వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా
౧. సేయ్యథిదన్తి తం కతమం, తం కథన్తి వా అత్థో. అనియమనిద్దేసవచనన్తి నత్థి ఏతస్స నియమోతి అనియమో, నిద్దిసీయతి అత్థో ఏతేనాతి నిద్దేసో, వుచ్చతి ఏతేనాతి వచనం, నిద్దేసోయేవ వచనం నిద్దేసవచనం, అనియమస్స నిద్దేసవచనం అనియమనిద్దేసవచనం, పఠమం అనియమితస్స సమయస్స నిద్దేసవచనన్తి అత్థో. ‘‘యేనాతి అవత్వా తేనాతి వుత్తత్తా అనియమం కత్వా నిద్దిట్ఠవచనం అనియమనిద్దేసవచన’’న్తిపి వదన్తి. యంతంసద్దానం నిచ్చసమ్బన్ధభావతో ఆహ ‘‘తస్స సరూపేన అవుత్తేనపీ’’తిఆది. తత్థ తస్సాతి ‘‘తేనా’’తి ఏతస్స. సరూపేన అవుత్తేనపీతి ‘‘యేనా’’తి ఏవం సరూపతో పాళియం అవుత్తేనపి. అత్థతో సిద్ధేనాతి పరభాగే సారిపుత్తత్థేరస్స ఉప్పజ్జనకపరివితక్కసఙ్ఖాతఅత్థతో సిద్ధేన. పరివితక్కే హి సిద్ధే యేన సమయేన పరివితక్కో ఉదపాదీతి ఇదం అత్థతో సిద్ధమేవ హోతి. తేనేవాహ ‘‘అపరభాగే హి వినయపఞ్ఞత్తియాచనహేతుభూతో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పరివితక్కో సిద్ధో’’తిఆది. ‘‘తేనా’’తి వత్వా తతో తదత్థమేవ ‘‘యేనా’’తి అత్థతో వుచ్చమానత్తా ‘‘యేనా’’తి అయం ‘‘తేనా’’తి ఏతస్స పటినిద్దేసో నామ జాతో. పటినిద్దేసోతి చ విత్థారనిద్దేసోతి అత్థో.
అపరభాగే హీతి ఏత్థ హి-సద్దో హేతుమ్హి, యస్మాతి అత్థో. వినయపఞ్ఞత్తియాచనహేతుభూతోతి ‘‘ఏతస్స భగవా కాలో, ఏతస్స సుగత కాలో, యం భగవా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేయ్య, ఉద్దిసేయ్య పాతిమోక్ఖం. యథయిదం బ్రహ్మచరియం అద్ధనియం అస్స చిరట్ఠితిక’’న్తి ఏవం పవత్తస్స వినయపఞ్ఞత్తియాచనస్స కారణభూతోతి అత్థో. పరివితక్కోతి ‘‘కతమేసానం ఖో బుద్ధానం భగవన్తానం బ్రహ్మచరియం న చిరట్ఠితికం అహోసి, కతమేసానం బుద్ధానం భగవన్తానం బ్రహ్మచరియం చిరట్ఠితికం అహోసీ’’తి ఏవం పవత్తో పరివితక్కో. యంతంసద్దానం నిచ్చసమ్బన్ధోతి ఆహ ‘‘తస్మా యేన సమయేనా’’తిఆది. పుబ్బే వా పచ్ఛా వా అత్థతో సిద్ధేనాతి పుబ్బే వా పచ్ఛా వా ఉప్పన్నఅత్థతో సిద్ధేన. పటినిద్దేసో కత్తబ్బోతి ఏతస్స ‘‘యదిద’’న్తి ఇమినా సమ్బన్ధో. ‘‘పటినిద్దేసో కత్తబ్బో’’తి యదిదం యం ఇదం విధానం, అయం సబ్బస్మిం వినయే యుత్తీతి అత్థో. అథ వా ‘‘పటినిద్దేసో కత్తబ్బో’’తి యదిదం యా అయం యుత్తి, అయం సబ్బస్మిం వినయే యుత్తీతి అత్థో.
తత్రిదం ముఖమత్తనిదస్సనన్తి తస్సా యథావుత్తయుత్తియా పరిదీపనే ఇదం ముఖమత్తనిదస్సనం, ఉపాయమత్తనిదస్సనన్తి అత్థో. ముఖం ద్వారం ఉపాయోతి హి అత్థతో ఏకం. ‘‘తేన హి భిక్ఖవే భిక్ఖూనం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేస్సామీ’’తి పాళిం దస్సేత్వా తత్థ పటినిద్దేసమాహ ‘‘యేన సుదిన్నో’’తిఆదినా. తేనాతి హేతుఅత్థే కరణవచనత్తా తస్స పటినిద్దేసోపి తాదిసోయేవాతి ఆహ ‘‘యస్మా పటిసేవీ’’తి. పుబ్బే అత్థతో సిద్ధేనాతి పుబ్బే ఉప్పన్నమేథునధమ్మపటిసేవనసఙ్ఖాతఅత్థతో సిద్ధేన. పచ్ఛా అత్థతో సిద్ధేనాతి రఞ్ఞా అదిన్నం దారూనం ఆదియనసఙ్ఖాతపచ్ఛాఉప్పన్నఅత్థతో సిద్ధేన. సమయసద్దోతి ఏతస్స ‘‘దిస్సతీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో.
సమవాయేతి పచ్చయసామగ్గియం, కారణసమవాయేతి అత్థో. ఖణేతి ఓకాసే. అస్సాతి అస్స సమయసద్దస్స సమవాయో అత్థోతి సమ్బన్ధో. అప్పేవ నామ స్వేపి ఉపసఙ్కమేయ్యామ కాలఞ్చ సమయఞ్చ ఉపాదాయాతి ఏత్థ కాలో నామ ఉపసఙ్కమనస్స యుత్తపయుత్తకాలో. సమయో నామ తస్సేవ పచ్చయసామగ్గీ, అత్థతో తదనురూపం సరీరబలఞ్చేవ తప్పచ్చయపరిస్సయాభావో చ. ఉపాదానం నామ ఞాణేన తేసం గహణం సల్లక్ఖణం, తస్మా కాలఞ్చ సమయఞ్చ పఞ్ఞాయ గహేత్వా ఉపధారేత్వాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – సచే అమ్హాకం స్వే గమనస్స యుత్తకాలో భవిస్సతి, కాయే బలమత్తా చేవ ఫరిస్సతి, గమనపచ్చయా చ అఞ్ఞో అఫాసువిహారో న భవిస్సతి, అథేతం కాలఞ్చ గమనకారణసమవాయసఙ్ఖాతం సమయఞ్చ ఉపధారేత్వా అపి ఏవ నామ స్వే ఆగచ్ఛేయ్యామాతి.
ఖణోతి ఓకాసో. తథాగతుప్పాదాదికో హి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఓకాసో తప్పచ్చయపటిలాభహేతుత్తా, ఖణో ఏవ చ సమయో. యో ఖణోతి చ సమయోతి చ వుచ్చతి, సో ఏకోవాతి హి అత్థో. మహాసమయోతి మహాసమూహో. పవుద్ధం వనం పవనం, తస్మిం పవనస్మిం, వనసణ్డేతి అత్థో. సమయోపి ఖో తే భద్దాలి అప్పటివిద్ధో అహోసీతి ఏత్థ సమయోతి సిక్ఖాపదపూరణస్స హేతు. భద్దాలీతి తస్స భిక్ఖునో నామం. ఇదం వుత్తం హోతి – భద్దాలి తయా పటివిజ్ఝితబ్బయుత్తకం ఏతం కారణం అత్థి, తమ్పి తే న పటివిద్ధం న సల్లక్ఖితన్తి. కిం తం కారణన్తి ఆహ ‘‘భగవా ఖో’’తిఆది.
ఉగ్గాహమానో తిఆదీసు మానోతి తస్స పరిబ్బాజకస్స పకతినామం, కిఞ్చి కిఞ్చి పన ఉగ్గహేతుం సమత్థతాయ ‘‘ఉగ్గాహమానో’’తి నం సఞ్జానన్తి, తస్మా ‘‘ఉగ్గాహమానో’’తి వుచ్చతి. సమణముణ్డికాయ పుత్తో సమణముణ్డికాపుత్తో. సో కిర దేవదత్తస్స ఉపట్ఠాకో. సమయం దిట్ఠిం పవదన్తి ఏత్థాతి సమయప్పవాదకో, తస్మిం సమయప్పవాదకే, దిట్ఠిప్పవాదకేతి అత్థో. తస్మిం కిర ఠానే చఙ్కీతారుక్ఖపోక్ఖరసాతిపభుతయో బ్రాహ్మణా నిగణ్ఠాచేలకపరిబ్బాజకాదయో చ పరిబ్బాజకా సన్నిపతిత్వా అత్తనో అత్తనో సమయం దిట్ఠిం పవదన్తి కథేన్తి దీపేన్తి, తస్మా సో ఆరామో ‘‘సమయప్పవాదకో’’తి వుచ్చతి, స్వేవ తిన్దుకాచీరసఙ్ఖాతాయ తిమ్బరురుక్ఖపన్తియా పరిక్ఖిత్తత్తా ‘‘తిన్దుకాచీర’’న్తి వుచ్చతి. ఏకా సాలా ఏత్థాతి ఏకసాలకో. యస్మా పనేత్థ పఠమం ఏకా సాలా కతా అహోసి, పచ్ఛా మహాపుఞ్ఞం పోట్ఠపాదపరిబ్బాజకం నిస్సాయ బహూ సాలా కతా, తస్మా తమేవ ఏకం సాలముపాదాయ లద్ధనామవసేన ‘‘ఏకసాలకో’’తి వుచ్చతి. మల్లికాయ పన పసేనదిరఞ్ఞో దేవియా ఉయ్యానభూతో సో పుప్ఫఫలసఞ్ఛన్నో ఆరామోతి కత్వా ‘‘మల్లికాయ ఆరామో’’తి సఙ్ఖ్యం గతో. తస్మిం సమయప్పవాదకే తిన్దుకాచీరే ఏకసాలకే మల్లికాయ ఆరామే. పటివసతీతి తస్మిం వాసఫాసుతాయ వసతి.
దిట్ఠే ధమ్మేతి పచ్చక్ఖే అత్తభావే. అత్థోతి వుడ్ఢి. సమ్పరాయికోతి కమ్మకిలేసవసేన సమ్పరేతబ్బతో సమ్పాపుణితబ్బతో సమ్పరాయో, పరలోకో. తత్థ నియుత్తో సమ్పరాయికో, పరలోకత్థో. అత్థాభిసమయాతి యథావుత్తఉభయత్థసఙ్ఖాతహితపటిలాభా. సమ్పరాయికోపి హి అత్థో కారణస్స నిప్ఫన్నత్తా పటిలద్ధో నామ హోతీతి తమత్థద్వయం ఏకతో కత్వా ‘‘అత్థాభిసమయా’’తి వుత్తం. ధియా పఞ్ఞాయ రాతి గణ్హాతీతి ధీరో. అథ వా ధీ పఞ్ఞా ఏతస్స అత్థీతి ధీరో.
సమ్మా మానాభిసమయాతి మానస్స సమ్మా పహానేన. సమ్మాతి ఇమినా మానస్స అగ్గమగ్గఞాణేన సముచ్ఛేదప్పహానం వుత్తం. దుక్ఖస్స పీళనట్ఠోతిఆదీసు దుక్ఖసచ్చస్స పీళనం తంసమఙ్గినో హింసనం అవిప్ఫారికతాకరణం, పీళనమేవ అత్థో పీళనట్ఠో, త్థకారస్స ట్ఠకారం కత్వా వుత్తం. ఏవం సేసేసుపి. సమేచ్చ పచ్చయేహి కతభావో సఙ్ఖతట్ఠో. సన్తాపో దుక్ఖదుక్ఖతాదివసేన సన్తాపనం పరిదహనం. విపరిణామో జరాయ మరణేన చాతి ద్విధా విపరిణామేతబ్బతా. అభిసమేతబ్బో పటివిజ్ఝితబ్బోతి అభిసమయో, అభిసమయోవ అత్థో అభిసమయట్ఠో, పీళనాదీని. తాని హి అభిసమేతబ్బభావేన ఏకీభావం ఉపనేత్వా ‘‘అభిసమయట్ఠో’’తి వుత్తాని, అభిసమయస్స వా పటివేధస్స విసయభూతో అత్థో అభిసమయట్ఠోతి తానేవ పీళనాదీని అభిసమయస్స విసయభావూపగమనసామఞ్ఞతో ఏకత్తేన వుత్తాని.
ఏత్థ చ ఉపసగ్గానం జోతకమత్తత్తా తస్స తస్స అత్థస్స వాచకో సమయసద్దో ఏవాతి సమయసద్దస్స అత్థుద్ధారేపి సఉపసగ్గో అభిసమయసద్దో వుత్తో. తత్థ సహకారీకారణసన్నిజ్ఝం సమేతి సమవేతీతి సమయో, సమవాయో. సమేతి సమాగచ్ఛతి మగ్గబ్రహ్మచరియం ఏత్థ తదాధారపుగ్గలేహీతి సమయో, ఖణో. సమేన్తి ఏత్థ, ఏతేన వా సంగచ్ఛన్తి ధమ్మా సహజాతధమ్మేహి ఉప్పాదాదీహి వాతి సమయో, కాలో. ధమ్మప్పవత్తిమత్తతాయ అత్థతో అభూతోపి హి కాలో ధమ్మప్పవత్తియా అధికరణం కారణం వియ చ పరికప్పనామత్తసిద్ధేన రూపేన వోహరీయతి. సమం, సహ వా అవయవానం అయనం పవత్తి అవట్ఠానన్తి సమయో, సమూహో యథా ‘‘సముదాయో’’తి. అవయవేన సహావట్ఠానమేవ హి సమూహో. పచ్చయన్తరసమాగమే ఏతి ఫలం ఏతస్మా ఉప్పజ్జతి పవత్తతి చాతి సమయో, హేతు యథా ‘‘సముదయో’’తి. సమేతి సంయోజనభావతో సమ్బన్ధో ఏతి అత్తనో విసయే పవత్తతి, దళ్హగ్గహణభావతో వా తంసంయుత్తా అయన్తి పవత్తన్తి సత్తా యథాభినివేసం ఏతేనాతి సమయో, దిట్ఠి. దిట్ఠిసంయోజనేన హి సత్తా అతివియ బజ్ఝన్తి. సమితి సఙ్గతి సమోధానన్తి సమయో, పటిలాభో. సమస్స నిరోధస్స యానం, సమ్మా వా యానం అపగమో అప్పవత్తీతి సమయో, పహానం. ఞాణేన అభిముఖం సమ్మా ఏతబ్బో అధిగన్తబ్బోతి అభిసమయో, ధమ్మానం అవిపరీతో సభావో. అభిముఖభావేన సమ్మా ఏతి గచ్ఛతి బుజ్ఝతీతి అభిసమయో, ధమ్మానం యథాభూతసభావావబోధో. ఏవం తస్మిం తస్మిం అత్థే సమయసద్దస్స పవత్తి వేదితబ్బా.
నను చ అత్థమత్తం పటిచ్చ సద్దా అభినివిసన్తి, న ఏకేన సద్దేన అనేకే అత్థా అభిధీయన్తీతి? సచ్చమేతం సద్దవిసేసే అపేక్ఖితే. సద్దవిసేసే హి అపేక్ఖియమానే ఏకేన సద్దేన అనేకత్థాభిధానం న సమ్భవతి. న హి యో కాలత్థో సమయసద్దో, సోయేవ సమూహాదిఅత్థం వదతి. ఏత్థ పన తేసం తేసం అత్థానం సమయసద్దవచనీయతాసామఞ్ఞముపాదాయ అనేకత్థతా సమయసద్దస్స వుత్తా. ఏవం సబ్బత్థ అత్థుద్ధారే అధిప్పాయో వేదితబ్బో. ఇధ పనస్స కాలో అత్థోతి అస్స సమయసద్దస్స ఇధ కాలో అత్థో సమవాయాదీనం అత్థానం ఇధ అసమ్భవతో దేసదేసకాదీనం వియ నిదానభావేన కాలస్స అపదిసితబ్బతో చ.
ఉపయోగవచనేన భుమ్మవచనేన చ నిద్దేసమకత్వా ఇధ కరణవచనేన నిద్దేసే పయోజనం నిద్ధారేతుకామో పరమ్ముఖేన చోదనం సముట్ఠాపేతి ‘‘ఏత్థాహా’’తిఆది. ఏత్థ ‘‘తేన సమయేనా’’తి ఇమస్మిం ఠానే వితణ్డవాదీ ఆహాతి అత్థో. అథాతి చోదనాయ కత్తుకామతం దీపేతి, ననూతి ఇమినా సమానత్థో. కస్మా కరణవచనేన నిద్దేసో కతోతి సమ్బన్ధో. భుమ్మవచనేన నిద్దేసో కతోతి యోజేతబ్బం. ఏత్థాపి ‘‘యథా’’తి ఇదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. తత్థాతి తేసు సుత్తాభిధమ్మేసు. తథాతి ఉపయోగభుమ్మవచనేహి. ఇధాతి ఇమస్మిం వినయే. అఞ్ఞథాతి కరణవచనేన. అచ్చన్తమేవాతి ఆరమ్భతో పట్ఠాయ యావ దేసనానిట్ఠానం, తావ అచ్చన్తమేవ, నిరన్తరమేవాతి అత్థో. కరుణావిహారేనాతి పరహితపటిపత్తిసఙ్ఖాతేన కరుణావిహారేన. తథా హి కరుణానిదానత్తా దేసనాయ ఇధ పరహితపటిపత్తి ‘‘కరుణావిహారో’’తి వుత్తా, న పన కరుణాసమఆపత్తివిహారో. న హి దేసనాకాలే దేసేతబ్బధమ్మవిసయస్స దేసనాఞాణస్స సత్తవిసయాయ మహాకరుణాయ సహుప్పత్తి సమ్భవతి భిన్నవిసయత్తా, తస్మా కరుణావసేన పవత్తో పరహితపఅపత్తిసఙ్ఖాతో విహారో ఇధ కరుణావిహారోతి వేదితబ్బో. తదత్థజోతనత్థన్తి అచ్చన్తసంయోగత్థదీపనత్థం ఉపయోగనిద్దేసో కతో యథా ‘‘మాసం అజ్ఝేతీ’’తి.
అధికరణత్థోతి ఆధారత్థో. భావో నామ కిరియా, కిరియాయ కిరియన్తరలక్ఖణం భావేనభావలక్ఖణం, సోయేవత్థో భావేనభావలక్ఖణత్థో. కథం పన అభిధమ్మే యథావుత్తఅత్థద్వయసమ్భవోతి ఆహ ‘‘అధికరణఞ్హీ’’తిఆది. తత్థ కాలసఙ్ఖాతో అత్థో కాలత్థో, సమూహసఙ్ఖాతో అత్థో సమూహత్థో. అథ వా కాలసద్దస్స అత్థో కాలత్థో, సమూహసద్దస్స అత్థో సమూహత్థో. కో సో? సమయో. ఇదం వుత్తం హోతి – కాలత్థో సమూహత్థో చ సమయో తత్థ అభిధమ్మే వుత్తానం ఫస్సాదిధమ్మానం అధికరణం ఆధారోతి యస్మిం కాలే ధమ్మపుఞ్జే వా కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి, తస్మింయేవ కాలే పుఞ్జే చ ఫస్సాదయోపి హోన్తీతి అయఞ్హి తత్థ అత్థో.
నను చాయం ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తో కాలో సమూహో చ వోహారమత్తకో, సో కథం ఆధారో తత్థ వుత్తధమ్మానన్తి? నాయం దోసో. యథా హి కాలో సభావధమ్మపరిచ్ఛిన్నో సయం పరమత్థతో అవిజ్జమానోపి ఆధారభావేన పఞ్ఞత్తో తఙ్ఖణప్పవత్తానం తతో పుబ్బే పరతో చ అభావతో ‘‘పుబ్బణ్హే జాతో సాయన్హే గచ్ఛతీ’’తిఆదీసు, సమూహో చ అవయవవినిముత్తో అవిజ్జమానోపి కప్పనామత్తసిద్ధో అవయవానం ఆధారభావేన పఞ్ఞపీయతి ‘‘రుక్ఖే సాఖా, యవరాసిమ్హి సమ్భూతో’’తిఆదీసు, ఏవమిధాపీతి దట్ఠబ్బం.
అభిధమ్మే ఆధారత్థసమ్భవం దస్సేత్వా ఇదాని భావేనభావలక్ఖణత్థసమ్భవం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఖణసమవాయహేతుసఙ్ఖాతస్సా’’తిఆది. తత్థ ఖణో నామ అట్ఠక్ఖణవినిముత్తో నవమో బుద్ధుప్పాదసఙ్ఖాతో ఖణో, యాని వా పనేతాని ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, చక్కాని యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సానం చతుచక్కం పవత్తతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౧) ఏత్థ పతిరూపదేసవాసో, సప్పురిసూపనిస్సయో, అత్తసమ్మాపణిధి, పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞతాతి చత్తారి చక్కాని వుత్తాని, తాని ఏకజ్ఝం కత్వా ఓకాసట్ఠేన ఖణోతి వేదితబ్బో. తాని హి కుసలుప్పత్తియా ఓకాసభూతాని. సమవాయో నామ ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౦౪; ౩.౪౨౧; సం. ని. ౪.౬౦) ఏవమాదినా నిద్దిట్ఠా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిసఙ్ఖాతసాధారణఫలనిప్ఫాదకత్తేన సణ్ఠితా చక్ఖురూపాదిపచ్చయసామగ్గీ. చక్ఖురూపాదీనఞ్హి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిసాధారణఫలం. హేతూతి జనకహేతు. యథావుత్తఖణసఙ్ఖఆతస్స సమవాయసఙ్ఖాతస్స హేతుసఙ్ఖాతస్స చ సమయస్స భావేన సత్తాయ తేసం ఫస్సాదిధమ్మానం భావో సత్తా లక్ఖీయతి విఞ్ఞాయతీతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా ‘‘గావీసు దుయ్హమానాసు గతో, దుద్ధాసు ఆగతో’’తి దోహనకిరియాయ గమనకిరియా లక్ఖీయతి, ఏవమిధాపి ‘‘యస్మిం సమయే, తస్మిం సమయే’’తి చ వుత్తే ‘‘సతీ’’తి అయమత్థో విఞ్ఞాయమానో ఏవ హోతి అఞ్ఞకిరియాయ సమ్బన్ధాభావే పదత్థస్స సత్తావిరహాభావతోతి సమయస్స సత్తాకిరియాయ చిత్తస్స ఉప్పాదకిరియా ఫస్సాదిభవనకిరియా చ లక్ఖీయతీతి. అయఞ్హి తత్థ అత్థో యస్మిం యథావుత్తే ఖణే పచ్చయసమవాయే హేతుమ్హి చ సతి కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి, తస్మింయేవ ఖణే పచ్చయసమవాయే హేతుమ్హి చ సతి ఫస్సాదయోపి హోన్తీతి. తదత్థజోతనత్థన్తి అధికరణత్థస్స భావేనభావలక్ఖణత్థస్స చ దీపనత్థం.
ఇధ పనాతి ఇమస్మిం వినయే. హేతుఅత్థో కరణత్థో చ సమ్భవతీతి ‘‘అన్నేన వసతి, విజ్జాయ వసతీ’’తిఆదీసు వియ హేతుఅత్థో ‘‘ఫరసునా ఛిన్దతి, కుదాలేన ఖణతీ’’తిఆదీసు వియ కరణత్థో చ సమ్భవతి. కథం సమ్భవతీతి ఆహ ‘‘యో హి సో’’తిఆది. తేన సమయేన హేతుభూతేన కరణభూతేనాతి ఏత్థ పన తంతంవత్థువీతిక్కమోవ సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా హేతు చేవ కరణఞ్చ. తథా హి యదా భగవా సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా పఠమమేవ తేసం తేసం తత్థ తత్థ తంతంసిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుభూతం వీతిక్కమం అపేక్ఖమానో విహరతి, తదా తం తం వీతిక్కమం అపేక్ఖిత్వా తదత్థం వసతీతి సిద్ధో వత్థువీతిక్కమస్స హేతుభావో ‘‘అన్నేన వసతి, అన్నం అపేక్ఖిత్వా తదత్థాయ వసతీ’’తిఆదీసు వియ. సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తికాలే పన తేనేవ పుబ్బసిద్ధేన వీతిక్కమేన సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతీతి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా సాధకతమత్తా కరణభావోపి వీతిక్కమస్సేవ సిద్ధో ‘‘అసినా ఛిన్దతీ’’తిఆదీసు వియ. వీతిక్కమం పన అపేక్ఖమానో తేనేవ సద్ధిం తన్నిస్సయకాలమ్పి అపేక్ఖిత్వా విహరతీతి కాలస్సపి ఇధ హేతుభావో వుత్తో, సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేన్తో చ తం తం వీతిక్కమకాలం అనతిక్కమిత్వా తేనేవ కాలేన సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతీతి వీతిక్కమనిస్సయస్స కాలస్సపి కరణభావో వుత్తో, తస్మా ఇమినా పరియాయేన కాలస్సపి హేతుభావో కరణభావో చ లబ్భతీతి వుత్తం ‘‘తేన సమయేన హేతుభూతేన కరణభూతేనా’’తి. నిప్పరియాయతో పన వీతిక్కమోయేవ హేతుభూతో కరణభూతో చ. సో హి వీతిక్కమక్ఖణే హేతు హుత్వా పచ్ఛా సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనే కరణమ్పి హోతీతి.
సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞాపయన్తోతి వీతిక్కమం పుచ్ఛిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతాపేత్వా ఓతిణ్ణవత్థుకం పుగ్గలం పటిపుచ్ఛిత్వా విగరహిత్వా చ తం తం వత్థుం ఓతిణ్ణకాలం అనతిక్కమిత్వా తేనేవ కాలేన కరణభూతేన సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞాపయన్తో. సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుఞ్చ అపేక్ఖమానోతి తతియపారాజికాదీసు వియ సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా హేతుభూతం తం తం వత్థుం వీతిక్కమసమయం అపేక్ఖమానో తేన సమయేన హేతుభూతేన భగవా తత్థ తత్థ విహాసీతి అత్థో. ‘‘సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞాపయన్తో సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుఞ్చ అపేక్ఖమానో’’తి వచనతో ‘‘తేన సమయేన కరణభూతేన హేతుభూతేనా’’తి ఏవం వత్తబ్బేపి పఠమం ‘‘హేతుభూతేనా’’తి వచనం ఇధ హేతుఅత్థస్స అధిప్పేతత్తా వుత్తం. భగవా హి వేరఞ్జాయం విహరన్తో థేరస్స సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియాచనహేతుభూతం పరివితక్కసమయం అపేక్ఖమానో తేన సమయేన హేతుభూతేన విహాసీతి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కిం పనేత్థ యుత్తిచిన్తాయ, ఆచరియస్స ఇధ కమవచనిచ్ఛా నత్థీతి ఏవమేతం గహేతబ్బం. తేనేవ దీఘనికాయట్ఠకథాయమ్పి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.పరిబ్బాజకకథావణ్ణనా) ‘‘తేన సమయేన హేతుభూతేన కరణభూతేనా’’తిఆదినా అయమేవ అనుక్కమో వుత్తో. న హి తత్థ పఠమం ‘‘హేతుభూతేనా’’తి వచనం ఇధ ‘‘తేన సమయేన వేరఞ్జాయం విహరతీ’’తి ఏత్థ హేతుఅత్థస్స అధిప్పేతభావదీపనత్థం వుత్తం. ‘‘సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞాపయన్తో హేతుభూతేన కరణభూతేన సమయేన విహాసి, సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుఞ్చ అపేక్ఖమానో హేతుభూతేన సమయేన విహాసీతి ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో కాతబ్బో’’తిపి వదన్తి. తదత్థజోతనత్థన్తి హేతుఅత్థస్స కరణత్థస్స వా దీపనత్థం. ఇధాతి ఇమస్మిం వినయే. హోతి చేత్థాతి ఏత్థ ఇమస్మిం పదేసే యథావుత్తత్థసఙ్గహవసేన అయం గాథా హోతి. అఞ్ఞత్రాతి సుత్తాభిధమ్మేసు.
పోరాణాతి అట్ఠకథాచరియా. అభిలాపమత్తభేదోతి వచనమత్తేన విసేసో. తేన సుత్తవినయేసు విభత్తివిపరిణామో కతోతి దస్సేతి. పరతో అత్థం వణ్ణయిస్సామాతి పరతో ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినా ఆగతట్ఠానే వణ్ణయిస్సామ. వేరఞ్జాయన్తి ఏత్థ ‘‘బలికరగ్గహణేన జనస్స పీళాభావతో నిద్దోసత్తా విగతో రజో అస్సాతి వేరఞ్జా, సేరివాణిజజాతకే దేవదత్తస్స వేరుప్పన్నపదేసే కతత్తా వేరం ఏత్థ జాతన్తి వేరఞ్జా, పవిట్ఠపవిట్ఠే నటసమజ్జాదీహి ఖాదనీయభోజనీయాలఙ్కారాదీహి చ వివిధేహి ఉపకరణేహి రఞ్జనతో వివిధేహి రఞ్జయతీతి వేరఞ్జా, పటిపక్ఖే అభిభవిత్వా కతభావతో వేరం అభిభవిత్వా జాతాతి వేరఞ్జా, వేరఞ్జస్స నామ ఇసినో అస్సమట్ఠానే కతత్తా వేరఞ్జా’’తి ఏవమాదినా కేచి వణ్ణయన్తి. కిం ఇమినా, నామమత్తమేతం తస్స నగరస్సాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వేరఞ్జాతి అఞ్ఞతరస్స నగరస్సేతం అధివచన’’న్తి. సమీపత్థే భుమ్మవచనన్తి ‘‘గఙ్గాయం గావో చరన్తి, కూపే గగ్గకుల’’న్తిఆదీసు వియ. అవిసేసేనాతి ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి. పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి. సబ్బనిమిత్తానం అమనసికారా అనిమిత్తం చేతోసమాధిం సమాపజ్జిత్వా విహరతీ’’తిఆదీసు వియ సద్దన్తరసన్నిధానసిద్ధేన విసేసపరామసనేన వినా. అథ వా అవిసేసేనాతి న విసేసేన, విహారభావసామఞ్ఞేనాతి అత్థో.
ఇరియాపథ…పే… విహారేసూతి ఇరియాపథవిహారో దిబ్బవిహారో బ్రహ్మవిహారో అరియవిహారోతి ఏతేసు చతూసు విహారేసు. తత్థ ఇరియనం పవత్తనం ఇరియా, కాయప్పయోగో కాయికకిరియా. తస్సా పవత్తనుపాయభావతో ఇరియాయ పథోతి ఇరియాపథో, ఠాననిసజ్జాది. న హి ఠాననిసజ్జాదీహి అవత్థాహి వినా కఞ్చి కాయికకిరియం పవత్తేతుం సక్కా. ఠానసమఙ్గీ వా హి కాయేన కిఞ్చి కరేయ్య గమనాదీసు అఞ్ఞతరసమఙ్గీ వాతి. విహరణం, విహరతి ఏతేనాతి వా విహారో, ఇరియాపథోవ విహారో ఇరియాపథవిహారో, సో చ అత్థతో ఠాననిసజ్జాదిఆకారప్పవత్తో చతుసన్తతిరూపప్పబన్ధోవ. దివి భవో దిబ్బో, తత్థ బహులప్పవత్తియా బ్రహ్మపారిసజ్జాదిదేవలోకభవోతి అత్థో. తత్థ యో దిబ్బానుభావో తదత్థాయ సంవత్తతీతి వా దిబ్బో, అభిఞ్ఞాభినీహారవసేన మహాగతికత్తా వా దిబ్బో, దిబ్బో చ సో విహారో చాతి దిబ్బవిహారో, దిబ్బభావావహో వా విహారో దిబ్బవిహారో, మహగ్గతజ్ఝానాని. ఆరుప్పసమాపత్తియోపి హి ఏత్థేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. నేత్తియం పన ‘‘చతస్సో ఆరుప్పసమాపత్తియో ఆనేఞ్జవిహారో’’తి వుత్తం, తం మేత్తాఝానాదీనం బ్రహ్మవిహారతా వియ తాసం భావనావిసేసభావం సన్ధాయ వుత్తం. అట్ఠకథాసు పన దిబ్బభావావహసామఞ్ఞతో తాపి ‘‘దిబ్బవిహారా’’త్వేవ వుత్తా. బ్రహ్మానం విహారా బ్రహ్మవిహారా, బ్రహ్మానో వా విహారా బ్రహ్మవిహారా, హితూపసంహరాదివసేన పవత్తియా బ్రహ్మభూతా సేట్ఠభూతా విహారాతి అత్థో, మేత్తాఝానాదికా చతస్సో అప్పమఞ్ఞాయో. అరియా ఉత్తమా విహారాతి అరియవిహారా, అనఞ్ఞసాధారణత్తా అరియానం వా విహారా అరియవిహారా, చతస్సో ఫలసమాపత్తియో. విసేసతో పన రూపావచరచతుత్థజ్ఝానం చతస్సో అప్పమఞ్ఞాయో చతుత్థజ్ఝానికఫలసమాపత్తి చ భగవతో దిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారా.
అఞ్ఞతరవిహారసమఙ్గీపరిదీపనన్తి యథావుత్తవిహారేసు అఞ్ఞతరవిహారసమఙ్గీభావపరిదీపనం. భగవా హి లోభదోసమోహుస్సన్నకాలే లోకే తస్స సకాయ పటిపత్తియా వినయనత్థం దిబ్బబ్రహ్మఅఅయవిహారే ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. తథా హి యదా సత్తా కామేసు విప్పటిపజ్జన్తి, తదా కిర భగవా దిబ్బేన విహారేన విహరతి తేసం అలోభకుసలమూలుప్పాదనత్థం ‘‘అప్పేవ నామ ఇమం పటిపత్తిం దిస్వా ఏత్థ రుచిం ఉప్పాదేన్తా కామేసు విరజ్జేయ్యు’’న్తి. యదా పన ఇస్సరియత్థం సత్తేసు విప్పటిపజ్జన్తి, తదా పన బ్రహ్మవిహారేన విహరతి తేసం అదోసకుసలమూలుప్పాదనత్థం ‘‘అప్పేవ నామ ఇమం పటిపత్తిం దిస్వా ఏత్థ రుచిం ఉప్పాదేత్వా అదోసేన దోసం వూపసమేయ్యు’’న్తి. యదా పన పబ్బజితా ధమ్మాధికరణం వివదన్తి, తదా అరియవిహారేన విహరతి తేసం అమోహకుసలమూలుప్పాదనత్థం ‘‘అప్పేవ నామ ఇమం పటిపత్తిం దిస్వా తత్థ రుచిం ఉప్పాదేత్వా అమోహేన మోహం వూపసమేయ్యు’’న్తి. ఏవఞ్చ కత్వా ఇమేహి దిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారేహి సత్తానం వివిధం హితసుఖం హరతి ఉపహరతి ఉపనేతి జనేతి ఉప్పాదేతీతి ‘‘విహరతీ’’తి వుచ్చతి.
ఇరియాపథవిహారేన పన న కదాచి న విహరతి తం వినా అత్తభావపరిహరణాభావతో, తతోయేవ చ దిబ్బవిహారాదీనమ్పి సాధారణో ఇరియాపథవిహారోతి ఆహ ‘‘ఇధ పనా’’తిఆది. ఇరియాపథసమాయోగపరిదీపనన్తి ఇతరవిహారసమాయోగపరిదీపనస్స విసేసవచనస్స అభావతో ఇరియాపథసమాయోగపరిదీపనస్స చ అత్థసిద్ధత్తా వుత్తం. అస్మిం పన పక్ఖే విహరతీతి ఏత్థ వి-సద్దో విచ్ఛేదత్థజోతనో, హరతీతి నేతి పవత్తేతీతి అత్థో, విచ్ఛిన్దిత్వా హరతీతి వుత్తం హోతి. తత్థ కస్స కేన విచ్ఛిన్దనం, కథం కస్స పవత్తనన్తి అన్తోలీనచోదనం సన్ధాయాహ ‘‘సో హీ’’తిఆది. సోతి భగవా. యదిపి భగవా ఏకేనపి ఇరియాపథేన చిరతరం కాలం అత్తభావం పవత్తేతుం సక్కోతి, తథాపి ఉపాదిన్నకసరీరస్స నామ అయం సభావోతి దస్సేతుం ‘‘ఏకం ఇరియాపథబాధన’’న్తిఆది వుత్తం. అపరిపతన్తన్తి అపతన్తం. యస్మా పన భగవా యత్థ కత్థచి వసన్తో వినేయ్యానం ధమ్మం దేసేన్తో నానాసమాపత్తీహి చ కాలం వీతినామేన్తో వసతీతి సత్తానం అత్తనో చ వివిధం హితసుఖం హరతి ఉపనేతి, తస్మా వివిధం హరతీతి విహరతీతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
నళేరుపుచిమన్దమూలేతి ఏత్థ వణ్ణయన్తి – నళేరూతి తస్మిం రుక్ఖే అధివత్థయక్ఖస్సేతం అధివచనం, తస్మా తేన అధివత్థో పుచిమన్దో ‘‘నళేరుస్స పుచిమన్దో నళేరుపుచిమన్దో’’తి వుచ్చతి. అథ వా నళే రుహత్తా జాతత్తా నళేరు. సుసిరమేత్థ నళసద్దేన వుచ్చతి, తస్మా రుక్ఖసుసిరే జాతత్తా నళేరు చ సో పుచిమన్దో చాతి నళేరుపుచిమన్దోతి వుచ్చతి. నళవనే రుహత్తా జాతత్తా వా నళేరు. నళవనే కిర సో పుచిమన్దరుక్ఖో జాతో. ఉరునళో పుచిమన్దో నళేరుపుచిమన్దో. ఉరుసద్దో చేత్థ మహన్తపరియాయో, నళసద్దో సుసిరపరియాయో, తస్మా మహన్తేన సుసిరేన సమన్నాగతో పుచిమన్దో నళేరుపుచిమన్దోతి వుచ్చతీతి. ఆచరియో పన కిమేత్థ బహుభాసితేనాతి ఏకమేవత్థం దస్సేన్తో ‘‘నళేరు నామ యక్ఖో’’తిఆదిమాహ.
మూల-సద్దో ఏత్థ సమీపవచనో అధిప్పేతో, న మూలమూలాదీసు వత్తమానోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మూలన్తి సమీప’’న్తిఆది. నిప్పరియాయేన సాఖాదిమతో సఙ్ఘాతస్స సుప్పతిట్ఠితభావసాధనే అవయవవిసేసే పవత్తమానో మూలసద్దో యస్మా తంసదిసేసు తన్నిస్సయే పదేసే చ రుళ్హీవసేన పరియాయతో పవత్తతి, తస్మా ‘‘మూలాని ఉద్ధరేయ్యా’’తి ఏత్థ నిప్పరియాయతో మూలం అధిప్పేతన్తి ఏకేన మూలసద్దేన విసేసేత్వా ఆహ ‘‘మూలమూలే దిస్సతీ’’తి యథా ‘‘దుక్ఖదుక్ఖం, రూపరూప’’న్తి చ. అసాధారణహేతుమ్హీతి అసాధారణకారణే. లోభో హి లోభసహగతఅకుసలచిత్తుప్పాదస్సేవ హేతుత్తా అసాధారణో, తస్మా లోభసహగతచిత్తుప్పాదానమేవ ఆవేణికే నేసం సుప్పతిట్ఠితభావసాధనతో మూలట్ఠేన ఉపకారకే పచ్చయధమ్మవిసేసేతి అత్థో. అథ వా యథా అలోభాదయో కుసలాబ్యాకతసాధారణా, లోభాదయో పన తథా న హోన్తి అకుసలస్సేవ సాధారణత్తాతి అసాధారణకారణం. అథ వా ఆదీసూతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన అలోభాదీనమ్పి కుసలాబ్యాకతమూలానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తేసుపి హి అలోభాదికుసలమూలం అకుసలాబ్యాకతేహి అసాధారణత్తా అసాధారణకారణం, తథా అలోభాదిఅబ్యాకతమూలమ్పి ఇతరద్వయేహి అసాధారణత్తాతి. నివాతేతి వాతరహితే పదేసే, వాతస్స అభావే వా. పతన్తీతి నిపతన్తి, అయమేవ వా పాఠో. రమణీయోతి మనుఞ్ఞో. పాసాదికోతి పసాదావహో, పసాదజనకోతి అత్థో. ఆధిపచ్చం కురుమానో వియాతి సమ్బన్ధో.
తత్థాతి ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా వేరఞ్జాయం విహరతి నళేరుపుచిమన్దమూలే’’తి యం వుత్తం, తత్థ. సియాతి కస్సచి ఏవం పరివితక్కో సియా, వక్ఖమానాకారేన కదాచి చోదేయ్య వాతి అత్థో. యది తావ భగవాతిఆదీసు చోదకస్సాయమధిప్పాయో – ‘‘పాటలిపుత్తే పాసాదే వసతీ’’తిఆదీసు వియ అధికరణాధికరణం యది భవేయ్య, తదా ‘‘వేరఞ్జాయం విహరతి నళేరుపుచిమన్దమూలే’’తి అధికరణద్వయనిద్దేసో యుత్తో సియా, ఇమేసం పన భిన్నదేసత్తా న యుత్తో ఉభయనిద్దేసోతి. అథ తత్థ విహరతీతి యది నళేరుపుచిమన్దమూలే విహరతి. న వత్తబ్బన్తి నానాఠానభూతత్తా వేరఞ్జానళేరుపుచిమన్దమూలానం ‘‘తేన సమయేనా’’తి చ వుత్తత్తాతి అధిప్పాయో. ఇదాని చోదకో తమేవ అత్తనో అధిప్పాయం ‘‘న హి సక్కా’’తిఆదినా వివరతి. వేరఞ్జానళేరుపుచిమన్దమూలానం భూమిభాగవసేన భిన్నత్తాయేవ హి న సక్కా ఉభయత్థ తేనేవ సమయేన విహరితుం, ‘‘ఉభయత్థ తేనేవ సమయేనా’’తి చ వుత్తత్తా నానాసమయే విహారో అవారితోతి వేదితబ్బో.
ఇతరో సబ్బమేతం అవిపరీతమత్థం అజానన్తేన తయా వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఏతన్తి ‘‘వేరఞ్జాయం విహరతి నళేరుపుచిమన్దమూలే’’తి ఏతం వచనం. ఏవన్తి ‘‘యది తావ భగవా’’తిఆదినా యం తం భవతా చోదితం, తం అత్థతో ఏవం న ఖో పన దట్ఠబ్బం, న ఉభయత్థ అపుబ్బం అచరిమం విహారదస్సనత్థన్తి అత్థో. ఇదాని అత్తనా యథాధిప్పేతం అవిపరీతమత్థం తస్స చ పటికచ్చేవ వుత్తభావం తేన చ అప్పటివిద్ధతం పకాసేన్తో ‘‘నను అవోచుమ్హ సమీపత్థే భుమ్మవచన’’న్తిఆదిమాహ. గోయూథానీతి గోమణ్డలాని. ఏవమ్పి నళేరుపుచిమన్దమూలే విహరతిచ్చేవ వత్తబ్బం, న వేరఞ్జాయన్తి, తస్మా సమీపాధికరణత్థవసేన ఉభయథా నిదానకిత్తనే కిం పయోజనన్తి చోదనం మనసి నిధాయాహ ‘‘గోచరగామనిదస్సనత్థ’’న్తిఆది. అస్సాతి భగవతో.
అవస్సఞ్చేత్థ గోచరగామకిత్తనం కత్తబ్బం. యథా హి నళేరుపుచిమన్దమూలకిత్తనం పబ్బజితానుగ్గహకరణాదిఅనేకప్పయోజనం, ఏవం గోచరగామకిత్తనమ్పి గహట్ఠానుగ్గహకరణాదివివిధప్పయోజనన్తి దస్సేన్తో ‘‘వేరఞ్జాకిత్తనేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ గహట్ఠానుగ్గహకరణన్తి తేసం తత్థ పచ్చయగ్గహణేన ఉపసఙ్కమనపయిరుపాసనాదీనం ఓకాసదానేన ధమ్మదేసనాయ సరణేసు సీలేసు చ పతిట్ఠాపనేన యథూపనిస్సయం ఉపరివిసేసాధిగమావహనేన చ గహట్ఠానం అనుగ్గహకరణం. పబ్బజితానుగ్గహకరణన్తి ఉగ్గహపరిపుచ్ఛానం కమ్మట్ఠానానుయోగస్స చ అనురూపవసనట్ఠానపరిగ్గహేనేత్థ పబ్బజితానం అనుగ్గహకరణం.
పచ్చయగ్గహణేనేవ పచ్చయపరిభోగసిద్ధితో ఆహ ‘‘తథా పురిమేన…పే… వివజ్జనన్తి. తత్థ పురిమేనాతి వేరఞ్జావచనేన. ఆహితో అహంమానో ఏత్థాతి అత్తా, అత్తభావో. తస్స కిలమథో కిలన్తభావో అత్తకిలమథో, అత్తపీళా అత్తదుక్ఖన్తి వుత్తం హోతి, తస్స అనుయోగో కరణం అత్తకిలమథానుయోగో, ఉపవాసకణ్టకాపస్సయసేయ్యాదినా అత్తనో దుక్ఖుప్పాదనన్తి వుత్తం హోతి. తస్స వివజ్జనం అత్తకిలమథానుయోగవివజ్జనం. అన్తోగామే వసన్తానం అనిచ్ఛన్తానమ్పి విసభాగరూపాదిఆరమ్మణదస్సనాదిసమ్భవతో బహిగామే పతిరూపట్ఠానే వసన్తానం తదభావతో ఆహ ‘‘పచ్ఛిమేన వత్థుకామప్పహానతో’’తిఆది. తత్థ పచ్ఛిమేనాతి నళేరుపుచిమన్దమూలవచనేన. కిలేసకామస్స వత్థుభూతత్తా రూపాదయో పఞ్చ కామగుణా వత్థుకామో, తస్స పహానం వత్థుకామప్పహానం. కామసుఖల్లికానుయోగవివజ్జనుపాయదస్సనన్తి వత్థుకామేసు కిలేసకామసంయుత్తస్స సుఖస్స యోగో అనుయోగో అనుభవో, తస్స పరివజ్జనే ఉపాయదస్సనం.
సయమేవ గోచరగామం ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనో ధమ్మస్సవనానురూపభబ్బపుగ్గలానం దస్సనతో ధమ్మదేసనాయ కాలో సమ్పత్తో నామ హోతీతి ధమ్మదేసనాయ అభియోగో విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘పురిమేన చ ధమ్మదేసనాభియోగ’’న్తి. ధమ్మదేసనాయ సఉస్సాహభావో ధమ్మదేసనాభియోగో. బహిగామే వివిత్తోకాసే వసన్తస్స ఆకిణ్ణవిహారాభావతో కాయవివేకాదీసు అధిముత్తి తప్పోణతా విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘పచ్ఛిమేన వివేకాధిముత్తి’’న్తి.
ధమ్మదేసనాభియోగవివేకాధిముత్తీనం హేతుభూతా ఏవ కరుణాపఞ్ఞా ధమ్మదేసనాయ ఉపగమనస్స తతో అపగమనస్స కారణభూతా హోన్తీతి ఆహ ‘‘పురిమేన కరుణాయ ఉపగమన’’న్తిఆది. కరుణాపఞ్ఞాయేవ హి అనన్తరదుకస్స హేతూ హోన్తి. ఏతేన చ కరుణాయ ఉపగమనం న లాభాదినిమిత్తం, పఞ్ఞాయ అపగమనం న విరోధాదినిమిత్తన్తి ఉపగమనాపగమనానం నిరుపక్కిలేసతం విభావిభన్తి దట్ఠబ్బం. అధిముత్తతన్తి తన్నిన్నభావం. నిరుపలేపనన్తి అనుపలేపనం అనల్లీయనం.
ధమ్మికసుఖాపరిచ్చాగనిమిత్తన్తి ఏత్థ ధమ్మికసుఖం నామ అనవజ్జసుఖం. తఞ్హి ధమ్మికం లాభం పటిచ్చ ఉప్పన్నత్తా ‘‘ధమ్మికసుఖ’’న్తి వుచ్చతి. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాభియోగనిమిత్తం ఫాసువిహారన్తి సమ్బన్ధో. మనుస్సానం ఉపకారబహులతన్తి పచ్చయపటిగ్గహణధమ్మదేసనాదివసేన ఉపకారబహులతం. దేవతానం ఉపకారబహులతం జనవివిత్తతాయ. పచురజనవివిత్తఞ్హి ఠానం దేవా ఉపసఙ్కమితబ్బం మఞ్ఞన్తి. లోకే సంవడ్ఢభావన్తి ఆమిసోపభోగేన సంవడ్ఢితభావం.
ఏకపుగ్గలోతి ఏత్థ (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧౭౦) ఏకోతి దుతియాదిపటిక్ఖేపత్థో గణనపరిచ్ఛేదో. పుగ్గలోతి సమ్ముతికథా, న పరమత్థకథా. బుద్ధస్స హి భగవతో దువిధా దేసనా సమ్ముతిదేసనా పరమత్థదేసనా చాతి. అయమత్థో పన హేట్ఠా విత్థారితోవాతి ఇధ న వుచ్చతి. ఏకో చ సో పుగ్గలో చాతి ఏకపుగ్గలో. కేనట్ఠేన ఏకపుగ్గలో? అసదిసట్ఠేన గుణవిసిట్ఠట్ఠేన అసమసమట్ఠేన. సో హి దసన్నం పారమీనం పటిపాటియా ఆవజ్జనం ఆదిం కత్వా బోధిసమ్భారగుణేహి చేవ బుద్ధగుణేహి చ సేసమహాజనేన అసదిసోతి అసదిసట్ఠేనపి ఏకపుగ్గలో. యే చస్స తే గుణా, తేపి అఞ్ఞసత్తానం గుణేహి విసిట్ఠాతి గుణవిసిట్ఠట్ఠేనపి ఏకపుగ్గలో. పురిమకా సమ్మాసమ్బుద్ధా సబ్బసత్తేహి అసమా, తేహి సద్ధిం అయమేవ ఏకో రూపకాయగుణేహి చేవ నామకాయగుణేహి చ సమోతి అసమసమట్ఠేనపి ఏకపుగ్గలో. లోకేతి సత్తలోకే.
ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతీతి ఇదం పన ఉభయమ్పి విప్పకతవచనమేవ. ఉప్పజ్జన్తో బహుజనహితత్థాయ ఉప్పజ్జతి, న అఞ్ఞేన కారణేనాతి ఏవం పనేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఏవరూపఞ్చేత్థ లక్ఖణం న సక్కా ఏతం అఞ్ఞేన సద్దలక్ఖణేన పటిబాహితుం. అపిచ ఉప్పజ్జమానో నామ, ఉప్పజ్జతి నామ, ఉప్పన్నో నామాతి అయమేత్థ భేదో వేదితబ్బో. ఏస హి దీపఙ్కరపాదమూలతో లద్ధబ్యాకరణో బుద్ధకారకధమ్మే పరియేసన్తో దస పారమియో దిస్వా ‘‘ఇమే ధమ్మా మయా పూరేతబ్బా’’తి కతసన్నిట్ఠానో దానపారమిం పూరేన్తోపి ఉప్పజ్జమానో నామ. సీలపారమిం…పే… ఉపేక్ఖాపారమిన్తి ఇమా దస పారమియో పూరేన్తోపి, దస ఉపపారమియో పూరేన్తోపి ఉప్పజ్జమానో నామ. దస పరమత్థపారమియో పూరేన్తోపి ఉప్పజ్జమానో నామ. పఞ్చ మహాపరిచ్చాగే పరిచ్చజన్తోపి ఉప్పజ్జమానో నామ. ఞాతత్థచరియం లోకత్థచరియం బుద్ధత్థచరియం పూరయమానోపి ఉప్పజ్జమానో నామ. కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని బుద్ధకారకే ధమ్మే మత్థకం పాపేన్తోపి ఉప్పజ్జమానో నామ. వేస్సన్తరత్తభావం పహాయ తుసితపురే పటిసన్ధిం గహేత్వా సట్ఠివస్ససతసహస్సాధికా సత్తపణ్ణాస వస్సకోటియో తిట్ఠన్తోపి ఉప్పజ్జమానో నామ. దేవతాహి యాచితో పఞ్చ మహావిలోకనాని విలోకేత్వా మాయాదేవియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హన్తోపి, అనూనాధికే దస మాసే గబ్భవాసం వసన్తోపి ఉప్పజ్జమానో నామ. ఏకూనతింస వస్సాని అగారమజ్ఝే తిట్ఠన్తోపి ఉప్పజ్జమానో నామ. కామేసు ఆదీనవం నేక్ఖమ్మే చ ఆనిసంసం దిస్వా రాహులభద్దస్స జాతదివసే ఛన్నసహాయో కణ్డకం అస్సవరమారుయ్హ నిక్ఖమన్తోపి ఉప్పజ్జమానో నామ. తీణి రజ్జాని అతిక్కమన్తో అనోమనదితీరే పబ్బజన్తోపి ఉప్పజ్జమానో నామ. ఛబ్బస్సాని మహాపధానం కరోన్తోపి ఉప్పజ్జమానో నామ. పరిపాకగతే ఞాణే ఓళారికం ఆహారం ఆహరన్తోపి ఉప్పజ్జమానో నామ. సాయన్హసమయే విసాఖపుణ్ణమాయం మహాబోధిమణ్డం ఆరుయ్హ మారబలం విధమేత్వా పఠమయామే పుబ్బేనివాసం అనుస్సరిత్వా మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖుం పరిసోధేత్వా పచ్ఛిమయామసమనన్తరే ద్వాదసఙ్గం పటిచ్చసముప్పాదం అనులోమపటిలోమతో సమ్మసిత్వా సోతాపత్తిమగ్గం పటివిజ్ఝన్తోపి ఉప్పజ్జమానో నామ. సోతాపత్తిఫలక్ఖణేపి సకదాగామిఫలక్ఖణేపి అనాగామిఫలక్ఖణేపి ఉప్పజ్జమానో నామ. అరహత్తమగ్గక్ఖణే పన ఉప్పజ్జతి నామ. అరహత్తఫలక్ఖణే ఉప్పన్నో నామ. బుద్ధానఞ్హి సావకానం వియ న పటిపాటియా ఇద్ధివిధఞాణాదీని ఉప్పజ్జన్తి, సహేవ పన అరహత్తమగ్గేన సకలోపి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాది గుణరాసి ఆగతోవ నామ హోతి, తస్మా నిబ్బత్తసబ్బకిచ్చత్తా అరహత్తఫలక్ఖణే ఉప్పన్నో నామ హోతి. ఇమస్మిమ్పి సుత్తే అరహత్తఫలక్ఖణంయేవ సన్ధాయ ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. ఉప్పన్నో హోతీతి అయఞ్హేత్థ అత్థో.
బహుజనహితాయాతి మహాజనస్స హితత్థాయ ఉప్పజ్జతి. బహుజనసుఖాయాతి మహాజనస్స సుఖత్థాయ ఉప్పజ్జతి. లోకానుకమ్పాయాతి సత్తలోకస్స అనుకమ్పం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి. కతరసత్తలోకస్సాతి? యో తథాగతస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా అమతపానం పివి, ధమ్మం పటివిజ్ఝి, తస్స. భగవతా హి మహాబోధిమణ్డే సత్తసత్తాహం వీతినామేత్వా బోధిమణ్డా ఇసిపతనం ఆగమ్మ ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, అన్తా పబ్బజితేన న సేవితబ్బా’’తి ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తన్తే (సం. ని. ౩.౫; మహావ. ౧౩) దేసితే ఆయస్మతా అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరేన సద్ధిం అట్ఠారసకోటిసఙ్ఖా బ్రహ్మానో అమతపానం పివింసు, ఏతస్స సత్తలోకస్స అనుకమ్పాయ ఉప్పన్నో. పఞ్చమదివసే అనత్తలక్ఖణసుత్తన్తపరియోసానే పఞ్చవగ్గియత్థేరా అరహత్తే పతిట్ఠహింసు, ఏతస్సపి సత్తలోకస్స అనుకమ్పాయ ఉప్పన్నో. తతో యసదారకప్పముఖే పఞ్చపణ్ణాస పురిసే అరహత్తే పతిట్ఠాపేసి, తతో కప్పాసికవనసణ్డే తింస భద్దవగ్గియే తయో మగ్గే చ ఫలాని చ సమ్పాపేసి, ఏతస్సపి సత్తలోకస్స అనుకమ్పాయ ఉప్పన్నో. గయాసీసే ఆదిత్తపరియాయపరియోసానే (సం. ని. ౪.౨౮; మహావ. ౫౪) జటిలసహస్సం అరహత్తే పతిట్ఠాపేసి, తతో లట్ఠివనే బిమ్బిసారప్పముఖా ఏకాదస నహుతా బ్రాహ్మణగహపతికా సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు, ఏకం నహుతం సరణేసు పతిట్ఠితం. తిరోకుట్టఅనుమోదనావసానే (ఖు. పా. ౭. ౧ ఆదయో) చతురాసీతియా పాణసహస్సేహి అమతపానం పీతం. సుమనమాలాకారసమాగమే చతురాసీతియా, ధనపాలసమాగమే దసహి పాణసహస్సేహి, ఖదిరఙ్గారజాతకసమాగమే చతురాసీతియా పాణసహస్సేహి, జమ్బుకఆజీవకసమాగమే చతురాసీతియావ, ఆనన్దసేట్ఠిసమాగమే చతురాసీతియావ పాణసహస్సేహి అమతపానం పీతం. పాసాణకచేతియే పారాయనసుత్తకథాదివసే (సు. ని. ౯౮౨ ఆదయో) చుద్దస కోటియో అమతపానం పివింసు. యమకపాటిహారియదివసే వీసతి పాణకోటియో, తావతింసభవనే పణ్డుకమ్బలసిలాయం నిసీదిత్వా మాతరం కాయసక్ఖిం కత్వా సత్తప్పకరణం అభిధమ్మం దేసేన్తస్స అసీతి పాణకోటియో, దేవోరోహణే తింస పాణకోటియో, సక్కపఞ్హసుత్తన్తే (దీ. ని. ౨.౩౪౪ ఆదయో) అసీతి దేవసహస్సాని అమతపానం పివింసు. మహాసమయసుత్తన్తే (దీ. ని. ౨.౩౩౧ ఆదయో) మఙ్గలసుత్తే (ఖు. పా. ౫.౧ ఆదయో; సు. ని. మఙ్గలసుత్త) చూళరాహులోవాదే (మ. ని. ౩.౪౧౬ ఆదయో) సమచిత్తపటిపదాయాతి (అ. ని. ౨.౩౩) ఇమేసు చతూసు ఠానేసు అభిసమయప్పత్తసత్తానం పరిచ్ఛేదో నత్థి, ఏతస్సపి సత్తలోకస్స అనుకమ్పాయ ఉప్పన్నోతి. యావజ్జదివసా ఇతో పరమ్పి అనాగతే ఇమం సాసనం నిస్సాయ సగ్గమోక్ఖమగ్గే పతిట్ఠహన్తానం వసేనపి అయమత్థో వేదితబ్బో.
దేవమనుస్సానన్తి న కేవలం దేవమనుస్సానంయేవ, అవసేసానం నాగసుపణ్ణాదీనమ్పి అత్థాయ హితాయ సుఖాయేవ ఉప్పన్నో. సహేతుకపటిసన్ధికే పన మగ్గఫలసచ్ఛికిరియాయ భబ్బే పుగ్గలే దస్సేతుం ఏవం వుత్తం. తస్మా ఏతేసమ్పి అత్థత్థాయ హితత్థాయ సుఖత్థాయేవ ఉప్పన్నోతి వేదితబ్బో.
కతమో ఏకపుగ్గలోతి కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. ఇదాని తాయ పుచ్ఛాయ పుట్ఠం ఏకపుగ్గలం విభావేన్తో ‘‘తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి ఆహ. తదత్థపరినిప్ఫాదనన్తి లోకత్థనిప్ఫాదనం, బుద్ధకిచ్చసమ్పాదనన్తి అత్థో. పఠమం లుమ్బినీవనే దుతియం బోధిమణ్డేతి లుమ్బినీవనే రూపకాయేన జాతో, బోధిమణ్డే ధమ్మకాయేన. ఏవమాదినాతి ఆది-సద్దేన వేరఞ్జాకిత్తనతో రూపకాయస్స అనుగ్గణ్హనం దస్సేతి, నళేరుపుచిమన్దమూలకిత్తనతో ధమ్మకాయస్స. తథా పురిమేన పరాధీనకిరియాకరణం, దుతియేన అత్తాధీనకిరియాకరణం. పురిమేన వా కరుణాకిచ్చం, ఇతరేన పఞ్ఞాకిచ్చం, పురిమేన చస్స పరమాయ అనుకమ్పాయ సమన్నాగమం, పచ్ఛిమేన పరమాయ ఉపేక్ఖాయ సమన్నాగమన్తి ఏవమాదిం సఙ్గణ్హాతి.
పచ్ఛిమకోతి గుణేన పచ్ఛిమకో. ఆనన్దత్థేరం సన్ధాయేతం వుత్తం. సఙ్ఖ్యాయపీతి గణనతోపి. దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతత్తా సఙ్ఘోతి ఇమమత్థం విభావేన్తో ఆహ ‘‘దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞసఙ్ఖాతసఙ్ఘాతేన సమణగణేనా’’తి. ఏత్థ పన ‘‘యాయం దిట్ఠి అరియా నియ్యానికా నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ, తథారూపాయ దిట్ఠియా దిట్ఠిసామఞ్ఞగతో విహరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౪, ౩౫౬, మ. ని. ౧.౪౯౨; ౩.౫౪) ఏవం వుత్తాయ దిట్ఠియా, ‘‘యాని తాని సీలాని అఖణ్డాని అచ్ఛిద్దాని అసబలాని అకమ్మాసాని భుజిస్సాని విఞ్ఞుప్పసత్థాని అపరామట్ఠాని సమాధిసంవత్తనికాని, తథారూపేసు సీలేసు సీలసామఞ్ఞగతో విహరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౪; ౩౫౬; మ. ని. ౧.౪౯౨; ౩.౫౪) ఏవం వుత్తానఞ్చ సీలానం సామఞ్ఞసఙ్ఖాతేన సఙ్ఘతో సఙ్ఘటితో సమేతోతి దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞసఙ్ఖాతసఙ్ఘాతో, సమణగణో. దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతోతి వుత్తం హోతి. తథా హి ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో సఞ్చిచ్చ పాణం జీవితా వోరోపేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి ఆదివచనతో దిట్ఠిసీలానం నియతసభావత్తా సోతాపన్నాపి అఞ్ఞమఞ్ఞం దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతా, పగేవ సకదాగామిఆదయో. అరియపుగ్గలా హి యత్థ కత్థచి దూరే ఠితాపి అత్తనో గుణసామగ్గియా సంహతాయేవ. ‘‘తథారూపాయ దిట్ఠియా దిట్ఠిసామఞ్ఞగతో విహరతి (దీ. ని. ౩.౩౨౪, ౩౫౬; మ. ని. ౧.౪౯౨; ౩.౫౪), తథారూపేసు సీలేసు సీలసామఞ్ఞగతో విహరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౪, ౩౫౬; మ. ని. ౧.౪౯౨; ౩.౫౪) వచనతో పుథుజ్జనానమ్పి దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతభావో లబ్భతియేవ, ఇధ పన అరియసఙ్ఘోయేవ అధిప్పేతో ‘‘యో తత్థ పచ్ఛిమకో, సో సోతాపన్నో’’తి వచనతో. ఏతేనాతి ‘‘పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహీ’’తి ఏతేన వచనేన. అస్సాతి పఞ్చమత్తస్స భిక్ఖుసతస్స. నిరబ్బుదోతిఆదీనం వచనత్థో పరతో ఏవ ఆవి భవిస్సతి.
అస్సోసీతి ఏత్థ సవనముపలబ్భోతి ఆహ ‘‘అస్సోసీతి సుణి ఉపలభీ’’తి, అఞ్ఞాసీతి అత్థో. సో చాయముపలబ్భో సవనవసేనేవాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సోతద్వారసమ్పత్తవచననిగ్ఘోసానుసారేన అఞ్ఞాసీ’’తి. అవధారణఫలత్తా సద్దప్పయోగస్స సబ్బమ్పి వాక్యం అన్తోగధావధారణన్తి ఆహ ‘‘ఖోతి పదపూరణమత్తే నిపాతో’’తి. అవధారణత్థేతి పన ఇమినా అన్తోగధావధారణేపి సబ్బస్మిం వాక్యే ఇట్ఠతోవధారణత్థం ఖోసద్దగ్గహణన్తి దస్సేతి. తమేవ ఇట్ఠతోవధారణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తత్థ అవధారణత్థేనా’’తిఆది. అథ పదపూరణత్థేన ఖోసద్దేన కింపయోజనన్తి ఆహ ‘‘పదపూరణేన పన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతామత్తమేవా’’తి. ‘‘అస్సోసీ’’తి హి పదం ఖోసద్దే గహితే తేన ఫుల్లితమణ్డితవిభూసితం వియ హోన్తం పూరితం నామ హోతి, తేన చ పురిమపచ్ఛిమపదాని సిలిట్ఠాని హోన్తి, న తస్మిం అగ్గహితే, తస్మా పదపూరణేన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతామత్తమేవ పయోజనం. మత్త-సద్దో చేత్థ విసేసనివత్తిఅత్థో, తేనస్స అనత్థన్తరదీపనతం దస్సేతి, ఏవ-సద్దేన పన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతాయ ఏకన్తికతం.
వేరఞ్జోతి ఏత్థ సద్దలక్ఖణానుసారేన అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వేరఞ్జాయం జాతో’’తిఆది. బ్రహ్మం అణతీతి ఏత్థ బ్రహ్మన్తి వేదో వుచ్చతి, సో పన మన్తబ్రహ్మకప్పవసేన తివిధో. తత్థ మన్తా పధానమూలభావతోయేవ అట్ఠకాదీహి పవుత్తా, ఇతరే పన తన్నిస్సయేన జాతా, తేన పధానస్సేవ గహణం. మన్తే సజ్ఝాయతీతి ఇరువేదాదికే మన్తసత్థే సజ్ఝాయతీతి అత్థో. ఇరువేదాదయో హి గుత్తభాసితబ్బతాయ ‘‘మన్తా’’తి వుచ్చన్తి. ఇదమేవ హీతి అవధారణేన బ్రహ్మతో జాతోతిఆదికం నిరుత్తిం పటిక్ఖిపతి. జాతిబ్రాహ్మణానన్తి ఇమినా అఞ్ఞేపి బ్రాహ్మణా అత్థీతి దస్సేతి. దువిధా హి బ్రాహ్మణా జాతిబ్రాహ్మణా విసుద్ధిబ్రాహ్మణా చాతి. ఇదాని తత్థ విసుద్ధిబ్రాహ్మణానం నిరుత్తిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అరియా పనా’’తిఆది.
సమితపాపత్తాతి అచ్చన్తం అనవసేసతో సవాసనం సమితపాపత్తా. ఏవఞ్హి బాహిరకఅవీతరాగసేక్ఖాసేక్ఖపాపసమణతో భగవతో పాపసమణం విసేసితం హోతి. వుత్తమేవత్థం ఉదాహరణేన విభావేన్తో ఆహ ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆది. ఏత్థ పన ‘‘బాహితపాపోతి బ్రాహ్మణో, సమితపాపత్తా సమణోతి వుచ్చతీతి ఇదం భిన్నగాథాసన్నిస్సితపదద్వయం ఏకతో గహేత్వా వుత్త’’న్తి వదన్తి. వుత్తఞ్హేతం తీసుపి గణ్ఠిపదేసు ‘‘సమితత్తా హి పాపానం, సమణోతి పవుచ్చతీతి ఇదం వచనం గహేత్వా ‘సమితత్తా సమణోతి వుచ్చతీ’తి వుత్తం. బాహితపాపోతి బ్రాహ్మణోతి ఇదం పన అఞ్ఞస్మిం గాథాబన్ధే వుత్తవచన’’న్తి. అనేకత్థత్తా నిపాతానం ఇధ అనుస్సవనత్థే అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఖలూతి అనుస్సవనత్థే నిపాతో’’తి. జాతిసముదాగతన్తి జాతియా ఆగతం, జాతిసిద్ధన్తి వుత్తం హోతి. ఆలపనమత్తన్తి పియాలాపవచనమత్తం. పియసముదాహారా హేతే భోతి వా ఆవుసోతి వా దేవానమ్పియాతి వా. భోవాదీ నామ సో హోతీతి యో ఆమన్తనాదీసు ‘‘భో భో’’తి వదన్తో విచరతి, సో భోవాదీ నామ హోతీతి అత్థో. సకిఞ్చనోతి రాగాదీహి కిఞ్చనేహి సకిఞ్చనో. రాగాదయో హి సత్తే కిఞ్చేన్తి మద్దన్తి పలిబున్ధన్తీతి ‘‘కిఞ్చనానీ’’తి వుచ్చన్తి. మనుస్సా కిర గోణేహి ఖలం మద్దాపేన్తా ‘‘కిఞ్చేహి కపిల, కిఞ్చేహి కాళకా’’తి వదన్తి, తస్మా మద్దనట్ఠో కిఞ్చనట్ఠోతి వేదితబ్బో.
గోత్తవసేనాతి ఏత్థ గం తాయతీతి గోత్తం. గోసద్దేన చేత్థ అభిధానం బుద్ధి చ వుచ్చతి, తస్మా ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. గోతమోతి పవత్తమానం అభిధానం బుద్ధిఞ్చ ఏకంసికవిసయతాయ తాయతి రక్ఖతీతి గోత్తం. యథా హి బుద్ధి ఆరమ్మణభూతేన అత్థేన వినా న వత్తతి, ఏవం అభిధానం అభిధేయ్యభూతేన, తస్మా సో గోత్తసఙ్ఖాతో అత్థో తాని బుద్ధిఅభిధానాని తాయతి రక్ఖతీతి వుచ్చతి. సో పన అఞ్ఞకులపరమ్పరాయ అసాధారణం తస్స కులస్స ఆదిపురిససముదాగతం తంకులపరియాపన్నసాధారణం సామఞ్ఞరూపన్తి దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ సమణోతి ఇమినా సరిక్ఖకజనేహి భగవతో బహుమతభావో దస్సితో సమితపాపతాకిత్తనతో, గోతమోతి ఇమినా లోకియజనేహి ఉళారకులసమ్భూతతాదీపనతో. సక్యస్స సుద్ధోదనమహారాజస్స పుత్తో సక్యపుత్తో. ఇమినా చ ఉదితోదితవిపులఖత్తియకులవిభావనతో వుత్తం ‘‘ఇదం పన భగవతో ఉచ్చాకులపఅదీపన’’న్తి. సబ్బఖత్తియానఞ్హి ఆదిభూతమహాసమ్మతమహారాజతో పట్ఠాయ అసమ్భిన్నం ఉళారతమం సక్యరాజకులం. కేనచి పారిజుఞ్ఞేన అనభిభూతోతి ఞాతిపారిజుఞ్ఞభోగపారిజుఞ్ఞాదినా కేనచి పారిజుఞ్ఞేన పరిహానియా అనభిభూతో అనజ్ఝోత్థటో. తథా హి లోకనాథస్స అభిజాతియం తస్స కులస్స న కిఞ్చి పారిజుఞ్ఞం, అథ ఖో వడ్ఢియేవ. అభినిక్ఖమనే చ తతో సమిద్ధతమభావో లోకే పాకటో పఞ్ఞాతో. తేన ‘‘సక్యకులా పబ్బజితో’’తి ఇదం వచనం భగవతో సద్ధాపబ్బజితభావపరిదీపనత్థం వుత్తం మహన్తం ఞాతిపరివట్టం మహన్తఞ్చ భోగక్ఖన్ధం పహాయ పబ్బజితభావసిద్ధితో. తతో పరన్తి ‘‘వేరఞ్జాయం విహరతీ’’తిఆది.
ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఇత్థం ఇమం పకారం భూతో ఆపన్నోతి ఇత్తమ్భూతో, తస్స ఆఖ్యానం ఇత్థమ్భూతాఖ్యానం, సోయేవ అత్థో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థో. అథ వా ఇత్థం ఏవం పకారో భూతో జాతోతి ఏవం కథనత్థో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థో, తస్మిం ఉపయోగవచనన్తి అత్థో. ఏత్థ చ అబ్భుగ్గతోతి ఏత్థ అభి-సద్దో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థజోతకో అభిభవిత్వా ఉగ్గమనప్పకారస్స దీపనతో. తేన యోగతో ‘‘తం ఖో పన భవన్తం గోతమ’’న్తి ఇదం ఉపయోగవచనం సామిఅత్థేపి సమానం ఇత్థమ్భూతాఖ్యానదీపనతో ‘‘ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థే’’తి వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘తస్స ఖో పన భోతో గోతమస్సాతి అత్థో’’తి. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా ‘‘సాధు దేవదత్తో మాతరమభీ’’తి ఏత్థ అభిసద్దయోగతో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానే ఉపయోగవచనం కతం, ఏవమిధాపి తం ఖో పన భవన్తం గోతమం అభి ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో ఉగ్గతోతి అభిసద్దయోగతో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానే ఉపయోగవచనన్తి. ‘‘సాధు దేవదత్తో మాతరమభీ’’తి ఏత్థ హి ‘‘దేవదత్తో మాతరమభి మాతరి విసయే మాతుయా వా సాధూ’’తి ఏవం అధికరణత్థే సామిఅత్థే వా భుమ్మవచనస్స వా సామివచనస్స వా పసఙ్గే ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థజోతకేన అభిసద్దేన యోగే ఉపయోగవచనం కతం. యథా చేత్థ ‘‘దేవదత్తో మాతు విసయే మాతుసమ్బన్ధీ వా సాధుత్తప్పకారప్పత్తో’’తి అయమత్థో విఞ్ఞాయతి, ఏవమిధాపి ‘‘భోతో గోతమస్స సమ్బన్ధీ కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో అభిభవిత్వా ఉగ్గమనప్పకారప్పత్తో’’తి అయమత్థో విఞ్ఞాయతి. తత్థ హి దేవదత్తగ్గహణం వియ ఇధ కిత్తిసద్దగ్గహణం, తథా తత్థ ‘‘మాతర’’న్తి వచనం వియ ఇధ ‘‘తం ఖో పన భవన్తం గోతమ’’న్తి వచనం, తత్థ సాధుసద్దగ్గహణం వియ ఇధ ఉగ్గతసద్దగ్గహణం వేదితబ్బం.
కల్యాణోతి భద్దకో. కల్యాణభావో చస్స కల్యాణగుణవిసయతాయాతి ఆహ ‘‘కల్యాణగుణసమన్నాగతో’’తి, కల్యాణేహి గుణేహి సమన్నాగతో తంవిసయతాయ యుత్తోతి అత్థో. తంవిసయతా హేత్థ సమన్నాగమో కల్యాణగుణవిసయతాయ తన్నిస్సితోతి అధిప్పాయో. సేట్ఠోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సేట్ఠగుణవిసయతాయ ఏవ హి కిత్తిసద్దస్స సేట్ఠతా ‘‘భగవాతి వచనం సేట్ఠ’’న్తిఆదీసు వియ. ‘‘భగవా అరహ’’న్తిఆదినా గుణానం సంకిత్తనతో సద్దనీయతో చ కిత్తిసద్దో వణ్ణోతి ఆహ ‘‘కిత్తిసద్దోతి కిత్తి ఏవా’’తి. వణ్ణోయేవ హి కిత్తేతబ్బతో కిత్తిసద్దనీయతో సద్దోతి చ వుచ్చతి. కిత్తిపరియాయో హి సద్దసద్దో యథా ‘‘ఉళారసద్దా ఇసయో, గుణవన్తో తపస్సినో’’తి. అభిత్థవనవసేన పవత్తో సద్దో థుతిఘోసో, అభిత్థవుదాహారో.
‘‘అబ్భుగ్గతో’’తి పన ఏతస్స అత్థో అట్ఠకథాయం న దస్సితో, తస్మా తస్సత్థో ఏవం వేదితబ్బో – అబ్భుగ్గతోతి అభిభవిత్వా ఉగ్గతో, అనఞ్ఞసాధారణగుణే ఆరబ్భ పవత్తత్తా సదేవకం లోకం అజ్ఝోత్థరిత్వా పవత్తోతి వుత్తం హోతి. కిన్తి సద్దో అబ్భుగ్గతోతి ఆహ ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆది. ఇతో పరం పన ఈదిసేసు ఠానేసు యత్థ యత్థ పాళిపాఠస్స అత్థో వత్తబ్బో సియా, తత్థ తత్థ ‘‘పాళియం పనా’’తి వత్వా అత్థం దస్సయిస్సామ, ఇదాని తత్థ పదయోజనాపుబ్బకం అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇతిపి సో భగవాతిఆదీసు పన అయం తావ యోజనా’’తిఆది. సో భగవాతి యో సో సమతింస పారమియో పూరేత్వా సబ్బకిలేసే భఞ్జిత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో దేవానం అతిదేవో సక్కానం అతిసక్కో బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా లోకనాథో భాగ్యవన్తతాదీహి కారణేహి భగవాతి లద్ధనామో, సో భగవా. భగవాతి హి ఇదం సత్థు నామకిత్తనం. తేనాహ ఆయస్మా ధమ్మసేనాపతి ‘‘భగవాతి నేతం నామం మాతరా కత’’న్తిఆది (మహాని. ౮౪). పరతో పన భగవాతి గుణకిత్తనమేవ. యథా కమ్మట్ఠానికేన ‘‘అరహ’’న్తిఆదీసు నవసు ఠానేసు పచ్చేకం ఇతిపిసద్దం యోజేత్వా బుద్ధగుణా అనుస్సరీయన్తి, ఏవం బుద్ధగుణసంకిత్తకేనపీతి దస్సేన్తో ‘‘ఇతిపి అరహం ఇతిపి సమ్మాసమ్బుద్ధో…పే… ఇతిపి భగవా’’తి ఆహ. ఏవఞ్హి సతి ‘‘అరహ’’న్తిఆదీహి నవహి పదేహి యే సదేవకే లోకే అతివియ పాకటా పఞ్ఞాతా బుద్ధగుణా, తే నానప్పకారతో విభావితా హోన్తి. ‘‘ఇతిపేతం భూతం, ఇతిపేతం తచ్ఛ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౬) వియ హి ఇధ ఇతి-సద్దో ఆసన్నపచ్చక్ఖకారణత్థో, పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, తేన చ తేసం గుణానం బహుభావో దీపితో, తాని చ గుణసల్లక్ఖణకారణాని సద్ధాసమ్పన్నానం విఞ్ఞుజాతికానం పచ్చక్ఖాని హోన్తీతి తాని సంకిత్తేన్తేన విఞ్ఞునా చిత్తస్స సమ్ముఖీభూతానేవ కత్వా సంకిత్తేతబ్బానీతి దస్సేన్తో ‘‘ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేనాతి వుత్తం హోతీ’’తి ఆహ.
‘‘సుత్తన్తికానం వచనానమత్థం, సుత్తానురూపం పరిదీపయన్తీ’’తి హేట్ఠా వుత్తత్తా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౨౫-౧౨౮) సబ్బాకారతో సంవణ్ణితమ్పి అత్థం ఇధాపి విత్థారేత్వా దస్సేతుకామో తత్థ పయోజనమాహ ‘‘ఇదాని వినయధరాన’’న్తిఆది. తత్థ చిత్తసమ్పహంసనత్థన్తి చిత్తసన్తోసనత్థం, చిత్తప్పసాదజననత్థన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘ఆరకత్తా’’తిఆదీసు ఆరకత్తాతి సువిదూరత్తా. అరీనన్తి కిలేసారీనం. అరానన్తి సంసారచక్కస్స అరానం. హతత్తాతి విద్ధంసితత్తా. పచ్చయాదీనన్తి చీవరాదిపచ్చయానఞ్చేవ పూజావిసేసానఞ్చ.
ఇదాని యథావుత్తమేవత్థం విభావేన్తో ఆహ ‘‘ఆరకా హి సో’’తిఆది. దూరతా నామ ఆసన్నతా వియ ఉపాదాయుపాదాయ వుచ్చతీతి పరముక్కంసగతం దూరభావం దస్సేన్తో ‘‘సువిదూరవిదూరే ఠితో’’తి ఆహ, సుట్ఠు విదూరభావేనేవ విదూరే ఠితోతి అత్థో. సో పనస్స కిలేసేహి దూరే ఠితభావో, న పదేసవసేన, అథ ఖో తేసం సబ్బసో పహీనత్తాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మగ్గేన కిలేసానం విద్ధంసితత్తా’’తి. నను అఞ్ఞేసమ్పి ఖీణాసవానం తే పహీనా ఏవాతి అనుయోగం మనసి కత్వా వుత్తం ‘‘సవాసనాన’’న్తి. న హి ఠపేత్వా భగవన్తం అఞ్ఞే సహ వాసనాయ కిలేసే పహాతుం సక్కోన్తి. ఏతేన అఞ్ఞేహి అసాధారణం భగవతో అరహత్తన్తి దస్సితం హోతి. కా పనాయం వాసనా నామ? పహీనకిలేసస్సపి అప్పహీనకిలేసస్స పయోగసదిసపయోగహేతుభూతో కిలేసనిస్సితో సామత్థియవిసేసో ఆయస్మతో పిలిన్దవచ్ఛస్స వసలసముదాచారనిమిత్తం వియ. కథం పన ‘‘ఆరకా’’తి వుత్తే ‘‘కిలేసేహీ’’తి అయమత్థో లబ్భతీతి సామఞ్ఞచోదనాయ విసేసే అవట్ఠానతో విసేసత్థినా చ విసేసస్స అనుపయుజ్జితబ్బతో ‘‘ఆరకాస్స హోన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా’’తిఆదీని (మ. ని. ౧.౪౩౪) సుత్తపదానేత్థ ఉదాహరితబ్బాని. ఆరకాతి చేత్థ ఆ-కారస్స రస్సత్తం, క-కారస్స చ హకారం సానుసారం కత్వా నిరుత్తినయేన ‘‘అరహ’’న్తి పదసిద్ధి వేదితబ్బా. యథావుత్తస్సేవత్థస్స సుఖగ్గహణత్థం ఇదమేత్థ వుచ్చతి –
‘‘సో తతో ఆరకా నామ, యస్స యేనాసమఙ్గితా;
అసమఙ్గీ చ దోసేహి, నాథో తేనారహం మతో’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౧౨౫);
అనత్థచరణేన కిలేసా ఏవ అరయోతి కిలేసారయో. అరీనం హతత్తా అరిహాతి వత్తబ్బే నిరుత్తినయేన ‘‘అరహ’’న్తి వుత్తం. ఏత్థాపి యథావుత్తస్సత్థస్స సుఖగ్గహణత్థం ఇదం వేదితబ్బం –
‘‘యస్మా రాగాదిసఙ్ఖాతా, సబ్బేపి అరయో హతా;
పఞ్ఞాసత్థేన నాథేన, తస్మాపి అరహం మతో’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౧౨౬);
యఞ్చేతం సంసారచక్కన్తి సమ్బన్ధో. రథచక్కస్స నాభి వియ మూలావయవభూతం అన్తో బహి చ సమవట్ఠితం అవిజ్జాభవతణ్హాద్వయన్తి వుత్తం ‘‘అవిజ్జాభవతణ్హామయనాభీ’’తి. నాభియా నేమియా చ సమ్బద్ధఅరసదిసా పచ్చయఫలభూతేహి అవిజ్జాతణ్హాజరామరణేహి సమ్బద్ధా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారఅపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారాతి వుత్తం ‘‘పుఞ్ఞాదిఅభిసఙ్ఖారార’’న్తి. తత్థ తత్థ భవే పరియన్తభావేన పాకటం జరామరణన్తి తం నేమిట్ఠానియం కత్వా ఆహ ‘‘జరామరణనేమీ’’తి. యథా రథచక్కప్పవత్తియా పధానకారణం అక్ఖో, ఏవం సంసారచక్కప్పవత్తియా ఆసవసముదయోతి ఆహ ‘‘ఆసవసముదయమయేన అక్ఖేన విజ్ఝిత్వా’’తి. ఆసవా ఏవ అవిజ్జాదీనం కారణత్తా ఆసవసముదయో. యథాహ ‘‘ఆసవసముదయా అవిజ్జాసముదయో’’తి (మ. ని. ౧.౧౦౩). విపాకకటత్తారూపప్పభేదో కామభవాదికో తిభవో ఏవ రథో, తస్మిం తిభవరథే. అత్తనో పచ్చయేహి సమం, సబ్బసో వా ఆదితో పట్ఠాయ యోజితన్తి సమాయోజితం. ఆదిరహితం కాలం పవత్తతీతి కత్వా అనాదికాలప్పవత్తం.
‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;
అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, సంసారోతి పవుచ్చతీ’’తి. (విసుద్ధి. ౨.౬౧౯; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౯౫ అపసాదనావణ్ణనా; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౬౦; అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౧౯౯) –
ఏవం వుత్తసంసారోవ సంసారచక్కం. అనేనాతి భగవతా. బోధిమణ్డేతి బోధిసఙ్ఖాతస్స ఞాణస్స మణ్డభావప్పత్తే ఠానే కాలే వా. బోధీతి పఞ్ఞా, సా ఏత్థ మణ్డా పసన్నా జాతాతి బోధిమణ్డో. వీరియపాదేహీతి సంకిలేసవోదానపక్ఖియేసు సన్నిరుమ్భనసన్నిక్ఖిపనకిచ్చతాయ ద్విధా పవత్తేతి అత్తనో వీరియసఙ్ఖాతేహి పాదేహి. సీలపథవియన్తి పతిట్ఠానట్ఠేన సీలమేవ పథవీ, తస్సం. పతిట్ఠాయాతి సమ్పాదనవసేన పతిట్ఠహిత్వా. సద్ధాహత్థేనాతి అనవజ్జధమ్మాదానసాధనతో సద్ధావ హత్థో, తేన. కమ్మక్ఖయకరన్తి కాయకమ్మాదిభేదస్స సబ్బస్సపి కమ్మస్స ఖయకరణతో కమ్మక్ఖయకరం. ఞాణఫరసున్తి సమాధిసిలాయం సునిసితం మగ్గఞాణఫరసుం గహేత్వా.
ఏవం ‘‘అరానం హతత్తా’’తి ఏత్థ వుత్తం అరసఙ్ఖాతం సంసారం చక్కం వియ చక్కన్తి గహేత్వా అత్థయోజనం కత్వా ఇదాని పటిచ్చసముప్పాదదేసనాక్కమేనపి తం దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అనమతగ్గసంసారవట్టన్తి అను అను అమతగ్గం అవిఞ్ఞాతపుబ్బకోటికం సంసారమణ్డలం. సేసా దస ధమ్మాతి సఙ్ఖారాదయో జాతిపరియోసానా దస ధమ్మా. కథం తేసం సఙ్ఖారాదీనం అరభావోతి ఆహ ‘‘అవిజ్జామూలకత్తా జరామరణపరియన్తత్తా చా’’తి. తత్థ అవిజ్జా మూలం పధానకారణం యేసం సఙ్ఖారాదీనం తే అవిజ్జామూలకా, తేసం భావో అవిజ్జామూలకత్తం. జరామరణం పరియన్తం పరియోసానభూతం ఏతేసన్తి జరామరణపరియన్తా, సఙ్ఖారాదయో దస ధమ్మా. తేసం భావో జరామరణపరియన్తత్తం. సఙ్ఖారాదిజాతిపరియోసానానం దసధమ్మానం అవిజ్జామూలకత్తా జరామరణపరియోసానత్తా చాతి అత్థో, నాభిభూతాయ అవిజ్జాయ మూలతో నేమిభూతేన జరామరణేన అన్తతో సఙ్ఖారాదీనం సమ్బన్ధత్తాతి అధిప్పాయో.
దుక్ఖాదీసూతి దుక్ఖసముదయనిరోధమగ్గేసు. అఞ్ఞాణన్తి ఞాణప్పటిపక్ఖత్తా మోహో అఞ్ఞాణం, న పన ఞాణతో అఞ్ఞం, నపి ఞాణస్స అభావమత్తం. తత్థ దుక్ఖాదీసు అఞ్ఞాణం యథాసభావప్పటివేధాప్పదానతో తప్పటిచ్ఛాదనవసేనేవ. ఏత్థ హి కిఞ్చాపి ఠపేత్వా లోకుత్తరసచ్చద్వయం సేసట్ఠానేసు ఆరమ్మణవసేనపి అవిజ్జా ఉప్పజ్జతి, ఏవం సన్తేపి పటిచ్ఛాదనవసేనేవ ఇధ అధిప్పేతా. సా హి ఉప్పన్నా దుక్ఖసచ్చం పటిచ్ఛాదేత్వా తిట్ఠతి, యాథావసరసలక్ఖణం పటివిజ్ఝితుం న దేతి, తథా సముదయం నిరోధం మగ్గన్తి.
దుక్ఖన్తి చేత్థ దుక్ఖం అరియసచ్చం అధిప్పేతన్తి తం కామభవాదివసేన తిధా భిన్దిత్వా తథా తప్పటిచ్ఛాదికఞ్చ అవిజ్జం తిధా కత్వా అవిజ్జాదిపచ్చయే తీసు భవేసు సఙ్ఖారాదికే పటిపాటియా దస్సేన్తో ‘‘కామభవే చ అవిజ్జా’’తిఆదిమాహ. తత్థ కామభవే చ అవిజ్జాతి కామభవే ఆదీనవపటిచ్ఛాదికా అవిజ్జా. రూపభవే అవిజ్జా అరూపభవే అవిజ్జాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. కామభవే సఙ్ఖారానన్తి కామభూమిపరియాపన్నానం పుఞ్ఞాపుఞ్ఞసఙ్ఖారానం, కామభవే వా నిప్ఫాదేతబ్బా యే పుఞ్ఞాపుఞ్ఞసఙ్ఖారా, తేసం కామభవూపపత్తినిబ్బత్తకసఙ్ఖారానన్తి అత్థో. సఙ్ఖారాతి చేత్థ లోకియకుసలాకుసలచేతనా వేదితబ్బా. పచ్చయో హోతీతి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారానం తావ ఆరమ్మణపచ్చయేన చేవ ఉపనిస్సయపచ్చయేన చాతి ద్విధా పచ్చయో హోతి, అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారేసు సహజాతస్స సహజాతాదివసేన, అసహజాతస్స అనన్తరసమనన్తరాదివసేన, అనానన్తరస్స పన ఆరమ్మణవసేన చేవ ఉపనిస్సయవసేన చ పచ్చయో హోతి. అరూపభవే సఙ్ఖారానన్తి ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారానం. పచ్చయో హోతీతి ఉపనిస్సయపచ్చయవసేనేవ. ఇమస్మిఞ్చ పనత్థే ఏత్థ విత్థారియమానే అతిప్పపఞ్చో హోతి, తస్మా తం నయిధ విత్థారయిస్సామ. ఇతరేసూతి రూపారూపభవేసు.
తిణ్ణం ఆయతనానన్తి చక్ఖుసోతమనాయతనానం ఘానాదిత్తయస్స తత్థ అసమ్భవతో. ఏకస్సాతి మనాయతనస్స ఇతరేసం తత్థ అసమ్భవతో. ఇమినా నయేన తిణ్ణం ఫస్సానన్తిఆదీసుపి అత్థో వేదితబ్బో. ఛబ్బిధస్స ఫస్సస్సాతి చక్ఖుసమ్ఫస్ససోతసమ్ఫస్సఘానసమ్ఫస్సజివ్హాసమ్ఫస్సకాయసమ్ఫస్సమనోసమ్ఫస్సానం వసేన ఛబ్బిధస్స ఫస్సస్స. ఛన్నం వేదనానన్తి చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనా, తథా సోతసమ్ఫస్సజా ఘానసమ్ఫస్సజా జివ్హాసమ్ఫస్సజా కాయసమ్ఫస్సజా మనోసమ్ఫస్సజా వేదనాతి ఇమాసం ఛన్నం వేదనానం. ఛన్నం తణ్హాకాయానన్తి రూపతణ్హా సద్దతణ్హా గన్ధతణ్హా రసతణ్హా ఫోట్ఠబ్బతణ్హా ధమ్మతణ్హాతి ఇమేసం ఛన్నం తణ్హాకాయానం. తత్థ తత్థ సా సా తణ్హాతి రూపతణ్హాదిభేదా తత్థ తత్థ కామభవాదీసు ఉప్పజ్జనకతణ్హా.
సా తణ్హాదిమూలికా కథా అతిసంఖిత్తాతి తం ఉపాదానభవే చ విభజిత్వా విత్థారేత్వా దస్సేతుం ‘‘కథ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ కామే పరిభుఞ్జిస్సామీతి ఇమినా కామతణ్హాపవత్తిమాహ, తథా సగ్గసమ్పత్తిం అనుభవిస్సామీతిఆదీహి. సా పన తణ్హా యస్మా భుసమాదానవసేన పవత్తమానా కాముపాదానం నామ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘కాముపాదానపచ్చయా’’తి. తథేవాతి కాముపాదానపచ్చయా ఏవ. బ్రహ్మలోకసమ్పత్తిన్తి రూపీబ్రహ్మలోకే సమ్పత్తిం. ‘‘సబ్బేపి తేభూమకా ధమ్మా కామనీయట్ఠేన కామా’’తి వచనతో భవరాగోపి కాముపాదానమేవాతి కత్వా ‘‘కాముపాదానపచ్చయా ఏవ మేత్తం భావేతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ మేత్తం భావేతీతి మిజ్జతి సినియ్హతీతి మేత్తా, తం భావేతి వడ్ఢేతీతి అత్థో. అథ వా మేత్తా ఏతస్స అత్థీతి మేత్తం, చిత్తం, తంసమ్పయుత్తం ఝానం వా, తం భావేతి వడ్ఢేతి ఉప్పాదేతి వాతి అత్థో. కరుణం భావేతీతిఆదీసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో.
సేసుపాదానమూలికాసుపీతి దిట్ఠుపాదానసీలబ్బతుపాదానఅత్తవాదుపాదానమూలికాసుపి యోజనాసు ఏసేవ నయోతి అత్థో. తత్థాయం యోజనా – ఇధేకచ్చో ‘‘నత్థి పరలోకో’’తి నత్థికదిట్ఠిం గణ్హాతి, సో దిట్ఠుపాదానపచ్చయా కాయేన దుచ్చరితం చరతీతిఆది వుత్తనయేన యోజేతబ్బం. అపరో ‘‘అసుకస్మిం సమ్పత్తిభవే అత్తా ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం గణ్హాతి, సో తత్రూపపత్తియా కాయేన సుచరితం చరతీతిఆది వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం. అపరో ‘‘రూపీ మనోమయో హుత్వా అత్తా ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి రూపూపపత్తియా మగ్గం భావేతి భావనాపారిపూరియాతి సబ్బం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అపరోపి ‘‘అరూపభవే ఉప్పజ్జిత్వా అత్తా ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి అరూపూపపత్తియా మగ్గం భావేతి భావనాపారిపూరియాతి సబ్బం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఏతాహియేవ అత్తవాదుపాదానమూలికాపి యోజనా సంవణ్ణితాతి దట్ఠబ్బం. ఏవం దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదవసేనపి యోజనా వేదితబ్బా. అపరో ‘‘సీలేన సుద్ధి, వతేన సుద్ధీ’’తి అసుద్ధిమగ్గం ‘‘సుద్ధిమగ్గో’’తి పరామసన్తో సీలబ్బతుపాదానపచ్చయా కాయేన దుచ్చరితం చరతీతిఆది సబ్బం వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం.
ఇదాని య్వాయం సంసారచక్కం దస్సేన్తేన ‘‘కామభవే అవిజ్జా కామభవే సఙ్ఖారానం పచ్చయో హోతీ’’తిఆదినా అవిజ్జాదీనం పచ్చయభావో సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయుప్పన్నభావో చ దస్సితో, తమేవ పటిసమ్భిదామగ్గపాళిం ఆనేత్వా నిగమనవసేన దస్సేన్తో ‘‘ఏవమయ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ యథా సఙ్ఖారా హేతునిబ్బత్తా, ఏవం అవిజ్జాపి కామాసవాదినా సహేతుకా ఏవాతి ఆహ ‘‘ఉభోపేతే హేతుసముప్పన్నా’’తి. పచ్చయపరిగ్గహేతి నామరూపస్స పచ్చయానం అవిజ్జాదీనం పరిచ్ఛిజ్జ గహణే. నిప్ఫాదేతబ్బే భుమ్మం. పఞ్ఞాతి కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధిసఙ్ఖాతా పకారతో జాననా. ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తి తిట్ఠన్తి ఏత్థ ఫలధమ్మా తదాయత్తవుత్తితాయాతి ఠితి, కారణం, ధమ్మానం ఠితి ధమ్మట్ఠితి, ధమ్మట్ఠితియా ఞాణం ధమ్మట్ఠితిఞాణం, పచ్చయఞాణన్తి అత్థో, పటిచ్చసముప్పాదావబోధోతి వుత్తం హోతి. కామఞ్చేత్థ పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞాయేవ ధమ్మట్ఠితిఞాణం, సఙ్ఖారేసు పన అదిట్ఠేసు అవిజ్జాయ సఙ్ఖారానం పచ్చయభావో న సక్కా దట్ఠున్తి ‘‘సఙ్ఖారా హేతుసముప్పన్నా’’తి పచ్చయుప్పన్నధమ్మానమ్పి గహణం కతన్తి వేదితబ్బం. ఉభోపేతే హేతుసముప్పన్నాతి ఇదం పన ఉభిన్నమ్పి పచ్చయుప్పన్నభావం దస్సేతుకామతాయ వుత్తం. ఇదఞ్చ ధమ్మట్ఠితిఞాణం యస్మా అద్ధత్తయే కఙ్ఖామలవితరణవసేన పవత్తతి, తస్మా ‘‘అతీతమ్పి అద్ధాన’’న్తిఆది వుత్తం. ఏతేన నయేన సబ్బపదాని విత్థారేతబ్బానీతి ఏతేన నయేన ‘‘అవిజ్జా హేతూ’’తిఆదినా అవిజ్జాయం వుత్తనయేన ‘‘సఙ్ఖారా హేతు, విఞ్ఞాణం హేతుసముప్పన్న’’న్తిఆదినా సబ్బపదాని విత్థారేతబ్బాని.
సంఖిప్పన్తి ఏత్థ అవిజ్జాదయో విఞ్ఞాణాదయో చాతి సఙ్ఖేపో, హేతు విపాకో చ. అథ వా హేతువిపాకోతి సంఖిప్పతీతి సఙ్ఖేపో, అవిజ్జాదయో విఞ్ఞాణాదయో చ. సఙ్ఖేపభావసామఞ్ఞేన పన ఏకవచనం కతన్తి దట్ఠబ్బం. తే పన సఙ్ఖేపా అతీతే హేతు, ఏతరహి విపాకో, ఏతరహి హేతు, ఆయతిం విపాకోతి ఏవం కాలవిభాగేన చత్తారో జాతా, తేనాహ ‘‘పురిమసఙ్ఖేపో చేత్థ అతీతో అద్ధా’’తిఆది. పచ్చుప్పన్నో అద్ధాతి సమ్బన్ధో. తణ్హుపాదానభవా గహితావ హోన్తీతి ఏత్థ అవిజ్జాగహణేన కిలేసభావసామఞ్ఞతో తణ్హుపాదానా గహితా, సఙ్ఖారగ్గహణేన కమ్మభావసామఞ్ఞతో భవో గహితో, అవిజ్జాసఙ్ఖారానం తేహి వినా సకిచ్చాకరణతో చ తణ్హుపాదానభవా గహితావ హోన్తి. అథ వా అవిద్వా పరితస్సతి, పరితసితో ఉపాదియతి, తస్సుపాదానపచ్చయా భవో, తస్మా తణ్హుపాదానభవాపి గహితా హోన్తి. తథా చ వుత్తం –
‘‘పురిమకమ్మభవస్మిం మోహో అవిజ్జా, ఆయూహనా సఙ్ఖారా. నికన్తి తణ్హా, ఉపగమనం ఉపాదానం, చేతనా భవో, ఇతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా పురిమకమ్మభవస్మిం ఇధ పటిసన్ధియా పచ్చయా’’తి (పటి. మ. ౧.౪౭).
తత్థ (విభ. అట్ఠ. ౨౪౨; పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౪౭) పురిమకమ్మభవస్మిన్తి పురిమే కమ్మభవే, అతీతజాతియం కమ్మభవే కరియమానేతి అత్థో. మోహో అవిజ్జాతి యో తదా దుక్ఖాదీసు మోహో యేన మూళ్హో కమ్మం కరోతి, సా అవిజ్జా. ఆయూహనా సఙ్ఖారాతి తం కమ్మం కరోతో యా పురిమచేతనాయో, యథా ‘‘దానం దస్సామీ’’తి చిత్తం ఉప్పాదేత్వా మాసమ్పి సంవచ్ఛరమ్పి దానూపకరణాని సజ్జేన్తస్స ఉప్పన్నా పురిమచేతనాయో, పటిగ్గాహకానం పన హత్థే దక్ఖిణం పతిట్ఠాపయతో చేతనా భవోతి వుచ్చతి. ఏకావజ్జనేసు వా ఛసు జవనేసు చేతనా ఆయూహనసఙ్ఖారా నామ, సత్తమా భవో. యా కాచి వా పన చేతనా భవో, సమ్పయుత్తా ఆయూహనసఙ్ఖారా నామ. నికన్తి తణ్హాతి యా కమ్మం కరోన్తస్స తస్స ఫలే ఉపపత్తిభవే నికామనా పత్థనా, సా తణ్హా నామ. ఉపగమనం ఉపాదానన్తి యం కమ్మభవస్స పచ్చయభూతం ‘‘ఇదం కత్వా అసుకస్మిం నామ ఠానే కామే సేవిస్సామి ఉచ్ఛిజ్జిస్సామీ’’తిఆదినా నయేన పవత్తం ఉపగమనం గహణం పరామసనం, ఇదం ఉపాదానం నామ. చేతనా భవోతి ‘‘తం కమ్మం కరోతో యా పురిమా చేతనాయో’’తిఆదినా హేట్ఠా వుత్తేసు తీసు అత్థవికప్పేసు యా చేతనా భవోతి వుత్తా, సా చేతనా భవోతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో.
ఇదాని సబ్బేపేతే అవిజ్జాదయో ధమ్మే ద్వీహి వట్టేహి సఙ్గహేత్వా దస్సేతుకామో ఆహ ‘‘ఇమే పఞ్చ ధమ్మా అతీతే కమ్మవట్ట’’న్తి. ఏత్థ చ నిప్పరియాయతో సఙ్ఖారా భవో చ కమ్మం, అవిజ్జాదయో పన కమ్మసహాయతాయ కమ్మసరిక్ఖకా తదుపకారకా చాతి కమ్మన్తి వుత్తా. అవిజ్జాదయో హి విపాకధమ్మధమ్మతాయ కమ్మసరిక్ఖకా సహజాతకోటియా ఉపనిస్సయకోటియా చ కమ్మస్స చ ఉపకారకా. కమ్మమేవ చ అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధం హుత్వా పునప్పునం పరివత్తనట్ఠేన కమ్మవట్టం. విఞ్ఞాణాదయో పఞ్చాతి విఞ్ఞాణాదయో వేదనాపరియన్తా పఞ్చ ఏతరహి ఇదాని ఇమస్మిం అత్తభావేతి వుత్తం హోతి. అవిజ్జాసఙ్ఖారా గహితావ హోన్తీతి ఏత్థాపి పుబ్బే వియ కిలేసకమ్మభావసామఞ్ఞతో తణ్హుపాదానగ్గహణేన అవిజ్జా గహితా, భవగ్గహణేన సఙ్ఖారా గహితాతి దట్ఠబ్బం. అథ వా భవే గహితే తస్స పుబ్బభాగా తంసమ్పయుత్తా వా సఙ్ఖారా గహితావ హోన్తి, తణ్హుపాదానగ్గహణేన చ తంసమ్పయుత్తా యాయ వా మూళ్హో కమ్మం కరోతి, సా అవిజ్జావ హోతీతి తణ్హుపాదానభవగ్గహణేన అవిజ్జాసఙ్ఖారా గహితావ హోన్తి. తేనేవ వుత్తం –
‘‘ఇధ పరిపక్కత్తా ఆయతనానం మోహో అవిజ్జా, ఆయూహనా సఙ్ఖారా, నికన్తి తణ్హా, ఉపగమనం ఉపాదానం, చేతనా భవో, ఇతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ఇధ కమ్మభవస్మిం ఆయతిం పటిసన్ధియా పచ్చయా’’తి (పటి. మ. ౧.౪౭).
తత్థ ఇధ పరిపక్కత్తా ఆయతనానన్తి పరిపక్కాయతనస్స కమ్మకరణకాలే సమ్మోహో దస్సితో. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.
విఞ్ఞాణనామరూపసళాయతనఫస్సవేదనానం జాతిజరాభఙ్గావత్థా జాతిజరామరణన్తి వుత్తాతి అవత్థానం గహణేన అవత్థావన్తా గహితావ హోన్తి తదవినాభావతోతి ఆహ ‘‘జాతిజరామరణాపదేసేన విఞ్ఞాణాదీనం నిద్దిట్ఠత్తా’’తి. అపదేసేనాతి జాతిజరామరణానం కథనేన. ఇమేతి విఞ్ఞాణాదయో. ఆయతిం విపాకవట్టన్తి పచ్చుప్పన్నహేతుతో భావీనం అనాగతానం గహితత్తా. తేతి అవిజ్జాదయో. ఆకారతోతి సరూపతో అవుత్తాపి తస్మిం తస్మిం సఙ్గహే ఆకిరీయన్తి అవిజ్జాసఙ్ఖారాదిగ్గహణేహి పకాసీయన్తీతి ఆకారా, అతీతహేతుఆదీనం వా పకారా ఆకారా. తతో ఆకారతో. వీసతివిధా హోన్తీతి అతీతే హేతుపఞ్చకాదిభేదతో వీసతివిధా హోన్తి.
సఙ్ఖారవిఞ్ఞాణానఞ్చేత్థ అన్తరా ఏకో సన్ధీతి హేతుతో ఫలస్స అవిచ్ఛేదప్పవత్తిభావతో హేతుఫలస్స సమ్బన్ధభూతో ఏకో సన్ధి, తథా భవజాతీనమన్తరా. వేదనాతణ్హానమన్తరా పన ఫలతో హేతునో అవిచ్ఛేదప్పవత్తిభావతో ఫలహేతుసమ్బన్ధభూతో ఏకో సన్ధి. ఫలభూతోపి హి ధమ్మో అఞ్ఞస్స హేతుసభావస్స ధమ్మస్స పచ్చయో హోతీతి.
ఇతీతి వుత్తప్పకారపరామసనం. తేనాహ ‘‘చతుసఙ్ఖేప’’న్తిఆది. సబ్బాకారతోతి ఇధ వుత్తేహి చ అవుత్తేహి చ పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గే అనన్తనయసమన్తపట్ఠానాదీసు చ ఆగతేహి సబ్బేహి ఆకారేహి. జానాతీతి అవబుజ్ఝతి. పస్సతీతి దస్సనభూతేన ఞాణచక్ఖునా పచ్చక్ఖతో పస్సతి. అఞ్ఞాతి పటివిజ్ఝతీతి తేసంయేవ వేవచనం. తన్తి తం జాననం. ఞాతట్ఠేనాతి యథాసభావతో జాననట్ఠేన. పజాననట్ఠేనాతి అనిచ్చాదీహి పకారేహి పటివిజ్ఝనట్ఠేన.
ఇదాని యదత్థమిదం భవచక్కం ఇధానీతం, తం దస్సేతుం ‘‘ఇమినా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తే ధమ్మేతి తే అవిజ్జాదికే ధమ్మే. యథాభూతం ఞత్వాతి మహావజిరఞాణేన యాథావతో జానిత్వా. నిబ్బిన్దన్తోతి బలవవిపస్సనాయ నిబ్బిన్దన్తో. విరజ్జన్తో విముచ్చన్తోతి అరియమగ్గేహి విరజ్జన్తో విముచ్చన్తో. అరే హనీతి సమ్బన్ధో. తత్థ యదా భగవా విరజ్జతి విముచ్చతి, తదా అరే హనతి నామ. తతో పరం పన అభిసమ్బుద్ధక్ఖణం గహేత్వా వుత్తం ‘‘హని విహని విద్ధంసేసీ’’తి. ఏవమ్పి అరానం హతత్తా అరహన్తి ఏవం ఇమినాపి పకారేన యథావుత్తసంసారచక్కస్స సఙ్ఖారాదిఅరానం హతత్తా అరహం. ఏత్థేదం వుచ్చతి –
‘‘అరా సంసారచక్కస్స, హతా ఞాణాసినా యతో;
లోకనాథేన తేనేస, అరహన్తి పవుచ్చతీ’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౧౨౮);
అగ్గదక్ఖిణేయ్యత్తాతి ఉత్తమదక్ఖిణేయ్యభావతో. చక్కవత్తినో అచేతనే చక్కరతనే ఉప్పన్నే తత్థేవ లోకో పూజం కరోతి, అఞ్ఞత్థ పూజావిసేసా పచ్ఛిజ్జన్తి, కిమఙ్గం పన సమ్మాసమ్బుద్ధే ఉప్పన్నేతి దస్సేన్తో ‘‘ఉప్పన్నే తథాగతే’’తిఆదిమాహ. ‘‘ఏకేకం ధమ్మక్ఖన్ధం ఏకేకవిహారేన పూజేస్సామీ’’తి వుత్తేపి సత్థారంయేవ ఉద్దిస్స కతత్తా ‘‘భగవన్తం ఉద్దిస్సా’’తిఆది వుత్తం. కో పన వాదో అఞ్ఞేసం పూజావిసేసానన్తి యథావుత్తతో అఞ్ఞేసం అమహేసక్ఖేహి దేవమనుస్సేహి కరియమానానం నాతిఉళారానం పూజావిసేసానం అరహభావే కా నామ కథా. పచ్చయాదీనం అరహత్తాపి అరహన్తి యథావుత్తచీవరాదిపచ్చయానం పూజావిసేసస్స చ అగ్గదక్ఖిణేయ్యభావేన అనుచ్ఛవికత్తాపి అరహం. ఇమస్సపి అత్థస్స సుఖగ్గహణత్థం ఇదం వుచ్చతి –
‘‘పూజావిసేసం సహ పచ్చయేహి,
యస్మా అయం అరహతి లోకనాథో;
అత్థానురూపం అరహన్తి లోకే,
తస్మా జినో అరహతి నామమేత’’న్తి. (విసుద్ధి. ౧.౧౨౯);
అసిలోకభయేనాతి అకిత్తిభయేన, అయసభయేన గరహాభయేనాతి వుత్తం హోతి. రహో పాపం కరోన్తీతి ‘‘మా నం కోచి జఞ్ఞా’’తి రహసి పాపం కరోన్తి. ఏవమేస న కదాచి కరోతీతి ఏస భగవా పాపహేతూనం బోధిమణ్డేయేవ సుప్పహీనత్తా కదాచిపి ఏవం న కరోతి. హోతి చేత్థ –
‘‘యస్మా నత్థి రహో నామ, పాపకమ్మేసు తాదినో;
రహాభావేన తేనేస, అరహం ఇతి విస్సుతో’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౧౩౦);
ఇదాని సుఖగ్గహణత్థం యథావుత్తమత్థం సబ్బమ్పి సఙ్గహేత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘హోతి చేత్థా’’తిఆది. కిలేసారీన సో మునీతి ఏత్థ గాథాబన్ధసుఖత్థం నిగ్గహీతలోపో దట్ఠబ్బో, కిలేసారీనం హతత్తాతి అత్థో. పచ్చయాదీన చారహోతి ఏత్థాపి నిగ్గహీతలోపో వుత్తనయేనేవ దట్ఠబ్బో.
అరహన్తి ఏత్థ అయమపరోపి నయో దట్ఠబ్బో – ఆరకాతి అరహం, సువిదూరభావతో ఇచ్చేవ అత్థో. కుతో పన సువిదూరభావతోతి? యే అభావితకాయా అభావితసీలా అభావితచిత్తా అభావితపఞ్ఞా, తతో ఏవ అప్పహీనరాగదోసమోహా అరియధమ్మస్స అకోవిదా అరియధమ్మే అవినీతా అరియధమ్మస్స అదస్సావినో అప్పటిపన్నా మిచ్ఛాపటిపన్నా చ, తతో సువిదూరభావతో. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –
‘‘సఙ్ఘాటికణ్ణే చేపి మే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు గహేత్వా పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధో అస్స పాదే పాదం నిక్ఖిపన్తో, సో చ హోతి అభిజ్ఝాలు కామేసు తిబ్బసారాగో బ్యాపన్నచిత్తో పదుట్ఠమనసఙ్కప్పో ముట్ఠస్సతి అసమ్పజానో అసమాహితో విబ్భన్తచిత్తో పాకతిన్ద్రియో, అథ ఖో సో ఆరకావ మయ్హం, అహఞ్చ తస్స. తం కిస్స హేతు? ధమ్మఞ్హి సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న పస్సతి, ధమ్మం అపస్సన్తో న మం పస్సతీ’’తి (ఇతివు. ౯౨).
యథావుత్తపుగ్గలా హి సచేపి సాయంపాతం సత్థు సన్తికావచరావ సియుం, న తే తావతా ‘‘సత్థు సన్తికా’’తి వత్తబ్బా, తథా సత్థాపి నేసం. ఇతి అసప్పురిసానం ఆరకా దూరేతి అరహం. తేనేదం వుచ్చతి –
‘‘సమ్మా న పటిపజ్జన్తి, యే నిహీనాసయా నరా;
ఆరకా తేహి భగవా, దూరే తేనారహం మతో’’తి.
తథా ఆరకాతి అరహం, ఆసన్నభావతోతి అత్థో. కుతో పన ఆసన్నభావతోతి? యే భావితకాయా భావితసీలా భావితచిత్తా భావితపఞ్ఞా, తతో ఏవ పహీనరాగదోసమోహా అరియధమ్మస్స కోవిదా అరియధమ్మే సువినీతా అరియధమ్మస్స దస్సావినో సమ్మాపటిపన్నా, తతో ఆసన్నభావతో. వుత్తమ్పి చేతం భగవతా –
‘‘యోజనసతే చేపి మే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు విహరేయ్య, సో చ హోతి అనభిజ్ఝాలు కామేసు న తిబ్బసారాగో అబ్యాపన్నచిత్తో అపదుట్ఠమనసఙ్కప్పో ఉపట్ఠితస్సతి సమ్పజానో సమాహితో ఏకగ్గచిత్తో సంవుతిన్ద్రియో, అథ ఖో సో సన్తికేవ మయ్హం, అహఞ్చ తస్స. తం కిస్స హేతు? ధమ్మఞ్హి సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పస్సతి, ధమ్మం పస్సన్తో మం పస్సతీ’’తి (ఇతివు. ౯౨).
తథారూపా హి పుగ్గలా సత్థు యోజనసతన్తరికాపి హోన్తి, న తావతా తే ‘‘సత్థు దూరచారినో’’తి వత్తబ్బా, తథా సత్థాపి నేసం. ఇతి సప్పురిసానం ఆరకా ఆసన్నేతి అరహం. తేనేదం వుచ్చతి –
‘‘యే సమ్మా పటిపజ్జన్తి, సుప్పణీతాధిముత్తికా;
ఆరకా తేహి ఆసన్నే, తేనాపి అరహం జినో’’తి.
యే ఇమే రాగాదయో పాపధమ్మా యస్మిం సన్తానే ఉప్పజ్జన్తి, తస్స దిట్ఠధమ్మికమ్పి సమ్పరాయికమ్పి అనత్థం ఆవహన్తి, నిబ్బానగామినియా పటిపదాయ ఏకంసేనేవ ఉజువిపచ్చనీకభూతా చ, తే అత్తహితం పరహితఞ్చ పరిపూరేతుం సమ్మా పటిపజ్జన్తేహి సాధూహి దూరతో రహితబ్బా పరిచ్చజితబ్బా పహాతబ్బాతి రహా నామ, తే చ యస్మా భగవతో బోధిమూలేయేవ అరియమగ్గేన సబ్బసో పహీనా సుసముచ్ఛిన్నా. యథాహ –
‘‘తథాగతస్స ఖో, బ్రాహ్మణ, రాగో పహీనో దోసో మోహో, సబ్బేపి పాపకా అకుసలా ధమ్మా పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా’’తి (పారా. ౯).
తస్మా సబ్బసో న సన్తి ఏతస్స రహాతి అరహోతి వత్తబ్బే ఓకారస్స సానుసారం అకారాదేసం కత్వా ‘‘అరహ’’న్తి వుత్తం. తేనేదం వుచ్చతి –
‘‘పాపధమ్మా రహా నామ, సాధూహి రహితబ్బతో;
తేసం సుట్ఠు పహీనత్తా, భగవా అరహం మతో’’తి.
యే తే సబ్బసో పరిఞ్ఞాతక్ఖన్ధా పహీనకిలేసా భావితమగ్గా సచ్ఛికతనిరోధా అరహన్తో ఖీణాసవా, యే చ సేఖా అప్పత్తమానసా అనుత్తరం యోగక్ఖేమం పత్థయమానా విహరన్తి, యే చ పరిసుద్ధప్పయోగా కల్యాణజ్ఝాసయా సద్ధాసీలసుతాదిగుణసమ్పన్నా పుగ్గలా, తేహి న రహితబ్బో న పరిచ్చజితబ్బో, తే చ భగవతాతి అరహం. తథా హి అరియపుగ్గలా సత్థారా దిట్ఠధమ్మస్స పచ్చక్ఖకరణతో సత్థు ధమ్మసరీరేన అవిరహితావ హోన్తి. యథాహ ఆయస్మా పిఙ్గియో –
‘‘పస్సామి నం మనసా చక్ఖునావ,
రత్తిన్దివం బ్రాహ్మణ అప్పమత్తో;
నమస్సమానో వివసేమి రత్తిం,
తేనేవ మఞ్ఞామి అవిప్పవాసం.
‘‘సద్ధా చ పీతి చ మనో సతి చ,
నాపేన్తిమే గోతమసాసనమ్హా;
యం యం దిసం వజతి భూరిపఞ్ఞో,
స తేన తేనేవ నతోహమస్మీ’’తి. (సు. ని. ౧౧౪౮-౧౧౪౯);
తేనేవ చ తే అఞ్ఞం సత్థారం న ఉద్దిసన్తి. యథాహ –
‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో అఞ్ఞం సత్థారం ఉద్దిసేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౨౮; అ. ని. ౧.౨౭౬).
కల్యాణపుథుజ్జనాపి యేభుయ్యేన సత్థరి నిచ్చలసద్ధా ఏవ హోన్తి. ఇతి సుప్పటిపన్నేహి పురిసవిసేసేహి అవిరహితబ్బతో తేసఞ్చ అవిరహనతో న సన్తి ఏతస్స రహా పరిచ్చజనకా, నత్థి వా ఏతస్స రహా సాధూహి పరిచ్చజితబ్బతాతి అరహం. తేనేదం వుచ్చతి –
‘‘యే సచ్ఛికతసద్ధమ్మా, అరియా సుద్ధగోచరా;
న తేహి రహితో హోతి, నాథో తేనారహం మతో’’తి.
రహోతి చ గమనం వుచ్చతి, భగవతో చ నానాగతీసు పరిబ్భమనసఙ్ఖాతం సంసారే గమనం నత్థి కమ్మక్ఖయకరేన అరియమగ్గేన బోధిమూలేయేవ సబ్బసో ససమ్భారస్స కమ్మవట్టస్స విద్ధంసితత్తా. యథాహ –
‘‘యేన దేవూపపత్యస్స, గన్ధబ్బో వా విహఙ్గమో;
యక్ఖత్తం యేన గచ్ఛేయ్యం, మనుస్సత్తఞ్చ అబ్బజే;
తే మయ్హం ఆసవా ఖీణా, విద్ధస్తా వినళీకతా’’తి. (అ. ని. ౪.౩౬);
ఏవం నత్థి ఏతస్స రహో గమనం గతీసు పచ్చాజాతీతిపి అరహం. తేనేదం వుచ్చతి –
‘‘రహో వా గమనం యస్స, సంసారే నత్థి సబ్బసో;
పహీనజాతిమరణో, అరహం సుగతో మతో’’తి.
పాసంసత్తా వా భగవా అరహం. అక్ఖరచిన్తకా హి పసంసాయం అరహసద్దం వణ్ణేన్తి. పాసంసభావో చ భగవతో అనఞ్ఞసాధారణతో యథాభుచ్చగుణాధిగతో సదేవకే లోకే సుప్పతిట్ఠితో. తథా హేస అనుత్తరేన సీలేన అనుత్తరేన సమాధినా అనుత్తరాయ పఞ్ఞాయ అనుత్తరాయ విముత్తియా అసమో అసమసమో అప్పటిమో అప్పటిభాగో అప్పటిపుగ్గలోతి ఏవం తస్మిం తస్మిం గుణే విభజిత్వా వుచ్చమానే పణ్డితపురిసేహి దేవేహి బ్రహ్మేహి భగవతా వా పన పరియోసాపేతుం అసక్కుణేయ్యరూపో. ఇతి పాసంసత్తాపి భగవా అరహం. తేనేదం వుచ్చతి –
‘‘గుణేహి సదిసో నత్థి, యస్మా లోకే సదేవకే;
తస్మా పాసంసియత్తాపి, అరహం ద్విపదుత్తమో’’తి.
సబ్బసఙ్గహవసేన పన –
ఆరకా మన్దబుద్ధీనం, ఆరకా చ విజానతం;
రహానం సుప్పహీనత్తా, విదూనమరహేయ్యతో;
భవేసు చ రహాభావా, పాసంసా అరహం జినోతి.
ఏత్తావతా చ ‘‘అరహ’’న్తి పదస్స సబ్బసో అత్థో విభత్తో హోతి.
ఇదాని సమ్మాసమ్బుద్ధోతి ఇమస్స అత్థం విభజిత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమ్మా సామఞ్చా’’తిఆది. తత్థ సమ్మాతి అవిపరీతం. సామన్తి సయమేవ, అపరనేయ్యో హుత్వాతి అత్థో. సమ్బుద్ధోతి హి ఏత్థ సం-సద్దో సయన్తి ఏతస్స అత్థస్స బోధకోతి దట్ఠబ్బో. సబ్బధమ్మానన్తి అనవసేసానం నేయ్యధమ్మానం. కథం పనేత్థ సబ్బధమ్మానన్తి అయం విసేసో లబ్భతీతి? ఏకదేసస్స అగ్గహణతో. పదేసగ్గహణే హి అసతి గహేతబ్బస్స నిప్పదేసతావ విఞ్ఞాయతి యథా ‘‘దిక్ఖితో న దదాతీ’’తి. ఏవఞ్చ కత్వా అత్థవిసేసనపేక్ఖా కత్తరి ఏవ బుద్ధసద్దసిద్ధి వేదితబ్బా కమ్మవచనిచ్ఛాయ అభావతో. ‘‘సమ్మా సామఞ్చ బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి ఏత్తకమేవ హి ఇధ సద్దతో లబ్భతి, ‘‘సబ్బధమ్మాన’’న్తి ఇదం పన అత్థతో లబ్భమానం గహేత్వా వుత్తం. న హి బుజ్ఝనకిరియా అవిసయా యుజ్జతి.
ఇదాని తస్సా విసయం ‘‘సబ్బధమ్మే’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘అభిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అభిఞ్ఞేయ్యేతి అనిచ్చాదితో లక్ఖణరసాదితో చ అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన జానితబ్బే చతుసచ్చధమ్మే. అభిఞ్ఞేయ్యతో బుద్ధోతి అభిఞ్ఞేయ్యభావతో బుజ్ఝి, పుబ్బభాగే విపస్సనాపఞ్ఞాదీహి అధిగమక్ఖణే మగ్గపఞ్ఞాయ అపరభాగే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాదీహి అఞ్ఞాసీతి అత్థో. ఇతో పరేసుపి ఏసేవ నయో. పరిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మేతి అనిచ్చాదివసేన పరిజానితబ్బం దుక్ఖం అరియసచ్చమాహ. పహాతబ్బేతి సముదయపక్ఖియే. సచ్ఛికాతబ్బేతి నిబ్బానం సన్ధాయాహ. బహువచననిద్దేసో పనేత్థ సోపాదిసేసాదికం పరియాయసిద్ధం భేదమపేక్ఖిత్వా కతో, ఉద్దేసో వా అయం చతుసచ్చధమ్మానమ్పి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘చక్ఖు దుక్ఖసచ్చ’’న్తిఆది. ఉద్దేసో చ అవినిచ్ఛితత్థపరిచ్ఛేదస్స ధమ్మస్స వసేన కరీయతి. ఉద్దేసేన హి ఉద్దిసియమానానం అత్థితామత్తం వుచ్చతి, న పరిచ్ఛేదోతి అపరిచ్ఛేదేన బహువచనేన వుత్తం యథా ‘‘అప్పచ్చయా ధమ్మా, అసఙ్ఖతా ధమ్మా’’తి. సచ్ఛికాతబ్బేతి వా ఫలవిముత్తీనమ్పి గహణం, న నిబ్బానస్సేవాతి బహువచననిద్దేసో కతో. ఏవఞ్చ భావేతబ్బేతి ఏత్థ ఝానానమ్పి గహణం దట్ఠబ్బం. తేనేవ చాహాతి సేలబ్రాహ్మణస్స అత్తనో బుద్ధభావం సాధేన్తో ఏవమాహ.
కిం పన భగవా సయమేవ అత్తనో సమ్మాసమ్బుద్ధభావం సాధేతీతి? సాధేతి మహాకరుణాయ అఞ్ఞేసం అవిసయతో. తత్థ ‘‘ఏకోమ్హి సమ్మాసమ్బుద్ధో, సబ్బాభిభూ సబ్బవిదూహమస్మీ’’తిఆదీని (మ. ని. ౨.౩౪౧; మహావ. ౧౧) సుత్తపదాని, ఇదమేవ చ ‘‘అభిఞ్ఞేయ్య’’న్తిఆది సుత్తపదం ఏతస్స అత్థస్స సాధకం. తత్థ అభిఞ్ఞేయ్యన్తి ఇమినా దుక్ఖసచ్చమాహ, భావేతబ్బన్తి మగ్గసచ్చం. చ-సద్దో పనేత్థ అవుత్తసముచ్చయత్థో, తేన సచ్ఛికాతబ్బస్స గహణం వేదితబ్బం. అథ వా అభిఞ్ఞేయ్యన్తి ఇమినావ పారిసేసఞాయేన పరిఞ్ఞేయ్యధమ్మే సచ్ఛికాతబ్బధమ్మే చ దస్సేతి. తస్మా బుద్ధోస్మీతి యస్మా చత్తారి సచ్చాని మయా బుద్ధాని, సచ్చవినిముత్తఞ్చ కిఞ్చి ఞేయ్యం నత్థి, తస్మా సబ్బమ్పి ఞేయ్యం బుద్ధోస్మి, అబ్భఞ్ఞాసిన్తి అత్థో. సేలసుత్తట్ఠకథాయం పన ఇదం వుత్తం –
‘‘అభిఞ్ఞేయ్యన్తి విజ్జా చ విముత్తి చ. భావేతబ్బం మగ్గసచ్చం. పహాతబ్బం సముదయసచ్చం. హేతువచనేన పన ఫలసిద్ధితో తేసం ఫలాని నిరోధసచ్చదుక్ఖసచ్చానిపి వుత్తానేవ హోన్తి. ఏవం సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికతం, పరిఞ్ఞాతబ్బం పరిఞ్ఞాతన్తి ఇదమ్పేత్థ సఙ్గహితమేవాతి చతుసచ్చభావనం చతుసచ్చభావనాఫలఞ్చ విముత్తిం దస్సేన్తో ‘బుజ్ఝితబ్బం బుజ్ఝిత్వా బుద్ధో జాతోస్మీ’తి యుత్తహేతునా బుద్ధభావం సాధేతీ’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౯౯).
తత్థ విజ్జాతి మగ్గవిజ్జా వుత్తా ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన. విముత్తీతి ఫలవిముత్తి. కామఞ్చేత్థ మగ్గవిజ్జాపి భావేతబ్బభావేన గహితా, సబ్బేపి పన సభావధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యాతి విజ్జాయ అభిఞ్ఞేయ్యభావో వుత్తో. ఇమినావ నయేన సబ్బేసమ్పి అభిఞ్ఞేయ్యభావో వుత్తో ఏవాతి దట్ఠబ్బం. ఫలేన వినా హేతుభావస్సేవ అభావతో హేతువచనేన ఫలసిద్ధి వుత్తాతి వేదితబ్బం. నిరోధస్స హి సమ్పాపనేన మగ్గస్స హేతుభావో, దుక్ఖస్స నిబ్బత్తనేన తణ్హాయ సముదయభావోతి.
ఏవం సచ్చవసేన సామఞ్ఞతో వుత్తమత్థం ద్వారారమ్మణేహి సద్ధిం ద్వారప్పవత్తధమ్మేహి చేవ ఖన్ధాదీహి చ సచ్చవసేనేవ విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది ఆరద్ధం. మూలకారణభావేనాతి సన్తేసుపి అవిజ్జాదీసు అఞ్ఞేసు కారణేసు తేసమ్పి మూలభూతకారణభావేన. తణ్హా హి కమ్మస్స విచిత్తభావహేతుతో సహాయభావూపగమనతో చ దుక్ఖవిచిత్తతాయ పధానకారణం. సముట్ఠాపికాతి ఉప్పాదికా. పురిమతణ్హాతి పురిమభవసిద్ధా తణ్హా. ఉభిన్నన్తి చక్ఖుస్స తంసముదయస్స చ. అప్పవత్తీతి అప్పవత్తినిమిత్తం. నిరోధప్పజాననాతి సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన నిరోధస్స పటివిజ్ఝనా. ఏకేకపదుద్ధారేనాతి ‘‘చక్ఖుం చక్ఖుసముదయో చక్ఖునిరోధో’’తిఆదినా ఏకేకకోట్ఠాసనిద్ధారణేన. తణ్హాయపి పరిఞ్ఞేయ్యభావసబ్భావతో ఉపాదానక్ఖన్ధోగధత్తా సఙ్ఖారదుక్ఖభావతో చ దుక్ఖసచ్చసఙ్గహం దస్సేతుం ‘‘రూపతణ్హాదయో ఛ తణ్హాకాయా’’తి వుత్తం, తస్మా వత్తమానభవే తణ్హా ఖన్ధపరియాపన్నత్తా సఙ్ఖారదుక్ఖభావతో చ దుక్ఖసచ్చం. యస్మిం పన అత్తభావే సా ఉప్పజ్జతి, తస్స అత్తభావస్స మూలకారణభావేన సముట్ఠాపికా పురిమభవసిద్ధా తణ్హా సముదయసచ్చన్తి గహేతబ్బా.
కసిణానీతి కసిణారమ్మణికజ్ఝానాని. ద్వత్తింసాకారాతి ద్వత్తింస కోట్ఠాసా తదారమ్మణజ్ఝానాని చ. నవ భవాతి కామభవో రూపభవో అరూపభవో సఞ్ఞీభవో అసఞ్ఞీభవో నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీభవో ఏకవోకారభవో చతువోకారభవో పఞ్చవోకారభవోతి నవ భవా. తత్థ భవతీతి భవో, కామరాగసఙ్ఖాతేన కామేన యుత్తో భవో, కామసఙ్ఖాతో వా భవో కామభవో, ఏకాదస కామావచరభూమియో. కామే పహాయ రూపరాగసఙ్ఖాతేన రూపేన యుత్తో భవో, రూపసఙ్ఖాతో వా భవో రూపభవో, సోళస రూపావచరభూమియో. కామఞ్చ రూపఞ్చ పహాయ అరూపరాగసఙ్ఖాతేన అరూపేన యుత్తో భవో, అరూపసఙ్ఖాతో వా భవో అరూపభవో, చతస్సో ఆరుప్పభూమియో. సఞ్ఞావతం భవో సఞ్ఞీభవో, సఞ్ఞా వా ఏత్థ భవే అత్థీతి సఞ్ఞీభవో, సో కామభవో చ అసఞ్ఞీభవముత్తో రూపభవో చ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీభవముత్తో అరూపభవో చ హోతి. న సఞ్ఞీభవో అసఞ్ఞీభవో, సో రూపభవేకదేసో. ఓళారికత్తాభావతో నేవసఞ్ఞా, సుఖుమత్తస్స సబ్భావతో నాసఞ్ఞాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా, తాయ యుత్తో భవో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవో. అథ వా ఓళారికాయ సఞ్ఞాయ అభావా సుఖుమాయ చ భావా నేవసఞ్ఞా నాసఞ్ఞా అస్మిం భవేతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవో, సో అరూపభవేకదేసో. ఏకేన రూపక్ఖన్ధేన వోకిణ్ణో భవో, ఏకేన వా వోకారో అస్స భవస్సాతి ఏకవోకారభవో, సో అసఞ్ఞీభవో. చతూహి అరూపక్ఖన్ధేహి వోకిణ్ణో భవో, చతూహి వా వోకారో అస్స భవస్సాతి చతువోకారభవో, సో అరూపభవో ఏవ. పఞ్చహి ఖన్ధేహి వోకిణ్ణో భవో, పఞ్చహి వా వోకారో అస్స భవస్సాతి పఞ్చవోకారభవో, సో కామభవో చ రూపభవేకదేసో చ హోతి. వోకారోతి వా ఖన్ధానమేతమధివచనం, తస్మా ఏకో వోకారో అస్స భవస్సాతి ఏకవోకారభవోతి ఏవమాదినాపేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. చత్తారి ఝానానీతి అగ్గహితారమ్మణవిసేసాని చత్తారి రూపావచరజ్ఝానాని. విపాకజ్ఝానానం వా ఏతం గహణం. ఏత్థ చ కుసలధమ్మానం ఉపనిస్సయభూతా తణ్హాసముట్ఠాపికా పురిమతణ్హాతి వేదితబ్బా. కిరియధమ్మానం పన యత్థ తే కిరియధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, తస్స అత్తభావస్స కారణభూతా తణ్హా. అనులోమతోతి ఏత్థ ‘‘సఙ్ఖారా దుక్ఖసచ్చం, అవిజ్జా సముదయసచ్చ’’న్తి ఇమినా అనుక్కమేన యోజేతబ్బం.
అనుబుద్ధోతి బుజ్ఝితబ్బధమ్మస్స అనురూపతో బుద్ధో. తేనాతి యస్మా సామఞ్ఞతో విసేసతో చ ఏకేకపదుద్ధారేన సబ్బధమ్మే బుద్ధో, తస్మా వుత్తం. కిం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా’’తి, సబ్బస్సపి ఞేయ్యస్స సబ్బాకారతో అవిపరీతం సయమేవ అభిసమ్బుద్ధత్తాతి అత్థో. ఇమినాస్స పరోపదేసరహితస్స సబ్బాకారేన సబ్బధమ్మావబోధనసమత్థస్స ఆకఙ్ఖప్పటిబద్ధవుత్తినో అనావరణఞాణసఙ్ఖాతస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స అధిగమో దస్సితో.
నను చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణతో అఞ్ఞం అనావరణఞాణం, అఞ్ఞథా ‘‘ఛ అసాధారణఞాణాని బుద్ధఞాణానీ’’తి వచనం విరుజ్ఝేయ్యాతి? న విరుజ్ఝతి విసయప్పవత్తిభేదవసేన అఞ్ఞేహి అసాధారణభావదస్సనత్థం ఏకస్సేవ ఞాణస్స ద్విధా వుత్తత్తా. ఏకమేవ హి తం ఞాణం అనవసేససఙ్ఖతాసఙ్ఖతసమ్ముతిధమ్మవిసయతాయ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, తత్థ చ ఆవరణాభావతో నిస్సఙ్గచారముపాదాయ అనావరణఞాణన్తి వుత్తం. యథాహ పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౧.౧౧౯) ‘‘సబ్బం సఙ్ఖతమసఙ్ఖతం అనవసేసం జానాతీతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, తత్థ ఆవరణం నత్థీతి అనావరణఞాణ’’న్తిఆది. తస్మా నత్థి నేసం అత్థతో భేదో, ఏకన్తేన చేతం ఏవమిచ్ఛితబ్బం. అఞ్ఞథా సబ్బఞ్ఞుతానావరణఞాణానం సాధారణతా అసబ్బధమ్మారమ్మణతా చ ఆపజ్జేయ్య. న హి భగవతో ఞాణస్స అణుమత్తమ్పి ఆవరణం అత్థి, అనావరణఞాణస్స అసబ్బధమ్మారమ్మణభావే యత్థ తం న పవత్తతి, తత్థావరణసబ్భావతో అనావరణభావోయేవ న సియా. అథ వా పన హోతు అఞ్ఞమేవ అనావరణఞాణం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణతో, ఇధ పన సబ్బత్థ అప్పటిహతవుత్తితాయ అనావరణఞాణన్తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ అధిప్పేతం, తస్స చాధిగమనేన భగవా సబ్బఞ్ఞూ సబ్బవిదూ సమ్మాసమ్బుద్ధోతి చ వుచ్చతి న సకింయేవ సబ్బధమ్మావబోధనతో. తథా చ వుత్తం పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౧.౧౬౨) ‘‘విమోక్ఖన్తికమేతం బుద్ధానం భగవన్తానం బోధియా మూలే సహ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పటిలాభా సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి యదిదం బుద్ధో’’తి. సబ్బధమ్మావబోధనసమత్థఞాణసమధిగమేన హి భగవతో సన్తానే అనవసేసధమ్మే పటివిజ్ఝితుం సమత్థతా అహోసీతి.
ఏత్థాహ – కిం పనిదం ఞాణం పవత్తమానం సకింయేవ సబ్బస్మిం విసయే పవత్తతి, ఉదాహు కమేనాతి. కిఞ్చేత్థ – యది తావ సకింయేవ సబ్బస్మిం విసయే పవత్తతి, అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నఅజ్ఝత్తబహిద్ధాదిభేదభిన్నానం సఙ్ఖతధమ్మానం అసఙ్ఖతసమ్ముతిధమ్మానఞ్చ ఏకజ్ఝం ఉపట్ఠానే దూరతో చిత్తపటం పేక్ఖన్తస్స వియ పటివిభాగేనావబోధో న సియా, తథా సతి ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి విపస్సన్తానం అనత్తాకారేన వియ సబ్బధమ్మా అనిరూపితరూపేన భగవతో ఞాణస్స విసయా హోన్తీతి ఆపజ్జతి. యేపి ‘‘సబ్బఞేయ్యధమ్మానం ఠితలక్ఖణవిసయం వికప్పరహితం సబ్బకాలం బుద్ధానం ఞాణం పవత్తతి, తేన తే సబ్బవిదూతి వుచ్చన్తి, ఏవఞ్చ కత్వా ‘చరం సమాహితో నాగో, తిట్ఠన్తోపి సమాహితో’తి ఇదమ్పి వచనం సువుత్తం హోతీ’’తి వదన్తి, తేసమ్పి వుత్తదోసా నాతివత్తి, ఠితలక్ఖణారమ్మణతాయ చ అతీతానాగతసమ్ముతిధమ్మానం తదభావతో ఏకదేసవిసయమేవ భగవతో ఞాణం సియా, తస్మా సకింయేవ ఞాణం పవత్తతీతి న యుజ్జతి.
అథ కమేన సబ్బస్మిం విసయే ఞాణం పవత్తతీతి. ఏవమ్పి న యుజ్జతి. న హి జాతిభూమిసభావాదివసేన దిసాదేసకాలాదివసేన చ అనేకభేదభిన్నే ఞేయ్యే కమేన గయ్హమానే తస్స అనవసేసప్పటివేధో సమ్భవతి అపరియన్తభావతో ఞేయ్యస్స. యే పన ‘‘అత్థస్స అవిసంవాదనతో ఞేయ్యస్స ఏకదేసం పచ్చక్ఖం కత్వా సేసేపి ఏవన్తి అధిముచ్చిత్వా వవత్థాపనేన సబ్బఞ్ఞూ భగవా, తఞ్చ ఞాణం న అనుమానఞాణం సంసయాభావతో. సంసయానుబద్ధఞ్హి లోకే అనుమానఞాణ’’న్తి వదన్తి, తేసమ్పి తం న యుత్తం. సబ్బస్స హి అప్పచ్చక్ఖభావే అత్థావిసంవాదనేన ఞేయ్యస్స ఏకదేసం పచ్చక్ఖం కత్వా సేసేపి ఏవన్తి అధిముచ్చిత్వా వవత్థాపనస్స అసమ్భవతో. యఞ్హి తం సేసం, తం అప్పచ్చక్ఖన్తి.
అథ తమ్పి పచ్చక్ఖం తస్స సేసభావో ఏవ న సియాతి? సబ్బమేతం అకారణం. కస్మా? అవిసయవిచారణభావతో. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘బుద్ధవిసయో, భిక్ఖవే, అచిన్తేయ్యో న చిన్తేతబ్బో, యో చిన్తేయ్య, ఉమ్మాదస్స విఘాతస్స భాగీ అస్సా’’తి (అ. ని. ౪.౭౭). ఇదం పనేత్థ సన్నిట్ఠానం – యం కిఞ్చి భగవతా ఞాతుం ఇచ్ఛితం సకలం ఏకదేసో వా, తత్థ తత్థ అప్పటిహతవుత్తితాయ పచ్చక్ఖతో ఞాణం పవత్తతి నిచ్చసమాధానఞ్చ విక్ఖేపాభావతో. ఞాతుం ఇచ్ఛితస్స చ సకలస్స అవిసయభావే తస్స ఆకఙ్ఖప్పటిబద్ధవుత్తితా న సియా, ఏకన్తేనేవస్సా ఇచ్ఛితబ్బా ‘‘సబ్బే ధమ్మా బుద్ధస్స భగవతో ఆవజ్జనప్పటిబద్ధా ఆకఙ్ఖప్పటిబద్ధా మనసికారప్పటిబద్ధా చిత్తుప్పాదప్పటిబద్ధా’’తి (మహాని. ౬౯; పటి. మ. ౩.౫) వచనతో. అతీతానాగతవిసయమ్పి భగవతో ఞాణం అనుమానాగమతక్కగహణవిరహితత్తా పచ్చక్ఖమేవ.
నను చ ఏతస్మిమ్పి పక్ఖే యదా సకలం ఞాతుం ఇచ్ఛితం, తదా సకింయేవ సకలవిసయతాయ అనిరూపితరూపేన భగవతో ఞాణం పవత్తేయ్యాతి వుత్తదోసా నాతివత్తియేవాతి? న, తస్స విసోధితత్తా. విసోధితో హి సో బుద్ధవిసయో అచిన్తేయ్యోతి. అఞ్ఞథా పచురజనఞాణసమానవుత్తితాయ బుద్ధానం భగవన్తానం ఞాణస్స అచిన్తేయ్యతా న సియా, తస్మా సకలధమ్మారమ్మణమ్పి తం ఏకధమ్మారమ్మణం వియ సువవత్థాపితేయేవ తే ధమ్మే కత్వా పవత్తతీతి ఇదమేత్థ అచిన్తేయ్యం, ‘‘యావతకం ఞేయ్యం, తావతకం ఞాణం. యావతకం ఞాణం, తావతకం ఞేయ్యం. ఞేయ్యపరియన్తికం ఞాణం, ఞాణపరియన్తికం ఞేయ్య’’న్తి (పటి. మ. ౩.౫) ఏవమేకజ్ఝం విసుం సకిం కమేన వా ఇచ్ఛానురూపం సమ్మా సామం సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధో.
విజ్జాహీతి ఏత్థ విన్దియం విన్దతీతి విజ్జా, యాథావతో ఉపలబ్భతీతి అత్థో. అత్తనో వా పటిపక్ఖస్స విజ్ఝనట్ఠేన విజ్జా, తమోక్ఖన్ధాదికస్స పదాలనట్ఠేనాతి అత్థో. తతో ఏవ అత్తనో విసయస్స విదితకరణట్ఠేనపి విజ్జా. సమ్పన్నత్తాతి సమన్నాగతత్తా పరిపుణ్ణత్తా వా, అవికలత్తాతి అత్థో. తత్రాతి అమ్బట్ఠసుత్తే. మనోమయిద్ధియాతి ఏత్థ ‘‘ఇధ భిక్ఖు ఇమమ్హా కాయా అఞ్ఞం కాయం అభినిమ్మినాతి రూపిం మనోమయం సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గం అహీనిన్ద్రియ’’న్తి (దీ. ని. ౧.౨౩౬) ఇమినా నయేన ఆగతా ఇద్ధి సరీరబ్భన్తరే అఞ్ఞస్సేవ ఝానమనేన నిబ్బత్తత్తా మనోమయస్స సరీరస్స నిబ్బత్తివసేన పవత్తా మనోమయిద్ధి నామ. ఛ అభిఞ్ఞాతి ఆసవక్ఖయఞాణేన సద్ధిం ఇద్ధివిధాదికా పఞ్చాభిఞ్ఞాయో. తిస్సన్నం అట్ఠన్నఞ్చ విజ్జానం తత్థ తత్థ సుత్తే గహణం వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేనాతి దట్ఠబ్బం. సత్త సద్ధమ్మా నామ సద్ధా హిరీ ఓత్తప్పం బాహుసచ్చం వీరియం సతి పఞ్ఞా చ. యే సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఇధ భిక్ఖు సద్ధో హోతి, హిరిమా, ఓత్తప్పీ, బహుస్సుతో, ఆరద్ధవీరియో, ఉపట్ఠితస్సతి, పఞ్ఞవా హోతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౩౦). చత్తారి ఝానానీతి యాని కానిచి చత్తారి రూపావచరజ్ఝానాని.
కస్మా పనేత్థ సీలాదయోయేవ పన్నరస ‘‘చరణ’’న్తి వుత్తాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘ఇమేయేవ హీ’’తిఆది. తేన తేసం సిక్ఖత్తయసఙ్గహతో నిబ్బానుపగమనే ఏకంసతో సాధనభావమాహ. ఇదాని తదత్థసాధనాయ ఆగమం దస్సేన్తో ‘‘యథాహా’’తిఆదిమాహ. భగవాతిఆది వుత్తస్సేవత్థస్స నిగమనవసేన వుత్తం. నను చాయం విజ్జాచరణసమ్పదా సావకేసుపి లబ్భతీతి? కిఞ్చాపి లబ్భతి, న పన తథా, యథా భగవతోతి దస్సేతుం ‘‘తత్థ విజ్జాసమ్పదా’’తిఆది వుత్తం. ఆసవక్ఖయవిజ్జాయ సబ్బఞ్ఞుభావసిద్ధితో ఆహ ‘‘విజ్జాసమ్పదా భగవతో సబ్బఞ్ఞుతం పూరేత్వా ఠితా’’తి. చతూసు ఝానేసు అన్తోగధభావేన చరణధమ్మపరియాపన్నత్తా కరుణాబ్రహ్మవిహారస్స యథారహం తస్స చ మహాకరుణాసమాపత్తివసేన అసాధారణసభావస్స భగవతి ఉపలబ్భనతో ఆహ ‘‘చరణసమ్పదా మహాకారుణికతం పూరేత్వా ఠితా’’తి. యథా సత్తానం అనత్థం పరివజ్జేత్వా అత్థే నియోజనం పఞ్ఞాయ వినా న హోతి, ఏవం నేసం అత్థానత్థజాననం సత్థు కరుణాయ వినా న హోతీతి ఉభయమ్పి ఉభయత్థ సకిచ్చకమేవ సియా. యత్థ పన యస్సా పధానభావో, తం దస్సేతుం ‘‘సో సబ్బఞ్ఞుతాయా’’తిఆది వుత్తం. యథా తం విజ్జాచరణసమ్పన్నోతి ఏత్థ తన్తి నిపాతమత్తం, యథా అఞ్ఞోపి విజ్జాచరణసమ్పన్నో నియోజేతి, తథా అయన్తి అత్థో. తేన విజ్జాచరణసమ్పన్నస్సేవాయం ఆవేణికా పటిపత్తీతి దస్సేతి. సా పనాయం సత్థు విజ్జాచరణసమ్పదా సాసనస్స నియ్యానికతాయ సావకానం సమ్మాపటిపత్తియా ఏకన్తకారణన్తి దస్సేతుం ‘‘తేనస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అత్తన్తపాదయోతి ఆది-సద్దేన పరన్తపఉభయన్తపా గహితా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ఏత్థ చ విజ్జాసమ్పదాయ సత్థు పఞ్ఞామహత్తం పకాసితం హోతి, చరణసమ్పదాయ కరుణామహత్తం. తేసు పఞ్ఞాయ భగవతో ధమ్మరజ్జప్పత్తి, కరుణాయ ధమ్మసంవిభాగో. పఞ్ఞాయ సంసారదుక్ఖనిబ్బిదా, కరుణాయ సంసారదుక్ఖసహనం. పఞ్ఞాయ పరదుక్ఖపరిజాననం, కరుణాయ పరదుక్ఖపతికారారమ్భో. పఞ్ఞాయ పరినిబ్బానాభిముఖభావో, కరుణాయ తదధిగమో. పఞ్ఞాయ సయం తరణం, కరుణాయ పరేసం తారణం. పఞ్ఞాయ బుద్ధభావసిద్ధి, కరుణాయ బుద్ధకిచ్చసిద్ధి. కరుణాయ వా బోధిసత్తభూమియం సంసారాభిముఖభావో, పఞ్ఞాయ తత్థ అనభిరతి, తథా కరుణాయ పరేసం అభింసాపనం, పఞ్ఞాయ సయం పరేహి అభాయనం. కరుణాయ పరం రక్ఖన్తో అత్తానం రక్ఖతి, పఞ్ఞాయ అత్తానం రక్ఖన్తో పరం రక్ఖతి. తథా కరుణాయ అపరన్తపో, పఞ్ఞాయ అనత్తన్తపో, తేన అత్తహితాయ పటిపన్నాదీసు చతూసు పుగ్గలేసు చతుత్థపుగ్గలభావో సిద్ధో హోతి. తథా కరుణాయ లోకనాథతా, పఞ్ఞాయ అత్తనాథతా. కరుణాయ చస్స నిన్నతాభావో, పఞ్ఞాయ ఉన్నమాభావో. తథా కరుణాయ సబ్బసత్తేసు జనితానుగ్గహో, పఞ్ఞానుగతత్తా న చ న సబ్బత్థ విరత్తచిత్తో, పఞ్ఞాయ సబ్బధమ్మేసు విరత్తచిత్తో, కరుణానుగతత్తా న చ న సబ్బసత్తానుగ్గహాయ పవత్తో. యథా హి కరుణా భగవతో సినేహసోకవిరహితా, ఏవం పఞ్ఞా అహంకారమమంకారవినిముత్తాతి అఞ్ఞమఞ్ఞవిసోధితా పరమవిసుద్ధా గుణవిసేసా విజ్జాచరణసమ్పదాహి పకాసితాతి దట్ఠబ్బం.
ఇదాని సుగతోతి ఇమస్స అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సోభనగమనత్తా’’తిఆది. ‘‘గతే ఠితే’’తిఆదీసు గమనమ్పి గతన్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘గమనమ్పి హి గతన్తి వుచ్చతీ’’తి. సోభనన్తి సుభం, సుభభావో విసుద్ధతాయ, విసుద్ధతా దోసవిగమేనాతి ఆహ ‘‘పరిసుద్ధమనవజ్జ’’న్తి. గమనఞ్చ నామ బహువిధన్తి ఇధాధిప్పేతం గమనం దస్సేన్తో ‘‘అరియమగ్గో’’తి ఆహ. సో హి నిబ్బానస్స గతి అధిగమోతి చ కత్వా గతం గమనన్తి చ వుచ్చతి. ఇదాని తస్సేవ గమనే కారణం దస్సేతుం ‘‘తేన హేసా’’తిఆది వుత్తం. ఖేమం దిసన్తి నిబ్బానం. అసజ్జమానోతి పరిపన్థాభావేన సుగతిగమనేపి అసజ్జన్తో సఙ్గం అకరోన్తో, పగేవ ఇతరత్థ. అథ వా ఏకాసనే నిసీదిత్వా ఖిప్పాభిఞ్ఞావసేనేవ చతున్నమ్పి మగ్గానం పటిలద్ధభావతో అసజ్జమానో అబజ్ఝన్తో గతో. యం గమనం గచ్ఛన్తో సబ్బగమనత్థం ఆవహతి, సబ్బఞ్చ అనుత్తరం సమ్పత్తిం ఆవహతి, తదేవ సోభనం నామ, తేన చ భగవా గతోతి ఆహ ‘‘ఇతి సోభనగమనత్తా సుగతో’’తి సోభనత్థో సుసద్దోతి కత్వా.
అసున్దరానం దుక్ఖానం సఙ్ఖారప్పవత్తీనం అభావతో అచ్చన్తసుఖత్తా ఏకన్తతో సున్దరం నామ అసఙ్ఖతా ధాతూతి ఆహ ‘‘సున్దరఞ్చేస ఠానం గతో అమతం నిబ్బాన’’న్తి. తేనాహ భగవా ‘‘నిబ్బానం పరమం సుఖ’’న్తి (మ. ని. ౨.౨౧౫; ధ. ప. ౨౦౩-౨౦౪). సమ్మాతి సుట్ఠు. సుట్ఠు గమనఞ్చ నామ పటిపక్ఖేన అనభిభూతస్స గమనన్తి ఆహ ‘‘పహీనే కిలేసే పున అపచ్చాగచ్ఛన్తో’’తి, పహీనానం పున అసముదాచారవసేన అపచ్చాగచ్ఛన్తో. వుత్తమేవత్థం ఆగమం దస్సేత్వా విభావేన్తో ఆహ ‘‘వుత్తఞ్చేత’’న్తిఆది. ఏతన్తి తేన తేన మగ్గేన పహీనకిలేసానం పున అపచ్చాగమనం, ఇదఞ్చ సిఖాప్పత్తం సమ్మాగమనం, యాయ ఆగమనీయపటిపదాయ సిద్ధం, సాపి సమ్మాగమనమేవాతి ఏవమ్పి భగవా సుగతోతి దస్సేతుం ‘‘సమ్మా వా ఆగతో’’తిఆది వుత్తం. సమ్మాపటిపత్తియాతి సమ్మాసమ్బోధియా సమ్పాపనే అవిపరీతపటిపత్తియా. సబ్బలోకస్స హితసుఖమేవ కరోన్తాతి ఏతేన మహాబోధియా పటిపదా అవిభాగేన సబ్బసత్తానం సబ్బదా హితసుఖావహభావేనేవ పవత్తతీతి దస్సేతి. సస్సతం ఉచ్ఛేదన్తి ఇమే అన్తే అనుపగచ్ఛన్తో గతోతి ఏతేన పటిచ్చసముప్పాదగతిం దస్సేతి. కామసుఖం అత్తకిలమథన్తి ఇమే అనుపగచ్ఛన్తో గతోతి ఏతేన అరియమగ్గగతిం దస్సేతి.
తత్రాతి యుత్తట్ఠానే యుత్తస్సేవ భాసనే. నిప్ఫాదేతబ్బే సాధేతబ్బే చేతం భుమ్మం. అభూతన్తి అభూతత్థం. అత్థముఖేన హి వాచాయ అభూతతా భూతతా వా. అతచ్ఛన్తి తస్సేవ వేవచనం. అనత్థసంహితన్తి దిట్ఠధమ్మికేన సమ్పరాయికేన వా అనత్థేన సంహితం అనత్థసంహితం, అనత్థావహం. న అత్థోతి అనత్థో, అత్థస్స పటిపక్ఖో అభావో చ, తేన సంహితం, పిసుణవాచం సమ్ఫప్పలాపఞ్చాతి అత్థో. ఏవమేత్థ చతుబ్బిధస్సపి వచీదుచ్చరితస్స సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ఏత్థ చ పఠమా వాచా సీలవన్తం ‘‘దుస్సీలో’’తి, అచణ్డాలాదిం ‘‘చణ్డాలో’’తిఆదినా భాసమానస్స దట్ఠబ్బా. దుతియా దుస్సీలం ‘‘దుస్సీలో’’తి, చణ్డాలాదిమేవ ‘‘చణ్డాలో’’తిఆదినా అవినయేన భాసమానస్స. తతియా నేరయికాదికస్స నేరయికాదిభావవిభావనీకథా యథా ‘‘ఆపాయికో దేవదత్తో నేరయికో’’తిఆదికా. చతుత్థీ ‘‘వేదవిహితేన యఞ్ఞవిధినా పాణాతిపాతాదికతం సుగతిం ఆవహతీ’’తి లోకస్స బ్యామోహనకథా. పఞ్చమీ భూతేన పేసుఞ్ఞుపసంహారా కథా. ఛట్ఠా యుత్తపత్తట్ఠానే పవత్తితా దానసీలాదికథా వేదితబ్బా. ఏవం సమ్మా గదత్తాతి యథావుత్తం అభూతాదిం వజ్జేత్వా భూతం తచ్ఛం అత్థసంహితం పియం మనాపం తతో ఏవ సమ్మా సుట్ఠు గదనతో సుగతో. ఆపాథగమనమత్తేన కస్సచి అప్పియమ్పి హి భగవతో వచనం పియం మనాపమేవ అత్థసిద్ధియా లోకస్స హితసుఖావహత్తా. ఏత్థ పన ద-కారస్స త-కారం కత్వా ‘‘సుగతో’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
అపరో నయో – సోభనం గతం గమనం ఏతస్సాతి సుగతో. భగవతో హి వేనేయ్యజనుపసఙ్కమనం ఏకన్తేన తేసం హితసుఖనిప్ఫాదనతో సోభనం భద్దకం. తథా లక్ఖణానుబ్యఞ్జనప్పటిమణ్డితరూపకాయతాయ దుతవిలమ్బితఖలితానుకడ్ఢననిప్పీళనుక్కుటికకుటిలాకులతాదిదోసవిరహితం విలాసితరాజహంసవసభవారణమిగరాజగమనం కాయగమనం ఞాణగమనఞ్చ విపులనిమ్మలకరుణాసతివీరియాదిగుణవిసేసహితమభినీహారతో యావ మహాబోధి అనవజ్జతాయ సత్తానం హితసుఖావహతాయ చ సోభనమేవ. అథ వా సయమ్భూఞాణేన సకలమ్పి లోకం పరిఞ్ఞాభిసమయవసేన పరిజానన్తో సమ్మా గతో అవగతోతి సుగతో. తథా లోకసముదయం పహానాభిసమయవసేన పజహన్తో అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదేన్తో సమ్మా గతో అతీతోతి సుగతో. లోకనిరోధం నిబ్బానం సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన సమ్మా గతో అధిగతోతి సుగతో. లోకనిరోధగామినిం పటిపదం భావనాభిసమయవసేన సమ్మా గతో పటిపన్నోతి సుగతో. తథా యం ఇమస్స సదేవకస్స లోకస్స దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం పత్తం పరియేసితం ఞాతం అనువిచరితం మనసా, సబ్బం తం హత్థతలే ఆమలకం వియ సమ్మా పచ్చక్ఖతో గతో అబ్భఞ్ఞాసీతి సుగతో.
ఇదాని లోకవిదూతి ఇమస్స అత్థం పకాసేన్తో ఆహ ‘‘సబ్బథా విదితలోకత్తా’’తిఆది. తత్థ సబ్బథాతి సబ్బప్పకారేన, యో యో లోకో యేన యేన పకారేన వేదితబ్బో, తేన తేన పకారేనాతి అత్థో. తే పన పకారే దస్సేతుం ‘‘సభావతో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సభావతోతి దుక్ఖసభావతో. సబ్బో హి లోకో దుక్ఖసభావో. యథాహ ‘‘సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా’’తి. సముదయతోతి యతో సముదేతి, తతో తణ్హాదితో. నిరోధతోతి యత్థ సో నిరుజ్ఝతి, తతో విసఙ్ఖారతో. నిరోధూపాయతోతి యేన విధినా సో నిరోధో పత్తబ్బో, తతో అరియమగ్గతో ఇతో అఞ్ఞస్స పకారస్స అభావా. ఇతి ‘‘సబ్బథా లోకం అవేదీ’’తి వత్వా తదత్థసాధకం సుత్తం దస్సేన్తో ‘‘యత్థ ఖో, ఆవుసో’’తిఆదిమాహ. ఇదఞ్చ సుత్తం ‘‘యత్థ ఖో, భన్తే, న జాయతి…పే… న ఉపపజ్జతి, సక్కా ను ఖో సో, భన్తే, గమనేన లోకస్స అన్తో ఞాతుం వా దట్ఠుం వా పాపుణితుం వా’’తి (సం. ని. ౧.౧౦౭; అ. ని. ౪.౪౫) ఓకాసలోకస్స గతిం సన్ధాయ రోహితదేవపుత్తేన పుట్ఠో భగవా అభాసి. తత్థ న జాయతీతిఆదినా ఉజుకం జాతిఆదీని పటిక్ఖిపిత్వా న చవతి న ఉపపజ్జతీతి పదద్వయేన అపరాపరం చవనుపపతనాని పటిక్ఖిపతి. కేచి పన ‘‘న జాయతీతిఆది గబ్భసేయ్యకాదివసేన వుత్తం, ఇతరం ఓపపాతికవసేనా’’తి వదన్తి. తన్తి జాతిఆదిరహితం. గమనేనాతి పదసా గమనేన. లోకస్సన్తన్తి సఙ్ఖారలోకస్స అన్తభూతం నిబ్బానం. ఞాతేయ్యన్తి జానితబ్బం. దట్ఠేయ్యన్తి దట్ఠబ్బం. పత్తేయ్యన్తి పత్తబ్బం. ‘‘ఞాతాయం దిట్ఠాయం పత్తాయ’’న్తి వా పాఠో, తత్థ గమనేన లోకస్సన్తం ఞాతా అయం దిట్ఠా అయం పత్తా అయన్తి న వదామీతి అత్థో. అయన్తి నిబ్బానత్థికో.
కామం పదసా గమనేన గన్త్వా లోకస్సన్తం ఞాతుం దట్ఠుం పత్తుం వా న సక్కా, అపి చ పరిమితపరిచ్ఛిన్నట్ఠానే తం పఞ్ఞాపేత్వా దస్సేమీతి దస్సేన్తో ‘‘అపి చా’’తిఆదిమాహ. తత్థ బ్యామమత్తే కళేవరేతి బ్యామప్పమాణే అత్తభావే. ఇమినా రూపక్ఖన్ధం దస్సేతి. ససఞ్ఞిమ్హీతి సఞ్ఞాయ సహితే. ఇమినా సఞ్ఞాసీసేన వేదనాదయో తయో ఖన్ధే దస్సేతి సఞ్ఞాసహితత్తా ఏవ. సమనకేతి సవిఞ్ఞాణకేతి అత్థో. ఇమినా విఞ్ఞాణక్ఖన్ధం దస్సేతి, అవిఞ్ఞాణకే పన ఉతుసముట్ఠానరూపసముదాయమత్తే పఞ్ఞాపేతుం న సక్కాతి అధిప్పాయో. లోకన్తి ఖన్ధాదిలోకం. లోకనిరోధన్తి తస్స లోకస్స నిరుజ్ఝనం నిబ్బానమేవ వా. నిబ్బానమ్పి హి ఖన్ధే పటిచ్చ పఞ్ఞాపనతో సరీరస్మింయేవ పఞ్ఞాపేతి. అదేసమ్పి హి తం యేసం నిరోధో, తేసం వసేన దేసతోపి ఉపచారవసేన నిద్దిసీయతి యథా ‘‘చక్ఖుం లోకే పియరూపం సాతరూపం, ఏత్థేసా తణ్హా పహీయమానా పహీయతి, ఏత్థ నిరుజ్ఝమానా నిరుజ్ఝతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౪౦౧; మ. ని. ౧.౧౩౪; విభ. ౨౦౪).
గమనేనాతి పాకతికగమనేన. లోకస్సన్తోతి సఙ్ఖారలోకస్స అన్తో అన్తకిరియాయ హేతుభూతం నిబ్బానం. కుదాచనన్తి కదాచిపి. అప్పత్వాతి అగ్గమగ్గేన అనధిగన్త్వా. పమోచనన్తి పముత్తి నిస్సరణం. తస్మాతి యస్మా లోకన్తం అప్పత్వా వట్టదుక్ఖతో ముత్తి నత్థి, తస్మా. హవేతి నిపాతమత్తం. లోకవిదూతి సభావాదితో సబ్బం లోకం విజానన్తో. సుమేధోతి సున్దరపఞ్ఞో. లోకన్తగూతి పరిఞ్ఞాభిసమయేన లోకం విదిత్వా పహానాభిసమయేన లోకన్తగూ. మగ్గబ్రహ్మచరియస్స పరినిట్ఠితత్తా వుసితబ్రహ్మచరియో. సబ్బేసం కిలేసానం సమితత్తా చతుసచ్చధమ్మానం వా అభిసమితత్తా సమితావీ. నాసీసతీతి న పత్థేతి, యథా ఇమం లోకం, ఏవం పరఞ్చ లోకం నాసీసతి అప్పటిసన్ధికత్తా.
ఏవం యదిపి లోకవిదుతా అనవసేసతో దస్సితా సభావాదితో దస్సితత్తా, లోకో పన ఏకదేసేనేవ వుత్తోతి తం అనవసేసతో దస్సేతుం ‘‘అపి చ తయో లోకా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇన్ద్రియబద్ధానం ఖన్ధానం సమూహో సన్తానో చ సత్తలోకో. రూపాదీసు సత్తవిసత్తతాయ సత్తో, లోకీయతి ఏత్థ కుసలాకుసలం తబ్బిపాకో చాతి లోకో. అనిన్ద్రియబద్ధానం రూపాదీనం సమూహో సన్తానో చ ఓకాసలోకో లోకీయన్తి ఏత్థ జఙ్గమా థావరా చ తేసఞ్చ ఓకాసభూతోతి కత్వా. తదాధారతాయ హేస ‘‘భాజనలోకో’’తిపి వుచ్చతి. ఉభయేపి ఖన్ధా సఙ్ఖారలోకో పచ్చయేహి సఙ్ఖరీయన్తి లుజ్జన్తి పలుజ్జన్తి చాతి. ఆహారట్ఠితికాతి పచ్చయట్ఠితికా, పచ్చయాయత్తవుత్తికాతి అత్థో. పచ్చయత్థో హేత్థ ఆహారసద్దో ‘‘అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా కామచ్ఛన్దస్స ఉప్పాదాయా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౫.౨౩౨) వియ. ఏవఞ్హి ‘‘సబ్బే సత్తా’’తి ఇమినా అసఞ్ఞసత్తాపి పరిగ్గహితా హోన్తి. సా పనాయం ఆహారట్ఠితికతా నిప్పరియాయతో సఙ్ఖారధమ్మో, న సత్తధమ్మోతి ఆహ ‘‘ఆహారట్ఠితికాతి ఆగతట్ఠానే సఙ్ఖారలోకో వేదితబ్బో’’తి.