అన్తరపేయ్యాలం

కతిపుచ్ఛావారవణ్ణనా

౨౭౧. వేరం మణతీతి రాగాదివేరం మణతి వినాసేతి. ఏతాయాతి విరతియా. నియ్యానన్తి మగ్గం. కాయపాగబ్బియన్తి కాయపాగబ్బియవసేన పవత్తం కాయదుచ్చరితం.

౨౭౪. సారణీయాతి సరితబ్బయుత్తా అనుస్సరణారహా అద్ధానే అతిక్కన్తేపి న సమ్ముస్సితబ్బా. మిజ్జతి సినియ్హతి ఏతాయాతి మేత్తా, మిత్తభావో. మేత్తా ఏతస్స అత్థీతి మేత్తం కాయకమ్మం, తం పన యస్మా మేత్తాసహగతచిత్తసముట్ఠానం, తస్మా వుత్తం ‘‘మేత్తచిత్తేన కతం కాయకమ్మ’’న్తి. ఆవీతి పకాసం. పకాసభావో చేత్థ యం ఉద్దిస్స తం కాయకమ్మం కరీయతి, తస్స సమ్ముఖభావతోతి ఆహ ‘‘సమ్ముఖా’’తి. రహోతి అపకాసం. అపకాసతా చ యం ఉద్దిస్స తం కమ్మం కరీయతి, తస్స అపచ్చక్ఖభావతోతి ఆహ ‘‘పరమ్ముఖా’’తి. ఉభయేహీతి నవకేహి థేరేహి చ. పియం పియాయితబ్బం కరోతీతి పియకరణో. గరుం గరుట్ఠానియం కరోతీతి గరుకరణో. సఙ్గహాయాతి సఙ్గహవత్థువిసేసభావతో సబ్రహ్మచారీనం సఙ్గహణత్థాయ. అవివాదాయాతి సఙ్గహవత్థుభావతో ఏవ న వివాదాయ. సతి చ అవివాదహేతుభూతసఙ్గహకత్తే తేసం వసేన సబ్రహ్మచారీనం సమగ్గభావో భేదాభావో సిద్ధోయేవాతి ఆహ ‘‘సమగ్గభావాయా’’తిఆది.

పగ్గయ్హ వచనన్తి కేవలం ‘‘దేవో’’తి అవత్వా ‘‘దేవత్థేరో’’తి గుణేహి థిరభావజోతనం పగ్గణ్హిత్వా ఉచ్చం కత్వా వచనం. మమత్తబోధనవచనం మమాయనవచనం. ఏకన్తతిరోక్ఖస్స మనోకమ్మస్స సమ్ముఖతా నామ విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపనవసేనేవ హోతి, తఞ్చ ఖో లోకే కాయకమ్మన్తి పాకటం పఞ్ఞాతం హత్థవికారాదిం అనామసిత్వాయేవ దస్సేన్తో ‘‘నయనాని ఉమ్మీలేత్వా’’తిఆదిమాహ. కామఞ్చేత్థ మేత్తాసినేహసినిద్ధానం నయనానం ఉమ్మీలనా పసన్నేన ముఖేన ఓలోకనఞ్చ మేత్తం కాయకమ్మమేవ, యస్స పన చిత్తస్స వసేన నయనానం మేత్తాసినేహసినిద్ధతా ముఖస్స చ పసన్నతా, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘మేత్తం మనోకమ్మం నామా’’తి.

ఇమాని (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౪౧; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౪౯౨; అ. ని. అట్ఠ. ౩.౬.౧౧) చ మేత్తకాయకమ్మాదీని పాళియం భిక్ఖూనం వసేన ఆగతాని గిహీసుపి లబ్భన్తియేవ. భిక్ఖూనఞ్హి మేత్తచిత్తేన ఆచరియుపజ్ఝాయవత్తాదిఆభిసమాచారికధమ్మపూరణం మేత్తం కాయకమ్మం నామ. సబ్బఞ్చ అనవజ్జకాయకమ్మం ఆభిసమాచారికకమ్మన్తోగధమేవాతి వేదితబ్బం. గిహీనం చేతియవన్దనత్థాయ బోధివన్దనత్థాయ సఙ్ఘనిమన్తనత్థాయ గమనం, గామం వా పిణ్డాయ పవిట్ఠే భిక్ఖూ దిస్వా పచ్చుగ్గమనం, పత్తపటిగ్గహణం, ఆసనపఞ్ఞాపనం, అనుగమనన్తి ఏవమాదికం మేత్తం కాయకమ్మం నామ. భిక్ఖూనం మేత్తచిత్తేన ఆచారపఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపన కమ్మట్ఠానకథన ధమ్మదేసనా పరిపుచ్ఛన అట్ఠకథాకథనవసేన పవత్తియమానం తేపిటకమ్పి బుద్ధవచనం మేత్తం వచీకమ్మం నామ. గిహీనం ‘‘చేతియవన్దనత్థాయ గచ్ఛామ, బోధివన్దనత్థాయ గచ్ఛామ, ధమ్మస్సవనం కరిస్సామ, దీపమాలాపుప్ఫపూజం కరిస్సామ, తీణి సుచరితాని సమాదాయ వత్తిస్సామ, సలాకభత్తాదీని దస్సామ, వస్సావాసికం దస్సామ, అజ్జ సఙ్ఘస్స చత్తారో పచ్చయే దస్సామ, సఙ్ఘం నిమన్తేత్వా ఖాదనీయాదీని సంవిదహథ, ఆసనాని పఞ్ఞపేథ, పానీయం ఉపట్ఠాపేథ, సఙ్ఘం పచ్చుగ్గన్త్వా ఆనేథ, పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదాపేథ, ఛన్దజాతా ఉస్సాహజాతా వేయ్యావచ్చం కరోథా’’తిఆదికథనకాలే మేత్తం వచీకమ్మం నామ. భిక్ఖూనం పాతోవ ఉట్ఠాయ సరీరపటిజగ్గనం చేతియఙ్గణవత్తాదీని చ కత్వా వివిత్తాసనే నిసీదిత్వా ‘‘ఇమస్మిం విహారే భిక్ఖూ సుఖీ హోన్తు అవేరా అబ్యాపజ్జా’’తి చిన్తనం మేత్తం మనోకమ్మం నామ. గిహీనం ‘‘అయ్యా సుఖీ హోన్తు అవేరా అబ్యాపజ్జా’’తి చిన్తనం మేత్తం మనోకమ్మం నామ.

లాభాతి చీవరాదయో లద్ధపచ్చయా. ధమ్మికాతి కుహనాదిభేదం మిచ్ఛాజీవం వజ్జేత్వా ధమ్మేన సమేన భిక్ఖాచరియవత్తేన ఉప్పన్నా. అన్తమసో పత్తపరియాపన్నమత్తమ్పీతి పచ్ఛిమకోటియా పత్తే పరియాపన్నం పత్తస్స అన్తోగతం ద్వత్తికటచ్ఛుభిక్ఖామత్తమ్పి. దేయ్యం దక్ఖిణేయ్యఞ్చ అప్పటివిభత్తం కత్వా భుఞ్జతీతి అప్పటివిభత్తభోగీ. ఏత్థ హి ద్వే పటివిభత్తాని నామ ఆమిసపటివిభత్తం పుగ్గలపటివిభత్తఞ్చ. తత్థ ‘‘ఏత్తకం దస్సామి, ఏత్తకం న దస్సామీ’’తి ఏవం చిత్తేన విభజనం ఆమిసపటివిభత్తం నామ. ‘‘అసుకస్స దస్సామి, అసుకస్స న దస్సామీ’’తి ఏవం చిత్తేన విభజనం పన పుగ్గలపటివిభత్తం నామ. తదుభయమ్పి అకత్వా యో అప్పటివిభత్తం భుఞ్జతి, అయం అప్పటివిభత్తభోగీ నామ. తేనాహ ‘‘నేవ ఆమిసం పటివిభజిత్వా భుఞ్జతీ’’తిఆది. అదాతుమ్పీతి పి-సద్దేన దాతుమ్పి వట్టతీతి దస్సేతి. దానఞ్హి నామ న కస్సచి నివారితం, తేన దుస్సీలస్సపి అత్థికస్స సతి సమ్భవే దాతబ్బం, తఞ్చ ఖో కరుణాయనవసేన, న వత్తపూరణవసేన. సారణీయధమ్మపూరకస్స అప్పటివిభత్తభోగితాయ ‘‘సబ్బేసం దాతబ్బమేవా’’తి వుత్తం. గిలానాదీనం పన ఓదిస్సకం కత్వా దానం అప్పటివిభాగపక్ఖికం ‘‘అసుకస్స న దస్సామీ’’తి పటిక్ఖేపస్స అభావతో. బ్యతిరేకప్పధానో హి పటివిభాగో. తేనాహ ‘‘గిలానగిలానుపట్ఠాక…పే… విచేయ్య దాతుమ్పి వట్టతీ’’తి.

సాధారణభోగీతి ఏత్థ సాధారణభోగినో ఇదం లక్ఖణం – యం యం పణీతం లభతి, తం తం నేవ లాభేన లాభం నిజిగీసనముఖేన గిహీనం దేతి అత్తనో ఆజీవసుద్ధిం రక్ఖమానో, న అత్తనావ పరిభుఞ్జతి ‘‘మయ్హం అసాధారణభోగితా మా హోతూ’’తి. తం పటిగ్గణ్హన్తో చ ‘‘సఙ్ఘేన సాధారణం హోతూ’’తి గహేత్వా ఘణ్టిం పహరిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం సఙ్ఘసన్తకం వియ పస్సతి. ఇమినా చ తస్స లాభస్స తీసుపి కాలేసు సాధారణతో ఠపనం దస్సితం. ‘‘తం పటిగ్గణ్హన్తో చ సఙ్ఘేన సాధారణం హోతూ’’తి ఇమినా పటిగ్గహణకాలో దస్సితో, ‘‘గహేత్వా…పే… పస్సతీ’’తి ఇమినా పటిగ్గహితకాలో. తదుభయం పన తాదిసేన పుబ్బభాగేన వినా న హోతీతి అత్థసిద్ధో పురిమకాలో. తయిదమ్పి పటిగ్గహణతో పుబ్బేవస్స హోతి ‘‘సఙ్ఘేన సాధారణం హోతూతి పటిగ్గహేస్సామీ’’తి, పటిగ్గణ్హన్తస్స హోతి ‘‘సఙ్ఘేన సాధారణం హోతూతి పటిగ్గణ్హామీ’’తి, పటిగ్గహేత్వా హోతి ‘‘సఙ్ఘేన సాధారణం హోతూతి పటిగ్గహితం మయా’’తి ఏవం తిలక్ఖణసమ్పన్నం కత్వా లద్ధలాభం ఓసానలక్ఖణం అవికోపేత్వా పరిభుఞ్జన్తో సాధారణభోగీ అప్పటివిభత్తభోగీ చ హోతి.

ఇమం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౪౧; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౪౯౨; అ. ని. అట్ఠ. ౩.౬.౧౧) పన సారణీయధమ్మం కో పూరేతి, కో న పూరేతి? దుస్సీలో తావ న పూరేతి. న హి తస్స సన్తకం సీలవన్తో గణ్హన్తి. పరిసుద్ధసీలో పన వత్తం అఖణ్డేన్తో పూరేతి. తత్రిదం వత్తం – యో ఓదిస్సకం కత్వా మాతు వా పితు వా ఆచరియుపజ్ఝాయాదీనం వా దేతి, సో దాతబ్బం దేతు, సారణీయధమ్మో పనస్స న హోతి, పలిబోధజగ్గనం నామ హోతి. సారణీయధమ్మో హి ముత్తపలిబోధస్సేవ వట్టతి. తేన పన ఓదిస్సకం దేన్తేన గిలానగిలానుపట్ఠాకఆగన్తుకగమికానఞ్చేవ నవపబ్బజితస్స చ సఙ్ఘాటిపత్తగ్గహణం అజానన్తస్స దాతబ్బం. ఏతేసం దత్వా అవసేసం థేరాసనతో పట్ఠాయ థోకం థోకం అదత్వా యో యత్తకం గణ్హాతి, తస్స తత్తకం దాతబ్బం. అవసిట్ఠే అసతి పున పిణ్డాయ చరిత్వా థేరాసనతో పట్ఠాయ యం యం పణీతం, తం తం దత్వా సేసం భుఞ్జితబ్బం.

అయం పన సారణీయధమ్మో సారణీయధమ్మపూరణవిధిమ్హి సుసిక్ఖితాయ పరిసాయ సుపూరో హోతి. సుసిక్ఖితాయ హి పరిసాయ యో అఞ్ఞతో లభతి, సో న గణ్హాతి. అఞ్ఞతో అలభన్తోపి పమాణయుత్తమేవ గణ్హాతి, న అతిరేకం. అయఞ్చ పన సారణీయధమ్మో ఏవం పునప్పునం పిణ్డాయ చరిత్వా లద్ధం లద్ధం దేన్తస్సపి ద్వాదసహి వస్సేహి పూరతి, న తతో ఓరం. సచే హి ద్వాదసమేపి వస్సే సారణీయధమ్మపూరకో పిణ్డపాతపూరం పత్తం ఆసనసాలాయం ఠపేత్వా నహాయితుం గచ్ఛతి, సఙ్ఘత్థేరో చ ‘‘కస్సేసో పత్తో’’తి వత్వా ‘‘సారణీయధమ్మపూరకస్సా’’తి వుత్తే ‘‘ఆహరథ న’’న్తి సబ్బం పిణ్డపాతం విచారేత్వా భుఞ్జిత్వావ రిత్తపత్తం ఠపేతి. అథ సో భిక్ఖు రిత్తపత్తం దిస్వా ‘‘మయ్హం అనవసేసేత్వావ పరిభుఞ్జింసూ’’తి దోమనస్సం ఉప్పాదేతి, సారణీయధమ్మో భిజ్జతి, పున ద్వాదస వస్సాని పూరేతబ్బో హోతి. తిత్థియపరివాససదిసో హేస, సకిం ఖణ్డే జాతే పున పూరేతబ్బోవ. యో పన ‘‘లాభా వత మే, సులద్ధం వత మే, యస్స మే పత్తగతం అనాపుచ్ఛావ సబ్రహ్మచారినో పరిభుఞ్జన్తీ’’తి సోమనస్సం జనేతి, తస్స పుణ్ణో నామ హోతి.

ఏవం పూరితసారణీయధమ్మస్స పన నేవ ఇస్సా, న మచ్ఛరియం హోతి, మనుస్సానం పియో హోతి సులభపచ్చయో, పత్తగతమస్స దియ్యమానమ్పి న ఖీయతి, భాజనీయభణ్డట్ఠానే అగ్గభణ్డం లభతి, భయే వా ఛాతకే వా సమ్పత్తే దేవతా ఉస్సుక్కం ఆపజ్జన్తి.

తత్రిమాని వత్థూని – లేణగిరివాసీ తిస్సత్థేరో కిర మహాఖీరగామం ఉపనిస్సాయ వసతి. పఞ్ఞాసమత్తా థేరా నాగదీపం చేతియవన్దనత్థాయ గచ్ఛన్తా ఖీరగామే పిణ్డాయ చరిత్వా కిఞ్చి అలద్ధా నిక్ఖమింసు. థేరో పవిసన్తో తే దిస్వా పుచ్ఛి ‘‘లద్ధం, భన్తే’’తి. విచరిమ్హ, ఆవుసోతి. సో అలద్ధభావం ఞత్వా ఆహ ‘‘భన్తే, యావాహం ఆగచ్ఛామి, తావ ఇధేవ హోథా’’తి. మయం, ఆవుసో, పఞ్ఞాస జనా పత్తతేమనమత్తమ్పి న లభిమ్హాతి. భన్తే, నేవాసికా నామ పటిబలా హోన్తి, అలభన్తాపి భిక్ఖాచారమగ్గసభాగం జానన్తీతి. థేరా ఆగమింసు. థేరో గామం పావిసి. ధురగేహేయేవ మహాఉపాసికా ఖీరభత్తం సజ్జేత్వా థేరం ఓలోకయమానా ఠితా థేరస్స ద్వారం సమ్పత్తస్సేవ పత్తం పూరేత్వా అదాసి. సో తం ఆదాయ థేరానం సన్తికం గన్త్వా ‘‘గణ్హథ, భన్తే’’తి సఙ్ఘత్థేరం ఆహ. థేరో ‘‘అమ్హేహి ఏత్తకేహి కిఞ్చి న లద్ధం, అయం సీఘమేవ గహేత్వా ఆగతో, కిం ను ఖో’’తి సేసానం ముఖం ఓలోకేసి. థేరో ఓలోకనాకారేనేవ ఞత్వా ‘‘భన్తే, ధమ్మేన సమేన లద్ధో పిణ్డపాతో, నిక్కుక్కుచ్చా గణ్హథా’’తిఆదితో పట్ఠాయ సబ్బేసం యావదత్థం దత్వా అత్తనాపి యావదత్థం భుఞ్జి. అథ నం భత్తకిచ్చావసానే థేరా పుచ్ఛింసు ‘‘కదా, ఆవుసో, లోకుత్తరధమ్మం పటివిజ్ఝీ’’తి? నత్థి మే, భన్తే, లోకుత్తరధమ్మోతి. ఝానలాభీసి ఆవుసోతి? ఏతమ్పి మే, భన్తే, నత్థీతి. నను, ఆవుసో, పాటిహారియన్తి? సారణీయధమ్మో మే, భన్తే, పూరితో, తస్స మే పూరితకాలతో పట్ఠాయ సచేపి భిక్ఖుసతసహస్సం హోతి, పత్తగతం న ఖీయతీతి. సాధు సాధు సప్పురిస అనుచ్ఛవికమిదం తుయ్హన్తి. ఇదం తావ పత్తగతం న ఖీయతీతి ఏత్థ వత్థు.

అయమేవ పన థేరో చేతియపబ్బతే గిరిభణ్డమహాపూజాయ దానట్ఠానం గన్త్వా ‘‘ఇమస్మిం దానే కిం వరభణ్డ’’న్తి పుచ్ఛి. ద్వే సాటకా, భన్తేతి. ఏతే మయ్హం పాపుణిస్సన్తీతి. తం సుత్వా అమచ్చో రఞ్ఞో ఆరోచేసి ‘‘ఏకో దహరో ఏవం వదతీ’’తి. ‘‘దహరస్స ఏవం చిత్తం, మహాథేరానం పన సుఖుమా సాటకా వట్టన్తీ’’తి వత్వా ‘‘మహాథేరానం దస్సామీ’’తి ఠపేసి. తస్స భిక్ఖుసఙ్ఘే పటిపాటియా ఠితే దేన్తస్స మత్థకే ఠపితాపి తే సాటకా హత్థం నారోహన్తి, అఞ్ఞేవ ఆరోహన్తి. దహరస్స దానకాలే పన హత్థం ఆరుళ్హా. సో తస్స హత్థే ఠపేత్వా అమచ్చస్స ముఖం ఓలోకేత్వా దహరం నిసీదాపేత్వా దానం దత్వా సఙ్ఘం విస్సజ్జేత్వా దహరస్స సన్తికే నిసీదిత్వా ‘‘భన్తే, ఇమం ధమ్మం కదా పటివిజ్ఝిత్థా’’తి ఆహ. సో పరియాయేనపి అసన్తం అవదన్తో ‘‘నత్థి మయ్హం, మహారాజ, లోకుత్తరధమ్మో’’తి ఆహ. నను, భన్తే, పుబ్బేవ అవచుత్థాతి. ఆమ మహారాజ, సారణీయధమ్మపూరకో అహం, తస్స మే ధమ్మస్స పూరితకాలతో పట్ఠాయ భాజనీయట్ఠానే అగ్గభణ్డం పాపుణాతీతి. ‘‘సాధు సాధు భన్తే, అనుచ్ఛవికమిదం తుమ్హాక’’న్తి వన్దిత్వా పక్కామి. ఇదం భాజనీయట్ఠానే అగ్గభణ్డం పాపుణాతీతి ఏత్థ వత్థు.

చణ్డాలతిస్సభయేన పన భాతరగామవాసినో నాగత్థేరియా అనారోచేత్వావ పలాయింసు. థేరీ పచ్చూససమయే ‘‘అతి వియ అప్పనిగ్ఘోసో గామో, ఉపధారేథ తావా’’తి దహరభిక్ఖునియో ఆహ. తా గన్త్వా సబ్బేసం గతభావం ఞత్వా ఆగమ్మ థేరియా ఆరోచేసుం. సా సుత్వా ‘‘మా తుమ్హే తేసం గతభావం చిన్తయిత్థ, అత్తనో ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాయోనిసోమనసికారేసుయేవ యోగం కరోథా’’తి వత్వా భిక్ఖాచారవేలాయం పారుపిత్వా అత్తద్వాదసమా గామద్వారే నిగ్రోధమూలే అట్ఠాసి. రుక్ఖే అధివత్థా దేవతా ద్వాదసన్నమ్పి భిక్ఖునీనం పిణ్డపాతం దత్వా ‘‘అయ్యే అఞ్ఞత్థ మా గచ్ఛథ, నిచ్చం ఇధేవ ఏథా’’తి ఆహ. థేరియా పన కనిట్ఠభాతా నాగత్థేరో నామ అత్థి, సో ‘‘మహన్తం భయం, న సక్కా యాపేతుం, పరతీరం గమిస్సామీ’’తి అత్తద్వాదసమో అత్తనో వసనట్ఠానా నిక్ఖన్తో ‘‘థేరిం దిస్వా గమిస్సామీ’’తి భాతరగామం ఆగతో. థేరీ ‘‘థేరా ఆగతా’’తి సుత్వా తేసం సన్తికం గన్త్వా ‘‘కిం అయ్యా’’తి పుచ్ఛి. సో తం పవత్తిం ఆచిక్ఖి. సా ‘‘అజ్జ ఏకదివసం విహారే వసిత్వా స్వేవ గమిస్సథా’’తి ఆహ. థేరా విహారం ఆగమంసు.

థేరీ పునదివసే రుక్ఖమూలే పిణ్డాయ చరిత్వా థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఇమం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జథా’’తి ఆహ. థేరో ‘‘వట్టిస్సతి థేరీ’’తి వత్వా తుణ్హీ అట్ఠాసి. ధమ్మికో తాత పిణ్డపాతో, కుక్కుచ్చం అకత్వా పరిభుఞ్జథాతి. వట్టిస్సతి థేరీతి. సా పత్తం గహేత్వా ఆకాసే ఖిపి. పత్తో ఆకాసే అట్ఠాసి. థేరో ‘‘సత్తతాలమత్తే ఠితమ్పి భిక్ఖునీభత్తమేవ థేరీ’’తి వత్వా ‘‘భయం నామ సబ్బకాలం న హోతి, భయే వూపసన్తే అరియవంసం కథయమానో ‘భో పిణ్డపాతిక భిక్ఖునీభత్తం భుఞ్జిత్వా వీతినామయిత్థా’తి చిత్తేన అనువదియమానో సన్థమ్భితుం న సక్ఖిస్సామి, అప్పమత్తా హోథ థేరియో’’తి మగ్గం ఆరుహి. రుక్ఖదేవతాపి ‘‘సచే థేరో థేరియా హత్థతో పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిస్సతి, న నం నివత్తేస్సామి, సచే న పరిభుఞ్జిస్సతి, నివత్తేస్సామీ’’తి చిన్తయమానా ఠత్వా థేరస్స గమనం దిస్వా రుక్ఖా ఓరుయ్హ ‘‘పత్తం, భన్తే, దేథా’’తి పత్తం గహేత్వా థేరం రుక్ఖమూలంయేవ ఆనేత్వా ఆసనం పఞ్ఞపేత్వా పిణ్డపాతం దత్వా కతభత్తకిచ్చం పటిఞ్ఞం కారేత్వా ద్వాదస భిక్ఖునియో ద్వాదస చ భిక్ఖూ సత్త వస్సాని ఉపట్ఠహి. ఇదం దేవతా ఉస్సుక్కం ఆపజ్జన్తీతి ఏత్థ వత్థు. తత్ర హి థేరీ సారణీయధమ్మపూరికా అహోసి.

నత్థి ఏతేసం ఖణ్డన్తి అఖణ్డాని, తం పన నేసం ఖణ్డం దస్సేతుం ‘‘యస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉపసమ్పన్నసీలానం ఉద్దేసక్కమేన ఆదిఅన్తా వేదితబ్బా. తేనాహ ‘‘సత్తసూ’’తిఆది. అనుపసమ్పన్నసీలానం పన సమాదానక్కమేనపి ఆదిఅన్తా లబ్భన్తి. పరియన్తే ఛిన్నసాటకో వియాతి వత్థన్తే దసన్తే వా ఛిన్నవత్థం వియ. విసదిసుదాహరణఞ్చేతం ‘‘అఖణ్డానీ’’తి ఇమస్స అధికతత్తా. ఏవం సేసానిపి ఉదాహరణాని. ఖణ్డన్తి ఖణ్డవన్తం, ఖణ్డితం వా. ఛిద్దన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. విసభాగవణ్ణేన గావీ వియాతి సమ్బన్ధో. విసభాగవణ్ణేన ఉపడ్ఢం తతియభాగం వా సమ్భిన్నవణ్ణం సబలం, విసభాగవణ్ణేహేవ పన బిన్దూహి అన్తరన్తరా విమిస్సం కమ్మాసం. అయం ఇమేసం విసేసో.

భుజిస్సభావకరణతోతి తణ్హాదాసబ్యతో మోచేత్వా భుజిస్సభావకరణతో. సీలస్స చ తణ్హాదాసబ్యతో మోచనం వివట్టూపనిస్సయభావాపాదనం, తేనస్స వివట్టూపనిస్సయతా దస్సితా. ‘‘భుజిస్సభావకరణతో’’తి చ ఇమినా భుజిస్సకరాని భుజిస్సానీతి ఉత్తరపదలోపేనాయం నిద్దేసోతి దస్సేతి. యస్మా చ తంసమఙ్గీపుగ్గలో సేరీ సయంవసీ భుజిస్సో నామ హోతి, తస్మాపి భుజిస్సాని. సుపరిసుద్ధభావేన పాసంసత్తా విఞ్ఞుపసత్థాని. అవిఞ్ఞూనం పసంసాయ అప్పమాణభావతో విఞ్ఞూగహణం కతం. తణ్హాదిట్ఠీహి అపరామట్ఠత్తాతి ‘‘ఇమినాహం సీలేన దేవో వా భవిస్సామి దేవఞ్ఞతరో వా’’తి తణ్హాపరామాసేన ‘‘ఇమినాహం సీలేన దేవో హుత్వా తత్థ నిచ్చో ధువో సస్సతో భవిస్సామీ’’తి దిట్ఠిపరామాసేన చ అపరామట్ఠత్తా. అథ వా ‘‘అయం తే సీలేసు దాసో’’తి చతూసు విపత్తీసు యం వా తం వా విపత్తిం దస్సేత్వా ‘‘ఇమం నామ త్వం ఆపన్నపుబ్బో’’తి కేనచి పరామట్ఠుం అనుద్ధంసేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా అపరామట్ఠానీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. సీలం నామ అవిప్పటిసారాదిపారమ్పరియేన యావదేవ సమాధిసమ్పాదనత్థన్తి ఆహ ‘‘సమాధిసంవత్తనికానీ’’తి. సమాధిసంవత్తనప్పయోజనాని సమాధిసంవత్తనికాని.

సమానభావో సామఞ్ఞం, పరిపుణ్ణచతుపారిసుద్ధిభావేన మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణస్స వియ భేదాభావతో సీలేన సామఞ్ఞం సీలసామఞ్ఞం, తం గతో ఉపగతోతి సీలసామఞ్ఞగతో. తేనాహ ‘‘సమానభావూపగతసీలో’’తి, సీలసమ్పత్తియా సమానభావం ఉపగతసీలో సభాగవుత్తికోతి అత్థో. సోతాపన్నాదీనఞ్హి సీలం సముద్దన్తరేపి దేవలోకేపి వసన్తానం అఞ్ఞేసం సోతాపన్నాదీనం సీలేన సమానమేవ హోతి, నత్థి మగ్గసీలే నానత్తం. కామఞ్హి పుథుజ్జనానమ్పి చతుపారిసుద్ధిసీలే నానత్తం న సియా, తం పన న ఏకన్తికన్తి ఇధ నాధిప్పేతం, మగ్గసీలం పన ఏకన్తికం నియతభావతోతి తమేవ సన్ధాయ ‘‘యాని తాని సీలానీ’’తిఆది వుత్తం.

యాయన్తి యా అయం మయ్హఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ పచ్చక్ఖభూతా. దిట్ఠీతి మగ్గసమ్మాదిట్ఠి. నిద్దోసాతి నిద్ధుతదోసా, సముచ్ఛిన్నరాగాదిపాపధమ్మాతి అత్థో. నియ్యాతీతి వట్టదుక్ఖతో నిస్సరతి నిగచ్ఛతి. సయం నియన్తీయేవ హి తంమగ్గసమఙ్గీపుగ్గలం వట్టదుక్ఖతో నియ్యాపేతీతి వుచ్చతి. యా సత్థు అనుసిట్ఠి, తం కరోతీతి తక్కరో, తస్స, యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జనకస్సాతి అత్థో. దిట్ఠిసామఞ్ఞగతోతి సచ్చసమ్పటివేధేన సమానదిట్ఠిభావం ఉపగతో.

కతిపుచ్ఛావారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఛఆపత్తిసముట్ఠానవారకథావణ్ణనా

౨౭౬. పఠమేన ఆపత్తిసముట్ఠానేనాతిఆది సబ్బం ఉద్దేసనిద్దేసాదివసేన పవత్తపాళిం అనుసారేనేవ సక్కా విఞ్ఞాతుం.

సమథభేదం

అధికరణపరియాయవారకథావణ్ణనా

౨౯౩. లోభో పుబ్బఙ్గమోతిఆదీసు పన లోభహేతు వివదనతో ‘‘లోభో పుబ్బఙ్గమో’’తి వుత్తం. ఏవం సేసేసుపి. ఠానానీతి కారణాని. తిట్ఠన్తి ఏత్థాతి ఠానం. కే తిట్ఠన్తి? వివాదాధికరణాదయో. వసన్తి ఏత్థాతి వత్థు. భవన్తి ఏత్థాతి భూమి. కుసలాకుసలాబ్యాకతచిత్తసమఙ్గినో వివదనతో ‘‘నవ హేతూ’’తి వుత్తం. ద్వాదస మూలానీతి ‘‘కోధనో హోతి ఉపనాహీ’’తిఆదీని ద్వాదస మూలాని.

౨౯౪-౨౯౫. ఇమానేవ ద్వాదస కాయవాచాహి సద్ధిం ‘‘చుద్దస మూలానీ’’తి వుత్తాని. సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఠానానీతి ఏత్థ ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా పటిచ్ఛాదేన్తస్స యా ఆపత్తి, తస్సా పుబ్బే ఆపన్నా ఆపత్తియో ఠానానీతి వేదితబ్బం. ‘‘నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’’న్తి వచనతో ఆపత్తాధికరణే అకుసలాబ్యాకతవసేన ఛ హేతూ వుత్తా. కుసలచిత్తం పన అఙ్గం హోతి, న హేతు.

౨౯౬. చత్తారి కమ్మాని ఠానానీతి ఏత్థ ‘‘ఏవం కత్తబ్బ’’న్తి ఇతికత్తబ్బతాదస్సనవసేన పవత్తపాళి కమ్మం నామ, యథాఠితపాళివసేన కరోన్తానం కిరియా కిచ్చాధికరణం నామ. ఞత్తిఞత్తిదుతియఞత్తిచతుత్థకమ్మాని ఞత్తితో జాయన్తి, అపలోకనకమ్మం అపలోకనతోవాతి ఆహ ‘‘ఞత్తితో వా అపలోకనతో వా’’తి. కిచ్చాధికరణం ఏకేన సమథేన సమ్మతి, సమ్పజ్జతీతి అత్థో. తేహి సమేతబ్బత్తా ‘‘వివాదాధికరణస్స సాధారణా’’తి వుత్తం.

తబ్భాగియవారకథావణ్ణనా

౨౯౮. వివాదాధికరణస్స తబ్భాగియాతి వివాదాధికరణస్స వూపసమతో తప్పక్ఖికా.

సమథా సమథస్స సాధారణవారకథావణ్ణనా

౨౯౯. ఏకం అధికరణం సబ్బే సమథా ఏకతో హుత్వా సమేతుం సక్కోన్తి న సక్కోన్తీతి పుచ్ఛన్తో ‘‘సమథా సమథస్స సాధారణా, సమథా సమథస్స అసాధారణా’’తి ఆహ. యేభుయ్యసికాయ సమనం సమ్ముఖావినయం వినా న హోతీతి ఆహ ‘‘యేభుయ్యసికా సమ్ముఖావినయస్స సాధారణా’’తి. సతివినయాదీహి సమనస్స యేభుయ్యసికాయ కిచ్చం నత్థీతి ఆహ ‘‘సతివినయస్స…పే… అసాధారణా’’తి. ఏవం సేసేసుపి. తబ్భాగియవారేపి ఏసేవ నయో.

వినయవారకథావణ్ణనా

౩౦౨. సబ్బేసమ్పి సమథానం వినయపరియాయో లబ్భతీతి ‘‘వినయో సమ్ముఖావినయో’’తిఆదినా వినయవారో ఉద్ధటో. సియా న సమ్ముఖావినయోతి ఏత్థ సమ్ముఖావినయం ఠపేత్వా సతివినయాదయో సేససమథా అధిప్పేతా. ఏస నయో సేసేసుపి.

కుసలవారకథావణ్ణనా

౩౦౩. సఙ్ఘస్స సమ్ముఖా పటిఞ్ఞాతే తం పటిజాననం సఙ్ఘసమ్ముఖతా నామ. తస్స పటిజాననచిత్తం సన్ధాయ ‘‘సమ్ముఖావినయో కుసలో’’తిఆది వుత్తన్తి వదన్తి. నత్థి సమ్ముఖావినయో అకుసలోతి ధమ్మవినయపుగ్గలసమ్ముఖతాహి తివఙ్గికో సమ్ముఖావినయో ఏతేహి వినా నత్థి. తత్థ కుసలచిత్తేహి కరణకాలే కుసలో, అరహన్తేహి కరణకాలే అబ్యాకతో. ఏతేసం సఙ్ఘసమ్ముఖతాదీనం అకుసలపటిపక్ఖత్తా అకుసలస్స సమ్భవో నత్థి, తస్మా ‘‘నత్థి సమ్ముఖావినయో అకుసలో’’తి వుత్తం. ‘‘యేభుయ్యసికా అధమ్మవాదీహి వూపసమనకాలే, ధమ్మవాదీనమ్పి అధమ్మవాదిమ్హి సలాకగ్గాహాపకే జాతే అకుసలా. సతివినయో అనరహతో సఞ్చిచ్చ సతివినయదానే అకుసలో. అమూళ్హవినయో అనుమ్మత్తకస్స దానే, పటిఞ్ఞాతకరణం మూళ్హస్స అజానతో పటిఞ్ఞాయ కరణే, తస్సపాపియసికా సుద్ధస్స కరణే, తిణవత్థారకం మహాకలహే సఞ్చిచ్చ కరణే చ అకుసలం. సబ్బత్థ అరహతో వసేనేవ అబ్యాకత’’న్తి సబ్బమేతం గణ్ఠిపదేసు వుత్తం.

సమథవారవిస్సజ్జనావారకథావణ్ణనా

౩౦౪-౩౦౫. యత్థ యేభుయ్యసికా లబ్భతి, తత్థ సమ్ముఖావినయో లబ్భతీతిఆది పుచ్ఛా. యస్మిం సమయే సమ్ముఖావినయేన చాతిఆది తస్సా విస్సజ్జనం, యస్మిం సమయే సమ్ముఖావినయేన చ యేభుయ్యసికాయ చ అధికరణం వూపసమ్మతి, తస్మిం సమయే యత్థ యేభుయ్యసికా లబ్భతి, తత్థ సమ్ముఖావినయో లబ్భతీతి ఏవం సబ్బత్థ సమ్బన్ధో. యత్థ పటిఞ్ఞాతకరణం లబ్భతి, తత్థ సమ్ముఖావినయో లబ్భతీతి ఏత్థ ఏకం వా ద్వే వా బహూ వా భిక్ఖూ ‘‘ఇమం నామ ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి పుచ్ఛితే సతి ‘‘ఆమా’’తి పటిజాననే ద్వేపి పటిఞ్ఞాతకరణసమ్ముఖావినయా లబ్భన్తి. తత్థ ‘‘సఙ్ఘసమ్ముఖతా ధమ్మవినయపుగ్గలసమ్ముఖతా’’తి ఏవం వుత్తసమ్ముఖావినయే సఙ్ఘస్స పురతో పటిఞ్ఞాతం చే, సఙ్ఘసమ్ముఖతా. తత్థేవ దేసితం చే, ధమ్మవినయసమ్ముఖతాయోపి లద్ధా హోన్తి. అథ వివదన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిజానన్తి చే, పుగ్గలసమ్ముఖతా. తస్సేవ సన్తికే దేసితం చే, ధమ్మవినయసమ్ముఖతాయోపి లద్ధా హోన్తి. ఏకస్సేవ వా ఏకస్స సన్తికే ఆపత్తిదేసనకాలే ‘‘పస్ససి, పస్సామీ’’తి వుత్తే తత్థ ధమ్మవినయపుగ్గలసమ్ముఖతాసఞ్ఞితో సమ్ముఖావినయో చ పటిఞ్ఞాతకరణఞ్చ లద్ధం హోతి.

సంసట్ఠవారకథావణ్ణనా

౩౦౬. అధికరణానం వూపసమోవ సమథో నామ, తస్మా అధికరణేన వినా సమథా నత్థీతి ఆహ ‘‘మా హేవన్తిస్స వచనీయో…పే… వినిబ్భుజిత్వా నానాకరణం పఞ్ఞాపేతు’’న్తి.

సమథాధికరణవారకథావణ్ణనా

౩౦౯-౩౧౦. సమథా సమథేహి సమ్మన్తీతిఆది పుచ్ఛా. సియా సమథా సమథేహి సమ్మన్తీతిఆది విస్సజ్జనం. తత్థ సమథా సమథేహి సమ్మన్తీతి ఏత్థ సమ్మన్తీతి సమ్పజ్జన్తి, అధికరణా వా పన సమ్మన్తి వూపసమం గచ్ఛన్తి, తస్మా యేభుయ్యసికా సమ్ముఖావినయేన సమ్మతీతి ఏత్థ సమ్ముఖావినయేన సద్ధిం యేభుయ్యసికా సమ్పజ్జతి, న సతివినయాదీహి సద్ధిం తేసం తస్సా అనుపకారత్తాతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.

౩౧౧. ‘‘సమ్ముఖావినయో వివాదాధికరణేన సమ్మతీ’’తి పాఠో. ‘‘సమ్ముఖావినయో న కేనచి సమ్మతీ’’తి హి అవసానే వుత్తత్తా సమ్ముఖావినయో సయం సమథేన వా అధికరణేన వా సమేతబ్బో న హోతి.

౩౧౩. వివాదాధికరణం…పే… కిచ్చాధికరణేన సమ్మతీతి ఏత్థ ‘‘సుణాతు మే భన్తే …పే… పఠమం సలాకం నిక్ఖిపామీ’’తి ఏవం వివాదాధికరణం కిచ్చాధికరణేన సమ్మతీతి దట్ఠబ్బం.

సముట్ఠాపనవారకథావణ్ణనా

౩౧౪. వివాదాధికరణం న కతమం అధికరణం సముట్ఠాపేతీతి ‘‘నాయం ధమ్మో’’తి వుత్తమత్తేనేవ కిఞ్చి అధికరణం న సముట్ఠాపేతీతి అత్థో.

భజతివారకథావణ్ణనా

౩౧౮-౯. కతమం అధికరణం పరియాపన్నన్తి కతమాధికరణపరియాపన్నం, అయమేవ వా పాఠో. వివాదాధికరణం వివాదాధికరణం భజతీతి పఠముప్పన్నవివాదం పచ్ఛా ఉప్పన్నో భజతి. వివాదాధికరణం ద్వే సమథే భజతీతి ‘‘మం వూపసమేతుం సమత్థా తుమ్హే’’తి వదన్తం వియ భజతి. ద్వీహి సమథేహి సఙ్గహితన్తి ‘‘మయం తం వూపసమేస్సామా’’తి వదన్తేహి వియ ద్వీహి సమథేహి సఙ్గహితం.

ఖన్ధకపుచ్ఛావారో

పుచ్ఛావిస్సజ్జనావణ్ణనా

౩౨౦. నిదానేన చ నిద్దేసేన చ సద్ధిన్తి ఏత్థ నిదానేనాతి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిదేససఙ్ఖాతేన నిదానేన. నిద్దేసేనాతి పుగ్గలాదినిద్దేసేన. ఉభయేనపి తస్స తస్స సిక్ఖాపదస్స వత్థు దస్సితం, తస్మా వత్థునా సద్ధిం ఖన్ధకం పుచ్ఛిస్సామీతి అయమేత్థ అత్థో. తత్థాతి తస్మిం ఉపసమ్పదక్ఖన్ధకే. ఉత్తమాని పదాని వుత్తానీతి ‘‘న, భిక్ఖవే, ఊనవీసతివస్సో పుగ్గలో ఉపసమ్పాదేతబ్బో’’తిఆదినా (మహావ. ౯౯, ౧౨౪) నయేన ఉత్తమపదాని వుత్తాని. చమ్మసంయుత్తేతి చమ్మక్ఖన్ధకే.