౮. సహధమ్మికవగ్గో

౧. సహధమ్మికసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౩౪. సహధమ్మికవగ్గస్స పఠమసిక్ఖాపదే వాచాయ వాచాయ ఆపత్తీతి అనాదరియభయా లేసేన ఏవం వదన్తస్స ఆపత్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఉపసమ్పన్నస్స పఞ్ఞత్తేన వచనం, అసిక్ఖితుకామతాయ ఏవం వచనన్తి ఇమాని పనేత్థ ద్వే అఙ్గాని.

సహధమ్మికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. విలేఖనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౩౮. దుతియే వినయస్స పరియాపుణనం వినయపరియత్తీతి ఆహ ‘‘వినయం పరియాపుణన్తాన’’న్తిఆది. సుగుత్తోతి యథా కరణ్డకే పక్ఖిత్తమణిక్ఖన్ధో వియ న నస్సతి విపత్తిం న పాపుణాతి, ఏవం సుట్ఠు గోపితో. సురక్ఖితోతి తస్సేవ పరియాయవచనం. యథా హి కిలేసచోరేహి అవిలుమ్పనీయో హోతి, ఏవం సబ్బదా సూపట్ఠితస్సతితాయ సుట్ఠు రక్ఖితో. కుక్కుచ్చపకతానన్తి కప్పియాకప్పియం నిస్సాయ ఉప్పన్నకుక్కుచ్చేన అభిభూతానం. సారజ్జనం సారదో, బ్యామోహభయం. విగతో సారదో ఏతస్సాతి విసారదో. సహధమ్మేనాతి సకారణేన వచనేన. సునిగ్గహితం నిగ్గణ్హాతీతి యథా న పున సీసం ఉక్ఖిపన్తి, అథ ఖో అప్పటిభానా మఙ్కుభూతాయేవ హోన్తి, ఏవం సుట్ఠు నిగ్గణ్హాతి.

అలజ్జితాతి య-కారలోపేన నిద్దేసో, అలజ్జితాయాతి వుత్తం హోతి. అఞ్ఞాణతాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. మన్దో మోమూహోతి అఞ్ఞాణభావేన మన్దో, అవిసయతో మోమూహో, మహామూళ్హోతి అత్థో.

అత్తపచ్చత్థికాతి అత్తనో పచ్చత్థికా. వజ్జిపుత్తకా దసవత్థుదీపకా. పరూపహారఅఞ్ఞాణకఙ్ఖాపరవితారణాదివాదాతి ఏత్థ యే అరహత్తం పటిజానన్తానం అప్పత్తే పత్తసఞ్ఞీనం అధిమానికానం కుహకానం వా అరహత్తం పటిజానన్తానం సుక్కవిస్సట్ఠిం దిస్వా మారకాయికా దేవతా ‘‘అరహతో అసుచిం ఉపసంహరన్తీ’’తి మఞ్ఞన్తి సేయ్యథాపి పుబ్బసేలియా అపరసేలియా చ, తే పరూపహారవాదా. యేసం పన అరహతో ఇత్థిపురిసాదీనం నామగోత్తాదీసు ఞాణప్పవత్తియా అభావేన అత్థి అరహతో అఞ్ఞాణం, తత్థేవ సన్నిట్ఠానాభావేన అత్థి అరహతో కఙ్ఖా, యస్మా చస్స తాని వత్థూని పరే వితారేన్తి పకాసేన్తి ఆచిక్ఖన్తి, తస్మా అత్థి అరహతో పరవితారణాతి ఇమా తిస్సో లద్ధియో సేయ్యథాపి ఏతరహి పుబ్బసేలియానం, తే అఞ్ఞాణకఙ్ఖాపరవితారణవాదా. నిగ్గహో పన నేసం కథావత్థుప్పకరణే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

చత్తారో మగ్గా చ ఫలాని చాతి ఉక్కట్ఠనిద్దేసవసేన వుత్తం, చతస్సో పటిసమ్భిదా తిస్సో విజ్జా ఛ అభిఞ్ఞాతి అయమ్పి అధిగమసద్ధమ్మోయేవ. చ-కారో వా అవుత్తసమ్పిణ్డనత్థో దట్ఠబ్బో. కేచి థేరాతి ధమ్మకథికా. ఆహంసూతి పంసుకూలికత్థేరా ఏవం ఆహంసు.

కదా పనాయం కథా ఉదపాదీతి? అయఞ్హేత్థ అనుపుబ్బికథా (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧౩౦) – ఇమస్మిం కిర దీపే చణ్డాలతిస్సమహాభయే సక్కో దేవరాజా మహాఉళుమ్పం మాపేత్వా భిక్ఖూనం ఆరోచాపేసి ‘‘మహన్తం భయం భవిస్సతి, న సమ్మా దేవో వస్సిస్సతి, భిక్ఖూ పచ్చయేహి కిలమన్తా పరియత్తిం సన్ధారేతుం న సక్ఖిస్సన్తి, పరతీరం గన్త్వా అయ్యేహి జీవితం రక్ఖితుం వట్టతి. ఇమం మహాఉళుమ్పం ఆరుయ్హ గచ్ఛథ భన్తే, యేసం ఏత్థ నిసజ్జట్ఠానం నప్పహోతి, తే కట్ఠఖణ్డేపి ఉరం ఠపేత్వా గచ్ఛన్తు, సబ్బేసం భయం న భవిస్సతీ’’తి. తదా సముద్దతీరం పత్వా సట్ఠి భిక్ఖూ కతికం కత్వా ‘‘అమ్హాకం ఏత్థ గమనకిచ్చం నత్థి, మయం ఇధేవ హుత్వా తేపిటకం రక్ఖిస్సామా’’తి తతో నివత్తిత్వా దక్ఖిణమలయజనపదం గన్త్వా కన్దమూలపణ్ణేహి జీవికం కప్పేన్తా వసింసు, కాయే వహన్తే నిసీదిత్వా సజ్ఝాయం కరోన్తి, అవహన్తే వాలికం ఉస్సారేత్వా పరివారేత్వా సీసాని ఏకట్ఠానే కత్వా పరియత్తిం సమ్మసన్తి. ఇమినా నియామేన ద్వాదస సంవచ్ఛరాని సాట్ఠకథం తేపిటకం పరిపుణ్ణం కత్వా ధారయింసు.

భయే వూపసన్తే సత్తసతా భిక్ఖూ అత్తనో గతట్ఠానే సాట్ఠకథే తేపిటకే ఏకక్ఖరమ్పి ఏకబ్యఞ్జనమ్పి అవినాసేత్వా ఇమమేవ దీపమాగమ్మ కల్లగామజనపదే మణ్డలారామవిహారం పవిసింసు. థేరానం ఆగతపవత్తిం సుత్వా ఇమస్మిం దీపే ఓహీనా సట్ఠి భిక్ఖూ ‘‘థేరే పస్సిస్సామా’’తి గన్త్వా థేరేహి సద్ధిం తేపిటకం సోధేన్తా ఏకక్ఖరమ్పి ఏకబ్యఞ్జనమ్పి అసమేన్తం నామ న పస్సింసు. తస్మిం ఠానే థేరానం అయం కథా ఉదపాది ‘‘పరియత్తి ను ఖో సాసనస్స మూలం, ఉదాహు పటిపత్తీ’’తి. పంసుకూలికత్థేరా ‘‘పటిపత్తి మూల’’న్తి ఆహంసు, ధమ్మకథికా ‘‘పరియత్తీ’’తి. అథ నే థేరా ‘‘తుమ్హాకం ద్విన్నమ్పి జనానం వచనమత్తేనేవ న సక్కా విఞ్ఞాతుం, జినభాసితం సుత్తం ఆహరథా’’తి ఆహంసు. సుత్తం ఆహరితుం న భారోతి –

‘‘ఇమే చ, సుభద్ద, భిక్ఖూ సమ్మా విహరేయ్యుం, అసుఞ్ఞో లోకో అరహన్తేహి అస్సా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౪). ‘‘పటిపత్తిమూలకం, మహారాజ, సత్థుసాసనం, పటిపత్తిసారకం, మహారాజ, సత్థుసాసనం, పటిపత్తి తిట్ఠన్తీ తిట్ఠతీ’’తి (మి. ప. ౪.౧.౭) –

సుత్తం ఆహరింసు.

ఇమం సుత్తం సుత్వా ధమ్మకథికా అత్తనో వాదట్ఠపనత్థాయ ఇమం సుత్తం ఆహరింసు –

‘‘యావ తిట్ఠన్తి సుత్తన్తా, వినయో యావ దిప్పతి;

తావ దక్ఖన్తి ఆలోకం, సూరియే అబ్భుట్ఠితే యథా.

‘‘సుత్తన్తేసు అసన్తేసు, పముట్ఠే వినయమ్హి చ;

తమో భవిస్సతి లోకే, సూరియే అత్థఙ్గతే యథా.

‘‘సుత్తన్తే రక్ఖితే సన్తే, పటిపత్తి హోతి రక్ఖితా;

పటిపత్తియం ఠితో ధీరో, యోగక్ఖేమా న ధంసతీ’’తి.

ఇమస్మిం సుత్తే ఆహటే పంసుకూలికత్థేరా తుణ్హీ అహేసుం. ధమ్మకథికత్థేరానంయేవ వచనం పురతో అహోసి. యథా హి గవసతస్స గవసహస్సస్స వా అన్తరే పవేణిపాలికాయ ధేనుయా అసతి సో వంసో సా పవేణీ న ఘటీయతి, ఏవమేవ ఆరద్ధవిపస్సకానం భిక్ఖూనం సతేపి సహస్సేపి విజ్జమానే పరియత్తియా అసతి అరియమగ్గపటివేధో నామ న హోతి. యథా చ నిధికుమ్భియా జాననత్థాయ పాసాణపిట్ఠే అక్ఖరేసు ఉపనిబద్ధేసు యావ అక్ఖరాని ధరన్తి, తావ నిధికుమ్భీ నట్ఠా నామ న హోతి, ఏవమేవ పరియత్తియా ధరమానాయ సాసనం అన్తరహితం నామ న హోతీతి. తస్సాధేయ్యోతి తస్సాయత్తో.

౪౩౯. సో పనాతి సో పాతిమోక్ఖో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. గరహితుకామతా, ఉపసమ్పన్నస్స సన్తికే సిక్ఖాపదవివణ్ణనఞ్చాతి ఇమాని పనేత్థ ద్వే అఙ్గాని.

విలేఖనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. మోహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౪౩. తతియం ఉత్తానమేవ. మోహారోపనం, మోహేతుకామతా, వుత్తనయేన సుతభావో, మోహనన్తి ఇమాని పనేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

మోహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౫౨. చతుత్థే రత్తచిత్తోతి కాయసంసగ్గరాగేన రత్తచిత్తో. సచే పన మేథునరాగేన రత్తో పహారం దేతి, దుక్కటమేవ. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. కుపితతా, న మోక్ఖాధిప్పాయతా, ఉపసమ్పన్నస్స పహారదానన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

పహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. తలసత్తికసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౫౭. పఞ్చమే న పహరితుకామతాయ దిన్నత్తా దుక్కటన్తి ఏత్థ పహరితుకామతాయ పహటే పురిమసిక్ఖాపదేన పాచిత్తియం, ఉచ్చారేతుకామతాయ కేవలం ఉగ్గిరణమత్తే కతే ఇమినా పాచిత్తియం. ఇమినా పన విరజ్ఝిత్వా పహారో దిన్నో, తస్మా దుక్కటం. కిమిదం దుక్కటం పహారపచ్చయా, ఉదాహు ఉగ్గిరణపచ్చయాతి? తత్థ కేచి తావ వదన్తి ‘‘పహారపచ్చయా ఏవ దుక్కటం, ఉగ్గిరణపచ్చయా పాచిత్తియన్తి సదుక్కటం పాచిత్తియం యుజ్జతి. పురిమఞ్హి ఉగ్గిరణం, పచ్ఛా పహారో, న చ పచ్ఛా పహారం నిస్సాయ పురిమం ఉగ్గిరణం అనాపత్తివత్థుకం భవితుమరహతీ’’తి.

మయం పనేత్థ ఏవం తక్కయామ ‘‘ఉగ్గిరణస్స అత్తనో సభావేనేవ అసణ్ఠితత్తా తప్పచ్చయా పాచిత్తియేన న భవితబ్బం, అసుద్ధచిత్తేన కతపయోగత్తా పన న సక్కా ఏత్థ అనాపత్తియా భవితున్తి దుక్కటం వుత్తం. ‘న పహరితుకామతాయ దిన్నత్తా’తి ఇమినా చ పహారపచ్చయా పురిమసిక్ఖాపదేన పాచిత్తియాసమ్భవే కారణం వుత్తం, న పన పహారపచ్చయా దుక్కటసమ్భవే. న హి అపహరితుకామతాయ పహారే దిన్నే పురిమసిక్ఖాపదేన పహారపచ్చయా పాచిత్తియేన దుక్కటేన వా భవితుం యుత్త’’న్తి. ‘‘తిరచ్ఛానాదీనం అసుచికరణాదిం దిస్వా కుజ్ఝిత్వాపి ఉగ్గిరన్తస్స మోక్ఖాధిప్పాయో ఏవా’’తి వదన్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. కుపితతా, న మోక్ఖాధిప్పాయతా, ఉపసమ్పన్నస్స తలసత్తిఉగ్గిరణన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

తలసత్తికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అమూలకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౫౯. ఛట్ఠం ఉత్తానత్థమేవ. ఉపసమ్పన్నతా, సఙ్ఘాదిసేసస్స అమూలకతా, అనుద్ధంసనా, తఙ్ఖణవిజాననాతి ఇమాని పనేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

అమూలకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సఞ్చిచ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౬౪. సత్తమమ్పి ఉత్తానత్థమేవ. ఉపసమ్పన్నతా, అఫాసుకామతా, కుక్కుచ్చుప్పాదనన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

సఞ్చిచ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. ఉపస్సుతిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౭౧. అట్ఠమే సుతిసమీపన్తి సద్దసమీపం. సుయ్యతీతి హి సుతి, సద్దస్సేతం అధివచనం. తస్స సమీపం ఉపస్సుతి, సద్దసమీపన్తి వుత్తం హోతి. గణ్ఠిపదేసు చ సుయ్యతీతి సుతీతి సద్దోవ వుత్తో. యత్థ పన ఠితేన సక్కా హోతి సద్దం సోతుం, తత్థ తిట్ఠన్తో సద్దసమీపే ఠితో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘యత్థ ఠత్వా’’తిఆది. కేచి పన ‘‘సుణాతి ఏత్థాతి సుతి. యత్థ ఠితో సుణాతి, తస్స ఠానస్సేతం నామం. తస్స సమీపం ఉపస్సుతీ’’తి వదన్తి, ఏవం పన గయ్హమానే యస్మిం ఠానే ఠితో సుణాతి, తస్స ఆసన్నే అఞ్ఞస్మిం పదేసే తిట్ఠతీతి ఆపజ్జతి. అట్ఠకథాయఞ్చ ఉపస్సుతి-సద్దస్సేవ అత్థం దస్సేతుం ‘‘యత్థ ఠత్వా సక్కా హోతి, తేసం వచనం సోతు’’న్తి వుత్తం, న సుతి-సద్దస్స. తస్మా పుబ్బనయోవేత్థ పసత్థతరో. అథ వా ఉపేచ్చ సుయ్యతి ఏత్థాతి ఉపస్సుతి, ఠానం. యం ఠానం ఉపగతేన సక్కా హోతి కథేన్తానం సద్దం సోతుం, తత్థాతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. మన్తేన్తన్తి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘మన్తయమానే’’తి.

౪౭౩. ఏకపరిచ్ఛేదానీతి ‘‘సియా కిరియం, సియా అకిరియ’’న్తి ఇమినా నయేన ఏకపరిచ్ఛేదాని. ఇమాని హి తీణి సిక్ఖాపదాని కదాచి కిరియతో సముట్ఠహన్తి, కదాచి అకిరియతో, న ఏకక్ఖణేయేవ కిరియాకిరియతో సముట్ఠహన్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఉపసమ్పన్నతా, చోదనాధిప్పాయో, సవనన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

ఉపస్సుతిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. కమ్మపటిబాహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౭౪. నవమం ఉత్తానత్థమేవ. ధమ్మకమ్మతా, ధమ్మకమ్మన్తి సఞ్ఞా, ఛన్దం దత్వా ఖియ్యనన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

కమ్మపటిబాహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. ఛన్దం అదత్వా గమనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౭౯. దసమం ఉత్తానత్థమేవ. వినిచ్ఛయకథాయ పవత్తమానతా, ధమ్మకమ్మతా, ధమ్మకమ్మసఞ్ఞితా, సమానసీమాయం ఠితతా, సమానసంవాసకతా, కోపేతుకామతాయ హత్థపాసవిజహనన్తి ఇమాని పనేత్థ ఛ అఙ్గాని.

ఛన్దం అదత్వా గమనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. దుబ్బలసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౮౪. ఏకాదసమమ్పి ఉత్తానత్థమేవ. ఉపసమ్పన్నతా, ధమ్మేన లద్ధసమ్ముతితా, సఙ్ఘేన సద్ధిం వికప్పనుపగచీవరదానం, పచ్ఛా ఖీయితుకామతాయ ఖియ్యనాతి ఇమాని పనేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

దుబ్బలసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪౮౯. ద్వాదసమే నత్థి కిఞ్చి వత్తబ్బం.

నిట్ఠితో సహధమ్మికవగ్గో అట్ఠమో.