తన్తపిటకే, నాపి పఞ్ఞత్తినిద్దేసభూతే వినయపిటకేతి. దీఘభాణకా ‘‘జాతకాదీనం అభిధమ్మపిటకే సఙ్గహో’’తి వదన్తి. చరియాపిటకబుద్ధవంసానఞ్చేత్థ అగ్గహణం జాతకగతికత్తా. మజ్ఝిమభాణకా పన అట్ఠుప్పత్తివసేన దేసితానం జాతకాదీనం యథానులోమదేసనాభావతో తాదిసే సుత్తన్తపిటకే సఙ్గహో యుత్తో, న పన సభావధమ్మనిద్దేసభూతే యథాధమ్మసాసనే అభిధమ్మపిటకేతి జాతకాదీనం సుత్తపరియాపన్నతం వదన్తి. తత్థ యుత్తం విచారేత్వా గహేతబ్బం. ఖుద్దకనికాయస్స సేసనికాయానం వియ అపాకటత్తా సేసే ఠపేత్వా ఖుద్దకనికాయం పాకటం కత్వా దస్సేన్తో ‘‘తత్థ ఖుద్దకనికాయో నామా’’తిఆదిమాహ. తత్థాతి తేసు నికాయేసు. తత్థాతి ఖుద్దకనికాయే.

ఏవం నిమిత్తపయోజనకాలదేసకారకకరణప్పకారేహి పఠమమహాసఙ్గీతిం దస్సేత్వా ఇదాని తత్థ వవత్థాపితేసు ధమ్మవినయేసు నానప్పకారకోసల్లత్థం ఏకవిధాదిభేదే దస్సేతుం ‘‘తదేతం సబ్బమ్పీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిన్తి ఏత్థ అనావరణఞాణపదట్ఠానం మగ్గఞాణం మగ్గఞాణపదట్ఠానఞ్చ అనావరణఞాణం ‘‘సమ్మాసమ్బోధీ’’తి వుచ్చతి. పచ్చవేక్ఖన్తేన వాతి ఉదానాదివసేన పవత్తధమ్మం సన్ధాయాహ. విముత్తిరసన్తి అరహత్తఫలస్సాదం విముత్తిసమ్పత్తికం వా అగ్గఫలనిప్ఫాదనతో, విముత్తికిచ్చం వా కిలేసానం అచ్చన్తవిముత్తిసమ్పాదనతో.

కిఞ్చాపి అవిసేసేన సబ్బమ్పి బుద్ధవచనం కిలేసవినయనేన వినయో, యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే అపాయపతనాదితో ధారణేన ధమ్మో చ హోతి, ఇధాధిప్పేతే పన ధమ్మవినయే నిద్ధారేతుం ‘‘తత్థ వినయపిటక’’న్తిఆదిమాహ. ఖన్ధాదివసేన సభావధమ్మదేసనాబాహుల్లతో ఆహ ‘‘అవసేసం బుద్ధవచనం ధమ్మో’’తి. అథ వా యదిపి ధమ్మోయేవ వినయో పరియత్తిఆదిభావతో, తథాపి వినయసద్దసన్నిధానో అభిన్నాధికరణభావేన పయుత్తో ధమ్మసద్దో వినయతన్తివిపరీతం తన్తిం దీపేతి యథా ‘‘పుఞ్ఞఞాణసమ్భారో, గోబలీబద్ద’’న్తిఆది.

అనేకజాతిసంసారన్తి అయం గాథా భగవతా అత్తనో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానం అరహత్తప్పత్తిం పచ్చవేక్ఖన్తేన ఏకూనవీసతిమస్స పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స అనన్తరం భాసితా. తేనాహ ‘‘ఇదం పఠమబుద్ధవచన’’న్తి. ఇదం కిర సబ్బబుద్ధేహి అవిజహితఉదానం. అయమస్స సఙ్ఖేపత్థో (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౧౫౪) – అహం ఇమస్స అత్తభావగేహస్స కారకం తణ్హావడ్ఢకిం గవేసన్తో యేన ఞాణేన తం దట్ఠుం సక్కా, తస్స బోధిఞాణస్సత్థాయ దీపఙ్కరపాదమూలే కతాభినీహారో ఏత్తకం కాలం అనేకజాతిసంసారం అనేకజాతిసతసహస్ససఙ్ఖ్యం సంసారవట్టం అనిబ్బిసం అనిబ్బిసన్తో తం ఞాణం అవిన్దన్తో అలభన్తోయేవ సన్ధావిస్సం సంసరిం. యస్మా జరాబ్యాధిమరణమిస్సతాయ జాతి నామేసా పునప్పునం ఉపగన్తుం దుక్ఖా, న చ సా తస్మిం అదిట్ఠే నివత్తతి, తస్మా తం గవేసన్తో సన్ధావిస్సన్తి అత్థో.

దిట్ఠోసీతి ఇదాని మయా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝన్తేన దిట్ఠో అసి. పున గేహన్తి పున ఇమం అత్తభావసఙ్ఖాతం మమ గేహం న కాహసి న కరిస్ససి. తవ సబ్బా అనవసేసా కిలేసఫాసుకా మయా భగ్గా. ఇమస్స తయా కతస్స అత్తభావగేహస్స కూటం అవిజ్జాసఙ్ఖాతం కణ్ణికమణ్డలం విసఙ్ఖతం విద్ధంసితం. విసఙ్ఖారం నిబ్బానం ఆరమ్మణకరణవసేన గతం అనుపవిట్ఠం ఇదాని మమ చిత్తం, అహఞ్చ తణ్హానం ఖయసఙ్ఖాతం అరహత్తమగ్గం అరహత్తఫలం వా అజ్ఝగా అధిగతో పత్తోస్మీతి అత్థో. గణ్ఠిపదేసు పన ‘‘విసఙ్ఖారగతన్తి చిత్తమేవ తణ్హానం ఖయసఙ్ఖాతం అరహత్తమగ్గం అరహత్తఫలం వా అజ్ఝగా అధిగతో పత్తో’’తి ఏవమ్పి అత్థో వుత్తో. అయం మనసా పవత్తితధమ్మానం ఆది. ‘‘యదా హవే పాతుభవన్తి ధమ్మాతి అయం పన వాచాయ పవత్తితధమ్మానం ఆదీ’’తి వదన్తి. అన్తోజప్పనవసేన కిర భగవా ‘‘అనేకజాతిసంసార’’న్తిఆదిమాహ.

కేచీతి ఖన్ధకభాణకా. పఠమం వుత్తో పన ధమ్మపదభాణకానం అధిప్పాయోతి వేదితబ్బో. ఏత్థ చ ఖన్ధకభాణకా వదన్తి ‘‘ధమ్మపదభాణకానం గాథా మనసా దేసితత్తా తదా మహతో జనస్స ఉపకారాయ న హోతి, అమ్హాకం పన గాథా వచీభేదం కత్వా దేసితత్తా తదా సుణన్తానం దేవబ్రహ్మానం ఉపకారాయ అహోసి, తస్మా ఇదమేవ పఠమబుద్ధవచన’’న్తి. ధమ్మపదభాణకా పన ‘‘దేసనాయ జనస్స ఉపకారానుపకారభావో లక్ఖణం న హోతి, భగవతా మనసా దేసితత్తాయేవ ఇదం పఠమబుద్ధవచన’’న్తి వదన్తి, తస్మా ఉభయమ్పి అఞ్ఞమఞ్ఞం విరుద్ధం న హోతీతి వేదితబ్బం. నను చ యది ‘‘అనేకజాతిసంసార’’న్తి మనసా దేసితం, అథ కస్మా ధమ్మపదఅట్ఠకథాయం (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౧౫౩-౧౫౪) ‘‘అనేకజాతిసంసారన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా బోధిరుక్ఖమూలే నిసిన్నో ఉదానవసేన ఉదానేత్వా అపరభాగే ఆనన్దత్థేరేన పుట్ఠో కథేసీ’’తి వుత్తన్తి? తత్థాపి మనసా ఉదానేత్వాతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. అథ వా మనసావ దేసితన్తి ఏవం గహణే కిం కారణన్తి చే? యది వచీభేదం కత్వా దేసితం సియా, ఉదానపాళియం ఆరుళ్హం భవేయ్య, తస్మా ఉదానపాళియం అనారుళ్హభావోయేవ వచీభేదం అకత్వా మనసా దేసితభావే కారణన్తి వదన్తి.

యదా హవే పాతుభవన్తి ధమ్మాతి ఏత్థ ఇతిసద్దో ఆదిఅత్థో. తేన ‘‘ఆతాపినో ఝాయతో బ్రాహ్మణస్స, అథస్స కఙ్ఖా వపయన్తి సబ్బా. యతో పజానాతి సహేతుధమ్మ’’న్తి ఆదిగాథాత్తయం సఙ్గణ్హాతి. ఉదానగాథన్తి పన జాతియా ఏకవచనం, తత్థాపి పఠమగాథంయేవ వా గహేత్వా వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఏత్థ పన యం వత్తబ్బం, తం ఖన్ధకే ఆవి భవిస్సతి. పాటిపదదివసేతి ఇదం ‘‘సబ్బఞ్ఞుభావప్పత్తస్సా’’తి న ఏతేన సమ్బన్ధితబ్బం, ‘‘పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఉప్పన్నా’’తి ఏతేన పన సమ్బన్ధితబ్బం. విసాఖపుణ్ణమాయమేవ హి భగవా పచ్చూససమయే సబ్బఞ్ఞుతం పత్తోతి. సోమనస్సమయఞాణేనాతి సోమనస్ససమ్పయుత్తఞాణేన. ఆమన్తయామీతి నివేదయామి, బోధేమీతి అత్థో. వయధమ్మాతి అనిచ్చలక్ఖణముఖేన దుక్ఖానత్తలక్ఖణమ్పి సఙ్ఖారానం విభావేతి ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖం, యం దుక్ఖం తదనత్తా’’తి (సం. ని. ౩.౧౫) వచనతో. లక్ఖణత్తయవిభావననయేనేవ తదారమ్మణం విపస్సనం దస్సేన్తో సబ్బతిత్థియానం అవిసయభూతం బుద్ధావేణికం చతుసచ్చకమ్మట్ఠానాధిట్ఠానం అవిపరీతం నిబ్బానగామినిం పటిపదం పకాసేతీతి దట్ఠబ్బం. ఇదాని తత్థ సమ్మాపటిపత్తియం నియోజేతి ‘‘అప్పమాదేన సమ్పాదేథా’’తి. అథ వా ‘‘వయధమ్మా సఙ్ఖారా’’తి ఏతేన సఙ్ఖేపేన సంవేజేత్వా ‘‘అప్పమాదేన సమ్పాదేథా’’తి సఙ్ఖేపేనేవ నిరవసేసం సమ్మాపటిపత్తిం దస్సేతి. అప్పమాదపదఞ్హి సిక్ఖత్తయసఙ్గహితం కేవలపరిపుణ్ణం సాసనం పరియాదియిత్వా తిట్ఠతీతి. అన్తరేతి అన్తరాళే, వేమజ్ఝేతి అత్థో.

సుత్తన్తపిటకన్తి ఏత్థ యథా కమ్మమేవ కమ్మన్తం, ఏవం సుత్తమేవ సుత్తన్తన్తి వేదితబ్బం. అసఙ్గీతన్తి సఙ్గీతిక్ఖన్ధకకథావత్థుప్పకరణాది. కేచి పన ‘‘సుభసుత్తమ్పి పఠమసఙ్గీతియం అసఙ్గీత’’న్తి వదన్తి, తం న యుజ్జతి. ‘‘పఠమసఙ్గీతితో పురేతరమేవ హి ఆయస్మతా ఆనన్దత్థేరేన జేతవనే విహరన్తేన సుభస్స మాణవస్స దేసిత’’న్తి ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన వుత్తం. సుభసుత్తం పన ‘‘ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం ఆయస్మా ఆనన్దో సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే అచిరపరినిబ్బుతే భగవతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౪౪౪) ఆగతం. తత్థ ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదివచనం పఠమసఙ్గీతియం ఆయస్మతా ఆనన్దత్థేరేనేవ వత్తుం యుత్తరూపం న హోతి. న హి ఆనన్దత్థేరో సయమేవ సుభసుత్తం దేసేత్వా ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదీని వదతి. ఏవం పన వత్తబ్బం సియా ‘‘ఏకమిదాహం, భన్తే, సమయం సావత్థియం విహరామి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే’’తి, తస్మా దుతియతతియసఙ్గీతికారకేహి ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదినా సుభసుత్తం సఙ్గీతిమారోపితం వియ దిస్సతి. అథ ఆచరియధమ్మపాలత్థేరస్స ఏవమధిప్పాయో సియా ‘‘ఆనన్దత్థేరేనేవ వుత్తమ్పి సుభసుత్తం పఠమసఙ్గీతిం ఆరోపేత్వా తన్తిం ఠపేతుకామేహి మహాకస్సపత్థేరాదీహి అఞ్ఞేసు సుత్తేసు ఆగతనయేనేవ ‘ఏవం మే సుత’న్తిఆదినా తన్తి ఠపితా’’తి, ఏవం సతి యుజ్జేయ్య. అథ వా ఆయస్మా ఆనన్దత్థేరో సుభసుత్తం సయం దేసేన్తోపి సామఞ్ఞఫలాదీసు భగవతా దేసితనయేనేవ దేసేసీతి భగవతో సమ్ముఖా లద్ధనయే ఠత్వా దేసితత్తా భగవతా దేసితం ధమ్మం అత్తని అదహన్తో ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదిమాహాతి ఏవమధిప్పాయో వేదితబ్బో.

ఉభయాని పాతిమోక్ఖానీతి భిక్ఖుభిక్ఖునీపాతిమోక్ఖవసేన. ద్వే విభఙ్గానీతి భిక్ఖుభిక్ఖునీవిభఙ్గవసేనేవ ద్వే విభఙ్గాని. ద్వావీసతి ఖన్ధకానీతి మహావగ్గచూళవగ్గేసు ఆగతాని ద్వావీసతి ఖన్ధకాని. సోళసపరివారాతి సోళసహి పరివారేహి ఉపలక్ఖితత్తా సోళసపరివారాతి వుత్తం. తథా హి పరివారపాళియం ‘‘యం తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన పఠమం పారాజికం కత్థ పఞ్ఞత్త’’న్తిఆదినా (పరి. ౧) పఞ్ఞత్తివారో, తతో పరం ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తో కతి ఆపత్తియో ఆపజ్జతీ’’తిఆదినా (పరి. ౧౫౭) కతాపత్తివారో, ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తస్స ఆపత్తియో చతున్నం విపత్తీనం కతి విపత్తియో భజన్తీ’’తిఆదిప్పభేదో (పరి. ౧౮౨) విపత్తివారో, ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తస్స ఆపత్తియో సత్తన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానం కతిహి ఆపత్తిక్ఖన్ధేహి సఙ్గహితా’’తిఆదిప్పభేదో (పరి. ౧౮౩) సఙ్గహవారో, ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తస్స ఆపత్తియో ఛన్నం ఆపత్తిసముట్ఠానానం కతిహి సముట్ఠానేహి సముట్ఠన్తీ’’తిఆదినా (పరి. ౧౮౪) సముట్ఠానవారో, ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తస్స ఆపత్తియో చతున్నం అధికరణానం కతమం అధికరణ’’న్తిఆదినా (పరి. ౧౮౫) అధికరణవారో, ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తస్స ఆపత్తియో సత్తన్నం సమథానం కతిహి సమథేహి సమ్మన్తీ’’తిఆదిప్పభేదో (పరి. ౧౮౬) సమథవారో, తదనన్తరం సముచ్చయవారో చాతి అట్ఠ వారా వుత్తా. తతో పరం ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవనపచ్చయా పారాజికం కత్థ పఞ్ఞత్త’’న్తిఆదినా (పరి. ౧౮౮) నయేన పున పచ్చయవసేన ఏకో పఞ్ఞత్తివారో, తస్స వసేన పురిమసదిసా ఏవ కతాపత్తివారాదయో సత్త వారాతి ఏవం అపరేపి అట్ఠ వారా వుత్తా. ఇతి ఇమాని అట్ఠ, పురిమానిపి అట్ఠాతి మహావిభఙ్గే సోళస వారా దస్సితా. తతో పరం తేనేవ నయేన భిక్ఖునివిభఙ్గేపి సోళస వారా ఆగతాతి ఇమేహి సోళసహి వారేహి ఉపలక్ఖితత్తా సోళసపరివారాతి వుచ్చతి. పోత్థకేసు పన కత్థచి ‘‘పరివారో’’తి ఏత్తకమేవ దిస్సతి, బహూసు పన పోత్థకేసు దీఘనికాయట్ఠకథాయం అభిధమ్మట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘సోళసపరివారా’’తి ఏవమేవ వుత్తత్తా అయమ్పి పాఠో న సక్కా పటిబాహితున్తి తస్సేవత్థో వుత్తో.

బ్రహ్మజాలాదిచతుత్తింససుత్తసఙ్గహోతి బ్రహ్మజాలసుత్తాదీని చతుత్తింస సుత్తాని సఙ్గయ్హన్తి ఏత్థ, ఏతేనాతి వా బ్రహ్మజాలాదిచతుత్తింససుత్తసఙ్గహో. వుత్తప్పమాణానం వా సుత్తానం సఙ్గహో ఏతస్సాతి బ్రహ్మజాలాదిచతుత్తింససుత్తసఙ్గహోతి. ఏవం సేసేసుపి వేదితబ్బం.

వివిధవిసేసనయత్తాతి ఇమిస్సా గాథాయ అత్థం విభావేన్తో ఆహ ‘‘వివిధా హీ’’తిఆది. దళ్హీకమ్మసిథిలకరణప్పయోజనాతి యథాక్కమం లోకవజ్జేసు సిక్ఖాపదేసు దళ్హీకమ్మప్పయోజనా, పణ్ణత్తివజ్జేసు సిథిలకరణప్పయోజనాతి వేదితబ్బం. అజ్ఝాచారనిసేధనతోతి సఞ్ఞమవేలం అతిభవిత్వా పవత్తో ఆచారో అజ్ఝాచారో, వీతిక్కమో, తస్స నిసేధనతోతి అత్థో. తేనాతి వివిధనయత్తాదిహేతునా. ఏతన్తి ‘‘వివిధవిసేసనయత్తా’’తిఆదిగాథావచనం. ఏతస్సాతి వినయస్స. ఇతరం పనాతి సుత్తం.

ఇదాని అత్థానం సూచనతోతిఆదిగాథాయ అత్థం పకాసేన్తో ఆహ ‘‘తఞ్హీ’’తిఆది. అత్తత్థపరత్థాదిభేదేతి యో తం సుత్తం సజ్ఝాయతి సుణాతి వాచేతి చిన్తేతి దేసేతి చ, సుత్తేన సఙ్గహితో సీలాదిఅత్థో తస్సపి హోతి, తేన పరస్స సాధేతబ్బతో పరస్సపి హోతీతి తదుభయం తం సుత్తం సూచేతి దీపేతి. తథా దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికత్థే లోకియలోకుత్తరత్థే చాతి ఏవమాదిభేదే అత్థే ఆదిసద్దేన సఙ్గణ్హాతి. అత్థసద్దో చాయం హితపరియాయవచనో, న భాసితత్థవచనో. యది సియా, సుత్తం అత్తనోపి భాసితత్థం సూచేతి పరస్సపీతి అయమత్థో వుత్తో సియా, సుత్తేన చ యో అత్థో పకాసితో, సో తస్సేవ హోతి, న తేన పరత్థో సూచితో హోతీతి. తేన సూచేతబ్బస్స పరత్థస్స నివత్తేతబ్బస్స అభావా అత్తగ్గహణఞ్చ న కత్తబ్బం. అత్తత్థపరత్థవినిముత్తస్స భాసితత్థస్స అభావా ఆదిగ్గహణఞ్చ న కత్తబ్బం, తస్మా యథావుత్తస్స హితపరియాయస్స అత్థస్స సుత్తే అసమ్భవతో సుత్తాధారస్స పుగ్గలస్స వసేన అత్తత్థపరత్థా వుత్తా.

అథ వా సుత్తం అనపేక్ఖిత్వా యే అత్తత్థాదయో అత్థప్పభేదా ‘‘న హఞ్ఞదత్థత్థి పసంసలాభా’’తి ఏతస్స పదస్స నిద్దేసే (మహాని. ౬౩) వుత్తా అత్తత్థో, పరత్థో, ఉభయత్థో, దిట్ఠధమ్మికో అత్థో, సమ్పరాయికో అత్థో, ఉత్తానో అత్థో, గమ్భీరో అత్థో, గుళ్హో అత్థో, పటిచ్ఛన్నో అత్థో, నేయ్యో అత్థో, నీతో అత్థో, అనవజ్జో అత్థో, నిక్కిలేసో అత్థో, వోదానో అత్థో, పరమత్థోతి, తే అత్థే సుత్తం సూచేతీతి అత్థో గహేతబ్బో. తథా హి కిఞ్చాపి సుత్తనిరపేక్ఖం అత్తత్థాదయో వుత్తా సుత్తత్థభావేన అనిద్దిట్ఠత్తా, తేసు పన ఏకోపి అత్థప్పభేదో సుత్తేన దీపేతబ్బతం నాతిక్కమతి, తస్మా తే అత్థే సుత్తం సూచేతీతి వుచ్చతి. ఇమస్మిఞ్చ అత్థవికప్పే అత్థ-సద్దోయం భాసితత్థపరియాయోపి హోతి. ఏత్థ హి పురిమకా పఞ్చ అత్థప్పభేదా హితపరియాయా, తతో పరే ఛ భాసితత్థభేదా, పచ్ఛిమకా పన ఉభయసభావా. తత్థ దురధిగమతాయ విభావనే అగాధభావో గమ్భీరో, న వివటో గుళ్హో, మూలుదకాదయో వియ పంసునా అక్ఖరసన్నివేసాదినా తిరోహితో పటిచ్ఛన్నో. నిద్ధారేత్వా ఞాపేతబ్బో నేయ్యో, యథారుతవసేన వేదితబ్బో నీతో. అనవజ్జనిక్కిలేసవోదానా పరియాయవసేన వుత్తా, కుసలవిపాకకిరియధమ్మవసేన వా. పరమత్థో నిబ్బానం, ధమ్మానం అవిపరీతసభావో ఏవ వా.

అథ వా అత్తనా చ అప్పిచ్ఛో హోతీతి అత్తత్థం, అప్పిచ్ఛాకథఞ్చ పరేసం కత్తా హోతీతి పరత్థం సూచేతి. ఏవం ‘‘అత్తనా చ పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతీ’’తిఆదీని (అ. ని. ౪.౯౯) సుత్తాని యోజేతబ్బాని. వినయాభిధమ్మేహి చ విసేసేత్వా సుత్తసద్దస్స అత్థో వత్తబ్బో, తస్మా వేనేయ్యజ్ఝాసయవసప్పవత్తాయ దేసనాయ అత్తహితపరహితాదీని సాతిసయం పకాసితాని హోన్తి తప్పధానభావతో, న ఆణాధమ్మసభావవసప్పవత్తాయాతి ఇదమేవ అత్థానం సూచనతో సుత్తన్తి వుత్తం. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘ఏత్తకం తస్స భగవతో సుత్తాగతం సుత్తపరియాపన్న’’న్తి (పాచి. ౬౫౫) చ ‘‘సకవాదే పఞ్చ సుత్తసతానీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా) చ ఏవమాదీసు సుత్తసద్దో ఉపచరితోతి గహేతబ్బో.

సుత్తేసు ఆణాధమ్మసభావా చ వేనేయ్యజ్ఝాసయం అనువత్తన్తి, న వినయాభిధమ్మేసు వియ వేనేయ్యజ్ఝాసయో ఆణాధమ్మసభావే, తస్మా వేనేయ్యానం ఏకన్తహితపటిలాభసంవత్తనికా సుత్తన్తదేసనా హోతీతి ‘‘సువుత్తా చేత్థ అత్థా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘ఏకన్తహితపటిలాభసంవత్తనికా సుత్తన్తదేసనా’’తి ఇదమ్పి వేనేయ్యానం హితసమ్పాపనే సుత్తన్తదేసనాయ తప్పరభావంయేవ సన్ధాయ వుత్తం. తప్పరభావో చ వేనేయ్యజ్ఝాసయానులోమతో దట్ఠబ్బో. తేనేవాహ ‘‘వేనేయ్యజ్ఝాసయానులోమేన వుత్తత్తా’’తి. వినయదేసనం వియ ఇస్సరభావతో ఆణాపతిట్ఠాపనవసేన అదేసేత్వా వేనేయ్యానం అజ్ఝాసయానులోమేన చరియానురూపం వుత్తత్తా దేసితత్తాతి అత్థో.

అనుపుబ్బసిక్ఖాదివసేన కాలన్తరే అభినిప్ఫత్తిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సస్సమివ ఫల’’న్తి. పసవతీతి ఫలతి, నిప్ఫాదేతీతి అత్థో. ఉపాయసమఙ్గీనంయేవ నిప్ఫజ్జనభావం దస్సేన్తో ‘‘ధేను వియ ఖీర’’న్తి ఆహ. ధేనుతోపి హి ఉపాయవన్తానంయేవ ఖీరపటిలాభో హోతి. అనుపాయేన హి అకాలే అజాతవచ్ఛం ధేనుం దోహన్తో కాలేపి వా విసాణం గహేత్వా దోహన్తో నేవ ఖీరం పటిలభతి. ‘‘సుత్తాణా’’తి ఏతస్స అత్థం పకాసేతుం ‘‘సుట్ఠు చ నే తాయతీ’’తి వుత్తం.

సుత్తసభాగన్తి సుత్తసదిసం. సుత్తసభాగతంయేవ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యథా హీ’’తిఆది. తచ్ఛకానం సుత్తన్తి వడ్ఢకీనం కాళసుత్తం. పమాణం హోతీతి తదనుసారేన తచ్ఛనతో. ఏవమేతమ్పి విఞ్ఞూనన్తి యథా కాళసుత్తం పసారేత్వా సఞ్ఞాణే కతే గహేతబ్బం విస్సజ్జేతబ్బఞ్చ పఞ్ఞాయతి, ఏవం వివాదేసు ఉప్పన్నేసు సుత్తే ఆనీతమత్తే ‘‘ఇదం గహేతబ్బం, ఇదం విస్సజ్జేతబ్బ’’న్తి విఞ్ఞూనం పాకటత్తా వివాదో వూపసమ్మతీతి ఏతమ్పి సుత్తం విఞ్ఞూనం పమాణం హోతీతి అత్థో. ఇదాని అఞ్ఞథాపి సుత్తసభాగతం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యథా చా’’తిఆది. సుత్తం వియ పమాణత్తా సఙ్గాహకత్తా చ సుత్తమివ సుత్తన్తి వుత్తం హోతి. ఏత్థ చ అత్తత్థాదివిధానే సుత్తస్స పమాణభావో అత్తత్థాదీనంయేవ చ సఙ్గాహకత్తం యోజేతబ్బం తదత్థప్పకాసనపధానత్తా సుత్తస్స. వినయాభిధమ్మేహి విసేసత్తఞ్చ పుబ్బే వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం. ఏతన్తి ‘‘అత్థానం సూచనతో’’తిఆదికం అత్థవచనం. ఏతస్సాతి సుత్తస్స.

యన్తి యస్మా. ఏత్థాతి అభిధమ్మే. అభిక్కమన్తీతి ఏత్థ అభి-సద్దో కమనకిరియాయ వుడ్ఢిభావం అతిరేకతం దీపేతీతి ఆహ ‘‘అభిక్కమన్తీతిఆదీసు వుడ్ఢియం ఆగతో’’తి. అభిఞ్ఞాతాతి అడ్ఢచన్దాదినా కేనచి సఞ్ఞాణేన ఞాతా పఞ్ఞాతా పాకటాతి అత్థో. అడ్ఢచన్దాదిభావో హి రత్తియా ఉపలక్ఖణవసేన సఞ్ఞాణం హోతి, యస్మా అడ్ఢో చన్దో, తస్మా అట్ఠమీ, యస్మా ఊనో, తస్మా చాతుద్దసీ, యస్మా పుణ్ణో, తస్మా పన్నరసీతి. అభిలక్ఖితాతి ఏత్థాపి అయమేవత్థో వేదితబ్బో. అభిలక్ఖితసద్దపరియాయో అభిఞ్ఞాతసద్దోతి ఆహ ‘‘అభిఞ్ఞాతా అభిలక్ఖితాతిఆదీసు లక్ఖణే’’తి. ఏత్థ చ వాచకసద్దన్తరసన్నిధానేన నిపాతానం తదత్థజోతకమత్తత్తా లక్ఖితసద్దత్థజోతకో అభిసద్దో లక్ఖణే వత్తతీతి వుత్తో. రాజాభిరాజాతి రాజూహి పూజేతుం అరహో రాజా. పూజితేతి పూజారహే.

అభిధమ్మేతి ‘‘సుపినన్తేన సుక్కవిస్సట్ఠియా అనాపత్తిభావేపి అకుసలచేతనా ఉపలబ్భతీ’’తిఆదినా వినయపఞ్ఞత్తియా సఙ్కరవిరహితే ధమ్మే. ‘‘పుబ్బాపరవిరోధాభావతో ధమ్మానంయేవ చ అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్కరవిరహితే ధమ్మే’’తిపి వదన్తి. ‘‘పాణాతిపాతో అకుసల’’న్తి ఏవమాదీసు చ మరణాధిప్పాయస్స జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా అకుసలం, న పాణసఙ్ఖాతజీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదసఙ్ఖాతో అతిపాతో, తథా అదిన్నస్స పరసన్తకస్స ఆదానసఙ్ఖాతా విఞ్ఞత్తి అబ్యాకతో ధమ్మో, తంవిఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపికా థేయ్యచేతనా అకుసలో ధమ్మోతి ఏవమాదినాపి అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్కరవిరహితే ధమ్మేతి అత్థో వేదితబ్బో. అభివినయేతి ఏత్థ ‘‘జాతరూపరజతం న పటిగ్గహేతబ్బ’’న్తి వదన్తో వినయే వినేతి నామ. ఏత్థ ‘‘ఏవం పటిగ్గణ్హతో పాచిత్తియం, ఏవం దుక్కటన్తి వదన్తో చ అభివినయే వినేతి నామా’’తి వదన్తి. తస్మా జాతరూపరజతం థేయ్యచిత్తేన పరసన్తకం గణ్హన్తస్స యథావత్థు పారాజికథుల్లచ్చయదుక్కటేసు అఞ్ఞతరం, భణ్డాగారికసీసేన గణ్హన్తస్స పాచిత్తియం, అత్తత్థాయ గణ్హన్తస్స నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. కేవలం లోలతాయ గణ్హన్తస్స అనామాసదుక్కటం, రూపియఛడ్డకస్స సమ్మతస్స అనాపత్తీతి ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్కరవిరహితే వినయే పటిబలో వినేతున్తి అత్థో వేదితబ్బో. అభిక్కన్తేనాతి ఏత్థ కన్తియా అధికత్తం అభిసద్దో దీపేతీతి ఆహ ‘‘అధికే’’తి.

నను చ ‘‘అభిక్కమన్తీ’’తి ఏత్థ అభిసద్దో కమనకిరియాయ వుడ్ఢిభావం అతిరేకతం దీపేతి, ‘‘అభిఞ్ఞాతా అభిలక్ఖితా’’తి ఏత్థ ఞాణలక్ఖణకిరియానం సుపాకటత్తా విసేసం, ‘‘అభిక్కన్తేనా’’తి ఏత్థ కన్తియా అధికత్తం విసిట్ఠతం దీపేతీతి ఇదం తావ యుత్తం కిరియావిసేసకత్తా ఉపసగ్గస్స, ‘‘అభిరాజా అభివినయో’’తి పన పూజితపరిచ్ఛిన్నేసు రాజవినయేసు అభిసద్దో వత్తతీతి కథమేతం యుజ్జేయ్యాతి చే? ఇధాపి నత్థి దోసో పూజనపరిచ్ఛేదనకిరియాదీపనతో, తాహి చ కిరియాహి రాజవినయానం యుత్తత్తా, తస్మా ఏత్థ అతిమాలాదీసు అతిసద్దో వియ అభిసద్దో సహ సాధనేన కిరియం వదతీతి అభిరాజఅభివినయసద్దా సిద్ధా, ఏవం అభిధమ్మసద్దే అభిసద్దో సహ సాధనేన వుడ్ఢియాదికిరియం దీపేతీతి అయమత్థో దస్సితోతి దట్ఠబ్బం.

ఏత్థ చాతి అభిధమ్మే. భావేతీతి చిత్తస్స వడ్ఢనం వుత్తం. ఫరిత్వాతి ఆరమ్మణస్స వడ్ఢనం వుత్తం. వుడ్ఢిమన్తోతి భావనాఫరణవుడ్ఢీహి వుడ్ఢిమన్తోపి ధమ్మా వుత్తాతి అత్థో. ఆరమ్మణాదీహీతి ఆరమ్మణసమ్పయుత్తకమ్మద్వారపటిపదాదీహి. లక్ఖణీయత్తాతి సఞ్జానితబ్బత్తా. ఏకన్తతో లోకుత్తరధమ్మానంయేవ పూజారహత్తా ‘‘సేక్ఖా ధమ్మా’’తిఆదినా లోకుత్తరాయేవ పూజితాతి దస్సితా. సభావపరిచ్ఛిన్నత్తాతి ఫుసనాదిసభావేన పరిచ్ఛిన్నత్తా. అధికాపి ధమ్మా వుత్తాతి ఏత్థ కామావచరేహి మహన్తభావతో మహగ్గతా ధమ్మాపి అధికా నామ హోన్తీతి తేహి సద్ధిం అధికా ధమ్మా వుత్తా.

యం పనేత్థ అవిసిట్ఠన్తి ఏత్థ వినయాదీసు తీసు అఞ్ఞమఞ్ఞవిసిట్ఠేసు యం అవిసిట్ఠం సమానం, తం పిటకసద్దన్తి అత్థో. వినయాదయో హి తయో సద్దా అఞ్ఞమఞ్ఞం అసాధారణత్తా విసిట్ఠా నామ, పిటకసద్దో పన తేహి తీహిపి సాధారణత్తా అవిసిట్ఠోతి వుచ్చతి. మా పిటకసమ్పదానేనాతి పాళిసమ్పదానవసేన మా గణ్హథాతి వుత్తం హోతి. కుదాలఞ్చ పిటకఞ్చ కుదాలపిటకం. తత్థ కు వుచ్చతి పథవీ, తస్సా దాలనతో విదాలనతో అయోమయో ఉపకరణవిసేసో కుదాలం నామ, తాలపణ్ణవేత్తలతాదీహి కతో భాజనవిసేసో పిటకం నామ, తం ఆదాయ గహేత్వాతి అత్థో. యథావుత్తేనాతి ‘‘ఏవం దువిధత్థేనా’’తిఆదినా వుత్తప్పకారేన.

దేసనాసాసనకథాభేదన్తి ఏత్థ కథేతబ్బానం అత్థానం దేసకాయత్తేన ఆణాదివిధినా అభిసజ్జనం పబోధనం దేసనా. సాసితబ్బపుగ్గలగతేన యథాపరాధాదినా సాసితబ్బభావేన అనుసాసనం వినయనం సాసనం. కథేతబ్బస్స సంవరాసంవరాదినో అత్థస్స కథనం వచనపటిబద్ధతాకరణం కథాతి వుచ్చతి. తస్మా దేసితారం భగవన్తమపేక్ఖిత్వా దేసనా, సాసితబ్బపుగ్గలవసేన సాసనం, కథేతబ్బస్స అత్థస్స వసేన కథాతి ఏవమేత్థ దేసనాదీనం నానాకరణం వేదితబ్బం. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి దేసనాదయో దేసేతబ్బాదినిరపేక్ఖా న హోన్తి, ఆణాదయో పన విసేసతో దేసకాదిఅధీనాతి తంతంవిసేసయోగవసేన దేసనాదీనం భేదో వుత్తో. తథా హి ఆణావిధానం విసేసతో ఆణారహాధీనం తత్థ కోసల్లయోగతో. ఏవం వోహారపరమత్థవిధానాని చ విధాయకాధీనానీతి ఆణాదివిధినో దేసకాయత్తతా వుత్తా. అపరాధజ్ఝాసయానురూపం వియ ధమ్మానురూపమ్పి సాసనం విసేసతో, తథా వినేతబ్బపుగ్గలాపేక్ఖన్తి సాసితబ్బపుగ్గలవసేన సాసనం వుత్తం. సంవరాసంవరనామరూపానం వియ వినివేఠేతబ్బాయ దిట్ఠియాపి కథనం సతి వాచావత్థుస్మిం నాసతీతి విసేసతో తదధీనన్తి కథేతబ్బస్స అత్థస్స వసేన కథా వుత్తా. భేదసద్దో విసుం విసుం యోజేతబ్బో ‘‘దేసనాభేదం సాసనభేదం కథాభేదఞ్చ యథారహం పరిదీపయే’’తి. భేదన్తి చ నానత్తన్తి అత్థో. తేసు పిటకేసు సిక్ఖా చ పహానాని చ గమ్భీరభావో చ సిక్ఖాపహానగమ్భీరభావం, తఞ్చ యథారహం పరిదీపయేతి అత్థో. పరియత్తిభేదఞ్చ విభావయేతి సమ్బన్ధో.

పరియత్తిభేదన్తి చ పరియాపుణనభేదన్తి అత్థో. యహిన్తి యస్మిం వినయాదికే పిటకే. యం సమ్పత్తిఞ్చ విపత్తిఞ్చ యథా పాపుణాతి, తమ్పి సబ్బం విభావయేతి సమ్బన్ధో. అథ వా యం పరియత్తిభేదం సమ్పత్తిఞ్చ విపత్తిఞ్చాపి యహిం యథా పాపుణాతి, తమ్పి సబ్బం విభావయేతి యోజేతబ్బం. ఏత్థ యథాతి యేహి ఉపారమ్భాదిహేతుపరియాపుణనాదిప్పకారేహి ఉపారమ్భనిస్సరణధమ్మకోసకరక్ఖణహేతుపరియాపుణనం సుప్పటిపత్తి దుప్పటిపత్తీతి ఏతేహి పకారేహీతి వుత్తం హోతి.

పరిదీపనా విభావనా చాతి హేట్ఠా వుత్తస్స అనురూపతో వుత్తం, అత్థతో పన ఏకమేవ. ఆణారహేనాతి ఆణం ఠపేతుం అరహతీతి ఆణారహో, భగవా. సో హి సమ్మాసమ్బుద్ధతాయ మహాకారుణికతాయ చ అవిపరీతహితోపదేసకభావేన పమాణవచనత్తా ఆణం పణేతుం అరహతి, వోహారపరమత్థానమ్పి సమ్భవతో ఆహ ‘‘ఆణాబాహుల్లతో’’తి. ఇతో పరేసుపి ఏసేవ నయో.

పఠమన్తి వినయపిటకం. పచురాపరాధా సేయ్యసకత్థేరాదయో. తే హి దోసబాహుల్లతో ‘‘పచురాపరాధా’’తి వుత్తా. పచురో బహుకో బహులో అపరాధో దోసో వీతిక్కమో యేసం తే పచురాపరాధా. అనేకజ్ఝాసయాతిఆదీసు ఆసయోవ అజ్ఝాసయో. సో చ అత్థతో దిట్ఠి ఞాణఞ్చ, పభేదతో పన చతుబ్బిధం హోతి. తథా హి పుబ్బచరియవసేన ఆయతిం సతి పచ్చయే ఉప్పజ్జమానారహా సస్సతుచ్ఛేదసఙ్ఖాతా మిచ్ఛాదిట్ఠి సచ్చానులోమికఞాణకమ్మస్సకతఞ్ఞాణసఙ్ఖాతా సమ్మాదిట్ఠి చ ‘‘ఆసయో’’తి వుచ్చతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠి చ, ఖన్తి చేవానులోమికా;

యథాభూతఞ్చ యం ఞాణం, ఏతం ఆసయసఞ్ఞిత’’న్తి.

ఇదఞ్చ చతుబ్బిధం ఆసయన్తి ఏత్థ సత్తా నివసన్తీతి ఆసయోతి వుచ్చతి. అనుసయా కామరాగభవరాగదిట్ఠిపటిఘవిచికిచ్ఛామానావిజ్జావసేన సత్త. మూసికవిసం వియ కారణలాభే ఉప్పజ్జనారహా అనాగతా కిలేసా, అతీతా పచ్చుప్పన్నా చ తథేవ వుచ్చన్తి. న హి కాలభేదేన ధమ్మానం సభావభేదో అత్థీతి. చరియాతి రాగచరియాదికా ఛ మూలచరియా, అన్తరభేదేన అనేకవిధా, సంసగ్గవసేన పన తేసట్ఠి హోన్తి. అథ వా చరియాతి చరితం, తం సుచరితదుచ్చరితవసేన దువిధం. ‘‘అధిముత్తి నామ ‘అజ్జేవ పబ్బజిస్సామి, అజ్జేవ అరహత్తం గణ్హిస్సామీ’తిఆదినా తన్నిన్నభావేన పవత్తమానం సన్నిట్ఠాన’’న్తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన పన ‘‘సత్తానం పుబ్బచరియవసేన అభిరుచీ’’తి వుత్తం. సా దువిధా హీనపణీతభేదేన. యథానులోమన్తి అజ్ఝాసయాదీనం అనురూపం. అహం మమాతి సఞ్ఞినోతి దిట్ఠిమానతణ్హావసేన అహం మమాతి ఏవం పవత్తసఞ్ఞినో. యథాధమ్మన్తి నత్థేత్థ అత్తా అత్తనియం వా, కేవలం ధమ్మమత్తమేతన్తి ఏవం ధమ్మసభావానురూపన్తి అత్థో.

సంవరాసంవరోతి ఏత్థ సంవరణం సంవరో, కాయవాచాహి అవీతిక్కమో. మహన్తో సంవరో అసంవరో. వుడ్ఢిఅత్థో హి అయం అ-కారో యథా ‘‘అసేక్ఖా ధమ్మా’’తి, తస్మా ఖుద్దకో మహన్తో చ సంవరోతి అత్థో. దిట్ఠివినివేఠనాతి దిట్ఠియా విమోచనం. అధిసీలసిక్ఖాదీనం విభాగో పరతో పఠమపారాజికసంవణ్ణనాయ ఆవి భవిస్సతి. సుత్తన్తపాళియం ‘‘వివిచ్చేవ కామేహీ’’తిఆదినా సమాధిదేసనాబాహుల్లతో ‘‘సుత్తన్తపిటకే అధిచిత్తసిక్ఖా’’తి వుత్తం. వీతిక్కమప్పహానం కిలేసానన్తి సంకిలేసధమ్మానం కమ్మకిలేసానం వా యో కాయవచీద్వారేహి వీతిక్కమో, తస్స పహానం. అనుసయవసేన సన్తానే అనువత్తన్తా కిలేసా కారణలాభే పరియుట్ఠితాపి సీలభేదవసేన వీతిక్కమితుం న లభన్తీతి ఆహ ‘‘వీతిక్కమపటిపక్ఖత్తా సీలస్సా’’తి. పరియుట్ఠానప్పహానన్తి ఓకాసదానవసేన కిలేసానం చిత్తే కుసలప్పవత్తిం పరియాదియిత్వా ఉట్ఠానం పరియుట్ఠానం, తస్స పహానం చిత్తసన్తానేసు ఉప్పత్తివసేన కిలేసానం పరియుట్ఠానస్స పహానన్తి వుత్తం హోతి. అనుసయప్పహానన్తి అప్పహీనభావేన సన్తానే అను అను సయనకా కారణలాభే ఉప్పత్తిఅరహా అనుసయా. తే పన అనురూపం కారణం లద్ధా ఉప్పజ్జనారహా థామగతా కామరాగాదయో సత్త కిలేసా, తేసం పహానం అనుసయప్పహానం. తే చ సబ్బసో అరియమగ్గపఞ్ఞాయ పహీయన్తీతి ఆహ ‘‘అనుసయపటిపక్ఖత్తా పఞ్ఞాయా’’తి.

తదఙ్గప్పహానన్తి దీపాలోకేనేవ తమస్స దానాదిపుఞ్ఞకిరియవత్థుగతేన తేన తేన కుసలఙ్గేన తస్స తస్స అకుసలఙ్గస్స పహానం ‘‘తదఙ్గప్పహాన’’న్తి వుచ్చతి. ఇధ పన తేన తేన సుసీల్యఙ్గేన తస్స తస్స దుస్సీల్యఙ్గస్స పహానం ‘‘తదఙ్గప్పహాన’’న్తి వేదితబ్బం. విక్ఖమ్భనసమఉచ్ఛేదప్పహానానీతి ఏత్థ ఉపచారప్పనాభేదేన సమాధినా పవత్తినివారణేన ఘటప్పహారేనేవ జలతలే సేవాలస్స తేసం తేసం నీవరణానం ధమ్మానం విక్ఖమ్భనవసేన పహానం విక్ఖమ్భనప్పహానం. చతున్నం అరియమగ్గానం భావితత్తా తంతంమగ్గవతో సన్తానే సముదయపక్ఖికస్స కిలేసగణస్స అచ్చన్తం అప్పవత్తిసఙ్ఖాతసముచ్ఛేదవసేన పహానం సముచ్ఛేదప్పహానం. దుచ్చరితసంకిలేసస్స పహానన్తి కాయదుచ్చరితాది దుట్ఠు చరితం, కిలేసేహి వా దూసితం చరితన్తి దుచ్చరితం. తదేవ యత్థ ఉప్పన్నం, తం సన్తానం సమ్మా కిలేసేతి బాధయతి ఉపతాపేతి చాతి సంకిలేసో, తస్స పహానం, కాయవచీదుచ్చరితవసేన పవత్తసంకిలేసస్స తదఙ్గవసేన పహానన్తి వుత్తం హోతి. సమాధిస్స కామచ్ఛన్దపటిపక్ఖత్తా సుత్తన్తపిటకే తణ్హాసంకిలేసస్స పహానం వుత్తం. అత్తాదివినిముత్తసభావధమ్మప్పకాసనతో అభిధమ్మపిటకే దిట్ఠిసంకిలేసస్స పహానం వుత్తం.

ఏకమేకస్మిఞ్చేత్థాతి ఏతేసు తీసు పిటకేసు ఏకమేకస్మిం పిటకేతి అత్థో దట్ఠబ్బో. ధమ్మోతి పాళీతి ఏత్థ పకట్ఠానం ఉక్కట్ఠానం సీలాదిఅత్థానం బోధనతో సభావనిరుత్తిభావతో బుద్ధాదీహి భాసితత్తా చ పకట్ఠానం వచనప్పబన్ధానం ఆళీతి పాళి, పరియత్తిధమ్మో. ‘‘ధమ్మోతి పాళీతి ఏత్థ భగవతా వుచ్చమానస్స అత్థస్స వోహారస్స చ దీపనో సద్దోయేవ పాళి నామా’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. అభిధమ్మట్ఠకథాయ లిఖితే సీహళగణ్ఠిపదే పన ఇదం వుత్తం – సభావత్థస్స సభావవోహారస్స చ అనురూపవసేన భగవతా మనసా వవత్థాపితా పణ్డత్తి పాళీతి వుచ్చతి. యది సద్దోయేవ పాళి సియా, పాళియా దేసనాయ చ నానత్తేన భవితబ్బం. మనసా వవత్థాపితాయ చ పాళియా వచీభేదకరణమత్తం ఠపేత్వా దేసనాయ నానత్తం నత్థి. తథా హి దేసనం దస్సేన్తేన మనసా వవత్థాపితాయ పాళియా దేసనాతి వచీభేదకరణమత్తం వినా పాళియా సహ దేసనాయ అనఞ్ఞథా వుత్తా. తథా చ ఉపరి ‘‘దేసనాతి పఞ్ఞత్తీ’’తి వుత్తత్తా దేసనాయ అనఞ్ఞభావేన పాళియా పణ్ణత్తిభావో కథితో హోతి. అపిచ యది పాళియా అఞ్ఞాయేవ దేసనా సియా, ‘‘పాళియా చ పాళిఅత్థస్స చ దేసనాయ చ యథాభూతావబోధో’’తి వత్తబ్బం సియా, ఏవం పన అవత్వా ‘‘పాళియా చ పాళిఅత్థస్స చ యథాభూతావబోధో’’తి వుత్తత్తా పాళియా దేసనాయ చ అనఞ్ఞభావో దస్సితో హోతి. ఏవఞ్చ కత్వా ఉపరి ‘‘దేసనా నామ పఞ్ఞత్తీ’’తి దస్సేన్తేన దేసనాయ అనఞ్ఞభావతో పాళియా పణ్ణత్తిభావో కథితోవ హోతీతి.

ఏత్థ చ ‘‘సద్దోయేవ పాళి నామా’’తి ఇమస్మిం పక్ఖే ధమ్మస్సపి సద్దసభావత్తా ధమ్మదేసనానం కో విసేసోతి చే? తేసం తేసం అత్థానం బోధకభావేన ఞాతో ఉగ్గహణాదివసేన చ పుబ్బే వవత్థాపితో సద్దప్పబన్ధో ధమ్మో, పచ్ఛా పరేసం అవబోధనత్థం పవత్తితో తదత్థప్పకాసకో సద్దో దేసనాతి వేదితబ్బం. అథ వా యథావుత్తసద్దసముట్ఠాపకో చిత్తుప్పాదో దేసనా ‘‘దేసీయతి సముట్ఠాపీయతి సద్దో ఏతేనా’’తి కత్వా ముసావాదాదయో వియ. తత్థాపి హి ముసావాదాదిసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదాదిసద్దేన వోహరీయతి.

తీసుపి చేతేసు ఏతే ధమ్మత్థదేసనాపటివేధాతి ఏత్థ పాళిఅత్థో పాళిదేసనా పాళిఅత్థపటివేధో చాతి ఇమే తయో పాళివిసయా హోన్తీతి వినయపిటకాదీనం అత్థస్స దేసనాయ పటివేధస్స చ ఆధారభావో యుత్తో, పిటకాని పన పాళియోయేవాతి తేసం ధమ్మస్స ఆధారభావో కథం యుజ్జేయ్యాతి చే? పాళిసముదాయస్స అవయవపాళియా ఆధారభావతో. అవయవస్స హి సముదాయో ఆధారభావేన వుచ్చతి యథా ‘‘రుక్ఖే సాఖా’’తి. ఏత్థ చ ధమ్మాదీనం దుక్ఖోగాహభావతో తేహి ధమ్మాదీహి వినయాదయో గమ్భీరాతి వినయాదీనమ్పి చతుబ్బిధో గమ్భీరభావో వుత్తోయేవ, తస్మా ధమ్మాదయో ఏవ దుక్ఖోగాహత్తా గమ్భీరా, న వినయాదయోతి న చోదేతబ్బమేతం సమ్ముఖేన విసయవిసయీముఖేన చ వినయాదీనంయేవ గమ్భీరభావస్స వుత్తత్తా. ధమ్మో హి వినయాదయో, తేసం విసయో అత్థో, ధమ్మత్థవిసయా చ దేసనాపటివేధాతి. తత్థ పటివేధస్స దుక్కరభావతో ధమ్మత్థానం, దేసనాఞాణస్స దుక్కరభావతో దేసనాయ చ దుక్ఖోగాహభావో వేదితబ్బో. పటివేధస్స పన ఉప్పాదేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా తంవిసయఞాణుప్పత్తియా చ దుక్కరభావతో దుక్ఖోగాహతా వేదితబ్బా. దుక్ఖేన ఓగయ్హన్తీతి దుక్ఖోగాహా. ఏకదేసేన ఓగాహన్తేహిపి మన్దబుద్ధీహి పతిట్ఠా లద్ధుం న సక్కాతి ఆహ ‘‘అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠా చా’’తి. ఏకమేకస్మిన్తి ఏకేకస్మిం పిటకే. ఏత్థాతి ఏతేసు పిటకేసు. నిద్ధారణే చేతం భుమ్మవచనం.

ఇదాని హేతుహేతుఫలాదీనం వసేనపి గమ్భీరభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అపరో నయో’’తిఆది. హేతూతి పచ్చయో. సో హి అత్తనో ఫలం దహతి విదహతీతి ధమ్మోతి వుచ్చతి. ధమ్మసద్దస్స చేత్థ హేతుపరియాయతా కథం విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆది. నను చ ‘‘హేతుమ్హి ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తి ఏతేన వచనేన ధమ్మస్స హేతుభావో కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ధమ్మపటిసమ్భిదాతి ఏతస్స సమాసపదస్స అవయవపదత్థం దస్సేన్తేన ‘‘హేతుమ్హి ఞాణ’’న్తి వుత్తత్తా. ‘‘ధమ్మే పటిసమ్భిదా ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తి ఏత్థ హి ‘‘ధమ్మే’’తి ఏతస్స అత్థం దస్సేన్తేన ‘‘హేతుమ్హీ’’తి వుత్తం, ‘‘పటిసమ్భిదా’’తి ఏతస్స అత్థం దస్సేన్తేన ‘‘ఞాణ’’న్తి, తస్మా హేతుధమ్మసద్దా ఏకత్థా ఞాణపటిసమ్భిదాసద్దా చాతి ఇమమత్థం వదన్తేన సాధితో ధమ్మస్స హేతుభావో. హేతుఫలే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదాతి ఏతేన వచనేన సాధితో అత్థస్స హేతుఫలభావోపి ఏవమేవ దట్ఠబ్బో. హేతునో ఫలం హేతుఫలం. తఞ్చ యస్మా హేతుఅనుసారేన అరీయతి అధిగమీయతి సమ్పాపుణీయతి, తస్మా అత్థోతి వుచ్చతి.

యథాధమ్మన్తి ఏత్థ ధమ్మసద్దో హేతుం హేతుఫలఞ్చ సబ్బం సఙ్గణ్హాతి. సభావవాచకో హేస ధమ్మసద్దో, న పరియత్తిహేతుభావవాచకో, తస్మా యథాధమ్మన్తి యో యో అవిజ్జాదిసఙ్ఖారాదిధమ్మో, తస్మిం తస్మిన్తి అత్థో. ధమ్మానురూపం వా యథాధమ్మం. దేసనాపి హి పటివేధో వియ అవిపరీతవిసయవిభావనతో ధమ్మానురూపం పవత్తతి, తతోయేవ చ అవిపరీతాభిలాపోతి వుచ్చతి. ధమ్మాభిలాపోతి అత్థబ్యఞ్జనకో అవిపరీతాభిలాపో. ఏత్థ చ అభిలప్పతీతి అభిలాపోతి సద్దో వుచ్చతి. ఏతేన ‘‘తత్ర ధమ్మనిరుత్తాభిలాపే ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా’’తి (విభ. ౭౧౮) ఏత్థ వుత్తం ధమ్మనిరుత్తిం దస్సేతి సద్దసభావత్తా దేసనాయ. తథా హి నిరుత్తిపటిసమ్భిదాయ పరిత్తారమ్మణాదిభావో పటిసమ్భిదావిభఙ్గపాళియం (విభ. ౭౧౮ ఆదయో) వుత్తో. అట్ఠకథాయఞ్చ (విభ. అట్ఠ. ౭౧౮) ‘‘తం సభావనిరుత్తిం సద్దం ఆరమ్మణం కత్వా’’తిఆదినా సద్దారమ్మణతా దస్సితా. తథా హి ఇమస్స అత్థస్స అయం సద్దో వాచకోతి వచనవచనత్థే వవత్థపేత్వా తంతంవచనత్థవిభావనవసేన పవత్తితో సద్దో దేసనాతి వుచ్చతి. అధిప్పాయోతి ఏతేన ‘‘దేసనాతి పఞ్ఞత్తీ’’తి ఏతం వచనం ధమ్మనిరుత్తాభిలాపం సన్ధాయ వుత్తం, న తతో వినిముత్తం పఞ్ఞత్తిం సన్ధాయాతి అధిప్పాయం దస్సేతి. దేసీయతి అత్థో ఏతేనాతి హి దేసనా, పకారేన ఞాపీయతి ఏతేన, పకారతో ఞాపేతీతి వా పఞ్ఞత్తీతి ధమ్మనిరుత్తాభిలాపో వుచ్చతి. ఏవం ‘‘దేసనా నామ సద్దో’’తి ఇమస్మిం పక్ఖే అయమత్థో వేదితబ్బో. ‘‘దేసనాతి పఞ్ఞత్తీ’’తి ఏత్థ పఞ్ఞత్తివాదినో పన ఏవం వదన్తి – కిఞ్చాపి ‘‘ధమ్మాభిలాపో’’తి ఏత్థ అభిలప్పతీతి అభిలాపోతి సద్దో వుచ్చతి, న పణ్ణత్తి, తథాపి సద్దే వుచ్చమానే తదనురూపం వోహారం గహేత్వా తేన వోహారేన దీపితస్స అత్థస్స జాననతో సద్దే కథితే తదనురూపా పణ్ణత్తిపి కారణూపచారేన కథితాయేవ హోతి. అథ వా ‘‘ధమ్మాభిలాపోతి అత్థో’’తి అవత్వా ‘‘ధమ్మాభిలాపోతి అధిప్పాయో’’తి వుత్తత్తా దేసనా నామ సద్దో న హోతీతి దీపితమేవాతి.

ఇదాని పటివేధం నిద్దిసన్తో ఆహ ‘‘పటివేధోతి అభిసమయో’’తి. పటివిజ్ఝతీతి ఞాణం పటివేధోతి వుచ్చతి. పటివిజ్ఝన్తి ఏతేనాతి వా పటివేధో, అభిసమేతీతి అభిసమయో, అభిసమేన్తి ఏతేనాతి వా అభిసమయో. ఇదాని అభిసమయప్పభేదతో అభిసమయప్పకారతో ఆరమ్మణతో సభావతో చ పాకటం కాతుం ‘‘సో చ లోకియలోకుత్తరో’’తిఆదిమాహ. విసయతో అసమ్మోహతో చ అవబోధోతి సమ్బన్ధో. తత్థ విసయతో అత్థాదిఅనురూపం ధమ్మాదీసు అవబోధో నామ అవిజ్జాదిధమ్మారమ్మణో సఙ్ఖారాదిఅత్థారమ్మణో తదుభయపఞ్ఞాపనారమ్మణో లోకియో అవబోధో. అసమ్మోహతో అత్థాదిఅనురూపం ధమ్మాదీసు అవబోధో పన నిబ్బానారమ్మణో మగ్గయుత్తో యథావుత్తధమ్మత్థపఞ్ఞత్తీసు సమ్మోహవిద్ధంసనో లోకుత్తరో అభిసమయో. తథా హి ‘‘అయం హేతు, ఇదమస్స ఫలం, అయం తదుభయానురూపో వోహారో’’తి ఏవం ఆరమ్మణకరణవసేన లోకియఞాణం విసయతో పటివిజ్ఝతి, లోకుత్తరఞాణం పన హేతుహేతుఫలాదీసు సమ్మోహస్స మగ్గఞాణేన సముచ్ఛిన్నత్తా అసమ్మోహతో పటివిజ్ఝతి. అత్థానురూపం ధమ్మేసూతి అవిజ్జా హేతు, సఙ్ఖారా హేతుసముప్పన్నా, సఙ్ఖారే ఉప్పాదేతి అవిజ్జాతి ఏవం కారియానురూపం కారణేసూతి అత్థో. అథ వా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారఅపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారేసు తీసు అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారస్స సమ్పయుత్తఅవిజ్జా పచ్చయో, ఇతరేసం యథానురూపన్తిఆదినా కారియానురూపం కారణేసు పటివేధోతి అత్థో. ధమ్మానురూపం అత్థేసూతి ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా కారణానురూపం కారియేసు అవబోధోతి అత్థో. పఞ్ఞత్తిపథానురూపం పఞ్ఞత్తీసూతి పఞ్ఞత్తియా వుచ్చమానధమ్మానురూపం పణ్ణత్తీసు అవబోధోతి అత్థో.

యథావుత్తేహి ధమ్మాదీహి పిటకానం గమ్భీరభావం దస్సేతుం ‘‘ఇదాని యస్మా ఏతేసు పిటకేసూ’’తిఆదిమాహ. ధమ్మజాతన్తి కారణప్పభేదో కారణమేవ వా. అత్థజాతన్తి కారియప్పభేదో కారియమేవ వా. యా చాయం దేసనాతి సమ్బన్ధో. యో చేత్థాతి ఏతాసు తంతంపిటకగతాసు ధమ్మత్థదేసనాసు యో పటివేధోతి అత్థో. దుక్ఖోగాహన్తి ఏత్థ అవిజ్జాసఙ్ఖారాదీనం ధమ్మత్థానం దుప్పటివిజ్ఝతాయ దుక్ఖోగాహతా. తేసం పఞ్ఞాపనస్స దుక్కరభావతో దేసనాయ పటివేధనసఙ్ఖాతస్స పటివేధస్స చ ఉప్పాదనవిసయీకరణానం అసక్కుణేయ్యతాయ దుక్ఖోగాహతా వేదితబ్బా. ఏవమ్పీతి పిసద్దో పుబ్బే వుత్తప్పకారన్తరం సమ్పిణ్డేతి. ఏత్థాతి ఏతేసు తీసు పిటకేసు. వుత్తత్థాతి వుత్తో సంవణ్ణితో అత్థో అస్సాతి వుత్తత్థా.

తీసు పిటకేసూతి ఏత్థ ‘‘ఏకేకస్మి’’న్తి అధికారతో పకరణతో వా వేదితబ్బం. పరియత్తిభేదోతి పరియాపుణనం పరియత్తి. పరియాపుణనవాచకో హేత్థ పరియత్తిసద్దో, న పాళిపరియాయో, తస్మా ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో ‘‘తీసు పిటకేసు ఏకేకస్మిం పరియాపుణనప్పకారో దట్ఠబ్బో ఞాతబ్బో’’తి. తతోయేవ చ ‘‘పరియత్తియో పరియాపుణనప్పకారా’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. అథ వా తీహి పకారేహి పరియాపుణితబ్బా పాళియో ఏవ పరియత్తీతి వుచ్చన్తి, తతోయేవ చ ‘‘పరియత్తియో పాళిక్కమా’’తి అభిధమ్మట్ఠకథాయ లిఖితే సీహళగణ్ఠిపదే వుత్తం. ఏవమ్పి హి అలగద్దూపమాపరియాపుణనయోగతో అలగద్దూపమా పరియత్తీతి పాళిపి సక్కా వత్తుం, ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘దుగ్గహితా ఉపారమ్భాదిహేతు పరియాపుటా అలగద్దూపమా’’తి పరతో నిద్దేసవచనమ్పి ఉపపన్నం హోతి. తత్థ హి పాళియేవ దుగ్గహితా పరియాపుటాతి వత్తుం వట్టతి. అలగద్దూపమాతి అలగద్దో అలగద్దగ్గహణం ఉపమా ఏతిస్సాతి అలగద్దూపమా. అలగద్దస్స గహణఞ్హేత్థ అలగద్దసద్దేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘ఆపూపికో’’తి ఏత్థ అపూపసద్దేన అపూపఖాదనం వియ అలగద్దగ్గహణేన గహితపరియత్తి ఉపమీయతి, న పన అలగద్దేన. ‘‘అలగద్దగ్గహణూపమా’’తి వా వత్తబ్బే మజ్ఝేపదలోపం కత్వా ‘‘అలగద్దూపమా’’తి వుత్తం ‘‘ఓట్ఠముఖో’’తిఆదీసు వియ. అలగద్దోతి చేత్థ ఆసీవిసో వుచ్చతి. గదోతి హి విసస్స నామం. తఞ్చ తస్స అలం పరిపుణ్ణం అత్థి, తస్మా అలం పరియత్తో పరిపుణ్ణో గదో అస్సాతి అనునాసికలోపం దకారాగమఞ్చ కత్వా ‘‘అలగద్దో’’తి వుచ్చతి. అథ వా అలం జీవితహరణే సమత్థో గదో అస్సాతి అలగద్దో. నిస్సరణత్థాతి వట్టదుక్ఖతో నిస్సరణం అత్థో పయోజనం ఏతిస్సాతి నిస్సరణత్థా. భణ్డాగారికపరియత్తీతి ఏత్థ భణ్డాగారే నియుత్తో భణ్డాగారికో, భణ్డాగారికో వియ భణ్డాగారికో, ధమ్మరతనానుపాలకో. అఞ్ఞం అత్థం అనపేక్ఖిత్వా భణ్డాగారికస్సేవ సతో పరియత్తి భణ్డాగారికపరియత్తి.

దుగ్గహితాతి దుట్ఠు గహితా. దుగ్గహితభావమేవ విభావేన్తో ఆహ ‘‘ఉపారమ్భాదిహేతు పరియాపుటా’’తి, ఉపారమ్భా ఇతివాదప్పమోక్ఖాదిహేతు ఉగ్గహితాతి అత్థో. లాభసక్కారాదిహేతు పరియాపుణనమ్పి ఏత్థేవ సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. వుత్తఞ్హేతం అలగద్దసుత్తట్ఠకథాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౩౯) –

‘‘యో హి బుద్ధవచనం ‘ఏవం చీవరాదీని వా లభిస్సామి, చతుపరిసమజ్ఝే వా మం జానిస్సన్తీ’తి లాభసక్కారాదిహేతు పరియాపుణాతి, తస్స సా పరియత్తి అలగద్దపరియత్తి నామ. ఏవం పరియాపుణనతో హి బుద్ధవచనం అపరియాపుణిత్వా నిద్దోక్కమనం వరతర’’న్తి.