౫. సహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౯-౫౦. పఞ్చమే వికూజమానాతి నిత్థునన్తా. కాకచ్ఛమానాతి రోదన్తా. తత్రిదం వత్థునిదస్సనం వా. తేన ను ఖో పాతితన్తి పుచ్ఛావసేన కథితత్తా నత్థి ముసావాదో. కేచి పన ‘‘సన్దేహవసేన వచనం ముసా నామ న హోతి, తస్మా ఏవం వుత్త’’న్తి వదన్తి. సన్తికం అగన్త్వాతి ‘‘యం ఏతేసం న కప్పతి, తం తేసమ్పి న కప్పతీ’’తి అధిప్పాయేన అగన్త్వా.

౫౧. దిరత్తతిరత్తన్తి ఏత్థ వచనసిలిట్ఠతామత్తేన దిరత్త-గ్గహణం కతన్తి వేదితబ్బం. తిరత్తఞ్హి సహవాసే లబ్భమానే దిరత్తే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దిరత్తగ్గహణం విసుం న యోజేతి. తేనేవాహ ‘‘ఉత్తరిదిరత్తతిరత్తన్తి భగవా సామణేరానం సఙ్గహకరణత్థాయ తిరత్తపరిహారం అదాసీ’’తి. నిరన్తరం తిరత్తదస్సనత్థం వా దిరత్తగ్గహణం కతం. కేవలఞ్హి తిరత్తన్తి వుత్తే అఞ్ఞత్థ వాసేన అన్తరికమ్పి తిరత్తం గణ్హేయ్య, దిరత్తవిసిట్ఠం పన తిరత్తం వుచ్చమానం తేన అనన్తరికమేవ తిరత్తం దీపేతి. సయనం సేయ్యా, సయన్తి ఏత్థాతిపి సేయ్యాతి ఆహ ‘‘కాయప్పసారణసఙ్ఖాత’’న్తిఆది. తస్మాతి యస్మా ఉభయమ్పి పరిగ్గహితం, తస్మా. పఞ్చహి ఛదనేహీతి ఇట్ఠకసిలాసుధాతిణపణ్ణసఙ్ఖఆతేహి పఞ్చహి ఛదనేహి. వాచుగ్గతవసేనాతి పగుణవసేన. దియడ్ఢహత్థుబ్బేధో వడ్ఢకీహత్థేన గహేతబ్బో. ఏకూపచారోతి వళఞ్జనద్వారస్స ఏకత్తం సన్ధాయ వుత్తం. సతగబ్భం వా చతుస్సాలం ఏకూపచారం హోతీతి సమ్బన్ధో.

ఉపరిమతలేన సద్ధిం అసమ్బద్ధభిత్తికస్సాతి ఇదం తులాయ అబ్భన్తరే సయిత్వా పున తేనేవ సుసిరేన నిక్ఖమిత్వా భిత్తిఅన్తరేన హేట్ఠిమతలం పవిసితుం యోగ్గేపి ఉపరిమతలేన అసమ్బద్ధభిత్తికే సేనాసనే అనాపత్తియా వుత్తాయ తథా పవిసితుం అసక్కుణేయ్యే సమ్బద్ధభిత్తికే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సనత్థం వుత్తం, న పన సమ్బద్ధభిత్తికే ఆపత్తీతి దస్సనత్థం వుత్తం. హేట్ఠాపాసాదే సయితభిక్ఖుస్స అనాపత్తీతి ఇదమ్పి తాదిసే సేనాసనే హేట్ఠిమతలే సయితస్సేవ ఆపత్తిప్పసఙ్కా సియాతి తంనివారణత్థం వుత్తం, న పన ఉపరిమతలే సయితస్స ఆపత్తీతి దస్సనత్థం. నానూపచారేతి యత్థ బహి నిస్సేణిం కత్వా ఉపరిమతలం ఆరోహన్తి, తాదిసం సన్ధాయ వుత్తం. ఉపరిమతలేపి ఆకాసఙ్గణే నిపజ్జన్తస్స ఆపత్తియా అభావతో ‘‘ఛదనబ్భన్తరే’’తి వుత్తం.

సభాసఙ్ఖేపేనాతి సభాకారేన. అడ్ఢకుట్టకే సేనాసనేతి ఏత్థ ‘‘అడ్ఢకుట్టకం నామ యత్థ ఏకం పస్సం ముఞ్చిత్వా తీసు పస్సేసు భిత్తియో బద్ధా హోన్తి, యత్థ వా ఏకస్మిం పస్సే భిత్తిం ఉట్ఠాపేత్వా ఉభోసు పస్సేసు ఉపడ్ఢం ఉపడ్ఢం కత్వా భిత్తియో ఉట్ఠాపేన్తి, తాదిసం సేనాసన’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. గణ్ఠిపదే పన ‘‘అడ్ఢకుట్టకేతి ఛదనం అడ్ఢేన అసమ్పత్తకుట్టకే’’తి వుత్తం, తమ్పి నో న యుత్తం. ‘‘వాళసఙ్ఘాటో నామ థమ్భానం ఉపరి వాళరూపేహి కతసఙ్ఘాటో వుచ్చతీ’’తి వదన్తి. పరిక్ఖేపస్స బహిగతేతి ఏత్థ యస్మిం పస్సే పరిక్ఖేపో నత్థి, తత్థాపి పరిక్ఖేపారహప్పదేసతో బహిగతే అనాపత్తియేవాతి దట్ఠబ్బం. అపరిచ్ఛిన్నగబ్భూపచారేతి ఏత్థ మజ్ఝే వివటఙ్గణవన్తాసు పముఖమహాచతుస్సాలాసు యథా ఆకాసఙ్గణం అనోతరిత్వా పముఖేనేవ గన్త్వా సబ్బగబ్భే పవిసితుం న సక్కా హోతి, ఏవం ఏకేకగబ్భస్స ద్వీసు పస్సేసు కుట్టం నీహరిత్వా కతం పరిచ్ఛిన్నగబ్భూపచారం నామ, ఇదం పన తాదిసం న హోతీతి ‘‘అపరిచ్ఛిన్నగబ్భూపచారే’’తి వుత్తం. సబ్బగబ్భే పవిసన్తీతి గబ్భూపచారస్స అపరిచ్ఛిన్నత్తా ఆకాసఙ్గణం అనోతరిత్వా పముఖేనేవ గన్త్వా తం తం గబ్భం పవిసన్తి. అథ కుతో తస్స పరిక్ఖేపోయేవ సబ్బపరిచ్ఛన్నత్తాతి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘గబ్భపరిక్ఖేపోయేవ హిస్స పరిక్ఖేపో’’తి. ఇదఞ్చ సమన్తా గబ్భభిత్తియో సన్ధాయ వుత్తం. చతుస్సాలవసేన సన్నివిట్ఠేపి సేనాసనే గబ్భపముఖం విసుం అపరిక్ఖిత్తమ్పి సమన్తా ఠితగబ్భభిత్తీనం వసేన పరిక్ఖిత్తం నామ హోతి.

‘‘నను చ ‘అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తీ’తి అన్ధకట్ఠకథాయం అవిసేసేన వుత్తం, తస్మా చతుస్సాలవసేన సన్నివిట్ఠేపి సేనాసనే విసుం అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తియేవా’’తి యో వదేయ్య, తస్స వాదపరిమోచనత్థం ఇదం వుత్తం ‘‘యం పన…పే… పాటేక్కసన్నివేసా ఏకచ్ఛదనా గబ్భపాళియో సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తీతి యం వుత్తం, తం న చతుస్సాలవసేన సన్నివిట్ఠా గబ్భపాళియో సన్ధాయ వుత్తం, కిఞ్చరహి విసుం సన్నివిట్ఠం ఏకమేవ గబ్భపాళిం సన్ధాయ. తాదిసాయ హి గబ్భపాళియా అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తి, న చతుస్సాలవసేన సన్నివిట్ఠాయా’’తి. ఏకాయ చ గబ్భపాళియా తస్స తస్స గబ్భస్స ఉపచారం పరిచ్ఛిన్దిత్వా అన్తమసో ఉభోసు పస్సేసు ఖుద్దకభిత్తీనం ఉట్ఠాపనమత్తేనపి పముఖం పరిక్ఖిత్తం నామ హోతి, చతుస్సాలవసేన సన్నివిట్ఠాసు పన గబ్భపాళీసు ఉభోసు పస్సేసు గబ్భభిత్తీనం వసేనపి పముఖం పరిక్ఖిత్తం నామ హోతి. తస్మా యం ఇమినా లక్ఖణేన పరిక్ఖిత్తం పముఖం, తత్థ ఆపత్తి, ఇతరత్థ అనాపత్తీతి ఇదమేత్థ సన్నిట్ఠానం.

ఇదాని ‘‘అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తీ’’తి వత్వా తస్సేవ వచనస్స అధిప్పాయం పకాసేన్తేన యం వుత్తం ‘‘భూమియం వినా జగతియా పముఖం సన్ధాయ కథిత’’న్తి, తస్స అయుత్తతావిభావనత్థం ‘‘యఞ్చ తత్థా’’తిఆది ఆరద్ధం. భూమియం వినా జగతియా పముఖం సన్ధాయ కథితన్తి హి ఇమస్స వచనస్స అయమధిప్పాయో – ‘‘అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తీ’’తి యం వుత్తం, తం వినా వత్థుం భూమియం కతగేహస్స పముఖం సన్ధాయ కథితం. సచే పన ఉచ్చవత్థుకం పముఖం హోతి, పరిక్ఖిత్తసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతీతి. తేనేవాహ ‘‘దసహత్థుబ్బేధాపి హి జగతి పరిక్ఖేపసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతీ’’తి. హేట్ఠాపి ఇదమేవ మనసి సన్నిధాయ వుత్తం ‘‘ఉచ్చవత్థుకం చేపి హోతి, పముఖే సయితో గబ్భే సయితానం ఆపత్తిం న కరోతీ’’తి. తత్థాతి అన్ధకట్ఠకథాయం. జగతియా పమాణం వత్వాతి ‘‘సచే జగతియా ఓతరిత్వా భూమియం సయితో, జగతియా ఉపరి సయితం న పస్సతీ’’తి ఏవం జగతియా ఉబ్బేధేన పమాణం వత్వా. ఏకసాలాదీసు ఉజుకమేవ దీఘం కత్వా సన్నివేసితో పాసాదో ఏకసాలసన్నివేసో. ద్విసాలసన్నివేసాదయోపి వుత్తానుసారతో వేదితబ్బా. సాలప్పభేదదీపనమేవ చేత్థ హేట్ఠా వుత్తతో విసేసో.

మజ్ఝేపాకారం కరోన్తీతి ఏత్థాపి పరిక్ఖేపస్స హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన దియడ్ఢహత్థుబ్బేధత్తా దియడ్ఢహత్థం చేపి మజ్ఝే పాకారం కరోన్తి, నానూపచారమేవ హోతీతి వేదితబ్బం. న హి ఛిద్దేన గేహం ఏకూపచారం నామ హోతీతి ఏత్థ సచే ఉబ్బేధేన దియడ్ఢహత్థబ్భన్తరే మనుస్సానం సఞ్చారప్పహోనకం ఛిద్దం హోతి, తమ్పి ద్వారమేవాతి ఏకూపచారం హోతి. కిం పరిక్ఖేపోవిద్ధస్తోతి పముఖస్స పరిక్ఖేపం సన్ధాయ వదతి. సబ్బత్థ పఞ్చన్నంయేవ ఛదనానం ఆగతత్తా వదతి ‘‘పఞ్చన్నం అఞ్ఞతరేన ఛదనేన ఛన్నా’’తి.

౫౩. పాళియం ‘‘సేయ్యా నామ సబ్బచ్ఛన్నా సబ్బపరిచ్ఛన్నా యేభుయ్యేనచ్ఛన్నా యేభుయ్యేనపరిచ్ఛన్నా’’తి వదన్తేన యేభుయ్యేనచ్ఛన్నయేభుయ్యేనపరిచ్ఛన్నసేనాసనం పాచిత్తియస్స అవసానం వియ కత్వా దస్సితం, ‘‘ఉపడ్ఢచ్ఛన్నే ఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నే ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వదన్తేన చ ఉపడ్ఢచ్ఛన్నఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నసేనాసనం దుక్కటస్స ఆదిం కత్వా దస్సితం, ఉభిన్నమన్తరా కేన భవితబ్బం పాచిత్తియేన, ఉదాహు దుక్కటేనాతి? లోకవజ్జసిక్ఖాపదస్సేవ అనవసేసం కత్వా పఞ్ఞాపనతో ఇమస్స చ పణ్ణత్తివజ్జత్తా యేభుయ్యేనచ్ఛన్నయేభుయ్యేనపరిచ్ఛన్నస్స ఉపడ్ఢచ్ఛన్నఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నస్స చ అన్తరా పాచిత్తియం అనివారితమేవ, తస్మా వినయవినిచ్ఛయే చ గరుకేయేవ ఠాతబ్బత్తా అట్ఠకథాయమ్పి పాచిత్తియమేవ దస్సితం. సత్త పాచిత్తియానీతి పాళియం వుత్తపాచిత్తియం సామఞ్ఞతో ఏకత్తేన గహేత్వా వుత్తం. విసుం పన గయ్హమానే ‘‘సబ్బచ్ఛన్నే సబ్బపరిచ్ఛన్నే పాచిత్తియం, యేభుయ్యేనచ్ఛన్నే యేభుయ్యేనపరిచ్ఛన్నే పాచిత్తియ’’న్తి అట్ఠేవ పాచిత్తియాని హోన్తి.

సేనమ్బమణ్డపవణ్ణం హోతీతి సీహళదీపే కిర ఉచ్చవత్థుకో సబ్బచ్ఛన్నో సబ్బఅపరిచ్ఛన్నో ఏవంనామకో సన్నిపాతమణ్డపో అత్థి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. యది జగతిపరిక్ఖేపసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, ఉచ్చవత్థుకత్తా మణ్డపస్స సబ్బఅపరిచ్ఛన్నతా న యుజ్జతీతి ఆహ ‘‘ఇమినాపేతం వేదితబ్బ’’న్తిఆది. చూళకచ్ఛన్నాదీని చేత్థ ఏవం వేదితబ్బాని – యస్స చతూసు భాగేసు ఏకో ఛన్నో, సేసా అచ్ఛన్నా, ఇదం చూళకచ్ఛన్నం. యస్స తీసు భాగేసు ద్వే ఛన్నా, ఏకో అచ్ఛన్నో, ఇదం యేభుయ్యేనచ్ఛన్నం. యస్స ద్వీసు భాగేసు ఏకో ఛన్నో, ఏకో అచ్ఛన్నో, ఇదం ఉపడ్ఢచ్ఛన్నం నామ సేనాసనం. చూళకపరిచ్ఛన్నాదీనిపి ఇమినావ నయేన వేదితబ్బాని. సేసం ఉత్తానమేవ. పాచిత్తియవత్థుకసేనాసనం, తత్థ తత్థ అనుపసమ్పన్నేన సహ నిపజ్జనం, చతుత్థదివసే సూరియత్థఙ్గమనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.

సహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.