౧. ఓవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౪౪. భిక్ఖునివగ్గస్స పఠమసిక్ఖాపదే కథానుసారేనాతి ‘‘సో థేరో కింసీలో కింసమాచారో కతరకులా పబ్బజితో’’తిఆదినా పుచ్ఛన్తానం పుచ్ఛాకథానుసారేన. కథేతుం వట్టన్తీతి నిరామిసేనేవ చిత్తేన కథేతుం వట్టన్తి. అనియ్యానికత్తా సగ్గమోక్ఖమగ్గానం తిరచ్ఛానభూతా కథా తిరచ్ఛానకథాతి ఆహ ‘‘సగ్గమగ్గగమనేపీ’’తిఆది. అపి-సద్దేన పగేవ మోక్ఖమగ్గగమనేతి దీపేతి. తిరచ్ఛానభూతన్తి తిరోకరణభూతం, బాధికన్తి వుత్తం హోతి. లద్ధాసేవనా హి తిరచ్ఛానకథా సగ్గమోక్ఖానం బాధికావ హోతి. సమిద్ధోతి పరిపుణ్ణో. సహితత్థోతి యుత్తత్థో. అత్థగమ్భీరతాదియోగతో గమ్భీరో. బహురసోతి అత్థరసాదిబహురసో. లక్ఖణపటివేధసంయుత్తోతి అనిచ్చాదిలక్ఖణపటివేధరసఆవహనతో లక్ఖణపటివేధసంయుత్తో.

౧౪౫-౧౪౭. పరతోతి పరత్థ, ఉత్తరిన్తి అత్థో. కరోన్తోవాతి పరిబాహిరే కరోన్తోయేవ. పాతిమోక్ఖోతి చారిత్తవారిత్తప్పభేదం సిక్ఖాపదసీలం. తఞ్హి యో నం పాతి రక్ఖతి, తం మోక్ఖేతి మోచేతి ఆపాయికాదీహి దుక్ఖేహి, తస్మా ‘‘పాతిమోక్ఖ’’న్తి వుచ్చతి. సంవరణం సంవరో, కాయవచీద్వారానం పిదహనం. యేన హి తే సంవుతా పిహితా హోన్తి, సో సంవరో, కాయికవాచసికస్స అవీతిక్కమస్సేతం నామం. పాతిమోక్ఖసంవరేన సంవుతోతి పాతిమోక్ఖసంవరేన పిహితకాయవచీద్వారో. తథాభూతో చ యస్మా తేన సమఙ్గీ నామ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘సమన్నాగతో’’తి. వత్తతీతి అత్తభావం పవత్తేతి. విహరతీతి ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరసీలే ఠితస్స భిక్ఖునో ఇరియాపథవిహారో దస్సితో.

సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో పాళియా విభావేతుం ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ విభఙ్గేతి ఝానవిభఙ్గే. సీలం పతిట్ఠాతిఆదీని పాతిమోక్ఖస్సేవ వేవచనాని. తత్థ (విభ. అట్ఠ. ౫౧౧) సీలన్తి కామఞ్చేతం సహ కమ్మవాచాపరియోసానేన ఇజ్ఝనకస్స పాతిమోక్ఖస్సేవ వేవచనం, ఏవం సన్తేపి ధమ్మతో ఏతం సీలం నామ పాణాతిపాతాదీహి వా విరమన్తస్స వత్తపటిపత్తిం వా పూరేన్తస్స చేతనాదయో ధమ్మా వేదితబ్బా. యస్మా పన పాతిమోక్ఖసీలేన భిక్ఖు సాసనే పతిట్ఠాతి నామ, తస్మా తం ‘‘పతిట్ఠా’’తి వుత్తం. పతిట్ఠహతి వా ఏత్థ భిక్ఖు, కుసలధమ్మా ఏవ వా ఏత్థ పతిట్ఠహన్తీతి పతిట్ఠా. అయమత్థో ‘‘సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో’’తి (సం. ని. ౧.౨౩, ౧౯౨) చ ‘‘పతిట్ఠా, మహారాజ, సీలం సబ్బేసం కుసలానం ధమ్మాన’’న్తి (మి. ప. ౨.౧.౯) చ ‘‘సీలే పతిట్ఠితస్స ఖో, మహారాజ, సబ్బే కుసలా ధమ్మా న పరిహాయన్తీ’’తి చ ఆదిసుత్తవసేన వేదితబ్బో.

తదేతం పుబ్బుప్పత్తిఅత్థేన ఆది. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘తస్మాతిహ త్వం, ఉత్తియ, ఆదిమేవ విసోధేహి కుసలేసు ధమ్మేసు. కో చాది కుసలానం ధమ్మానం? సీలఞ్చ సువిసుద్ధం దిట్ఠి చ ఉజుకా’’తి (సం. ని. ౫.౩౮౨).

యథా హి నగరవడ్ఢకీ నగరం మాపేతుకామో పఠమం నగరట్ఠానం సోధేతి, తతో అపరభాగే వీథిచతుక్కసిఙ్ఘాటకాదిపరిచ్ఛేదేన విభజిత్వా నగరం మాపేతి, ఏవమేవ యోగావచరో ఆదిమ్హి సీలం సోధేతి, తతో అపరభాగే సమాధివిపస్సనామగ్గఫలనిబ్బానాని సచ్ఛికరోతి. యథా వా పన రజకో పఠమం తీహి ఖారేహి వత్థం ధోవిత్వా పరిసుద్ధే వత్థే యదిచ్ఛకం రఙ్గజాతం ఉపనేతి, యథా వా పన ఛేకో చిత్తకారో రూపం లిఖితుకామో ఆదితో భిత్తిపరికమ్మం కరోతి, తతో అపరభాగే రూపం సముట్ఠాపేతి, ఏవమేవ యోగావచరో ఆదితోవ సీలం విసోధేత్వా అపరభాగే సమథవిపస్సనాదయో ధమ్మే సచ్ఛికరోతి. తస్మా సీలం ‘‘ఆదీ’’తి వుత్తం.

తదేతం చరణసరిక్ఖతాయ చరణం. ‘‘చరణా’’తి పాదా వుచ్చన్తి. యథా హి ఛిన్నచరణస్స పురిసస్స దిసంగమనాభిసఙ్ఖారో న జాయతి, పరిపుణ్ణపాదస్సేవ జాయతి, ఏవమేవ యస్స సీలం భిన్నం హోతి ఖణ్డం అపరిపుణ్ణం, తస్స నిబ్బానగమనాయ ఞాణగమనం న సమ్పజ్జతి. యస్స పన తం అభిన్నం హోతి అఖణ్డం పరిపుణ్ణం, తస్స నిబ్బానగమనాయ ఞాణగమనం సమ్పజ్జతి. తస్మా సీలం ‘‘చరణ’’న్తి వుత్తం.

తదేతం సంయమనవసేన సంయమో, సంవరణవసేన సంవరోతి ఉభయేనపి సీలసంయమో చేవ సీలసంవరో చ కథితో. వచనత్థో పనేత్థ సంయమేతి వీతిక్కమవిప్ఫన్దనం, పుగ్గలం వా సంయమేతి వీతిక్కమవసేన తస్స విప్ఫన్దితుం న దేతీతి సంయమో, వీతిక్కమస్స పవేసనద్వారం సంవరతి పిదహతీతి సంవరో. మోక్ఖన్తి ఉత్తమం ముఖభూతం వా. యథా హి సత్తానం చతుబ్బిధో ఆహారో ముఖేన పవిసిత్వా అఙ్గమఙ్గాని ఫరతి, ఏవం యోగినోపి చతుభూమకకుసలం సీలముఖేన పవిసిత్వా అత్థసిద్ధిం సమ్పాదేతి. తేన వుత్తం ‘‘మోక్ఖ’’న్తి. పముఖే సాధూతి పమోక్ఖం, పుబ్బఙ్గమం సేట్ఠం పధానన్తి అత్థో. కుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియాతి చతుభూమకకుసలానం పటిలాభత్థాయ పమోక్ఖం పుబ్బఙ్గమం సేట్ఠం పధానన్తి వేదితబ్బం.

కాయికో అవీతిక్కమోతి తివిధం కాయసుచరితం. వాచసికోతి చతుబ్బిధం వచీసుచరితం. కాయికవాచసికోతి తదుభయం. ఇమినా ఆజీవట్ఠమకసీలం పరియాదాయ దస్సేతి. సంవుతోతి పిహితో, సంవుతిన్ద్రియో పిహితిన్ద్రియోతి అత్థో. యథా హి సంవుతద్వారం గేహం ‘‘సంవుతగేహం పిహితగేహ’’న్తి వుచ్చతి, ఏవమిధ సంవుతిన్ద్రియో ‘‘సంవుతో’’తి వుత్తో. పాతిమోక్ఖసంవరేనాతి పాతిమోక్ఖసఙ్ఖాతేన సంవరేన. ఉపేతోతిఆదీని సబ్బాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనాని.

ఇరియతీతిఆదీహి సత్తహిపి పదేహి పాతిమోక్ఖసంవరసీలే ఠితస్స భిక్ఖునో ఇరియాపథవిహారో కథితో. తత్థ ఇరియతీతి చతున్నం ఇరియాపథానం అఞ్ఞతరసమఙ్గిభావతో ఇరియతి. తేహి ఇరియాపథచతుక్కేహి కాయసకటవత్తనేన వత్తతి. ఏకం ఇరియాపథదుక్ఖం అపరేన ఇరియాపథేన విచ్ఛిన్దిత్వా చిరట్ఠితిభావేన సరీరరక్ఖణతో పాలేతి. ఏకస్మిం ఇరియాపథే అసణ్ఠహిత్వా సబ్బఇరియాపథే వత్తనతో యపేతి. తేన తేన ఇరియాపథేన తథా తథా కాయస్స యాపనతో యాపేతి. చిరకాలవత్తాపనతో చరతి. ఇరియాపథేన ఇరియాపథం విచ్ఛిన్దిత్వా జీవితహరణతో విహరతి.

మిచ్ఛాజీవపటిసేధకేనాతి –

‘‘ఇధేకచ్చో వేళుదానేన వా పత్తదానేన వా పుప్ఫ ఫల సినానదన్తకట్ఠదానేన వా చాటుకమ్యతాయ వా ముగ్గసూప్యతాయ వా పారిభటయతాయ వా జఙ్ఘపేసనికేన వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా బుద్ధపటికుట్ఠేన మిచ్ఛాఆజీవేన జీవికం కప్పేతి, అయం వుచ్చతి అనాచారో’’తి (విభ. ౫౧౩) –

ఏవం వుత్తఅనాచారసఙ్ఖాతమిచ్ఛాజీవపటిపక్ఖేన.

న వేళుదానాదినా ఆచారేనాతి –

‘‘ఇధేకచ్చో న వేళుదానేన న పత్త న పుప్ఫ న ఫల న సినాన న దన్తకట్ఠ న చాటుకమ్యతాయ న ముగ్గసూప్యతాయ న పారిభటయతాయ న జఙ్ఘపేసనికేన న అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన బుద్ధపటికుట్ఠేన మిచ్ఛాఆజీవేన జీవికం కప్పేతి, అయం వుచ్చతి ఆచారో’’తి (విభ. ౫౧౩) –

ఏవం వుత్తేన న వేళుదానాదినా ఆచారేన.

వేసియాదిఅగోచరం పహాయాతి –

‘‘ఇధేకచ్చో వేసియగోచరో వా హోతి విధవ థుల్లకుమారి పణ్డక భిక్ఖుని పానాగారగోచరో వా, సంసట్ఠో విహరతి రాజూహి రాజమహామత్తేహి తిత్థియేహి తిత్థియసావకేహి అననులోమికేన సంసగ్గేన, యాని పన తాని కులాని అస్సద్ధాని అప్పసన్నాని అనోపానభూతాని అక్కోసకపరిభాసకాని అనత్థకామాని అహితకామాని అఫాసుకకామాని అయోగక్ఖేమకామాని భిక్ఖూనం భిక్ఖునీనం ఉపాసకానం ఉపాసికానం, తథారూపాని కులాని సేవతి భజతి పయిరుపాసతి, అయం వుచ్చతి అగోచరో’’తి (విభ. ౫౧౪) –

ఏవమాగతం వేసియాదిఅగోచరం పహాయ.

సద్ధాసమ్పన్నకులాదినాతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ఉపనిస్సయగోచరాదిం సఙ్గణ్హాతి. తివిధో హి గోచరో ఉపనిస్సయగోచరో ఆరక్ఖగోచరో ఉపనిబన్ధగోచరోతి. కతమో ఉపనిస్సయగోచరో? దసకథావత్థుగుణసమన్నాగతో కల్యాణమిత్తో, యం నిస్సాయ అసుతం సుణాతి, సుతం పరియోదపేతి, కఙ్ఖం వితరతి, దిట్ఠిం ఉజుం కరోతి, చిత్తం పసాదేతి. యస్స వా పన అనుసిక్ఖమానో సద్ధాయ వడ్ఢతి, సీలేన సుతేన చాగేన పఞ్ఞాయ వడ్ఢతి, అయం ఉపనిస్సయగోచరో. కతమో ఆరక్ఖగోచరో? ఇధ భిక్ఖు అన్తరఘరం పవిట్ఠో వీథిం పటిపన్నో ఓక్ఖిత్తచక్ఖు యుగమత్తదస్సావీ సంవుతో గచ్ఛతి, న హత్థిం ఓలోకేన్తో, న అస్సం, న రథం, న పత్తిం, న ఇత్థిం, న పురిసం ఓలోకేన్తో, న ఉద్ధం ఓలోకేన్తో, న అధో ఓలోకేన్తో, న దిసావిదిసం విపేక్ఖమానో గచ్ఛతి, అయం ఆరక్ఖగోచరో. కతమో ఉపనిబన్ధగోచరో? చత్తారో సతిపట్ఠానా, యత్థ చిత్తం ఉపనిబన్ధతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘కో చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో గోచరో సకో పేత్తికో విసయో? యదిదం చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి (సం. ని. ౫.౩౭౨), అయం ఉపనిబన్ధగోచరో. ఇతి అయం తివిధో గోచరో ఇధ ఆది-సద్దేన సఙ్గహితోతి దట్ఠబ్బో.

అప్పమత్తకేసు వజ్జేసూతి అసఞ్చిచ్చ ఆపన్నసేఖియఅకుసలచిత్తుప్పాదాదిభేదేసు వజ్జేసు. భయతో దస్సనసీలోతి పరమాణుమత్తం వజ్జం అట్ఠసట్ఠియోజనసతసహస్సుబ్బేధసినేరుపబ్బతసదిసం కత్వా దస్సనసభావో, సబ్బలహుకం వా దుబ్భాసితమత్తం పారాజికసదిసం కత్వా దస్సనసభావో. సమ్మా ఆదాయాతి సమ్మదేవ సక్కచ్చం సబ్బసో వా ఆదియిత్వా.

వట్టదుక్ఖనిస్సరణత్థికేహి సోతబ్బతో సుతం, పరియత్తిధమ్మో. తం ధారేతీతి సుతధరో, సుతస్స ఆధారభూతో. యస్స హి ఇతో గహితం ఏత్తో పలాయతి, ఛిద్దఘటే ఉదకం వియ న తిట్ఠతి, పరిసమజ్ఝే ఏకం సుత్తం వా జాతకం వా కథేతుం వా వాచేతుం వా న సక్కోతి, అయం న సుతధరో నామ. యస్స పన ఉగ్గహితం బుద్ధవచనం ఉగ్గహితకాలసదిసమేవ హోతి, దసపి వీసతిపి వస్సాని సజ్ఝాయం అకరోన్తస్స న నస్సతి, అయం సుతధరో నామ. తేనేవాహ ‘‘యదస్స త’’న్తిఆది. ఏకపదమ్పి ఏకక్ఖరమ్పి అవినట్ఠం హుత్వా సన్నిచియతీతి సన్నిచయో, సుతం సన్నిచయో ఏతస్మిన్తి సుతసన్నిచయోతి ఆహ ‘‘సుతం సన్నిచితం అస్మిన్తి సుతసన్నిచయో’’తి. యస్స హి సుతం హదయమఞ్జుసాయం సన్నిచితం సిలాయ లేఖా వియ సువణ్ణఘటే పక్ఖిత్తా సీహవసా వియ చ సాధు తిట్ఠతి, అయం సుతసన్నిచయో నామ. తేనాహ ‘‘ఏతేన…పే… అవినాసం దస్సేతీ’’తి.

ధాతాతి పగుణా వాచుగ్గతా. ఏకస్స హి ఉగ్గహితబుద్ధవచనం నిచ్చకాలికం న హోతి, ‘‘అసుకసుత్తం వా జాతకం వా కథేహీ’’తి వుత్తే ‘‘సజ్ఝాయిత్వా అఞ్ఞేహి సంసన్దిత్వా పరిపుచ్ఛావసేన అత్థం ఓగాహిత్వా జానిస్సామీ’’తి వదతి. ఏకస్స పగుణం పబన్ధవిచ్ఛేదాభావతో గఙ్గాసోతసదిసం భవఙ్గసోతసదిసఞ్చ అకిత్తిమం సుఖప్పవత్తి హోతి, ‘‘అసుకసుత్తం వా జాతకం వా కథేహీ’’తి వుత్తే ఉద్ధరిత్వా తమేవ కథేతి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ధాతా’’తి. వాచాయ పగుణా కతాతి సుత్తదసకవగ్గదసకపణ్ణాసదసకవసేన వాచాయ సజ్ఝాయితా, దస సుత్తాని గతాని, దస వగ్గాని గతానీతిఆదినా సల్లక్ఖేత్వా వాచాయ సజ్ఝాయితాతి అత్థో. సుత్తేకదేసస్స హి సుత్తమత్తస్స చ వచసా పరిచయో ఇధ నాధిప్పేతో, అథ ఖో వగ్గాదివసేనేవ. మనసా అనుపేక్ఖితాతి మనసా అను అను పేక్ఖితా, భాగసో నిజ్ఝాయితా చిన్తితాతి అత్థో. ఆవజ్జన్తస్సాతి వాచాయ సజ్ఝాయితుం బుద్ధవచనం మనసా చిన్తేన్తస్స. సుట్ఠు పటివిద్ధాతి నిజ్జటం నిగ్గుమ్బం కత్వా సుట్ఠు యాథావతో పటివిద్ధా.

ద్వే మాతికాతి భిక్ఖుమాతికా భిక్ఖునీమాతికా చ. వాచుగ్గతాతి పురిమస్సేవ వేవచనం. తిస్సో అనుమోదనాతి సఙ్ఘభత్తే దానానిసంసపటిసంయుత్తఅనుమోదనా, విహారాదిమఙ్గలే మఙ్గలసుత్తాదిఅనుమోదనా, మతకభత్తాదిఅవమఙ్గలే తిరోకుట్టాదిఅనుమోదనాతి ఇమా తిస్సో అనుమోదనా. కమ్మాకమ్మవినిచ్ఛయోతి పరివారావసానే కమ్మవగ్గే వుత్తవినిచ్ఛయో. ‘‘విపస్సనావసేన ఉగ్గణ్హన్తేన చతుధాతువవత్థానముఖేన ఉగ్గహేతబ్బ’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. చతూసు దిసాసు అప్పటిహతత్తా చతస్సో దిసా ఏతస్సాతి చతుద్దిసో, చతుద్దిసోయేవ చాతుద్దిసో, చతస్సో వా దిసా అరహతి, చతూసు వా దిసాసు సాధూతి చాతుద్దిసో.

అభివినయేతి సకలే వినయపిటకే. వినేతున్తి సిక్ఖాపేతుం. ‘‘ద్వే విభఙ్గా పగుణా వాచుగ్గతా కాతబ్బాతి ఇదం పరిపుచ్ఛావసేన ఉగ్గహణమ్పి సన్ధాయ వుత్త’’న్తి వదన్తి. ఏకస్స పముట్ఠం, ఇతరస్స పగుణం హోతీతి ఆహ ‘‘తీహి జనేహి సద్ధిం పరివత్తనక్ఖమా కాతబ్బా’’తి. అభిధమ్మేతి నామరూపపరిచ్ఛేదే. హేట్ఠిమా వా తయో వగ్గాతి మహావగ్గతో హేట్ఠా సగాథకవగ్గో నిదానవగ్గో ఖన్ధకవగ్గోతి ఇమే తయో వగ్గా. ‘‘ధమ్మపదమ్పి సహ వత్థునా ఉగ్గహేతుం వట్టతీ’’తి మహాపచ్చరియం వుత్తత్తా జాతకభాణకేన సాట్ఠకథం జాతకం ఉగ్గహేత్వాపి ధమ్మపదమ్పి సహ వత్థునా ఉగ్గహేతబ్బమేవ.

కల్యాణా సున్దరా పరిమణ్డలపదబ్యఞ్జనా వాచా అస్సాతి కల్యాణవాచో. తేనాహ ‘‘సిథిలధనితాదీనం…పే… వాచాయ సమన్నాగతో’’తి. తత్థ పరిమణ్డలపదబ్యఞ్జనాయాతి ఠానకరణసమ్పత్తియా సిక్ఖాసమ్పత్తియా చ కత్థచిపి అనూనతాయ పరిమణ్డలపదాని బ్యఞ్జనాని అక్ఖరాని ఏతిస్సాతి పరిమణ్డలపదబ్యఞ్జనా, పదమేవ వా అత్థస్స బ్యఞ్జనతో పదబ్యఞ్జనం, తం అక్ఖరపారిపూరిం కత్వా సిథిలధనితాదిదసవిధం బ్యఞ్జనబుద్ధిం అపరిహాపేత్వా వుత్తం పరిమణ్డలం నామ హోతి. అక్ఖరపారిపూరియా హి పదబ్యఞ్జనస్స పరిమణ్డలతా. తేన వుత్తం ‘‘సిథిలధనితాదీనం యథావిధానవచనేనా’’తి, పరిమణ్డలం పదబ్యఞ్జనం ఏతిస్సాతి పరిమణ్డలపదబ్యఞ్జనా. అథ వా పజ్జతి ఞాయతి అత్థో ఏతేనాతి పదం, నామాది. యథాధిప్పేతమత్థం బ్యఞ్జేతీతి బ్యఞ్జనం, వాక్యం. తేసం పరిపుణ్ణతాయ పరిమణ్డలపదబ్యఞ్జనా.

అపిచ యో భిక్ఖు పరిసతి ధమ్మం దేసేన్తో సుత్తం వా జాతకం వా నిక్ఖిపిత్వా అఞ్ఞం ఉపారమ్భకరం సుత్తం ఆహరతి, తస్స ఉపమం కథేతి, తదత్థం ఓతారేతి, ఏవం ఇదం గహేత్వా ఏత్థ ఖిపన్తో ఏకపస్సేనేవ పరిహరన్తో కాలం ఞత్వా వుట్ఠహతి, నిక్ఖిత్తసుత్తం పన నిక్ఖిత్తమత్తమేవ హోతి, తస్స కథా అపరిమణ్డలా నామ హోతి అత్థస్స అపరిపుణ్ణభావతో. యో పన సుత్తం వా జాతకం వా నిక్ఖిపిత్వా బహి ఏకపదమ్పి అగన్త్వా యథానిక్ఖిత్తస్స సుత్తస్స అత్థసంవణ్ణనావసేనేవ సుత్తన్తరమ్పి ఆనేన్తో పాళియా అనుసన్ధిఞ్చ పుబ్బాపరఞ్చ అపేక్ఖన్తో ఆచరియేహి దిన్ననయే ఠత్వా తులికాయ పరిచ్ఛిన్దన్తో వియ తం తం అత్థం సువవత్థితం కత్వా దస్సేన్తో గమ్భీరమాతికాయ ఉదకం పేసేన్తో వియ గమ్భీరమత్థం గమేన్తో వగ్గిహారిగతియా పదే పదం కోట్టేన్తో సిన్ధవాజానీయో వియ ఏకంయేవ పదం అనేకేహి పరియాయేహి పునప్పునం సంవణ్ణన్తో గచ్ఛతి, తస్స కథా పరిమణ్డలా నామ హోతి ధమ్మతో అత్థతో అనుసన్ధితో పుబ్బాపరతో ఆచరియుగ్గహతోతి సబ్బసో పరిపుణ్ణభావతో. ఏవరూపమ్పి కథం సన్ధాయ ‘‘పరిమణ్డలపదబ్యఞ్జనాయా’’తి వుత్తం.

గుణపరిపుణ్ణభావేన పురే భవాతి పోరీ, తస్స భిక్ఖునో తేనేతం భాసితబ్బం అత్థస్స గుణపరిపుణ్ణభావేన పురే పుణ్ణభావే భవాతి అత్థో. పురే వా భవత్తా పోరియా నాగరికిత్థియా సుఖుమాలత్తనేన సదిసాతి పోరీ, పురే సంవడ్ఢనారీ వియ సుకుమారాతి అత్థో. పురస్స ఏసాతిపి పోరీ, పురస్స ఏసాతి నగరవాసీనం కథాతి అత్థో. నగరవాసినో హి యుత్తకథా హోన్తి పితిమత్తం ‘‘పితా’’తి, భాతిమత్తం ‘‘భాతా’’తి వదన్తి. ఏవరూపీ హి కథా బహునో జనస్స కన్తా హోతి మనాపా, తాయ పోరియా.

విస్సట్ఠాయాతి పిత్తసేమ్హాదీహి అపలిబుద్ధాయ సన్దిట్ఠవిలమ్బితాదిదోసరహితాయ. అథ వా నాతిసీఘం నాతిసణికం నిరన్తరం ఏకరసఞ్చ కత్వా పరిసాయ అజ్ఝాసయానురూపం ధమ్మం కథేన్తస్స వాచా విస్సట్ఠా నామ. యో హి భిక్ఖు ధమ్మం కథేన్తో సుత్తం వా జాతకం వా ఆరభిత్వా ఆరద్ధకాలతో పట్ఠాయ తురితతురితో అరణిం మన్థేన్తో వియ ఉణ్హఖాదనీయం ఖాదన్తో వియ పాళియా అనుసన్ధిపుబ్బాపరేసు గహితం గహితమేవ, అగ్గహితం అగ్గహితమేవ కత్వా పురాణపణ్ణన్తరేసు చరమానం గోధం ఉట్ఠాపేన్తో వియ తత్థ తత్థ పహరన్తో ఓసాపేత్వా ఉట్ఠాయ గచ్ఛతి. పురాణపణ్ణన్తరేసు హి పరిపాతియమానా గోధా కదాచి దిస్సతి కదాచి న దిస్సతి, ఏవమేకచ్చస్స అత్థవణ్ణనా కత్థచి దిస్సతి కత్థచి న దిస్సతి. యోపి ధమ్మం కథేన్తో కాలేన సీఘం, కాలేన సణికం, కాలేన మన్దం, కాలేన మహాసద్దం, కాలేన ఖుద్దకసద్దం కరోతి, యథా నిజ్ఝామతణ్హికపేతస్స ముఖతో నిచ్ఛరణకఅగ్గి కాలేన జలతి కాలేన నిబ్బాయతి, ఏవం పేతధమ్మకథికో నామ హోతి, పరిసాయ ఉట్ఠాతుకామాయ పున ఆరభతి. యోపి కథేన్తో తత్థ తత్థ విత్థాయతి, అప్పటిభానతాయ ఆపజ్జతి, కేనచి రోగేన నిత్థునన్తో వియ కన్దన్తో వియ కథేతి, ఇమేసం సబ్బేసమ్పి కథా విస్సట్ఠా నామ న హోతి సుఖేన అప్పవత్తభావతో. యో పన సుత్తం ఆహరిత్వా ఆచరియేహి దిన్ననయే ఠితో ఆచరియుగ్గహం అముఞ్చన్తో యథా చ ఆచరియా తం తం సుత్తం సంవణ్ణేసుం, తేనేవ నయేన సంవణ్ణేన్తో నాతిసీఘం నాతిసణికన్తిఆదినా వుత్తనయేన కథాపబన్ధం అవిచ్ఛిన్నం కత్వా నదీసోతో వియ పవత్తేతి, ఆకాసగఙ్గాతో భస్సమానఉదకం వియ నిరన్తరకథం పవత్తేతి, తస్స కథా విస్సట్ఠా నామ హోతి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘విస్సట్ఠాయా’’తి.

అనేలగళాయాతి ఏలగళవిరహితాయ. కస్సచి హి కథేన్తస్స ఏలం గళతి, లాలా పగ్ఘరతి, ఖేళఫుసితాని వా నిక్ఖమన్తి, తస్స వాచా ఏలగళా నామ హోతి, తబ్బిపరీతాయాతి అత్థో. అత్థస్స విఞ్ఞాపనియాతి ఆదిమజ్ఝపరియోసానం పాకటం కత్వా భాసితత్థస్స విఞ్ఞాపనసమత్థతాయ అత్థఞాపనే సాధనాయ.

వాచావ కరణన్తి వాక్కరణం, ఉదాహారఘోసో. కల్యాణం మధురం వాక్కరణం అస్సాతి కల్యాణవాక్కరణో. తేనేవాహ ‘‘మధురస్సరో’’తి. హీళేతీతి అవజానాతి. మాతుగామోతి సమ్బన్ధో. మనం అపాయతి వడ్ఢేతీతి మనాపో. తేనాహ ‘‘మనవడ్ఢనకో’’తి. వట్టభయేన తజ్జేత్వాతి యోబ్బనమదాదిమత్తా భిక్ఖునియో సంసారభయేన తాసేత్వా. గిహికాలేతి అత్తనో గిహికాలే. భిక్ఖునియా మేథునేన భిక్ఖునీదూసకో హోతీతి భిక్ఖునియా కాయసంసగ్గమేవ వదతి. సిక్ఖమానాసామణేరీసు పన మేథునేనపి భిక్ఖునీదూసకో న హోతీతి ఆహ ‘‘సిక్ఖమానాసామణేరీసు మేథునధమ్మ’’న్తి. ‘‘కాసాయవత్థవసనాయా’’తి వచనతో దుస్సీలాసు భిక్ఖునీసిక్ఖమానాసామణేరీసు గరుధమ్మం అజ్ఝాపన్నపుబ్బో పటిక్ఖిత్తోయేవాతి దట్ఠబ్బం. తస్సా భిక్ఖునియా అభావేపి యా యా తస్సా వచనం అస్సోసుం, తా తా తథేవ మఞ్ఞన్తీతి ఆహ ‘‘మాతుగామో హీ’’తిఆది.

ఇదాని అట్ఠ అఙ్గాని సమోధానేత్వా దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది ఆరద్ధం. ఇమేహి పన అట్ఠహఙ్గేహి అసమన్నాగతం ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన సమ్మన్నేన్తో దుక్కటం ఆపజ్జతి, భిక్ఖు పన సమ్మతోయేవ హోతి.

౧౪౮. గరుకేహీతి గరుకాతబ్బేహి. ఏకతోఉపసమ్పన్నాయాతి ఉపయోగత్థే భుమ్మవచనం. ‘‘ఓవదతీ’’తి వా ఇమస్స ‘‘వదతీ’’తి అత్థే సతి సమ్పదానవచనమ్పి యుజ్జతి. భిక్ఖూనం సన్తికే ఉపసమ్పన్నా నామ పరివత్తలిఙ్గా వా పఞ్చసతసాకియానియో వా.

౧౪౯. ఆసనం పఞ్ఞపేత్వాతి ఏత్థ ‘‘సచే భూమి మనాపా హోతి, ఆసనం అపఞ్ఞాపేతుమ్పి వట్టతీ’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. మాతుగామగ్గహణేన భిక్ఖునీపి సఙ్గహితాతి ఆహ ‘‘ధమ్మదేసనాపత్తిమోచనత్థ’’న్తి. సమ్మతస్స భిక్ఖునో సన్తికం పాటిపదే ఓవాదత్థాయ సబ్బాహి భిక్ఖునీహి ఆగన్తబ్బతో ‘‘సమగ్గాత్థ భగినియో’’తి ఇమినా సబ్బాసం ఆగమనం పుచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘సబ్బా ఆగతాత్థా’’తి. గిలానాసు అనాగతాసుపి గిలానానం అనాగమనస్స అనుఞ్ఞాతత్తా ఆగన్తుం సమత్థాహి చ సబ్బాహి ఆగతత్తా ‘‘సమగ్గామ్హయ్యా’’తి వత్తుం వట్టతి. అన్తోగామే వాతిఆదీసు యత్థ పఞ్చ అఙ్గాని భూమియం పతిట్ఠాపేత్వా వన్దితుం న సక్కా హోతి, తత్థ ఠితాయ ఏవ కాయం పురతో నామేత్వా ‘‘వన్దామి అయ్యా’’తి అఞ్జలిం పగ్గయ్హ గన్తుమ్పి వట్టతి. అన్తరఘరన్తి కత్థచి నగరద్వారస్స బహిఇన్దఖీలతో పట్ఠాయ అన్తోగామో వుచ్చతి, కత్థచి ఘరుమ్మారతో పట్ఠాయ అన్తోగేహం. ఇధ పన ‘‘అన్తోగామే వా’’తి విసుం వుత్తత్తా ‘‘అన్తరఘరే వా’’తి అన్తోగేహం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. యత్థ కత్థచీతి అన్తోగామాదీసు యత్థ కత్థచి.

వట్టతీతి ‘‘వసథ అయ్యే, మయం భిక్ఖూ ఆనేస్సామా’’తి వుత్తవచనం సద్దహన్తీహి వసితుం వట్టతి. న నిమన్తితా హుత్వా గన్తుకామాతి మనుస్సేహి నిమన్తితా హుత్వా గన్తుకామా న హోన్తీతి అత్థో, తత్థేవ వస్సం ఉపగన్తుకామా హోన్తీతి అధిప్పాయో. యతోతి భిక్ఖునుపస్సయతో. యాచిత్వాతి ‘‘తుమ్హేహి ఆనీతఓవాదేనేవ మయమ్పి వసిస్సామా’’తి యాచిత్వా. తత్థాతి తస్మిం భిక్ఖునుపస్సయే. ఆగతానం సన్తికే ఓవాదేన వసితబ్బన్తి పచ్ఛిమికాయ వస్సం వసితబ్బం. అభిక్ఖుకావాసే వసన్తియా ఆపత్తీతి చోదనాముఖేన సామఞ్ఞతో ఆపత్తిప్పసఙ్గం వదతి, న పన తస్సా ఆపత్తి. వస్సచ్ఛేదం కత్వా గచ్ఛన్తియాపి ఆపత్తీతి వస్సానుపగమమూలం ఆపత్తిం వదతి. ఇతరాయ ఆపత్తియా అనాపత్తికారణసబ్భావతో ‘‘సా రక్ఖితబ్బా’’తి వుత్తం, సా వస్సానుపగమమూలా ఆపత్తి రక్ఖితబ్బాతి అత్థో, అభిక్ఖుకేపి ఆవాసే ఈదిసాసు ఆపదాసు వస్సం ఉపగన్తబ్బన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘ఆపదాసు హి…పే… అనాపత్తి వుత్తా’’తి. ఇతరాయ పన ఆపత్తియా అనాపత్తి, కారణే అసతి పచ్ఛిమికాయపి వస్సం న ఉపగన్తబ్బం. సన్తేసు హి భిక్ఖూసు వస్సం అనుపగచ్ఛన్తియా ఆపత్తి. తత్థ గన్త్వా పవారేతబ్బన్తి ఏత్థ అపవారేన్తీనం ఆపత్తిసమ్భవతో. సచే దూరేపి భిక్ఖూనం వసనట్ఠానం హోతి, సక్కా చ హోతి నవమియం గన్త్వా పవారేతుం, తత్థ గన్త్వా పవారేతబ్బం. సచే పన నవమియం నిక్ఖమిత్వా సమ్పాపుణితుం న సక్కా హోతి, అగచ్ఛన్తీనం అనాపత్తి.

ఉపోసథస్స పుచ్ఛనం ఉపోసథపుచ్ఛా, సాయేవ క-ప్పచ్చయం రస్సత్తఞ్చ కత్వా ఉపోసథపుచ్ఛకన్తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘ఉపోసథపుచ్ఛన’’న్తి. ఉపోసథో పుచ్ఛితబ్బోతి ‘‘కదా, అయ్య, ఉపోసథో’’తి పుచ్ఛితబ్బో. భిక్ఖునాపి ‘‘స్వే, భగిని, ఉపోసథో’’తి వత్తబ్బం. భిక్ఖూ కదాచి కేనచి కారణేన పన్నరసికం వా చాతుద్దసీఉపోసథం, చాతుద్దసికం వా పన్నరసీఉపోసథం కరోన్తి, యస్మిఞ్చ దివసే భిక్ఖూహి ఉపోసథో కతో, తస్మింయేవ భిక్ఖునీహిపి ఉపోసథో కాతబ్బోతి అధిప్పాయేన ‘‘పక్ఖస్స తేరసియంయేవ గన్త్వా’’తిఆది వుత్తం. ఏవం పుచ్ఛితేన భిక్ఖునా సచే చాతుద్దసియం ఉపోసథం కరోన్తి, ‘‘చాతుద్దసికో భగినీ’’తి వత్తబ్బం. సచే పన పన్నరసియం కరోన్తి, ‘‘పన్నరసికో భగినీ’’తి ఆచిక్ఖితబ్బం. ఓవాదత్థాయాతి ఓవాదయాచనత్థాయ. పాటిపదదివసతో పన పట్ఠాయ ధమ్మసవనత్థాయ గన్తబ్బన్తి పాటిపదదివసే ఓవాదగ్గహణత్థాయ దుతియదివసతో పట్ఠాయ అన్తరన్తరా ధమ్మసవనత్థాయ గన్తబ్బం. ఓవాదగ్గహణమ్పి హి ‘‘ధమ్మసవనమేవా’’తి అభేదేన వుత్తం. నిరన్తరం విహారం ఉపసఙ్కమింసూతి యేభుయ్యేన ఉపసఙ్కమనం సన్ధాయ వుత్తం. వుత్తఞ్హేతన్తిఆదినా యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జిస్సామాతి సబ్బాసంయేవ భిక్ఖునీనం ఉపసఙ్కమనదీపనత్థం పాళి నిదస్సితా. ఓవాదం గచ్ఛతీతి ఓవాదం యాచితుం గచ్ఛతి. ద్వే తిస్సోతి ద్వీహి తీహి. కరణత్థే చేతం పచ్చత్తవచనం.

పాసాదికేనాతి పసాదజనకేన నిద్దోసేన కాయకమ్మాదినా. సమ్పాదేతూతి తివిధం సిక్ఖం సమ్పాదేతు. సచే పాతిమోక్ఖుద్దేసకంయేవ దిస్వా తాహి భిక్ఖునీహి ఓవాదో యాచితో భవేయ్య, తేన కిం కాతబ్బన్తి? ఉపోసథగ్గే సన్నిపతితే భిక్ఖుసఙ్ఘే పుబ్బకిచ్చవసేన ‘‘అత్థి కాచి భిక్ఖునియో ఓవాదం యాచమానా’’తి పుచ్ఛియమానే ‘‘ఏవం వదేహీ’’తి ఓవాదపటిగ్గాహకేన వత్తబ్బవచనం అఞ్ఞేన భిక్ఖునా కథాపేత్వా పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన వత్తబ్బవచనం అత్తనా వత్వా పున సయమేవ గన్త్వా భిక్ఖునీనం ఆరోచేతబ్బం, అఞ్ఞేన వా భిక్ఖునా తస్మిం దివసే పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసాపేతబ్బం. ఏతం వుత్తన్తి ‘‘తాహీ’’తి ఏతం బహువచనం వుత్తం.

ఏకా భిక్ఖునీ వాతి ఇదం బహూహి భిక్ఖునుపస్సయేహి ఏకాయ ఏవ భిక్ఖునియా సాసనపటిగ్గహణం సన్ధాయ వుత్తం, న పన దుతియికాయ అభావం సన్ధాయ. బహూహి భిక్ఖునుపస్సయేహీతి అన్తరామగ్గే వా తస్మింయేవ వా గామే బహూహి భిక్ఖునుపస్సయేహి. ‘‘భిక్ఖునిసఙ్ఘో చ అయ్య భిక్ఖునియో చ భిక్ఖునీ చా’’తి ఇమినా నానాఉపస్సయేహి సాసనం గహేత్వా ఆగతభిక్ఖునియా వత్తబ్బవచనం దస్సేతి. ఇదఞ్చ ఏకేన పకారేన ముఖమత్తనిదస్సనత్థం వుత్తం, తస్మిం తస్మిం పన భిక్ఖునుపస్సయే భిక్ఖునీనం పమాణం సల్లక్ఖేత్వా తదనురూపేన నయేన వత్తబ్బం. భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అయ్యానం అయ్యస్సాతి ఇదం సఙ్ఖిపిత్వా వుత్తం.

పాతిమోక్ఖుద్దేసకేనపీతి ఇదం సఙ్ఘుపోసథవసేనేవ దస్సితం. యత్థ పన తిణ్ణం ద్విన్నం వా వసనట్ఠానే పాతిమోక్ఖుద్దేసో నత్థి, తత్థాపి ఞత్తిఠపనకేన ఇతరేన వా భిక్ఖునా ఇమినావ నయేన వత్తబ్బం. ఏకపుగ్గలేనపి ఉపోసథదివసే ఓవాదయాచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా పాటిపదే ఆగతానం భిక్ఖునీనం ‘‘నత్థి కోచీ’’తిఆది వత్తబ్బమేవ. సచే సయమేవ, ‘‘సమ్మతో అహ’’న్తి వత్తబ్బం. ఇమం విధిం అజానన్తో ఇధ బాలోతి అధిప్పేతో.

౧౫౦. అధమ్మకమ్మే అధమ్మకమ్మసఞ్ఞీ వగ్గం భిక్ఖునిసఙ్ఘం వగ్గసఞ్ఞీ ఓవదతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతిఆదీసు విజ్జమానేసుపి వగ్గాదిభావనిమిత్తేసు దుక్కటేసు అధమ్మకమ్మమూలకం పాచిత్తియమేవ పాళియం సబ్బత్థ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అధమ్మకమ్మే ద్విన్నం నవకానం వసేన అట్ఠారస పాచిత్తియానీ’’తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. అసమ్మతతా, భిక్ఖునియా పరిపుణ్ణూపసమ్పన్నతా, ఓవాదవసేన అట్ఠగరుధమ్మభణనన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

ఓవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.