౭. సప్పాణకవగ్గో

౧. సఞ్చిచ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౮౨. సప్పాణకవగ్గస్స పఠమసిక్ఖాపదే ఉసుం సరం అస్సతి ఖిపతీతి ఇస్సాసో, ధనుసిప్పకుసలోతి ఆహ ‘‘ధనుగ్గహాచరియో’’తి. పటిసత్తువిధమనత్థం ధనుం గణ్హన్తీతి ధనుగ్గహా, తేసం ఆచరియో ధనుగ్గహాచరియో. అప్పమత్తేన వత్తం కాతబ్బన్తి యథా తే పాణా న మరన్తి, ఏవం సూపట్ఠితస్సతినా సేనాసనే వత్తం కాతబ్బం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. అఙ్గానిపి మనుస్సవిగ్గహే వుత్తనయేన వేదితబ్బానీతి.

సఞ్చిచ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౮౭. దుతియే ఉదకసణ్ఠానకప్పదేసేతి యత్థ భూమిభాగే ఉదకం నిక్ఖిత్తం సన్తిట్ఠతి, న సహసా పరిక్ఖయం గచ్ఛతి, తాదిసే పదేసే. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. అఙ్గాని సిఞ్చనసిక్ఖాపదే వుత్తనయానేవ.

సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఉక్కోటనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౯౨. తతియే యథాపతిట్ఠితభావేన పతిట్ఠాతుం న దేన్తీతి తేసం పవత్తిఆకారదస్సనత్థం వుత్తం. యం పన ధమ్మేన అధికరణం నిహతం, తం సునిహతమేవ. సచే విప్పకతే కమ్మే పటిక్కోసతి, తం సఞ్ఞాపేత్వావ కాతబ్బం. ఇతరథా కమ్మఞ్చ కుప్పతి, కారకానఞ్చ ఆపత్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. యథాధమ్మం నిహతభావో, జాననా, ఉక్కోటనాతి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

ఉక్కోటనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. దుట్ఠుల్లసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౯౯. చతుత్థే తస్సేవాతి యో ఆపన్నో, తస్సేవ. ఆరోచేతీతి పటిచ్ఛాదనత్థమేవ మా కస్సచి ఆరోచేసీతి వదతి. వత్థుపుగ్గలోతి ఆపన్నపుగ్గలో. యేనస్స ఆరోచితన్తి యేన దుతియేన అస్స తతియస్స ఆరోచితం. కోటి ఛిన్నా హోతీతి యస్మా పటిచ్ఛాదనపచ్చయా ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వావ దుతియేన తతియస్స ఆరోచితం, తస్మా తప్పచ్చయా పున తేన ఆపజ్జితబ్బాపత్తియా అభావతో ఆపత్తియా కోటి ఛిన్నా నామ హోతి.

౪౦౦. ‘‘అనుపసమ్పన్నస్స సుక్కవిస్సట్ఠి చ కాయసంసగ్గో చాతి అయం దుట్ఠుల్లఅజ్ఝాచారో నామా’’తి ఇదం దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదట్ఠకథాయ న సమేతి. వుత్తఞ్హి తత్థ (పాచి. అట్ఠ. ౮౨) ‘‘అనుపసమ్పన్నస్స దుట్ఠుల్లం వా అదుట్ఠుల్లం వా అజ్ఝాచారన్తి ఏత్థ ఆదితో పఞ్చ సిక్ఖాపదాని దుట్ఠుల్లో నామ అజ్ఝాచారో, సేసాని అదుట్ఠుల్లో, సుక్కవిస్సట్ఠికాయసంసగ్గదుట్ఠుల్లఅత్తకామా పనస్స అజ్ఝాచారో నామా’’తి. ‘‘ఆరోచనే అనుపసమ్పన్నస్స దుట్ఠుల్లం అఞ్ఞథా అధిప్పేతం, పటిచ్ఛాదనే అఞ్ఞథా’’తి ఏత్థాపి విసేసకారణం న దిస్సతి, తస్మా అట్ఠకథాయ పుబ్బేనాపరం న సమేతి. అవిరోధం ఇచ్ఛన్తేన పన వీమంసితబ్బమేత్థ కారణం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఉపసమ్పన్నస్స దుట్ఠుల్లాపత్తిజాననం, పటిచ్ఛాదేతుకామతాయ నారోచేస్సామీతి ధురనిక్ఖేపోతి ఇమాని పనేత్థ ద్వే అఙ్గాని.

దుట్ఠుల్లసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ఊనవీసతివస్ససిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౦౨. పఞ్చమే రూపసుత్తన్తి హేరఞ్ఞికానం సుత్తం. దురుత్తానన్తి అక్కోసవసేన దురుత్తానం, దురుత్తత్తాయేవ దురాగతానం. వచనపథానన్తి ఏత్థ వచనమేవ తదత్థం ఞాతుకామానం ఞాపేతుకామానఞ్చ పథోతి వచనపథో. దుక్ఖమానన్తి దుక్ఖేన ఖమితబ్బానం.

౪౦౪. గబ్భే సయితకాలేన సద్ధిం వీసతిమం వస్సం అస్సాతి గబ్భవీసో. హాయనవడ్ఢనన్తి గబ్భమాసేసు అధికేసు ఉత్తరిహాయనం, ఊనేసు వడ్ఢనన్తి వేదితబ్బం. ఏకూనవీసతివస్సన్తి ద్వాదసమాసే మాతుకుచ్ఛిస్మిం వసిత్వా మహాపవారణాయ జాతకాలతో పట్ఠాయ ఏకూనవీసతివస్సం. పాటిపదదివసేతి పచ్ఛిమికాయ వస్సూపగమనదివసే. ‘‘తింసరత్తిదివో మాసో’’తి (అ. ని. ౩.౭౧; ౮.౪౩; విభ. ౧౦౨౩) వచనతో ‘‘చత్తారో మాసా పరిహాయన్తీ’’తి వుత్తం. వస్సం ఉక్కడ్ఢన్తీతి వస్సం ఉద్ధం కడ్ఢన్తి, తతియే సంవచ్ఛరే ఏకమాసం అధికమాసవసేన పరిచ్చజన్తా వస్సం ఉద్ధం కడ్ఢన్తీతి అత్థో, తస్మా తతియో సంవచ్ఛరో తేరసమాసికో హోతి, సంవచ్ఛరస్స పన ద్వాదసమాసికత్తా అట్ఠారససు వస్సేసు అధికమాసే విసుం గహేత్వా ‘‘ఛ మాసా వడ్ఢన్తీ’’తి వుత్తం. తతోతి ఛమాసతో. నిక్కఙ్ఖా హుత్వాతి అధికమాసేహి సద్ధిం పరిపుణ్ణవీసతివస్సత్తా నిబ్బేమతికా హుత్వా. యం పన వుత్తం తీసు గణ్ఠిపదేసు ‘‘అట్ఠారసన్నంయేవ వస్సానం అధికమాసే గహేత్వా గణితత్తా సేసవస్సద్వయస్సపి అధికాని దివసాని హోన్తేవ, తాని అధికదివసాని సన్ధాయ ‘నిక్కఙ్ఖా హుత్వా’తి వుత్త’’న్తి, తం న గహేతబ్బం. న హి ద్వీసు వస్సేసు అధికదివసాని నామ విసుం ఉపలబ్భన్తి తతియే వస్సే వస్సుక్కడ్ఢనవసేన అధికమాసే పరిచ్చత్తేయేవ అతిరేకమాససమ్భవతో. తస్మా ద్వీసు వస్సేసు అతిరేకదివసాని నామ విసుం న సమ్భవన్తి.

నను చ ‘‘తే ద్వే మాసే గహేత్వా వీసతివస్సాని పరిపుణ్ణాని హోన్తీ’’తి కస్మా వుత్తం, ఏకూనవీసతివస్సమ్హి పున అపరస్మిం వస్సే పక్ఖిత్తే వీసతివస్సాని పరిపుణ్ణాని హోన్తీతి ఆహ ‘‘ఏత్థ పన…పే… వుత్త’’న్తి. అనేకత్థత్తా నిపాతానం పన-సద్దో హి-సద్దత్థే, ఏత్థ హీతి వుత్తం హోతి. ఇదఞ్హి వుత్తస్సేవత్థస్స సమత్థనవసేన వుత్తం. ఇమినా చ ఇమం దీపేతి ‘‘యం వుత్తం ‘ఏకూనవీసతివస్సం సామణేరం నిక్ఖమనీయపుణ్ణమాసిం అతిక్కమ్మ పాటిపదదివసే ఉపసమ్పాదేన్తీ’తి, తత్థ గబ్భమాసేపి అగ్గహేత్వా ద్వీహి మాసేహి అపరిపుణ్ణవీసతివస్సం సన్ధాయ ‘ఏకూనవీసతివస్స’న్తి వుత్తం, తస్మా అధికమాసేసు ద్వీసు గహితేసు వీసతివస్సాని పరిపుణ్ణాని నామ హోన్తీ’’తి. తస్మాతి యస్మా గబ్భమాసాపి గణనూపగా హోన్తి, తస్మా. ఏకవీసతివస్సో హోతీతి జాతదివసతో పట్ఠాయ వీసతివస్సో సమానో గబ్భమాసేహి సద్ధిం ఏకవీసతివస్సో హోతి.

౪౦౬. అఞ్ఞం ఉపసమ్పాదేతీతి ఉపజ్ఝాయో కమ్మవాచాచరియో వా హుత్వా ఉపసమ్పాదేతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఊనవీసతివస్సతా, ఊనకసఞ్ఞితా, ఉపసమ్పాదనన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

ఊనవీసతివస్ససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. థేయ్యసత్థసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౦౭. ఛట్ఠసిక్ఖాపదం ఉత్తానత్థమేవ. థేయ్యసత్థకభావో, జాననం, సంవిధానం, అవిసఙ్కేతేన గమనన్తి ఇమాని పనేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

థేయ్యసత్థసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪౧౨. సత్తమే నత్థి కిఞ్చి వత్తబ్బం.

౮. అరిట్ఠసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౧౭. అట్ఠమే బాధయింసూతి హనింసు. తంతంసమ్పత్తియా విబన్ధనవసేన సత్తసన్తానస్స అన్తరే వేమజ్ఝే ఏతి ఆగచ్ఛతీతి అన్తరాయో, దిట్ఠధమ్మికాదిఅనత్థో. అనతిక్కమనట్ఠేన తస్మిం అన్తరాయే నియుత్తా, అన్తరాయం వా ఫలం అరహన్తి, అన్తరాయస్స వా కరణసీలాతి అన్తరాయికా. తేనాహ ‘‘అన్తరాయం కరోన్తీతి అన్తరాయికా’’తి. ఆనన్తరియధమ్మాతి ఆనన్తరికసభావా చేతనాధమ్మా. తత్రాయం వచనత్థో – చుతిఅనన్తరఫలం అనన్తరం నామ, తస్మిం అనన్తరే నియుత్తా, తంనిబ్బత్తనేన అనన్తరకరణసీలా, అనన్తరప్పయోజనాతి వా ఆనన్తరికా, తే ఏవ ఆనన్తరియాతి వుత్తా. కమ్మాని ఏవ అన్తరాయికాతి కమ్మన్తరాయికా. మోక్ఖస్సేవ అన్తరాయం కరోతి, న సగ్గస్సాతి మిచ్ఛాచారలక్ఖణాభావతో వుత్తం. న హి భిక్ఖునియా ధమ్మరక్ఖితభావో అత్థి. పాకతికభిక్ఖునీవసేన చేతం వుత్తం. అరియాయ పన పవత్తం అపాయసంవత్తనికమేవ, నన్దమాణవకో చేత్థ నిదస్సనం. ఉభిన్నం సమానచ్ఛన్దతావసేన వా న సగ్గన్తరాయికతా, మోక్ఖన్తరాయికతా పన మోక్ఖత్థాయ పటిపత్తియా విదూసనతో. అభిభవిత్వా పన పవత్తియం సగ్గన్తరాయికతాపి న సక్కా నివారేతున్తి.

అహేతుకదిట్ఠిఅకిరియదిట్ఠినత్థికదిట్ఠియోవ నియతభావం పత్తా నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిధమ్మా. పటిసన్ధిధమ్మాతి పటిసన్ధిచిత్తుప్పాదమాహ. పణ్డకాదిగ్గహణఞ్చేత్థ నిదస్సనమత్తం సబ్బాయపి అహేతుకపటిసన్ధియా విపాకన్తరాయికభావతో. యాహి అరియే ఉపవదతి, తా చేతనా అరియూపవాదా జాతా. తతో పరన్తి ఖమాపనతో ఉపరి. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం దిబ్బచక్ఖుకథాయం వుత్తమేవ. సఞ్చిచ్చ ఆపన్నా ఆపత్తియోతి సఞ్చిచ్చ వీతిక్కన్తా సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా. సఞ్చిచ్చ వీతిక్కన్తఞ్హి అన్తమసో దుక్కటదుబ్భాసితమ్పి సగ్గమగ్గఫలానం అన్తరాయం కరోతి. యావ భిక్ఖుభావం పటిజానాతి పారాజికం ఆపన్నో, న వుట్ఠాతి సేసగరుకాపత్తిం ఆపన్నో, న దేసేతి లహుకాపత్తిం ఆపన్నో.

అయం భిక్ఖూతి అరిట్ఠో భిక్ఖు. రసేన రసం సంసన్దిత్వాతి అనవజ్జేన పచ్చయపరిభుఞ్జనరసేన సావజ్జకామగుణపరిభోగరసం సమానేత్వా. యోనిసో పచ్చవేక్ఖణేన నత్థి ఏత్థ ఛన్దరాగోతి నిచ్ఛన్దరాగో, పచ్చయపరిభోగో. ఉపనేన్తో వియాతి బన్ధనం ఉపనేన్తో వియ. ‘‘ఘటేన్తో వియా’’తిపి పాఠో. ఉపసంహరన్తో వియాతి సదిసతం ఉపసంహరన్తో వియ ఏకన్తసావజ్జే అనవజ్జభావపక్ఖేపనతో. పాపకన్తి లామకట్ఠేన దుగ్గతిసమ్పాపనట్ఠేన చ పాపకం. మహాసముద్దం బన్ధన్తేన వియాతి సేతుకరణవసేన మహాసాగరం బన్ధన్తేన వియ. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సద్ధిం పటివిరుజ్ఝన్తోతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన ‘‘సావజ్జ’’న్తి దిట్ఠం ‘‘అనవజ్జ’’న్తి గహణేన తేన సహ పటివిరుజ్ఝన్తో. ఆణాచక్కేతి పఠమపారాజికసిక్ఖాపదసఙ్ఖాతే, ‘‘అబ్రహ్మచరియం పహాయా’’తిఆదిదేసనాసఙ్ఖాతే చ ఆణాచక్కే.

అట్ఠికఙ్కలం నామ ఉరట్ఠి వా పిట్ఠికణ్టకం వా సీసట్ఠి వా. తఞ్హి నిమ్మంసత్తా ‘‘కఙ్కల’’న్తి వుచ్చతి. విగతమంసాయ హి అట్ఠిసఙ్ఖలికాయ ఏకట్ఠిమ్హి వా కఙ్కల-సద్దో నిరుళ్హో. అనుదహనట్ఠేనాతి అనుపాయపటిపత్తియా సమ్పతి ఆయతిఞ్చ అనుదహనట్ఠేన. మహాభితాపనట్ఠేన అనవట్ఠితసభావతాయ, ఇత్తరపచ్చుపట్ఠానట్ఠేన ముహుత్తకరణీయతాయ, తావకాలికట్ఠేన పరేహి అభిభవనతాయ, సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గపలిభఞ్జనట్ఠేన భేదనాదిఅధికరణభావేన, ఉగ్ఘాటసదిసతాయ అధికుట్టనట్ఠేన, అవణే వణం ఉప్పాదేత్వా అన్తో అనుపవిసనభావతాయ వినివిజ్ఝనట్ఠేన, దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికఅనత్థనిమిత్తతాయ సాసఙ్కసప్పటిభయట్ఠేన.

పాళియం ‘‘థామసా పరామాసా’’తిఆదీసు ఏవమత్థో వేదితబ్బో. థామసాతి దిట్ఠిథామేన, తస్సా దిట్ఠియా థామగతభావేనాతి అత్థో. పరామాసాతి దిట్ఠిపరామాసేన, దిట్ఠిసఙ్ఖాతపరామాసేనాతి అత్థో. దిట్ఠియేవ హి ధమ్మసభావం అతిక్కమిత్వా పరతో ఆమసనేన పరామాసో. అభినివిస్సాతి తణ్హాభినివేసపుబ్బఙ్గమేన దిట్ఠాభినివేసేన ‘‘ఇదమేత్థ సచ్చ’’న్తి అభినివిసిత్వా. వోహరతీతి కథేతి. యతో చ ఖో తే భిక్ఖూతి యదా తే భిక్ఖూ. ఏవంబ్యాఖో అహం, భన్తే, భగవతాతి ఇదం ఏస అత్తనో లద్ధిం నిగూహితుకామతాయ నత్థీతి వత్తుకామోపి భగవతో ఆనుభావేన సమ్పటిచ్ఛతి. బుద్ధానం కిర సమ్ముఖా ద్వే కథా కథేతుం సమత్థో నామ నత్థి. కస్స ను ఖో నామ త్వం మోఘపురిసాతి త్వం మోఘపురిస కస్స ఖత్తియస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా వేస్సస్స వా సుద్దస్స వా గహట్ఠస్స వా పబ్బజితస్స వా దేవస్స వా మనుస్సస్స వా మయా ఏవం ధమ్మం దేసితం ఆజానాసి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ధమ్మకమ్మతా, సమనుభాసనా, అప్పటినిస్సజ్జనన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

అరిట్ఠసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. ఉక్ఖిత్తసమ్భోగసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౨౪. నవమే పయోగగణనాయాతి దానగ్గహణప్పయోగగణనాయ. సంవాసే కమ్మపరియోసానవసేన, సహసేయ్యాయ ఏకస్మిం నిపన్నే ఇతరస్స నిపజ్జనపయోగవసేన ఆపత్తిపరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో. ఏత్థ చ పదభాజనే ‘‘ఏకచ్ఛన్నే’’తి అవిసేసేన వుత్తత్తా నానూపచారేపి ఏకచ్ఛన్నే నిపజ్జన్తస్స ఆపత్తి. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. ఉక్ఖిత్తసమ్భోగసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం ‘‘సహ వా సేయ్యం కప్పేయ్యాతి నానూపచారేపి ఏకచ్ఛన్నే నిపజ్జేయ్యా’’తి. పణ్ణత్తిం అజానన్తేన అరహతాపి కిరియాబ్యాకతచిత్తేన ఆపజ్జితబ్బత్తా ‘‘తిచిత్త’’న్తి వుత్తం. యం పన కేనచి వుత్తం ‘‘తిచిత్తన్తి ఏత్థ విపాకాబ్యాకతచిత్తేన సహ వా సేయ్యం కప్పేయ్యాతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో, అఞ్ఞథా సచిత్తకత్తా సిక్ఖాపదస్స కిరియాబ్యాకతం సన్ధాయ న యుజ్జతీ’’తి, తం న గహేతబ్బం. న హి సచిత్తకసిక్ఖాపదవీతిక్కమో అరహతో న సమ్భవతి. తేనేవ పథవీఖణనాదీసు సచిత్తకసిక్ఖాపదేసు తిచిత్తమేవ వుత్తం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. అకతానుధమ్మతా, జాననా, సమ్భోగాదికరణన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

ఉక్ఖిత్తసమ్భోగసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. కణ్టకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౨౮. దసమే పిరేతి నిపాతపదం. సమ్బోధనే వత్తమానం పర-సద్దేన సమానత్థం వదన్తీతి ఆహ ‘‘పర అమామకా’’తి, అమ్హాకం అనజ్ఝత్తికభూతాతి అత్థో. పిరేతి వా ‘‘పరతో’’తి ఇమినా సమానత్థం నిపాతపదం, తస్మా చర పిరేతి పరతో గచ్ఛ, మా ఇధ తిట్ఠాతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. సేసమేత్థ పురిమసిక్ఖాపదద్వయే వుత్తనయమేవ.

కణ్టకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో సప్పాణకవగ్గో సత్తమో.