సమథభేదం

అధికరణపరియాయవారకథావణ్ణనా

౨౯౩. లోభో పుబ్బఙ్గమోతిఆదీసు పన లోభహేతు వివదనతో ‘‘లోభో పుబ్బఙ్గమో’’తి వుత్తం. ఏవం సేసేసుపి. ఠానానీతి కారణాని. తిట్ఠన్తి ఏత్థాతి ఠానం. కే తిట్ఠన్తి? వివాదాధికరణాదయో. వసన్తి ఏత్థాతి వత్థు. భవన్తి ఏత్థాతి భూమి. కుసలాకుసలాబ్యాకతచిత్తసమఙ్గినో వివదనతో ‘‘నవ హేతూ’’తి వుత్తం. ద్వాదస మూలానీతి ‘‘కోధనో హోతి ఉపనాహీ’’తిఆదీని ద్వాదస మూలాని.

౨౯౪-౨౯౫. ఇమానేవ ద్వాదస కాయవాచాహి సద్ధిం ‘‘చుద్దస మూలానీ’’తి వుత్తాని. సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఠానానీతి ఏత్థ ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా పటిచ్ఛాదేన్తస్స యా ఆపత్తి, తస్సా పుబ్బే ఆపన్నా ఆపత్తియో ఠానానీతి వేదితబ్బం. ‘‘నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’’న్తి వచనతో ఆపత్తాధికరణే అకుసలాబ్యాకతవసేన ఛ హేతూ వుత్తా. కుసలచిత్తం పన అఙ్గం హోతి, న హేతు.

౨౯౬. చత్తారి కమ్మాని ఠానానీతి ఏత్థ ‘‘ఏవం కత్తబ్బ’’న్తి ఇతికత్తబ్బతాదస్సనవసేన పవత్తపాళి కమ్మం నామ, యథాఠితపాళివసేన కరోన్తానం కిరియా కిచ్చాధికరణం నామ. ఞత్తిఞత్తిదుతియఞత్తిచతుత్థకమ్మాని ఞత్తితో జాయన్తి, అపలోకనకమ్మం అపలోకనతోవాతి ఆహ ‘‘ఞత్తితో వా అపలోకనతో వా’’తి. కిచ్చాధికరణం ఏకేన సమథేన సమ్మతి, సమ్పజ్జతీతి అత్థో. తేహి సమేతబ్బత్తా ‘‘వివాదాధికరణస్స సాధారణా’’తి వుత్తం.

తబ్భాగియవారకథావణ్ణనా

౨౯౮. వివాదాధికరణస్స తబ్భాగియాతి వివాదాధికరణస్స వూపసమతో తప్పక్ఖికా.

సమథా సమథస్స సాధారణవారకథావణ్ణనా

౨౯౯. ఏకం అధికరణం సబ్బే సమథా ఏకతో హుత్వా సమేతుం సక్కోన్తి న సక్కోన్తీతి పుచ్ఛన్తో ‘‘సమథా సమథస్స సాధారణా, సమథా సమథస్స అసాధారణా’’తి ఆహ. యేభుయ్యసికాయ సమనం సమ్ముఖావినయం వినా న హోతీతి ఆహ ‘‘యేభుయ్యసికా సమ్ముఖావినయస్స సాధారణా’’తి. సతివినయాదీహి సమనస్స యేభుయ్యసికాయ కిచ్చం నత్థీతి ఆహ ‘‘సతివినయస్స…పే… అసాధారణా’’తి. ఏవం సేసేసుపి. తబ్భాగియవారేపి ఏసేవ నయో.

వినయవారకథావణ్ణనా

౩౦౨. సబ్బేసమ్పి సమథానం వినయపరియాయో లబ్భతీతి ‘‘వినయో సమ్ముఖావినయో’’తిఆదినా వినయవారో ఉద్ధటో. సియా న సమ్ముఖావినయోతి ఏత్థ సమ్ముఖావినయం ఠపేత్వా సతివినయాదయో సేససమథా అధిప్పేతా. ఏస నయో సేసేసుపి.

కుసలవారకథావణ్ణనా

౩౦౩. సఙ్ఘస్స సమ్ముఖా పటిఞ్ఞాతే తం పటిజాననం సఙ్ఘసమ్ముఖతా నామ. తస్స పటిజాననచిత్తం సన్ధాయ ‘‘సమ్ముఖావినయో కుసలో’’తిఆది వుత్తన్తి వదన్తి. నత్థి సమ్ముఖావినయో అకుసలోతి ధమ్మవినయపుగ్గలసమ్ముఖతాహి తివఙ్గికో సమ్ముఖావినయో ఏతేహి వినా నత్థి. తత్థ కుసలచిత్తేహి కరణకాలే కుసలో, అరహన్తేహి కరణకాలే అబ్యాకతో. ఏతేసం సఙ్ఘసమ్ముఖతాదీనం అకుసలపటిపక్ఖత్తా అకుసలస్స సమ్భవో నత్థి, తస్మా ‘‘నత్థి సమ్ముఖావినయో అకుసలో’’తి వుత్తం. ‘‘యేభుయ్యసికా అధమ్మవాదీహి వూపసమనకాలే, ధమ్మవాదీనమ్పి అధమ్మవాదిమ్హి సలాకగ్గాహాపకే జాతే అకుసలా. సతివినయో అనరహతో సఞ్చిచ్చ సతివినయదానే అకుసలో. అమూళ్హవినయో అనుమ్మత్తకస్స దానే, పటిఞ్ఞాతకరణం మూళ్హస్స అజానతో పటిఞ్ఞాయ కరణే, తస్సపాపియసికా సుద్ధస్స కరణే, తిణవత్థారకం మహాకలహే సఞ్చిచ్చ కరణే చ అకుసలం. సబ్బత్థ అరహతో వసేనేవ అబ్యాకత’’న్తి సబ్బమేతం గణ్ఠిపదేసు వుత్తం.

సమథవారవిస్సజ్జనావారకథావణ్ణనా

౩౦౪-౩౦౫. యత్థ యేభుయ్యసికా లబ్భతి, తత్థ సమ్ముఖావినయో లబ్భతీతిఆది పుచ్ఛా. యస్మిం సమయే సమ్ముఖావినయేన చాతిఆది తస్సా విస్సజ్జనం, యస్మిం సమయే సమ్ముఖావినయేన చ యేభుయ్యసికాయ చ అధికరణం వూపసమ్మతి, తస్మిం సమయే యత్థ యేభుయ్యసికా లబ్భతి, తత్థ సమ్ముఖావినయో లబ్భతీతి ఏవం సబ్బత్థ సమ్బన్ధో. యత్థ పటిఞ్ఞాతకరణం లబ్భతి, తత్థ సమ్ముఖావినయో లబ్భతీతి ఏత్థ ఏకం వా ద్వే వా బహూ వా భిక్ఖూ ‘‘ఇమం నామ ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి పుచ్ఛితే సతి ‘‘ఆమా’’తి పటిజాననే ద్వేపి పటిఞ్ఞాతకరణసమ్ముఖావినయా లబ్భన్తి. తత్థ ‘‘సఙ్ఘసమ్ముఖతా ధమ్మవినయపుగ్గలసమ్ముఖతా’’తి ఏవం వుత్తసమ్ముఖావినయే సఙ్ఘస్స పురతో పటిఞ్ఞాతం చే, సఙ్ఘసమ్ముఖతా. తత్థేవ దేసితం చే, ధమ్మవినయసమ్ముఖతాయోపి లద్ధా హోన్తి. అథ వివదన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిజానన్తి చే, పుగ్గలసమ్ముఖతా. తస్సేవ సన్తికే దేసితం చే, ధమ్మవినయసమ్ముఖతాయోపి లద్ధా హోన్తి. ఏకస్సేవ వా ఏకస్స సన్తికే ఆపత్తిదేసనకాలే ‘‘పస్ససి, పస్సామీ’’తి వుత్తే తత్థ ధమ్మవినయపుగ్గలసమ్ముఖతాసఞ్ఞితో సమ్ముఖావినయో చ పటిఞ్ఞాతకరణఞ్చ లద్ధం హోతి.

సంసట్ఠవారకథావణ్ణనా

౩౦౬. అధికరణానం వూపసమోవ సమథో నామ, తస్మా అధికరణేన వినా సమథా నత్థీతి ఆహ ‘‘మా హేవన్తిస్స వచనీయో…పే… వినిబ్భుజిత్వా నానాకరణం పఞ్ఞాపేతు’’న్తి.

సమథాధికరణవారకథావణ్ణనా

౩౦౯-౩౧౦. సమథా సమథేహి సమ్మన్తీతిఆది పుచ్ఛా. సియా సమథా సమథేహి సమ్మన్తీతిఆది విస్సజ్జనం. తత్థ సమథా సమథేహి సమ్మన్తీతి ఏత్థ సమ్మన్తీతి సమ్పజ్జన్తి, అధికరణా వా పన సమ్మన్తి వూపసమం గచ్ఛన్తి, తస్మా యేభుయ్యసికా సమ్ముఖావినయేన సమ్మతీతి ఏత్థ సమ్ముఖావినయేన సద్ధిం యేభుయ్యసికా సమ్పజ్జతి, న సతివినయాదీహి సద్ధిం తేసం తస్సా అనుపకారత్తాతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.

౩౧౧. ‘‘సమ్ముఖావినయో వివాదాధికరణేన సమ్మతీ’’తి పాఠో. ‘‘సమ్ముఖావినయో న కేనచి సమ్మతీ’’తి హి అవసానే వుత్తత్తా సమ్ముఖావినయో సయం సమథేన వా అధికరణేన వా సమేతబ్బో న హోతి.

౩౧౩. వివాదాధికరణం…పే… కిచ్చాధికరణేన సమ్మతీతి ఏత్థ ‘‘సుణాతు మే భన్తే …పే… పఠమం సలాకం నిక్ఖిపామీ’’తి ఏవం వివాదాధికరణం కిచ్చాధికరణేన సమ్మతీతి దట్ఠబ్బం.

సముట్ఠాపనవారకథావణ్ణనా

౩౧౪. వివాదాధికరణం న కతమం అధికరణం సముట్ఠాపేతీతి ‘‘నాయం ధమ్మో’’తి వుత్తమత్తేనేవ కిఞ్చి అధికరణం న సముట్ఠాపేతీతి అత్థో.

భజతివారకథావణ్ణనా

౩౧౮-౯. కతమం అధికరణం పరియాపన్నన్తి కతమాధికరణపరియాపన్నం, అయమేవ వా పాఠో. వివాదాధికరణం వివాదాధికరణం భజతీతి పఠముప్పన్నవివాదం పచ్ఛా ఉప్పన్నో భజతి. వివాదాధికరణం ద్వే సమథే భజతీతి ‘‘మం వూపసమేతుం సమత్థా తుమ్హే’’తి వదన్తం వియ భజతి. ద్వీహి సమథేహి సఙ్గహితన్తి ‘‘మయం తం వూపసమేస్సామా’’తి వదన్తేహి వియ ద్వీహి సమథేహి సఙ్గహితం.