ఏకుత్తరికనయో
ఏకకవారవణ్ణనా
౩౨౧. మూలవిసుద్ధియా అన్తరాపత్తీతి అన్తరాపత్తిం ఆపజ్జిత్వా మూలాయపటికస్సనం కత్వా ఠితేన ఆపన్నా. ‘‘అగ్ఘవిసుద్ధియా అన్తరాపత్తీతి సమ్బహులా ఆపత్తియో ఆపజ్జిత్వా తాసు సబ్బచిరపటిచ్ఛన్నవసేన అగ్ఘసమోధానం గహేత్వా వసన్తేన ఆపన్నాపత్తీ’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. సఉస్సాహేనేవ చిత్తేనాతి ‘‘పునపి ఆపజ్జిస్సామీ’’తి సఉస్సాహేనేవ చిత్తేన. భిక్ఖునీనం అట్ఠవత్థుకాయ వసేన చేతం వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘అట్ఠమే వత్థుస్మిం భిక్ఖునియా పారాజికమేవ హోతీ’’తి. ‘‘ధమ్మికస్స పటిస్సవస్స అసచ్చాపనే’’తి వుత్తత్తా అధమ్మికపటిస్సవస్స విసంవాదే దుక్కటం న హోతి. ‘‘తుమ్హే విబ్భమథా’’తి హి వుత్తే సుద్ధచిత్తో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా సచే న విబ్భమతి, అనాపత్తి. ఏవం సబ్బత్థ. పఞ్చదససు ధమ్మేసూతి ‘‘కాలేన వక్ఖామి, నో అకాలేనా’’తిఆదినా వుత్తపఞ్చదసధమ్మేసు. ఆపత్తిం ఆపజ్జితుం భబ్బతాయ భబ్బాపత్తికా.
ఏకకవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
దుకవారవణ్ణనా
౩౨౨. దుకేసు నిదహనేతి ఆతపే అతిచిరం ఠపేత్వా నిదహనే. వత్థుసభాగం దేసేన్తో దేసేన్తో ఆపజ్జతి, ఆపన్నం ఆపత్తిం న దేసేస్సామీతి ధురం నిక్ఖిపన్తో న దేసేన్తో ఆపజ్జతి. రోమజనపదే జాతం రోమకం. పక్కాలకన్తి యవక్ఖారం. అనుఞ్ఞాతలోణత్తా లోణానిపి దుకేసు వుత్తాని.
దుకవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
తికవారవణ్ణనా
౩౨౩. తికేసు వచీసమ్పయుత్తం కాయకిరియం కత్వాతి కాయేన నిపచ్చకారం కత్వా. ముఖాలమ్బరకరణాదిభేదోతి ముఖభేరివాదనాదిప్పభేదో. యస్స సిక్ఖాపదస్స వీతిక్కమే కాయసముట్ఠానా ఆపత్తియో, తం కాయద్వారే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదం. ఉపఘాతేతీతి వినాసేతి. న ఆదాతబ్బన్తి ‘‘ఇమస్మా విహారా పరమ్పి మా నిక్ఖమ, వినయధరానం వా సన్తికం ఆగచ్ఛ వినిచ్ఛయం దాతు’’న్తి వుత్తే తస్స వచనం న గహేతబ్బన్తి అత్థో.
అకుసలాని చేవ మూలాని చాతి అకోసల్లసమ్భూతట్ఠేన ఏకన్తాకుసలభావతో అకుసలాని, అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానం సుప్పతిట్ఠితభావసాధనతో మూలాని, న అకుసలభావసాధనతో. న హి మూలతో అకుసలానం అకుసలభావో, కుసలాదీనం వా కుసలాదిభావో. తథా చ సతి మోమూహచిత్తద్వయమోహస్స అకుసలభావో న సియా.
దుట్ఠు చరితానీతి పచ్చయతో సమ్పయుత్తధమ్మతో పవత్తిఆకారతో చ న సుట్ఠు అసమ్మాపవత్తితాని. విరూపానీతి బీభచ్ఛాని సమ్పతి ఆయతిఞ్చ అనిట్ఠరూపత్తా. సుట్ఠు చరితానీతిఆదీసు వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. ద్వేపి చేతే తికా పణ్ణత్తియా వా కమ్మపథేహి వా కథేతబ్బా. పణ్ణత్తియా తావ కాయద్వారే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదస్స వీతిక్కమో కాయదుచ్చరితం, అవీతిక్కమో కాయసుచరితం. వచీద్వారే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదస్స వీతిక్కమో వచీదుచ్చరితం, అవీతిక్కమో వచీసుచరితం. ఉభయత్థ పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదస్స వీతిక్కమో మనోదుచ్చరితం మనోద్వారే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదస్స అభావతో. తయిదం ద్వారద్వయే అకిరియసముట్ఠానాయ ఆపత్తియా వసేన వేదితబ్బం. యథావుత్తాయ ఆపత్తియా అవీతిక్కమోవ మనోసుచరితం. అయం పణ్ణత్తికథా.
పాణాతిపాతాదయో పన తిస్సో చేతనా కాయద్వారే వచీద్వారేపి ఉప్పన్నా కాయదుచ్చరితం ద్వారన్తరే ఉప్పన్నస్సపి కమ్మస్స సనామాపరిచ్చాగతో యేభుయ్యవుత్తియా తబ్బహులవుత్తియా చ. తేనాహు అట్ఠకథాచరియా –
‘‘ద్వారే చరన్తి కమ్మాని, న ద్వారా ద్వారచారినో;
తస్మా ద్వారేహి కమ్మాని, అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితా’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. కామావచరకుసల ద్వారకథా, కాయకమ్మద్వార);
తథా చతస్సో ముసావాదాదిచేతనా కాయద్వారేపి వచీద్వారేపి ఉప్పన్నా వచీదుచ్చరితం, అభిజ్ఝా బ్యాపాదో మిచ్ఛాదిట్ఠీతి తయో మనోకమ్మభూతాయ చేతనాయ సమ్పయుత్తధమ్మా మనోదుచ్చరితం, కాయవచీకమ్మభూతాయ పన చేతనాయ సమ్పయుత్తా అభిజ్ఝాదయో తంతంపక్ఖికా వా హోన్తి అబ్బోహారికా వా. పాణాతిపాతాదీహి విరమన్తస్స ఉప్పన్నా తిస్సో చేతనాపి విరతియోపి కాయసుచరితం కాయికస్స వీతిక్కమస్స అకరణవసేన పవత్తనతో. కాయేన పన సిక్ఖాపదానం సమాదియమానే సీలస్స కాయసుచరితభావే వత్తబ్బమేవ నత్థి. ముసావాదాదీహి విరమన్తస్స చతస్సో చేతనాపి విరతియోపి వచీసుచరితం వాచసికస్స వీతిక్కమస్స అకరణవసేన పవత్తనతో. అనభిజ్ఝా అబ్యాపాదో సమ్మాదిట్ఠీతి తయో చేతనాసమ్పయుత్తధమ్మా మనోసుచరితన్తి అయం కమ్మపథకథా.
తికవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
చతుక్కవారవణ్ణనా
౩౨౪. చతుక్కేసు అనరియవోహారాతి అనరియానం లామకానం వోహారా సంవోహారా అభిలాపవాచా. అరియవోహారాతి అరియానం సప్పురిసానం వోహారా. దిట్ఠవాదితాతి ‘‘దిట్ఠం మయా’’తి ఏవంవాదితా. ఏత్థ చ తంతంసముట్ఠాపకచేతనావసేన అత్థో వేదితబ్బో.
పఠమకప్పికేసు పఠమం పురిసలిఙ్గమేవ ఉప్పజ్జతీతి ఆహ ‘‘పఠమం ఉప్పన్నవసేనా’’తి. పురిమం పురిసలిఙ్గం పజహతీతి యథావుత్తేనత్థేన పుబ్బఙ్గమభావతో పురిమసఙ్ఖాతం పురిసలిఙ్గం జహతి. సతం తింసఞ్చ సిక్ఖాపదానీతి తింసాధికాని సతం సిక్ఖాపదాని.
భిక్ఖుస్స చ భిక్ఖునియా చ చతూసు పారాజికేసూతి సాధారణేసుయేవ చతూసు పారాజికేసు. పఠమో పఞ్హోతి ‘‘అత్థి వత్థునానత్తతా, నో ఆపత్తినానత్తతా’’తి అయం పఞ్హో. ‘‘అత్థి ఆపత్తిసభాగతా, నో వత్థుసభాగతా’’తి అయం ఇధ దుతియో నామ.
అనాపత్తివస్సచ్ఛేదస్సాతి నత్థి ఏతస్మిం వస్సచ్ఛేదే ఆపత్తీతి అనాపత్తివస్సచ్ఛేదో, తస్స, అనాపత్తికస్స వస్సచ్ఛేదస్సాతి అత్థో. మన్తాభాసాతి మతియా ఉపపరిక్ఖిత్వా భాసనతో అసమ్ఫప్పలాపవాచా ఇధ ‘‘మన్తాభాసా’’తి వుత్తా.
నవమభిక్ఖునితో పట్ఠాయ ఉపజ్ఝాయాపి అభివాదనారహా నో పచ్చుట్ఠానారహాతి యస్మా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, భత్తగ్గే అట్ఠన్నం భిక్ఖునీనం యథావుడ్ఢం అవసేసానం యథాగతిక’’న్తి వదన్తేన భగవతా భత్తగ్గే ఆదితో పట్ఠాయ అట్ఠన్నంయేవ భిక్ఖునీనం యథావుడ్ఢం అనుఞ్ఞాతం, అవసేసానం ఆగతపటిపాటియా, తస్మా నవమభిక్ఖునితో పట్ఠాయ సచే ఉపజ్ఝాయాపి భిక్ఖునీ పచ్ఛా ఆగచ్ఛతి, న పచ్చుట్ఠానారహా, యథానిసిన్నాహియేవ సీసం ఉక్ఖిపిత్వా అభివాదేతబ్బత్తా అభివాదనారహా. ఆదితో నిసిన్నాసు పన అట్ఠసు యా అబ్భన్తరిమా అఞ్ఞా వుడ్ఢతరా ఆగచ్ఛతి, సా అత్తనో నవకతరం వుట్ఠాపేత్వా నిసీదితుం లభతి. తస్మా సా తాహి అట్ఠహి భిక్ఖునీహి పచ్చుట్ఠానారహా. యా పన అట్ఠహిపి నవకతరా, సా సచేపి సట్ఠివస్సా హోతి, ఆగతపటిపాటియావ నిసీదితుం లభతి.
ఇధ న కప్పన్తీతి వదన్తోతి పచ్చన్తిమజనపదేసు ఠత్వా ‘‘ఇధ న కప్పన్తీ’’తి వదన్తో వినయాతిసారదుక్కటం ఆపజ్జతి. కప్పియఞ్హి ‘‘న కప్పతీ’’తి వదన్తో పఞ్ఞత్తం సముచ్ఛిన్దతి నామ. ఇధ కప్పన్తీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.
చతుక్కవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఞ్చకవారవణ్ణనా
౩౨౫. పఞ్చకేసు ‘‘నిమన్తితో సభత్తో సమానో సన్తం భిక్ఖుం అనాపుచ్ఛా’’తి (పాచి. ౨౯౪-౨౯౭) వచనతో అకప్పియనిమన్తనం సాదియన్తస్సేవ అనామన్తచారో న వట్టతీతి ‘‘పిణ్డపాతికస్స కప్పన్తీ’’తి వుత్తం. గణభోజనాదీసుపి ఏసేవ నయో. అధిట్ఠహిత్వా భోజనన్తి ‘‘గిలానసమయో’’తిఆదినా ఆభోగం కత్వా భోజనం. అవికప్పనాతి ‘‘మయ్హం భత్తపచ్చాసం ఇత్థన్నామస్స దమ్మీ’’తి ఏవం అవికప్పనా.
అయసతో వా గరహతో వాతి ఏత్థ పరమ్ముఖా అగుణవచనం అయసో. సమ్ముఖా గరహా. వియసతీతి బ్యసనం, హితసుఖం ఖిపతి విద్ధంసేతీతి అత్థో. ఞాతీనం బ్యసనం ఞాతిబ్యసనం, చోరరోగభయాదీహి ఞాతివినాసోతి అత్థో. భోగానం బ్యసనం భోగబ్యసనం, రాజచోరాదివసేన భోగవినాసోతి అత్థో. రోగో ఏవ బ్యసనం రోగబ్యసనం. రోగో హి ఆరోగ్యం బ్యసతి వినాసేతీతి బ్యసనం. సీలస్స బ్యసనం సీలబ్యసనం, దుస్సీల్యస్సేతం నామం. సమ్మాదిట్ఠిం వినాసయమానా ఉప్పన్నా దిట్ఠియేవ బ్యసనం దిట్ఠిబ్యసనం. ఞాతిసమ్పదాతి ఞాతీనం సమ్పదా పారిపూరి బహుభావో. భోగసమ్పదాయపి ఏసేవ నయో. ఆరోగ్యస్స సమ్పదా ఆరోగ్యసమ్పదా. పారిపూరి దీఘరత్తం అరోగతా. సీలదిట్ఠిసమ్పదాసుపి ఏసేవ నయో.
వత్తం పరిచ్ఛిన్దీతి తస్మిం దివసే కాతబ్బవత్తం నిట్ఠాపేసి. అట్ఠ కప్పే అనుస్సరీతిఆదినా తస్మిం ఖణే ఝానం నిబ్బత్తేత్వా పుబ్బేనివాసఞాణం నిబ్బత్తేసీతి దీపేతి. ఞత్తియా కమ్మప్పత్తో హుత్వాతి ఞత్తియా ఠపితాయ అనుస్సావనకమ్మప్పత్తో హుత్వాతి అత్థో.
మన్దత్తా మోమూహత్తాతి నేవ సమాదానం జానాతి, న ఆనిసంసం, అత్తనో పన మన్దత్తా మోమూహత్తా అఞ్ఞాణేనేవ ఆరఞ్ఞికో హోతి. పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతోతి ‘‘అరఞ్ఞే మే విహరన్తస్స ‘అయం ఆరఞ్ఞికో’తి చతుప్పచ్చయసక్కారం కరిస్సన్తి, ‘అయం భిక్ఖు లజ్జీ పవివిత్తో’తిఆదీహి చ గుణేహి సమ్భావేస్సన్తీ’’తి ఏవం పాపికాయ ఇచ్ఛాయ ఠత్వా తాయ ఏవ ఇచ్ఛాయ అభిభూతో హుత్వా ఆరఞ్ఞికో హోతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అరఞ్ఞవాసేన పచ్చయలాభం పత్థయమానో’’తి. ఉమ్మాదవసేన అరఞ్ఞం పవిసిత్వా విహరన్తో ఉమ్మాదా చిత్తక్ఖేపా ఆరఞ్ఞికో నామ హోతి. వణ్ణితన్తి ఇదం ఆరఞ్ఞికఙ్గం నామ బుద్ధేహి బుద్ధసావకేహి చ వణ్ణితం పసత్థన్తి ఆరఞ్ఞికో హోతి.
పఞ్చకవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఛక్కవారవణ్ణనా
౩౨౬. ఛక్కేసు ఛబ్బస్సపరమతా ధారేతబ్బన్తి పదభాజనం దస్సితం. సేసం ఉత్తానమేవ.
ఛక్కవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సత్తకవారవణ్ణనా
౩౨౭. సత్తకేసు ఛక్కే వుత్తానియేవ సత్తకవసేన యోజేతబ్బానీతి ఛక్కే వుత్తచుద్దసపరమాని ద్విధా కత్వా ద్విన్నం సత్తకానం వసేన యోజేతబ్బాని.
ఆపత్తిం జానాతీతి ఆపత్తింయేవ ‘‘ఆపత్తీ’’తి జానాతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఆభిచేతసికానన్తి ఏత్థ (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౬౬) అభిచేతోతి పాకతికకామావచరచిత్తేహి సున్దరతాయ పటిపక్ఖతో విసుద్ధత్తా చ అభిక్కన్తం విసుద్ధచిత్తం వుచ్చతి, ఉపచారజ్ఝానచిత్తస్సేతం అధివచనం. అభిచేతసి జాతాని ఆభిచేతసికాని, అభిచేతోసన్నిస్సితానీతి వా ఆభిచేతసికాని. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానన్తి దిట్ఠధమ్మే సుఖవిహారానం. దిట్ఠధమ్మోతి పచ్చక్ఖో అత్తభావో వుచ్చతి, తత్థ సుఖవిహారభూతానన్తి అత్థో. రూపావచరజ్ఝానానమేతం అధివచనం. తాని హి అప్పేత్వా నిసిన్నా ఝాయినో ఇమస్మిఞ్ఞేవ అత్తభావే అసంకిలిట్ఠం నేక్ఖమ్మసుఖం విన్దన్తి, తస్మా ‘‘దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానీ’’తి వుచ్చన్తి. నికామలాభీతి నికామేన లాభీ, అత్తనో ఇచ్ఛావసేన లాభీ, ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సమాపజ్జితుం సమత్థోతి వుత్తం హోతి. అకిచ్ఛలాభీతి సుఖేనేవ పచ్చనీకధమ్మే విక్ఖమ్భేత్వా సమాపజ్జితుం సమత్థోతి వుత్తం హోతి. అకసిరలాభీతి అకసిరానం లాభీ విపులానం, యథాపరిచ్ఛేదేనేవ వుట్ఠాతుం సమత్థోతి వుత్తం హోతి. ఏకచ్చో హి లాభీయేవ హోతి, న పన సక్కోతి ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సమాపజ్జితుం. ఏకచ్చో సక్కోతి తథా సమాపజ్జితుం, పారిపన్థికే పన కిచ్ఛేన విక్ఖమ్భేతి. ఏకచ్చో తథా చ సమాపజ్జతి, పారిపన్థికే చ అకిచ్ఛేనేవ విక్ఖమ్భేతి, న సక్కోతి కాలమాననాళికయన్తం వియ యథాపరిచ్ఛేదేయేవ వుట్ఠాతుం.
ఆసవానం ఖయాతి అరహత్తమగ్గేన సబ్బకిలేసానం ఖయా. అనాసవన్తి ఆసవవిరహితం. చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిన్తి ఏత్థ చేతో-వచనేన అరహత్తఫలసమ్పయుత్తో సమాధి, పఞ్ఞా-వచనేన తంసమ్పయుత్తా చ పఞ్ఞా వుత్తా. తత్థ చ సమాధి రాగతో విముత్తత్తా చేతోవిముత్తి, పఞ్ఞా అవిజ్జాయ విముత్తత్తా పఞ్ఞావిముత్తీతి వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘యో హిస్స, భిక్ఖవే, సమాధి, తదస్స సమాధిన్ద్రియం (సం. ని. ౫.౫౨౦). యా హిస్స, భిక్ఖవే, పఞ్ఞా, తదస్స పఞ్ఞిన్ద్రియం (సం. ని. ౫.౫౧౬). ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తీ’’తి (అ. ని. ౨.౩౨). అపిచేత్థ సమథఫలం చేతోవిముత్తి, విపస్సనాఫలం పఞ్ఞావిముత్తీతి వేదితబ్బాతి. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వాతి అత్తనాయేవ పఞ్ఞాయ పచ్చక్ఖం కత్వా, అపరప్పచ్చయేన ఞత్వాతి అత్థో. సుతమయఞాణాదినా వియ పరప్పచ్చయతం నయగ్గాహఞ్చ ముఞ్చిత్వా పరతోఘోసానుగతభావనాధిగమభూతాయ అత్తనోయేవ పఞ్ఞాయ పచ్చక్ఖం కత్వా, న సయమ్భూఞాణభూతాయాతి అధిప్పాయో. ఉపసమ్పజ్జ విహరతీతి పాపుణిత్వా సమ్పాదేత్వా విహరతి.
సత్తకవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
అట్ఠకవారవణ్ణనా
౩౨౮. అట్ఠకేసు అట్ఠానిసంసే సమ్పస్సమానేనాతి –
‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆపత్తిం ఆపన్నో హోతి, సో తస్సా ఆపత్తియా అనాపత్తిదిట్ఠి హోతి, అఞ్ఞే భిక్ఖూ తస్సా ఆపత్తియా ఆపత్తిదిట్ఠినో హోన్తి, తే చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ తం భిక్ఖుం ఏవం జానన్తి ‘అయం ఖో ఆయస్మా బహుస్సుతో ఆగతాగమో ధమ్మధరో వినయధరో మాతికాధరో పణ్డితో బ్యత్తో మేధావీ లజ్జీ కుక్కుచ్చకో సిక్ఖాకామో, సచే మయం ఇమం భిక్ఖుం ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖిపిస్సామ, న మయం ఇమినా భిక్ఖునా సద్ధిం ఉపోసథం కరిస్సామ, వినా ఇమినా భిక్ఖునా ఉపోసథం కరిస్సామ, భవిస్సతి సఙ్ఘస్స తతోనిదానం భణ్డనం కలహో విగ్గహో వివాదో సఙ్ఘభేదో సఙ్ఘరాజి సఙ్ఘవవత్థానం సఙ్ఘనానాకరణ’న్తి, భేదగరుకేహి, భిక్ఖవే, భిక్ఖూహి న సో భిక్ఖు ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖిపితబ్బో’’తి (మహావ. ౪౫౩) –
ఆదినా వుత్తఅట్ఠానిసంసే సమ్పస్సమానేన. తేన హి సద్ధిం ఉపోసథాదిఅకరణం ఆదీనవో భేదాయ సంవత్తనతో, కరణం ఆనిసంసో సామగ్గియా సంవత్తనతో. తస్మా ఏతే అట్ఠానిసంసే సమ్పస్సమానేన న సో భిక్ఖు ఉక్ఖిపితబ్బోతి అత్థో.
దుతియఅట్ఠకేపి అట్ఠానిసంసే సమ్పస్సమానేనాతి –
‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆపత్తిం ఆపన్నో హోతి, సో తస్సా ఆపత్తియా అనాపత్తిదిట్ఠి హోతి, అఞ్ఞే భిక్ఖూ తస్సా ఆపత్తియా ఆపత్తిదిట్ఠినో హోన్తి, సో చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తే భిక్ఖూ ఏవం జానాతి ‘ఇమే ఖో ఆయస్మన్తో బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మధరా వినయధరా మాతికాధరా పణ్డితా బ్యత్తా మేధావినో లజ్జినో కుక్కుచ్చకా సిక్ఖాకామా, నాలం మమం వా కారణా అఞ్ఞేసం వా కారణా ఛన్దా దోసా మోహా భయా అగతిం గన్తుం, సచే మం ఇమే భిక్ఖూ ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖిపిస్సన్తి, న మయా సద్ధిం ఉపోసథం కరిస్సన్తి, వినా మయా ఉపోసథం కరిస్సన్తి, భవిస్సతి సఙ్ఘస్స తతోనిదానం భణ్డనం కలహో విగ్గహో వివాదో సఙ్ఘభేదో సఙ్ఘరాజి సఙ్ఘవవత్థానం సఙ్ఘనానాకరణ’న్తి, భేదగరుకేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా పరేసమ్పి సద్ధాయ సా ఆపత్తి దేసేతబ్బా’’తి (మహావ. ౪౫౩) –
ఆదినా వుత్తఅట్ఠానిసంసే సమ్పస్సమానేనాతి అత్థో.
పాళియం ఆగతేహి సత్తహీతి ‘‘పుబ్బేవస్స హోతి ‘ముసా భణిస్స’న్తి, భణన్తస్స హోతి ‘ముసా భణామీ’తి, భణితస్స హోతి ‘ముసా మయా భణిత’న్తి వినిధాయ దిట్ఠిం, వినిధాయ ఖన్తిం, వినిధాయ రుచిం, వినిధాయ భావ’’న్తి (పారా. ౨౨౦) ఏవమాగతేహి సత్తహి.
అబ్రహ్మచరియాతి అసేట్ఠచరియతో. రత్తిం న భుఞ్జేయ్య వికాలభోజనన్తి ఉపోసథం ఉపవుత్థో రత్తిభోజనఞ్చ దివావికాలభోజనఞ్చ న భుఞ్జేయ్య. మఞ్చే ఛమాయంవ సయేథ సన్థతేతి కప్పియమఞ్చే వా సుధాదిపరికమ్మకతాయ భూమియం వా తిణపణ్ణపలాలాదీని సన్థరిత్వా కతే సన్థతే వా సయేథాతి అత్థో. ఏతఞ్హి అట్ఠఙ్గీకమాహుపోసథన్తి ఏతం పాణాతిపాతాదీని అసమాచరన్తేన ఉపవుత్థఉపోసథం అట్ఠహి అఙ్గేహి సమన్నాగతత్తా ‘‘అట్ఠఙ్గిక’’న్తి వదన్తి.
‘‘అకప్పియకతం హోతి అప్పటిగ్గహితక’’న్తిఆదయో అట్ఠ అనతిరిత్తా నామ. సప్పిఆది అట్ఠమే అరుణుగ్గమనే నిస్సగ్గియం హోతి. అట్ఠకవసేన యోజేత్వా వేదితబ్బానీతి పురిమాని అట్ఠ ఏకం అట్ఠకం, తతో ఏకం అపనేత్వా సేసేసుపి ఏకేకం పక్ఖిపిత్వాతి ఏవమాదినా నయేన అఞ్ఞానిపి అట్ఠకాని కాతబ్బానీతి అత్థో.
అట్ఠకవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నవకవారవణ్ణనా
౩౨౯. నవకేసు ఆఘాతవత్థూనీతి (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౪౦; అ. ని. అట్ఠ. ౩.౯.౨౯) ఆఘాతకారణాని. ఆఘాతపటివినయానీతి ఆఘాతస్స పటివినయకారణాని. తం కుతేత్థ లబ్భాతి ‘‘తం అనత్థచరణం మా అహోసీ’’తి ఏతస్మిం పుగ్గలే కుతో లబ్భా కేన కారణేన సక్కా లద్ధుం. ‘‘పరో నామ పరస్స అత్తనో చిత్తరుచియా అనత్థం కరోతీ’’తి ఏవం చిన్తేత్వా ఆఘాతం పటివినోదేతి. అథ వా సచాహం పటిక్కోపం కరేయ్యం, తం కోపకరణం ఏత్థ పుగ్గలే కుతో లబ్భా, కేన కారణేన లద్ధబ్బం నిరత్థకభావతోతి అత్థో. కమ్మస్సకా హి సత్తా, తే కస్స రుచియా దుక్ఖితా సుఖితా వా భవన్తి, తస్మా కేవలం తస్మిం మయ్హం కుజ్ఝనమత్తమేవాతి అధిప్పాయో. అథ వా తం కోపకరణం ఏత్థ పుగ్గలే కుతో లబ్భా పరమత్థతో కుజ్ఝితబ్బస్స కుజ్ఝనకస్స చ అభావతో. సఙ్ఖారమత్తఞ్హేతం యదిదం ఖన్ధపఞ్చకం యం ‘‘సత్తో’’తి వుచ్చతి, తే చ సఙ్ఖారా ఇత్తరకాలా ఖణికా, కస్స కో కుజ్ఝతీతి అత్థో. ‘‘కుతో లాభా’’తిపి పాఠో, సచాహం ఏత్థ కోపం కరేయ్యం, తస్మిం మే కోపకరణే కుతో లాభా, లాభా నామ కే సియుం అఞ్ఞత్ర అనత్థుప్పత్తితోతి అత్థో. ఇమస్మిఞ్చ అత్థే తన్తి నిపాతమత్తమేవ హోతి.
తణ్హం పటిచ్చాతి (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౦౩; అ. ని. అట్ఠ. ౩.౯.౨౩) ద్వే తణ్హా ఏసనతణ్హా ఏసితతణ్హా చ. యాయ తణ్హాయ అజపథసఙ్కుపథాదీని పటిపజ్జిత్వా భోగే ఏసతి గవేసతి, అయం ఏసనతణ్హా నామ. యా తేసు ఏసితేసు గవేసితేసు పటిలద్ధేసు తణ్హా, అయం ఏసితతణ్హా నామ. ఇధ ఏసితతణ్హా దట్ఠబ్బా. పరియేసనాతి రూపాదిఆరమ్మణపరియేసనా. సా హి ఏసనతణ్హాయ సతి హోతి. లాభోతి రూపాదిఆరమ్మణప్పటిలాభో. సో హి పరియేసనాయ సతి హోతి. వినిచ్ఛయో పన ఞాణతణ్హాదిట్ఠివితక్కవసేన చతుబ్బిధో. తత్థ ‘‘సుఖవినిచ్ఛయం జఞ్ఞా, సుఖవినిచ్ఛయం ఞత్వా అజ్ఝత్తం సుఖమనుయుఞ్జేయ్యా’’తి (మ. ని. ౩.౩౨౩) అయం ఞాణవినిచ్ఛయో. ‘‘వినిచ్ఛయోతి ద్వే వినిచ్ఛయా తణ్హావినిచ్ఛయో చ దిట్ఠివినిచ్ఛయో చా’’తి (మహాని. ౧౦౨) ఏవం ఆగతాని అట్ఠసతతణ్హావిచరితాని తణ్హావినిచ్ఛయో. ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో దిట్ఠివినిచ్ఛయో. ‘‘ఛన్దో ఖో, దేవానమిన్ద, వితక్కనిదానో’’తి (దీ. ని. ౨.౩౫౮) ఇమస్మిం పన సుత్తే ఇధ వినిచ్ఛయోతి వుత్తో వితక్కోయేవ ఆగతో. లాభం లభిత్వా హి ఇట్ఠానిట్ఠం సున్దరాసున్దరఞ్చ వితక్కేన వినిచ్ఛినాతి ‘‘ఏత్తకం మే రూపారమ్మణత్థాయ భవిస్సతి, ఏత్తకం సద్దారమ్మణత్థాయ, ఏత్తకం మయ్హం భవిస్సతి, ఏత్తకం పరస్స, ఏత్తకం పరిభుఞ్జిస్సామి, ఏత్తకం నిదహిస్సామీ’’తి. తేన వుత్తం ‘‘లాభం పటిచ్చ వినిచ్ఛయో’’తి.
ఛన్దరాగోతి ఏవం అకుసలవితక్కేన వితక్కితే వత్థుస్మిం దుబ్బలరాగో చ బలవరాగో చ ఉప్పజ్జతి. అజ్ఝోసానన్తి ‘‘అహం, మమ’’న్తి బలవసన్నిట్ఠానం. పరిగ్గహోతి తణ్హాదిట్ఠివసేన పరిగ్గహకరణం. మచ్ఛరియన్తి పరేహి సాధారణభావస్స అసహనతా. తేనేవస్స పోరాణా ఏవం వచనత్థం వదన్తి ‘‘ఇదం అచ్ఛరియం మయ్హేవ హోతు, మా అఞ్ఞస్స అచ్ఛరియం హోతూతి పవత్తత్తా మచ్ఛరియన్తి వుచ్చతీ’’తి. ఆరక్ఖోతి ద్వారపిదహనమఞ్జూసాగోపనాదివసేన సుట్ఠు రక్ఖణం. అధి కరోతీతి అధికరణం, కారణస్సేతం నామం. ఆరక్ఖాధికరణన్తి భావనపుంసకం, ఆరక్ఖహేతూతి అత్థో. దణ్డాదానాదీసు పరనిసేధనత్థం దణ్డస్స ఆదానం దణ్డాదానం. ఏకతోధారాదినో సత్థస్స ఆదానం సత్థాదానం. కలహోతి కాయకలహోపి వాచాకలహోపి. పురిమో పురిమో విరోధో విగ్గహో, పచ్ఛిమో పచ్ఛిమో వివాదో. తువం తువన్తి అగారవవసేన ‘‘తువం తువ’’న్తి వచనం.
అధిట్ఠితకాలతో పట్ఠాయ న వికప్పేతబ్బానీతి వికప్పేన్తేన అధిట్ఠానతో పుబ్బే వా
వికప్పేతబ్బం, విజహితాధిట్ఠానం వా పచ్ఛావికప్పేతబ్బం. అవిజహితాధిట్ఠానం పన న వికప్పేతబ్బన్తి అధిప్పాయో. దుక్కటవసేన వుత్తానీతి ‘‘వగ్గం భిక్ఖునిసఙ్ఘం వగ్గసఞ్ఞీ ఓవదతీ’’తిఆదినా (పాచి. ౧౫౦) నయేన అధమ్మకమ్మే ద్వే నవకాని దుక్కటవసేన వుత్తాని.
నవకవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
దసకవారవణ్ణనా
౩౩౦. దసకేసు నత్థి దిన్నన్తిఆదివసేన వేదితబ్బాతి ‘‘నత్థి దిన్నం, నత్థి యిట్ఠం, నత్థి హుతం, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో, నత్థి అయం లోకో, నత్థి పరో లోకో, నత్థి మాతా, నత్థి పితా, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి లోకే సమణబ్రాహ్మణా సమ్మగ్గతా సమ్మాపటిపన్నా, యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీ’’తి (మ. ని. ౨.౯౪, ౨౨౫; ౩.౯౧, ౧౧౬; సం. ని. ౩.౨౧౦) ఏవమాగతం సన్ధాయ వుత్తం. సస్సతో లోకోతిఆదివసేనాతి ‘‘సస్సతో లోకోతి వా, అసస్సతో లోకోతి వా, అన్తవా లోకోతి వా, అనన్తవా లోకోతి వా, తం జీవం తం సరీరన్తి వా, అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి వా, హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా’’తి (మ. ని. ౧.౨౬౯) ఏవమాగతం సఙ్గణ్హాతి.
మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదయో మిచ్ఛావిముత్తిపరియోసానాతి ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠి మిచ్ఛాసఙ్కప్పో మిచ్ఛావాచా మిచ్ఛాకమ్మన్తో మిచ్ఛాఆజీవో మిచ్ఛావాయామో మిచ్ఛాసతి మిచ్ఛాసమాధి మిచ్ఛాఞాణం మిచ్ఛావిముత్తీ’’తి (విభ. ౯౭౦) ఏవమాగతం సన్ధాయ వదతి. తత్థ మిచ్ఛాఞాణన్తి పాపకిరియాసు ఉపాయచిన్తావసేన పాపకం కత్వా ‘‘సుకతం మయా’’తి పచ్చవేక్ఖణాకారేన చ ఉప్పన్నో మోహో. మిచ్ఛావిముత్తీతి అవిముత్తస్సేవ సతో విముత్తిసఞ్ఞితా. సమథక్ఖన్ధకే నిద్దిట్ఠాతి ‘‘ఓరమత్తకం అధికరణం హోతి, న చ గతిగతం, న చ సరితసారిత’’న్తిఆదినా (చూళవ. ౨౦౪) నిద్దిట్ఠా. సమథక్ఖన్ధకే వుత్తేహి సమన్నాగతో హోతీతి సమ్బన్ధో. మాతురక్ఖితాదయో దస ఇత్థియో. ధనక్కీతాదయో దస భరియాయో.
దసకవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఏకాదసకవారవణ్ణనా
౩౩౧. ఏకాదసకేసు న వోదాయన్తీతి న పకాసన్తి. సుయుత్తయానసదిసాయ కతాయాతి ఇచ్ఛితిచ్ఛితకాలే సుఖేన పవత్తేతబ్బత్తా యుత్తయానం వియ కతాయ. యథా పతిట్ఠా హోతీతి సమ్పత్తీనం యథా పతిట్ఠా హోతి. అను అను పవత్తితాయాతి భావనాబహులీకారేహి అను అను పవత్తితాయ.
సుఖం సుపతీతిఆదీసు (అ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౧.౧౫; విసుద్ధి ౧.౨౫౮) యథా సేసజనా సమ్పరివత్తమానా కాకచ్ఛమానా దుక్ఖం సుపన్తి, ఏవం అసుపిత్వా సుఖం సుపతి, నిద్దం ఓక్కన్తోపి సమాపత్తిం సమాపన్నో వియ హోతి. సుఖం పటిబుజ్ఝతీతి యథా అఞ్ఞే నిత్థునన్తా విజమ్భన్తా సమ్పరివత్తన్తా దుక్ఖం పటిబుజ్ఝన్తి, ఏవం అప్పటిబుజ్ఝిత్వా వికసమానమివ పదుమం సుఖం నిబ్బికారం పటిబుజ్ఝతి. అనుభూతపుబ్బవసేన దేవతూపసంహారవసేన చస్స భద్దకమేవ సుపినం హోతి, న పాపకన్తి ఆహ ‘‘పాపకమేవ న పస్సతీ’’తిఆది. ధాతుక్ఖోభహేతుకమ్పి చస్స బహులం భద్దకమేవ సియా యేభుయ్యేన చిత్తజరూపానుగుణతాయ ఉతుఆహారజరూపానం. తత్థ పాపకమేవ న పస్సతీతి యథా అఞ్ఞే అత్తానం చోరేహి సమ్పరివారితం వియ, వాళేహి ఉపద్దుతం వియ, పపాతే పతన్తం వియ చ పస్సన్తి, ఏవం పాపకమేవ సుపినం న పస్సతి. భద్రకం పన వుడ్ఢికారణభూతం పస్సతీతి చేతియం వన్దన్తో వియ, పూజం కరోన్తో వియ, ధమ్మం సుణన్తో వియ చ హోతి.
మనుస్సానం పియో హోతీతి ఉరే ఆముక్కముత్తాహారో వియ, సీసే పిళన్ధమాలా వియ చ మనుస్సానం పియో హోతి మనాపో. అమనుస్సానం పియో హోతీతి యథేవ చ మనుస్సానం పియో, ఏవం అమనుస్సానమ్పి పియో హోతి విసాఖత్థేరో వియ. నాస్స అగ్గి వా విసం వా సత్థం వా కమతీతి మేత్తావిహారిస్స కాయే ఉత్తరాయ ఉపాసికాయ వియ అగ్గి వా, సంయుత్తభాణకచూళసీవత్థేరస్సేవ విసం వా, సంకిచ్చసామణేరస్సేవ సత్థం వా న కమతి న పవిసతి, నాస్స కాయం వికోపేతీతి వుత్తం హోతి. ధేనువత్థుమ్పి చేత్థ కథయన్తి, ఏకా కిర ధేను వచ్ఛకస్స ఖీరధారం ముఞ్చమానా అట్ఠాసి. ఏకో లుద్దకో ‘‘తం విజ్ఝిస్సామీ’’తి హత్థేన సమ్పరివత్తేత్వా దీఘదణ్డకం సత్తిం ముఞ్చి. సా తస్సా సరీరం ఆహచ్చ తాలపణ్ణం వియ వివట్టమానా గతా, నేవ ఉపచారబలేన న అప్పనాబలేన, కేవలం పన వచ్ఛకే బలవహితచిత్తతాయ. ఏవం మహానుభావా మేత్తా. ఖిప్పం సమాధియతీతి కేనచి పరిపన్థేన పరిహీనజ్ఝానస్స బ్యాపాదస్స దూరసమనుస్సరితభావతో ఖిప్పమేవ సమాధియతి. ముఖవణ్ణో విప్పసీదతీతి బన్ధనా పముత్తతాలపక్కం వియ చస్స విప్పసన్నవణ్ణం ముఖం హోతి. అసమ్మూళ్హో కాలం కరోతీతి మేత్తావిహారినో సమ్మోహమరణం నామ నత్థి, అసమ్మూళ్హోవ నిద్దం ఓక్కమన్తో వియ కాలం కరోతి.
ఏకాదసకవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఏకుత్తరికనయవణ్ణనా నిట్ఠితా.