౨. అత్థఙ్గతసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౫౩. దుతియే కుసలానం ధమ్మానం సాతచ్చకిరియాయాతి పుబ్బభాగప్పటిపత్తివసేన వుత్తం. మునాతీతి జానాతి. తేన ఞాణేనాతి తేన అరహత్తఫలపఞ్ఞాసఙ్ఖాతేన ఞాణేన. పథేసూతి ఉపాయమగ్గేసు. అరహతో పరినిట్ఠితసిక్ఖత్తా ఆహ ‘‘ఇదఞ్చ…పే… వుత్త’’న్తి. అథ వా ‘‘అప్పమజ్జతో సిక్ఖతో’’తి ఇమేసం పదానం హేతుఅత్థతా దట్ఠబ్బా, తస్మా అప్పమజ్జనహేతు సిక్ఖనహేతు చ అధిచేతసోతి అత్థో. సోకాతి చిత్తసన్తాపా. ఏత్థ చ అధిచేతసోతి ఇమినా అధిచిత్తసిక్ఖా, అప్పమజ్జతోతి ఇమినా అధిసీలసిక్ఖా, మునినో మోనపథేసు సిక్ఖతోతి ఏతేహి అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా, మునినోతి వా ఏతేన అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా, మోనపథేసు సిక్ఖతోతి ఏతేన తాసం లోకుత్తరసిక్ఖానం పుబ్బభాగప్పటిపదా, సోకా న భవన్తీతిఆదీహి సిక్ఖాపారిపూరియా ఆనిసంసా పకాసితాతి వేదితబ్బం.

కోకనుదన్తి పదుమవిసేసనం యథా ‘‘కోకాసయ’’న్తి, తం కిర బహుపత్తం వణ్ణసమ్పన్నం అతివియ సుగన్ధఞ్చ హోతి. ‘‘కోకనుదం నామ సేతపదుమ’’న్తిపి వదన్తి. పాతోతి పగేవ. అయఞ్హేత్థ అత్థో – యథా కోకనుదసఙ్ఖాతం పదుమం పాతో సూరియుగ్గమనవేలాయం ఫుల్లం వికసితం అవీతగన్ధం సియా విరోచమానం, ఏవం సరీరగన్ధేన గుణగన్ధేన చ సుగన్ధం సరదకాలే అన్తలిక్ఖే ఆదిచ్చమివ అత్తనో తేజసా తపన్తం అఙ్గేహి నిచ్ఛరణజుతితాయ అఙ్గీరసం సమ్మాసమ్బుద్ధం పస్సాతి.

అభబ్బోతి పటిపత్తిసారమిదం సాసనం, పటిపత్తి చ పరియత్తిమూలికా, త్వఞ్చ పరియత్తిం ఉగ్గహేతుం అసమత్థో, తస్మా అభబ్బోతి అధిప్పాయో. సుద్ధం పిలోతికఖణ్డన్తి ఇద్ధియా అభిసఙ్ఖతం పరిసుద్ధం చోళఖణ్డం. తదా కిర భగవా ‘‘న సజ్ఝాయం కాతుం అసక్కోన్తో మమ సాసనే అభబ్బో నామ హోతి, మా సోచి భిక్ఖూ’’తి తం బాహాయం గహేత్వా విహారం పవిసిత్వా ఇద్ధియా పిలోతికఖణ్డం అభినిమ్మినిత్వా ‘‘హన్ద, భిక్ఖు, ఇమం పరిమజ్జన్తో ‘రజోహరణం రజోహరణ’న్తి పునప్పునం సజ్ఝాయం కరోహీ’’తి వత్వా అదాసి తత్థ పుబ్బేకతాధికారత్తా.

సో కిర పుబ్బే రాజా హుత్వా నగరం పదక్ఖిణం కరోన్తో నలాటతో సేదే ముచ్చన్తే పరిసుద్ధేన సాటకేన నలాటం పుఞ్ఛి, సాటకో కిలిట్ఠో అహోసి. సో ‘‘ఇమం సరీరం నిస్సాయ ఏవరూపో పరిసుద్ధసాటకో పకతిం జహిత్వా కిలిట్ఠో జాతో, అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా’’తి అనిచ్చసఞ్ఞం పటిలభతి, తేన కారణేనస్స రజోహరణమేవ పచ్చయో జాతో. రజం హరతీతి రజోహరణం. సంవేగం పటిలభిత్వాతి అసుభసఞ్ఞం అనిచ్చసఞ్ఞఞ్చ ఉపట్ఠపేన్తో సంవేగం పటిలభిత్వా. సో హి యోనిసో ఉమ్మజ్జన్తో ‘‘పరిసుద్ధం వత్థం, నత్థేత్థ దోసో, అత్తభావస్స పనాయం దోసో’’తి అసుభసఞ్ఞం అనిచ్చసఞ్ఞఞ్చ పటిలభిత్వా నామరూపపరిగ్గహాదినా పఞ్చసు ఖన్ధేసు ఞాణం ఓతారేత్వా కలాపసమ్మసనాదిక్కమేన విపస్సనం వడ్ఢేత్వా ఉదయబ్బయఞాణాదిపఅపాటియా విపస్సనం అనులోమగోత్రభుసమీపం పాపేసి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘విపస్సనం ఆరభీ’’తి. ఓభాసగాథం అభాసీతి ఓభాసవిస్సజ్జనపుబ్బకభాసితగాథా ఓభాసగాథా, తం అభాసీతి అత్థో.

ఏత్థ చ ‘‘అధిచేతసోతి ఇమం ఓభాసగాథం అభాసీ’’తి ఇధేవ వుత్తం. విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౩౮౬) పన ధమ్మపదట్ఠకథాయం (ధ. ప. అట్ఠ. ౧.చూళపన్థకత్థేరవత్థు) థేరగాథాసంవణ్ణనాయఞ్చ (థేరగా. అట్ఠ. ౨.౫౬౬) –

‘‘రాగో రజో న చ పన రేణు వుచ్చతి;

రాగస్సేతం అధివచనం రజోతి;

ఏతం రజం విప్పజహిత్వా పణ్డితా;

విహరన్తి తే విగతరజస్స సాసనే.

‘‘దోసో…పే… సాసనే.

‘‘మోహో రజో న చ పన రేణు వుచ్చతి;

మోహస్సేతం అధివచనం రజోతి;

ఏతం రజం విప్పజహిత్వా పణ్డితా;

విహరన్తి తే విగతరజస్స సాసనేతి. –

ఇమా తిస్సో ఓభాసగాథా అభాసీ’’తి వుత్తం. అధిచేతసోతి చ అయం చూళపన్థకత్థేరస్స ఉదానగాథాతి ఇమిస్సాయేవ పాళియా ఆగతం. థేరగాథాయం పన చూళపన్థకత్థేరస్స ఉదానగాథాసు అయం అనారుళ్హా, ‘‘ఏకుదానియత్థేరస్స పన అయం ఉదానగాథా’’తి (థేరగా. అట్ఠ. ౧.ఏకుదానియత్థేరగాథావణ్ణనా) తత్థ వుత్తం. ఏవం సన్తేపి ఇమిస్సా పాళియా అట్ఠకథాయ చ ఏవమాగతత్తా చూళపన్థకత్థేరస్సపి అయం ఉదానగాథా ఓభాసగాథావసేన చ భగవతా భాసితాతి గహేతబ్బం. అరహత్తం పాపుణీతి అభిఞ్ఞాపటిసమ్భిదాపరివారం అరహత్తం పాపుణి. అభబ్బో త్వన్తిఆదివచనతో అనుకమ్పావసేన సద్ధివిహారికాదిం సఙ్ఘికవిహారా నిక్కడ్ఢాపేన్తస్స అనాపత్తి వియ దిస్సతి. అభబ్బో హి థేరో సఞ్చిచ్చ తం కాతుం, నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదే వా అపఞ్ఞత్తే థేరేన ఏవం కతన్తి గహేతబ్బం.

౧౫౬. ఓవదన్తస్స పాచిత్తియన్తి అత్థఙ్గతే సూరియే గరుధమ్మేహి వా అఞ్ఞేన వా ధమ్మేనేవ ఓవదన్తస్స సమ్మతస్సపి పాచిత్తియం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. అత్థఙ్గతసూరియతా, పరిపుణ్ణూపసమ్పన్నతా, ఓవదనన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

అత్థఙ్గతసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.