౧. ముసావాదవగ్గో

౧. ముసావాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧. ముసావాదవగ్గస్స పఠమసిక్ఖాపదే ఖుద్దకానన్తి ఏత్థ ‘‘ఖుద్దక-సద్దో బహు-సద్దపరియాయో. బహుభావతో ఇమాని ఖుద్దకాని నామ జాతానీ’’తి వదన్తి. తత్థాతి తేసు నవసు వగ్గేసు, తేసు వా ఖుద్దకేసు. కారణేన కారణన్తరపటిచ్ఛాదనమేవ విభావేతుం ‘‘రూపం అనిచ్చ’’న్తిఆదిమాహ. రూపం అనిచ్చన్తి పటిజానిత్వా తత్థ కారణం వదన్తో ‘‘జానితబ్బతో’’తి ఆహ. ‘‘యది ఏవం నిబ్బానస్సపి అనిచ్చతా ఆపజ్జతీ’’తి పరేన వుత్తో తం కారణం పటిచ్ఛాదేతుం పున ‘‘జాతిధమ్మతో’’తి అఞ్ఞం కారణం వదతి.

‘‘సమ్పజానం ముసా భాసతీ’’తి వత్తబ్బే సమ్పజాన ముసా భాసతీతి అనునాసికలోపేన నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘జానన్తో ముసా భాసతీ’’తి.

౨. జానిత్వా జానన్తస్స చ ముసా భణనేతి పుబ్బభాగేపి జానిత్వా వచనక్ఖణేపి జానన్తస్స ముసా భణనే. భణనఞ్చ నామ ఇధ అభూతస్స వా భూతతం భూతస్స వా అభూతతం కత్వా కాయేన వా వాచాయ వా విఞ్ఞాపనపయోగో. సమ్పజానముసావాదేతి చ నిమిత్తత్థే భుమ్మవచనం, తస్మా యో సమ్పజాన ముసా వదతి, తస్స తంనిమిత్తం తంహేతు తప్పచ్చయా పాచిత్తియం హోతీతి ఏవమేత్థ అఞ్ఞేసు చ ఈదిసేసు అత్థో వేదితబ్బో.

౩. విసంవాదేన్తి ఏతేనాతి విసంవాదనం, వఞ్చనాధిప్పాయవసప్పవత్తం చిత్తం. తేనాహ ‘‘విసంవాదనచిత్తం పురతో కత్వా వదన్తస్సా’’తి. వదతి ఏతాయాతి వాచా, వచనసముట్ఠాపికా చేతనా. తేనాహ ‘‘మిచ్ఛావాచా…పే… చేతనా’’తి. పభేదగతా వాచాతి అనేకభేదభిన్నా. ఏవం పఠమపదేన సుద్ధచేతనా…పే… కథితాతి వేదితబ్బాతి ఇమినా ఇమం దీపేతి – సుద్ధచేతనా వా సుద్ధసద్దో వా సుద్ధవిఞ్ఞత్తి వా ముసావాదో నామ న హోతి, విఞ్ఞత్తియా సద్దేన చ సహితా తంసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదోతి. చక్ఖువసేన అగ్గహితారమ్మణన్తి చక్ఖుసన్నిస్సితేన విఞ్ఞాణేన అగ్గహితమారమ్మణం. ఘానాదీనం తిణ్ణం ఇన్ద్రియానం సమ్పత్తవిసయగ్గాహకత్తా వుత్తం ‘‘తీహి ఇన్ద్రియేహి ఏకాబద్ధం వియ కత్వా’’తి. ‘‘ధనునా విజ్ఝతీ’’తిఆదీసు వియ ‘‘చక్ఖునా దిట్ఠ’’న్తి అయం వోహారో లోకే పాకటోతి ఆహ ‘‘ఓళారికేనేవ నయేనా’’తి.

౧౧. అవీమంసిత్వాతి అనుపపరిక్ఖిత్వా. అనుపధారేత్వాతి అవినిచ్ఛినిత్వా. జళత్తాతి అఞ్ఞాణతాయ. దారుసకటం యోజేత్వా గతోతి దారుసకటం యోజేత్వా తత్థ నిసీదిత్వా గతోతి అధిప్పాయో. గతో భవిస్సతీతి తథేవ సన్నిట్ఠానం కత్వా వుత్తత్తా ముసావాదో జాతో. కేచి పన ‘‘కేళిం కురుమానోతి వుత్తత్తా ఏవం వదన్తో దుబ్భాసితం ఆపజ్జతీ’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. జాతిఆదీహియేవ హి దసహి అక్కోసవత్థూహి దవకమ్యతాయ వదన్తస్స దుబ్భాసితం వుత్తం. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘హీనుక్కట్ఠేహి ఉక్కట్ఠం, హీనం వా జాతిఆదిహి;

ఉజుం వాఞ్ఞాపదేసేన, వదే దుబ్భాసితం దవా’’తి.

చిత్తేన థోకతరభావంయేవ అగ్గహేత్వా బహుభావంయేవ గహేత్వా వుత్తత్తా ‘‘గామో ఏకతేలో’’తిఆదినాపి ముసావాదో జాతో. చారేసున్తి ఉపనేసుం. విసంవాదనపురేక్ఖారతా, విసంవాదనచిత్తేన యమత్థం వత్తుకామో, తస్స పుగ్గలస్స విఞ్ఞాపనపయోగో చాతి ఇమానేత్థ ద్వే అఙ్గాని. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మారోచనత్థం ముసా భణన్తస్స పారాజికం, అమూలకేన పారాజికేన అనుద్ధంసనత్థం సఙ్ఘాదిసేసో, సఙ్ఘాదిసేసేన అనుద్ధంసనత్థం పాచిత్తియం, ఆచారవిపత్తియా దుక్కటం, ‘‘యో తే విహారే వసతీ’’తిఆదిపరియాయేన ఉత్తరిమనుస్సధమ్మారోచనత్థం పటివిజానన్తస్స ముసా భణితే థుల్లచ్చయం, అప్పటివిజానన్తస్స దుక్కటం, కేవలం ముసా భణన్తస్స ఇధ పాచిత్తియం వుత్తం.

ముసావాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఓమసవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౨. దుతియే కణ్ణకటుకతాయ అమనాపం వదన్తా కణ్ణేసు విజ్ఝన్తా వియ హోన్తీతి ఆహ ‘‘ఓమసన్తీతి ఓవిజ్ఝన్తీ’’తి. పధంసేన్తీతి అభిభవన్తి.

౧౩. బోధిసత్తో తేన సమయేన హోతీతి తేన సమయేన బోధిసత్తో నన్దివిసాలో నామ అహోసీతి అత్థో. అతీతత్థే వత్తమానవచనం, కిరియాకాలవచనిచ్ఛాయ వా వత్తమానప్పయోగో సద్దన్తరసన్నిధానేన భూతతావగమో సియాతి. పచ్చేసీతి ‘‘అమనాపం ఇద’’న్తి అఞ్ఞాసి. హేట్ఠారుక్ఖే దత్వాతి ఉపత్థమ్భకే దత్వా. పుబ్బే పతిట్ఠితారప్పదేసం పున అరే పత్తేతి పుబ్బే ఉజుకం హేట్ఠాముఖం పతిట్ఠితఅరస్స భూమిప్పదేసం పున తస్మింయేవ అరే పరివత్తేత్వా హేట్ఠాముఖభావేన సమ్పత్తే, పఠమం భూమియం పతిట్ఠితనేమిప్పదేసే పరివత్తేత్వా పున భూమియం పతిట్ఠితేతి వుత్తం హోతి. సిథిలకరణన్తి సిథిలకిరియా.

౧౫. పుబ్బేతి అట్ఠుప్పత్తియం. తచ్ఛకకమ్మన్తి వడ్ఢకీకమ్మం. కోట్టకకమ్మన్తి వా పాసాణకోట్టకకమ్మం. హత్థముద్దాగణనాతి అఙ్గులిసఙ్కోచేనేవ గణనా. పాదసికమిలక్ఖకాదయో వియ నవన్తవసేన గణనా అచ్ఛిద్దకగణనా. ఆది-సద్దేన సఙ్కలనపటుప్పాదనవోక్లనభాగహారాదివసేన పవత్తా పిణ్డగణనా గహితా. యస్స సా పగుణా హోతి, సో రుక్ఖమ్పి దిస్వా ‘‘ఏత్తకాని ఏత్థ పణ్ణానీ’’తి జానాతి. యభ మేథునేతి వచనతో య-కార భ-కారే ఏకతో యోజితే అసద్ధమ్మవచనం హోతి.

౧౬-౨౬. ఆపత్తియా కారేతబ్బోతి పాచిత్తియేన కారేతబ్బో ఉపసగ్గాదిమత్తవిసిట్ఠానం అతిచణ్డాలాదిపదానం పాళియం ఆగతేసుయేవ సఙ్గహితత్తా. చోరోసీతిఆదీనం పన కేనచి పరియాయేన పాళియం అనాగతత్తా దుక్కటం వుత్తం. హసాధిప్పాయతాతి పురిమపదస్స అత్థవివరణం. పాళియం అవుత్తేపి ‘‘జాతిఆదీహి అక్కోసవత్థూహి పరమ్ముఖా అక్కోసన్తస్స వత్థూనం అనఞ్ఞభావతో యథా దుక్కటం, తథా దవకమ్యతాయ పరమ్ముఖా వదన్తస్సపి దుబ్భాసితమేవా’’తి ఆచరియా వదన్తి. సబ్బసత్తాతి ఏత్థ వచనత్థవిజాననపకతికా తిరచ్ఛానగతాపి గహేతబ్బా.

౩౫. అనుసాసనిపురేక్ఖారతాయ ఠత్వా వదన్తస్స చిత్తస్స లహుపరివత్తిభావతో అన్తరా కోపే ఉప్పన్నేపి అనాపత్తి. యం అక్కోసతి, తస్స ఉపసమ్పన్నతా, అనఞ్ఞాపదేసేన జాతిఆదీహి అక్కోసనం, ‘‘మం అక్కోసతీ’’తి జాననా, అత్థపురేక్ఖారతాదీనం అభావతాతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

ఓమసవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౬. తతియే భణ్డనం జాతం ఏతేసన్తి భణ్డనజాతా. సమ్మన్తనన్తి రహో సంసన్దనం. హత్థపరామాసాదివసేన మత్థకం పత్తో కలహో జాతో ఏతేసన్తి కలహజాతా. అనాపత్తిగామికం విరుద్ధవాదభూతం వివాదం ఆపన్నాతి వివాదాపన్నా. విగ్గహసంవత్తనికా కథా విగ్గాహికకథా. పిసతీతి పిసుణా, వాచా, సమగ్గే సత్తే అవయవభూతే వగ్గే భిన్నే కరోతీతి అత్థో. పిసుణా ఏవ పేసుఞ్ఞం. తాయ వాచాయ వా సమన్నాగతో పిసుణో, తస్స కమ్మం పేసుఞ్ఞం. పియభావస్స సుఞ్ఞకరణవాచన్తి ఇమినా పన ‘‘పియసుఞ్ఞకరణతో పిసుణా’’తి నిరుత్తినయేన అత్థం వదతి.

ఇధాపి ‘‘దసహాకారేహి పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతీ’’తి వచనతో దసవిధఅక్కోసవత్థువసేనేవ పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరన్తస్స పాచిత్తియం. పాళిముత్తకానం చోరోతిఆదీనం వసేన పన దుక్కటమేవాతి వేదితబ్బం. ‘‘అనక్కోసవత్థుభూతం పన పేసుఞ్ఞకరం తస్స కిరియం వచనం వా పియకమ్యతాయ ఉపసంహరన్తస్స కిఞ్చాపి ఇమినా సిక్ఖాపదేన ఆపత్తి న దిస్సతి, తథాపి దుక్కటేనేత్థ భవితబ్బ’’న్తి వదన్తి. జాతిఆదీహి అనఞ్ఞాపదేసేన అక్కోసన్తస్స భిక్ఖునో సుత్వా భిక్ఖుస్స ఉపసంహరణం, పియకమ్యతాభేదాధిప్పాయేసు అఞ్ఞతరతా, తస్స విజాననాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.

పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పదసోధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౫. చతుత్థే ఏకతోతి అనుపసమ్పన్నేన సద్ధిం. పురిమబ్యఞ్జనేన సదిసం పచ్ఛాబ్యఞ్జనన్తి ‘‘రూపం అనిచ్చ’’న్తి ఏత్థ అనిచ్చ-సద్దేన సదిసం ‘‘వేదనా అనిచ్చా’’తి ఏత్థ అనిచ్చ-సద్దం వదతి. అక్ఖరసమూహోతి అవిభత్తికో అక్ఖరసమూహో. అక్ఖరానుబ్యఞ్జనసమూహో పదన్తి విభత్తిఅన్తం పదమాహ. విభత్తిఅన్తమేవ పదం గహేత్వా ‘‘పఠమపదం పదమేవ, దుతియం అనుపద’’న్తి వుత్తం.

ఏకం పదన్తి గాథాపదం సన్ధాయ వదతి. పదగణనాయాతి గాథాపదగణనాయ. అపాపుణిత్వాతి సద్ధిం అకథేత్వా. రున్తి ఓపాతేతీతి ఏత్థ అనునాసికో ఆగమవసేన వుత్తో, సంయోగపుబ్బస్స రస్సత్తం కతన్తి వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘రూ-కారమత్తమేవా’’తి. ఏత్థ చ ‘‘రూపం అనిచ్చన్తి భణ సామణేరా’’తి వుచ్చమానో సచే రూ-కారం అవత్వా రు-ఇతి రస్సం కత్వా వదతి, అఞ్ఞం భణితం నామ హోతి, తస్మా అనాపత్తి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘వేదనా అనిచ్చా’’తి ఏత్థాపి అనిచ్చ-సద్దమత్తేనేవ ఆపత్తి హోతీతి వేదితబ్బం. ఏస నయోతి ఏకమేవక్ఖరం వత్వా ఠానం. ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి వుచ్చమానో హి మ-కారమత్తమేవ వత్వా తిట్ఠతి. ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదిసుత్తం భణాపియమానో ఏ-కారం వత్వా తిట్ఠతి చే, అన్వక్ఖరేన పాచిత్తియం, అపరిపుణ్ణపదం వత్వా ఠితే అనుబ్యఞ్జనేన. పదేసు ఏకం పఠమపదం విరజ్ఝతి, దుతియేన అనుపదేన పాచిత్తియం.

అనఙ్గణసుత్తం (మ. ని. ౧.౫౭ ఆదయో) సమ్మాదిట్ఠిసుత్తం (మ. ని. ౧.౮౯ ఆదయో) మహావేదల్లఞ్చ (మ. ని. ౧.౪౪౯ ఆదయో) ధమ్మసేనాపతినా భాసితం, అనుమానసుత్తం (మ. ని. ౧.౧౮౧ ఆదయో) మహామోగ్గల్లానత్థేరేన, చూళవేదల్లసుత్తం (మ. ని. ౧.౪౬౦ ఆదయో) ధమ్మదిన్నాయ థేరియా భాసితం. పచ్చేకబుద్ధభాసితమ్పి బుద్ధభాసితేయేవ సఙ్గహం గచ్ఛతి. అట్ఠకథానిస్సితోతి పుబ్బే మగధభాసాయ వుత్తం ధమ్మసఙ్గహారుళ్హం అట్ఠకథం సన్ధాయ వదతి. ఇదానిపి ‘‘యథాపి దీపికో నామ, నిలీయిత్వా గణ్హతే మిగే’’తి (మి. ప. ౬.౧.౫) ఏవమాదికం సఙ్గహారుళ్హం అట్ఠకథావచనం గహేతబ్బన్తి వదన్తి. పాళినిస్సితోతి ‘‘మక్కటీ వజ్జిపుత్తా చా’’తిఏవమాదినా (పారా. ౬౬) పాళియంయేవ ఆగతో. వివట్టూపనిస్సితన్తి నిబ్బానుపనిస్సితం. వివట్టనిస్సితం పన సామఞ్ఞతో గహేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది. థేరస్సాతి నాగసేనత్థేరస్స. మగ్గకథాదీని పకరణాని. ‘‘అక్ఖరేన వాచేతి, అక్ఖరక్ఖరే ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి వత్తబ్బే ‘‘అక్ఖరాయ వాచేతి, అక్ఖరక్ఖరాయ ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి పాళియం వుత్తం.

౪౮. అనుపసమ్పన్నేన సద్ధిం గణ్హన్తస్స అనాపత్తీతి అనుపసమ్పన్నేన సహ నిసీదిత్వా ఉద్దేసం గణ్హన్తస్స అనాపత్తి వుత్తా. దహరభిక్ఖు నిసిన్నో…పే… భణతో అనాపత్తీతి ఏత్థ ద్వీసుపి ఠితేసు నిసిన్నేసు వా ఉపసమ్పన్నస్స భణామీతి భణన్తస్స అనాపత్తియేవ. ఉపచారం ముఞ్చిత్వాతి పరిసపరియన్తతో ద్వాదసహత్థం ముఞ్చిత్వా. ‘‘నిసిన్నే వాచేమీ’’తి భణన్తస్సపి ఉపచారం ముఞ్చిత్వా నిసిన్నత్తా అనాపత్తి. సచే పన దూరే నిసిన్నమ్పి వాచేమీతి విసుం సల్లక్ఖేత్వా భణతి, ఆపత్తియేవ. ఏకో పాదో న ఆగచ్ఛతీతి పుబ్బే పగుణోయేవ పచ్ఛా అసరన్తస్స న ఆగచ్ఛతి, తం ‘‘ఏవం భణాహీ’’తి ఏకతో భణన్తస్స అనాపత్తి. ఓపాతేతీతి సద్ధిం కథేతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. అనుపసమ్పన్నతా, వుత్తలక్ఖణధమ్మం పదసో వాచనతా, ఏకతో భణనఞ్చాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.

పదసోధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౯-౫౦. పఞ్చమే వికూజమానాతి నిత్థునన్తా. కాకచ్ఛమానాతి రోదన్తా. తత్రిదం వత్థునిదస్సనం వా. తేన ను ఖో పాతితన్తి పుచ్ఛావసేన కథితత్తా నత్థి ముసావాదో. కేచి పన ‘‘సన్దేహవసేన వచనం ముసా నామ న హోతి, తస్మా ఏవం వుత్త’’న్తి వదన్తి. సన్తికం అగన్త్వాతి ‘‘యం ఏతేసం న కప్పతి, తం తేసమ్పి న కప్పతీ’’తి అధిప్పాయేన అగన్త్వా.

౫౧. దిరత్తతిరత్తన్తి ఏత్థ వచనసిలిట్ఠతామత్తేన దిరత్త-గ్గహణం కతన్తి వేదితబ్బం. తిరత్తఞ్హి సహవాసే లబ్భమానే దిరత్తే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దిరత్తగ్గహణం విసుం న యోజేతి. తేనేవాహ ‘‘ఉత్తరిదిరత్తతిరత్తన్తి భగవా సామణేరానం సఙ్గహకరణత్థాయ తిరత్తపరిహారం అదాసీ’’తి. నిరన్తరం తిరత్తదస్సనత్థం వా దిరత్తగ్గహణం కతం. కేవలఞ్హి తిరత్తన్తి వుత్తే అఞ్ఞత్థ వాసేన అన్తరికమ్పి తిరత్తం గణ్హేయ్య, దిరత్తవిసిట్ఠం పన తిరత్తం వుచ్చమానం తేన అనన్తరికమేవ తిరత్తం దీపేతి. సయనం సేయ్యా, సయన్తి ఏత్థాతిపి సేయ్యాతి ఆహ ‘‘కాయప్పసారణసఙ్ఖాత’’న్తిఆది. తస్మాతి యస్మా ఉభయమ్పి పరిగ్గహితం, తస్మా. పఞ్చహి ఛదనేహీతి ఇట్ఠకసిలాసుధాతిణపణ్ణసఙ్ఖఆతేహి పఞ్చహి ఛదనేహి. వాచుగ్గతవసేనాతి పగుణవసేన. దియడ్ఢహత్థుబ్బేధో వడ్ఢకీహత్థేన గహేతబ్బో. ఏకూపచారోతి వళఞ్జనద్వారస్స ఏకత్తం సన్ధాయ వుత్తం. సతగబ్భం వా చతుస్సాలం ఏకూపచారం హోతీతి సమ్బన్ధో.

ఉపరిమతలేన సద్ధిం అసమ్బద్ధభిత్తికస్సాతి ఇదం తులాయ అబ్భన్తరే సయిత్వా పున తేనేవ సుసిరేన నిక్ఖమిత్వా భిత్తిఅన్తరేన హేట్ఠిమతలం పవిసితుం యోగ్గేపి ఉపరిమతలేన అసమ్బద్ధభిత్తికే సేనాసనే అనాపత్తియా వుత్తాయ తథా పవిసితుం అసక్కుణేయ్యే సమ్బద్ధభిత్తికే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సనత్థం వుత్తం, న పన సమ్బద్ధభిత్తికే ఆపత్తీతి దస్సనత్థం వుత్తం. హేట్ఠాపాసాదే సయితభిక్ఖుస్స అనాపత్తీతి ఇదమ్పి తాదిసే సేనాసనే హేట్ఠిమతలే సయితస్సేవ ఆపత్తిప్పసఙ్కా సియాతి తంనివారణత్థం వుత్తం, న పన ఉపరిమతలే సయితస్స ఆపత్తీతి దస్సనత్థం. నానూపచారేతి యత్థ బహి నిస్సేణిం కత్వా ఉపరిమతలం ఆరోహన్తి, తాదిసం సన్ధాయ వుత్తం. ఉపరిమతలేపి ఆకాసఙ్గణే నిపజ్జన్తస్స ఆపత్తియా అభావతో ‘‘ఛదనబ్భన్తరే’’తి వుత్తం.

సభాసఙ్ఖేపేనాతి సభాకారేన. అడ్ఢకుట్టకే సేనాసనేతి ఏత్థ ‘‘అడ్ఢకుట్టకం నామ యత్థ ఏకం పస్సం ముఞ్చిత్వా తీసు పస్సేసు భిత్తియో బద్ధా హోన్తి, యత్థ వా ఏకస్మిం పస్సే భిత్తిం ఉట్ఠాపేత్వా ఉభోసు పస్సేసు ఉపడ్ఢం ఉపడ్ఢం కత్వా భిత్తియో ఉట్ఠాపేన్తి, తాదిసం సేనాసన’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. గణ్ఠిపదే పన ‘‘అడ్ఢకుట్టకేతి ఛదనం అడ్ఢేన అసమ్పత్తకుట్టకే’’తి వుత్తం, తమ్పి నో న యుత్తం. ‘‘వాళసఙ్ఘాటో నామ థమ్భానం ఉపరి వాళరూపేహి కతసఙ్ఘాటో వుచ్చతీ’’తి వదన్తి. పరిక్ఖేపస్స బహిగతేతి ఏత్థ యస్మిం పస్సే పరిక్ఖేపో నత్థి, తత్థాపి పరిక్ఖేపారహప్పదేసతో బహిగతే అనాపత్తియేవాతి దట్ఠబ్బం. అపరిచ్ఛిన్నగబ్భూపచారేతి ఏత్థ మజ్ఝే వివటఙ్గణవన్తాసు పముఖమహాచతుస్సాలాసు యథా ఆకాసఙ్గణం అనోతరిత్వా పముఖేనేవ గన్త్వా సబ్బగబ్భే పవిసితుం న సక్కా హోతి, ఏవం ఏకేకగబ్భస్స ద్వీసు పస్సేసు కుట్టం నీహరిత్వా కతం పరిచ్ఛిన్నగబ్భూపచారం నామ, ఇదం పన తాదిసం న హోతీతి ‘‘అపరిచ్ఛిన్నగబ్భూపచారే’’తి వుత్తం. సబ్బగబ్భే పవిసన్తీతి గబ్భూపచారస్స అపరిచ్ఛిన్నత్తా ఆకాసఙ్గణం అనోతరిత్వా పముఖేనేవ గన్త్వా తం తం గబ్భం పవిసన్తి. అథ కుతో తస్స పరిక్ఖేపోయేవ సబ్బపరిచ్ఛన్నత్తాతి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘గబ్భపరిక్ఖేపోయేవ హిస్స పరిక్ఖేపో’’తి. ఇదఞ్చ సమన్తా గబ్భభిత్తియో సన్ధాయ వుత్తం. చతుస్సాలవసేన సన్నివిట్ఠేపి సేనాసనే గబ్భపముఖం విసుం అపరిక్ఖిత్తమ్పి సమన్తా ఠితగబ్భభిత్తీనం వసేన పరిక్ఖిత్తం నామ హోతి.

‘‘నను చ ‘అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తీ’తి అన్ధకట్ఠకథాయం అవిసేసేన వుత్తం, తస్మా చతుస్సాలవసేన సన్నివిట్ఠేపి సేనాసనే విసుం అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తియేవా’’తి యో వదేయ్య, తస్స వాదపరిమోచనత్థం ఇదం వుత్తం ‘‘యం పన…పే… పాటేక్కసన్నివేసా ఏకచ్ఛదనా గబ్భపాళియో సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తీతి యం వుత్తం, తం న చతుస్సాలవసేన సన్నివిట్ఠా గబ్భపాళియో సన్ధాయ వుత్తం, కిఞ్చరహి విసుం సన్నివిట్ఠం ఏకమేవ గబ్భపాళిం సన్ధాయ. తాదిసాయ హి గబ్భపాళియా అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తి, న చతుస్సాలవసేన సన్నివిట్ఠాయా’’తి. ఏకాయ చ గబ్భపాళియా తస్స తస్స గబ్భస్స ఉపచారం పరిచ్ఛిన్దిత్వా అన్తమసో ఉభోసు పస్సేసు ఖుద్దకభిత్తీనం ఉట్ఠాపనమత్తేనపి పముఖం పరిక్ఖిత్తం నామ హోతి, చతుస్సాలవసేన సన్నివిట్ఠాసు పన గబ్భపాళీసు ఉభోసు పస్సేసు గబ్భభిత్తీనం వసేనపి పముఖం పరిక్ఖిత్తం నామ హోతి. తస్మా యం ఇమినా లక్ఖణేన పరిక్ఖిత్తం పముఖం, తత్థ ఆపత్తి, ఇతరత్థ అనాపత్తీతి ఇదమేత్థ సన్నిట్ఠానం.

ఇదాని ‘‘అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తీ’’తి వత్వా తస్సేవ వచనస్స అధిప్పాయం పకాసేన్తేన యం వుత్తం ‘‘భూమియం వినా జగతియా పముఖం సన్ధాయ కథిత’’న్తి, తస్స అయుత్తతావిభావనత్థం ‘‘యఞ్చ తత్థా’’తిఆది ఆరద్ధం. భూమియం వినా జగతియా పముఖం సన్ధాయ కథితన్తి హి ఇమస్స వచనస్స అయమధిప్పాయో – ‘‘అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తీ’’తి యం వుత్తం, తం వినా వత్థుం భూమియం కతగేహస్స పముఖం సన్ధాయ కథితం. సచే పన ఉచ్చవత్థుకం పముఖం హోతి, పరిక్ఖిత్తసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతీతి. తేనేవాహ ‘‘దసహత్థుబ్బేధాపి హి జగతి పరిక్ఖేపసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతీ’’తి. హేట్ఠాపి ఇదమేవ మనసి సన్నిధాయ వుత్తం ‘‘ఉచ్చవత్థుకం చేపి హోతి, పముఖే సయితో గబ్భే సయితానం ఆపత్తిం న కరోతీ’’తి. తత్థాతి అన్ధకట్ఠకథాయం. జగతియా పమాణం వత్వాతి ‘‘సచే జగతియా ఓతరిత్వా భూమియం సయితో, జగతియా ఉపరి సయితం న పస్సతీ’’తి ఏవం జగతియా ఉబ్బేధేన పమాణం వత్వా. ఏకసాలాదీసు ఉజుకమేవ దీఘం కత్వా సన్నివేసితో పాసాదో ఏకసాలసన్నివేసో. ద్విసాలసన్నివేసాదయోపి వుత్తానుసారతో వేదితబ్బా. సాలప్పభేదదీపనమేవ చేత్థ హేట్ఠా వుత్తతో విసేసో.

మజ్ఝేపాకారం కరోన్తీతి ఏత్థాపి పరిక్ఖేపస్స హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన దియడ్ఢహత్థుబ్బేధత్తా దియడ్ఢహత్థం చేపి మజ్ఝే పాకారం కరోన్తి, నానూపచారమేవ హోతీతి వేదితబ్బం. న హి ఛిద్దేన గేహం ఏకూపచారం నామ హోతీతి ఏత్థ సచే ఉబ్బేధేన దియడ్ఢహత్థబ్భన్తరే మనుస్సానం సఞ్చారప్పహోనకం ఛిద్దం హోతి, తమ్పి ద్వారమేవాతి ఏకూపచారం హోతి. కిం పరిక్ఖేపోవిద్ధస్తోతి పముఖస్స పరిక్ఖేపం సన్ధాయ వదతి. సబ్బత్థ పఞ్చన్నంయేవ ఛదనానం ఆగతత్తా వదతి ‘‘పఞ్చన్నం అఞ్ఞతరేన ఛదనేన ఛన్నా’’తి.

౫౩. పాళియం ‘‘సేయ్యా నామ సబ్బచ్ఛన్నా సబ్బపరిచ్ఛన్నా యేభుయ్యేనచ్ఛన్నా యేభుయ్యేనపరిచ్ఛన్నా’’తి వదన్తేన యేభుయ్యేనచ్ఛన్నయేభుయ్యేనపరిచ్ఛన్నసేనాసనం పాచిత్తియస్స అవసానం వియ కత్వా దస్సితం, ‘‘ఉపడ్ఢచ్ఛన్నే ఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నే ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వదన్తేన చ ఉపడ్ఢచ్ఛన్నఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నసేనాసనం దుక్కటస్స ఆదిం కత్వా దస్సితం, ఉభిన్నమన్తరా కేన భవితబ్బం పాచిత్తియేన, ఉదాహు దుక్కటేనాతి? లోకవజ్జసిక్ఖాపదస్సేవ అనవసేసం కత్వా పఞ్ఞాపనతో ఇమస్స చ పణ్ణత్తివజ్జత్తా యేభుయ్యేనచ్ఛన్నయేభుయ్యేనపరిచ్ఛన్నస్స ఉపడ్ఢచ్ఛన్నఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నస్స చ అన్తరా పాచిత్తియం అనివారితమేవ, తస్మా వినయవినిచ్ఛయే చ గరుకేయేవ ఠాతబ్బత్తా అట్ఠకథాయమ్పి పాచిత్తియమేవ దస్సితం. సత్త పాచిత్తియానీతి పాళియం వుత్తపాచిత్తియం సామఞ్ఞతో ఏకత్తేన గహేత్వా వుత్తం. విసుం పన గయ్హమానే ‘‘సబ్బచ్ఛన్నే సబ్బపరిచ్ఛన్నే పాచిత్తియం, యేభుయ్యేనచ్ఛన్నే యేభుయ్యేనపరిచ్ఛన్నే పాచిత్తియ’’న్తి అట్ఠేవ పాచిత్తియాని హోన్తి.

సేనమ్బమణ్డపవణ్ణం హోతీతి సీహళదీపే కిర ఉచ్చవత్థుకో సబ్బచ్ఛన్నో సబ్బఅపరిచ్ఛన్నో ఏవంనామకో సన్నిపాతమణ్డపో అత్థి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. యది జగతిపరిక్ఖేపసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, ఉచ్చవత్థుకత్తా మణ్డపస్స సబ్బఅపరిచ్ఛన్నతా న యుజ్జతీతి ఆహ ‘‘ఇమినాపేతం వేదితబ్బ’’న్తిఆది. చూళకచ్ఛన్నాదీని చేత్థ ఏవం వేదితబ్బాని – యస్స చతూసు భాగేసు ఏకో ఛన్నో, సేసా అచ్ఛన్నా, ఇదం చూళకచ్ఛన్నం. యస్స తీసు భాగేసు ద్వే ఛన్నా, ఏకో అచ్ఛన్నో, ఇదం యేభుయ్యేనచ్ఛన్నం. యస్స ద్వీసు భాగేసు ఏకో ఛన్నో, ఏకో అచ్ఛన్నో, ఇదం ఉపడ్ఢచ్ఛన్నం నామ సేనాసనం. చూళకపరిచ్ఛన్నాదీనిపి ఇమినావ నయేన వేదితబ్బాని. సేసం ఉత్తానమేవ. పాచిత్తియవత్థుకసేనాసనం, తత్థ తత్థ అనుపసమ్పన్నేన సహ నిపజ్జనం, చతుత్థదివసే సూరియత్థఙ్గమనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.

సహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౫. ఛట్ఠే ‘‘పఠమసిక్ఖాపదే ‘భిక్ఖుం ఠపేత్వా అవసేసో అనుపసమ్పన్నో నామా’తి వుత్తత్తా ‘మాతుగామోపి అనుపసమ్పన్నగ్గహణేన గహితోయేవా’తి చతుత్థదివసే మాతుగామేన సద్ధిం సయన్తస్స ద్వీహి సిక్ఖాపదేహి ద్వే పాచిత్తియాని హోన్తీ’’తి వదన్తి. గణ్ఠిపదేసు పన తీసుపి ‘‘ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే మాతుగామస్స విసుం వుచ్చమానత్తా పఠమసిక్ఖాపదే ‘భిక్ఖుం ఠపేత్వా అవసేసో అనుపసమ్పన్నో నామా’తి పురిసస్సేవ గహణం అనుచ్ఛవిక’’న్తి వుత్తం, తదేవ చ యుత్తతరం.

యఞ్చ ఇధ ‘‘పఠమదివసేపీతి పి-సద్దేన చతుత్థదివసేపీతి వుత్తం హోతీ’’తి కారణం వదన్తి, తమ్పి అకారణం పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థోయేవాతి నియమాభావతో అవధారణత్థస్స చ సమ్భవతో. సమ్భావనే వా పి-సద్దో దట్ఠబ్బో. తేన ఇధ పఠమదివసేపి తావ ఆపత్తి, దుతియాదిదివసే కిమేవ వత్తబ్బన్తి ఇమమత్థం దీపేతి. సమ్పిణ్డనత్థేపి పి-సద్దే గయ్హమానే ఇమినావ సిక్ఖాపదేన ఆపజ్జితబ్బాపత్తియా అఞ్ఞస్మిమ్పి దివసే ఆపజ్జనం దీపేతి, న పఠమసిక్ఖాపదేన ఆపజ్జితబ్బాపత్తియాతి అకారణమేవ తన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘మతిత్థీ పారాజికవత్థుభూతాపి అనుపాదిన్నపక్ఖే ఠితత్తా సహసేయ్యాపత్తిం న జనేతీ’’తి వదన్తి. ‘‘అత్థఙ్గతే సూరియే మాతుగామే నిపన్నే భిక్ఖు నిపజ్జతీ’’తి వచనతో దివా సయన్తస్స సహసేయ్యాపత్తి న హోతియేవాతి దట్ఠబ్బం. పాచిత్తియవత్థుకసేనాసనం, తత్థ మాతుగామేన సహ నిపజ్జనం, సూరియత్థఙ్గమనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.

దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౦-౬౪. సత్తమే ఘరం నయతీతి ఘరణీ, ఘరనాయికా. తేనాహ ‘‘ఘరసామినీ’’తి. సుణ్హాతి సుణిసా. న యక్ఖేనాతిఆదీనం ‘‘అఞ్ఞత్రా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. పురిసవిగ్గహం గహేత్వా ఠితేన యక్ఖేన వా పేతేన వా తిరచ్ఛానేన వా సద్ధిం ఠితాయపి దేసేతుం న వట్టతి. అక్ఖరాయ దేసేతీతి ఏత్థ ‘‘ఛప్పఞ్చవాచతో ఉత్తరి ‘ఇమం పదం భాసిస్సామీ’తి ఏకమ్పి అక్ఖరం వత్వా తిట్ఠతి, ఆపత్తియేవా’’తి వదన్తి.

౬౬. ‘‘ఏకో గాథాపాదోతి ఇదం గాథాబన్ధమేవ సన్ధాయ వుత్తం, అఞ్ఞత్థ పన విభత్తిఅన్తపదమేవ గహేతబ్బ’’న్తి వదన్తి. ‘‘అట్ఠకథం ధమ్మపదం జాతకాదివత్థుం వాతి ఇమినాపి పోరాణం సఙ్గీతిఆరుళ్హమేవ అట్ఠకథాది వుత్త’’న్తి వదన్తి. అట్ఠకథాదిపాఠం ఠపేత్వా దమిళాదిభాసన్తరేన యథారుచి కథేతుం వట్టతి. పదసోధమ్మే వుత్తప్పభేదోతి ఇమినా అఞ్ఞత్థ అనాపత్తీతి దీపేతి. ఉట్ఠహిత్వా పున నిసీదిత్వాతి ఇరియాపథపరివత్తననయేన నానాఇరియాపథేనపి అనాపత్తీతి దీపేతి. సబ్బం చేపి దీఘనికాయం కథేతీతి యావ న నిట్ఠాతి, తావ పునదివసేపి కథేతి.

దుతియస్స విఞ్ఞూపురిసస్స అగ్గహణం అకిరియా. మాతుగామేన సద్ధిం ఠితస్స చ విఞ్ఞూపురిసస్స చ ఉపచారో అనియతేసు వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బో. సేసం ఉత్తానమేవ. వుత్తలక్ఖణస్స ధమ్మస్స ఛన్నం వాచానం ఉపరి దేసనా, వుత్తలక్ఖణో మాతుగామో, ఇరియాపథపఅవత్తనాభావో, విఞ్ఞూపురిసాభావో, అపఞ్హవిస్సజ్జనాతి ఇమాని పనేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.

ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. భూతారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౭. అట్ఠమే అన్తరాతి పరినిబ్బానసమయతో అఞ్ఞస్మిం కాలే. అతికడ్ఢియమానేనాతి ‘‘వదథ, భన్తే, కిం తుమ్హేహి అధిగత’’న్తి ఏవం నిప్పీళియమానేన. అనతికడ్ఢియమానేనపి పుచ్ఛితే వా అపుచ్ఛితే వా తథారూపే కారణే సతి ఆరోచేతుం వట్టతియేవ. తేనేవ అఞ్ఞతరేన దహరభిక్ఖునా ఉపవదితో అఞ్ఞతరో థేరో ‘‘ఆవుసో, ఉపరిమగ్గత్థాయ వాయామం మా అకాసి, ఖీణాసవో తయా ఉపవదితో’’తి ఆహ. థేరేన చ ‘‘అత్థి తే, ఆవుసో, ఇమస్మిం సాసనే పతిట్ఠా’’తి వుత్తో దహరభిక్ఖు ‘‘ఆమ, భన్తే, సోతాపన్నో అహ’’న్తి అవోచ. ‘‘కారకో అయ’’న్తి ఞత్వాపి పటిపత్తియా అమోఘభావదస్సనేన సముత్తేజనాయ సమ్పహంసనాయ చ అరియా అత్తానం పకాసేన్తియేవ. సుతపరియత్తిసీలగుణన్తి సుతగుణం పరియత్తిగుణం సీలగుణఞ్చ. ఉమ్మత్తకస్స ఇధ అవచనే కారణం వదన్తేన ఖిత్తచిత్తవేదనట్టానమ్పి అవచనే కారణం వుత్తమేవాతి దట్ఠబ్బం. ఇతి-సద్దేన వా ఆదిఅత్థేన ఖిత్తచిత్తవేదనట్టే సఙ్గణ్హాతి. తేనేవ వదతి ‘‘చిత్తక్ఖేపస్స వా అభావా’’తి. దిట్ఠిసమ్పన్నానన్తి మగ్గఫలదిట్ఠియా సమన్నాగతానం. అరియానమేవ హి ఉమ్మత్తకాదిభావో నత్థి. ఝానలాభినో పన తస్మిం సతి ఝానా పరిహాయన్తి, తస్మా తేసం అభూతారోచనపచ్చయా అనాపత్తి వత్తబ్బా, న భూతారోచనపచ్చయా. తేనేవాహ ‘‘భూతారోచనపచ్చయా అనాపత్తి న వత్తబ్బా’’తి.

పుబ్బే అవుత్తేహీతి చతుత్థపారాజికే అవుత్తేహి. ఇదఞ్చ సిక్ఖాపదం పణ్ణత్తిఅజాననవసేన అచిత్తకసముట్ఠానం హోతి. అరియా చేత్థ పణ్ణత్తిం జానన్తా వీతిక్కమం న కరోన్తి, పుథుజ్జనా పన పణ్ణత్తిం జానిత్వాపి వీతిక్కమం కరోన్తి, తే చ సత్థునో ఆణావీతిక్కమచేతనాయ బలవఅకుసలభావతో ఝానా పరిహాయన్తీతి దట్ఠబ్బం, ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన అరియపుగ్గలే ఏవ సన్ధాయ ‘‘కుసలాబ్యాకతచిత్తేహి ద్విచిత్త’’న్తి వుత్తం. పణ్ణత్తిం అజానన్తా పన ఝానలాభీ పుథుజ్జనా వత్థుమ్హి లోభవసేన అకుసలచిత్తేనపి న ఆరోచేన్తీతి నత్థి. ఇధ దుక్ఖవేదనాయ అభావతో ‘‘ద్వివేదన’’న్తి ఇమస్స అనురూపం కత్వా ద్విచిత్తన్తి ఇదం వుత్తన్తి ఏవం వా ఏత్థ అధిప్పాయో గహేతబ్బో. సేసం ఉత్తానమేవ. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స భూతతా, అనుపసమ్పన్నస్స ఆరోచనం, తఙ్ఖణవిజాననా, అనఞ్ఞప్పదేసోతి ఇమాని పనేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

భూతారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౮. నవమే దుట్ఠుల్లసద్దత్థదస్సనత్థన్తి దుట్ఠుల్లసద్దస్స అత్థదస్సనత్థం. అత్థే హి దస్సితే సద్దోపి ‘‘అయం ఏతేసు అత్థేసు వత్తతీ’’తి దస్సితోయేవ హోతి. ‘‘యం యం దుట్ఠుల్లసద్దేన అభిధీయతి, తం సబ్బం దస్సేతుం పారాజికాని వుత్తానీ’’తి అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో. తత్రాయం విచారణాతి తత్ర పాళియం అయం విచారణా, తత్ర పాళిఅట్ఠకథాసు వా అయం విచారణా. తత్థ భవేయ్యాతి తత్థ కస్సచి విమతి ఏవం భవేయ్య. అనుపసమ్పన్నస్స దుట్ఠుల్లారోచనే వియ దుక్కటేన భవితబ్బన్తి ఆహ ‘‘దుక్కటం ఆపజ్జతీ’’తి. అక్కోసన్తోపి దుక్కటం ఆపజ్జేయ్యాతి ఓమసవాదేన దుక్కటం ఆపజ్జేయ్య. అధిప్పాయం అజానన్తేనపి అట్ఠకథాచరియానం వచనేయేవ ఠాతబ్బన్తి దీపనత్థం ‘‘అట్ఠకథాచరియావ ఏత్థ పమాణ’’న్తి వుత్తం. పునపి అట్ఠకథావచనమేవ ఉపపత్తితో దళ్హం కత్వా పతిట్ఠపేన్తో ‘‘ఇమినాపి చేత’’న్తిఆదిమాహ.

౮౦. ‘‘అఞ్ఞత్ర భిక్ఖుసమ్ముతియా’’తి వుత్తత్తా సమ్ముతి అత్థీతి గహేతబ్బాతి ఆహ ‘‘ఇధ వుత్తత్తాయేవా’’తిఆది.

౮౨. ఆదితో పఞ్చ సిక్ఖాపదానీతి పాణాతిపాతాదీని పఞ్చ సిక్ఖాపదాని. ‘‘సేసానీతి వికాలభోజనాదీని పఞ్చా’’తి వదన్తి. కేచి పన ‘‘ఆదితో పట్ఠాయ పఞ్చ సిక్ఖాపదానీతి సుక్కవిస్సట్ఠిఆదీని పఞ్చా’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. పాణాతిపాతాదీని హి దసేవ సిక్ఖాపదాని సామణేరానం పఞ్ఞత్తాని. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అథ ఖో సామణేరానం ఏతదహోసి ‘కతి ను ఖో అమ్హాకం సిక్ఖాపదాని, కత్థ చ అమ్హేహి సిక్ఖితబ్బ’న్తి? భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. అనుజానామి, భిక్ఖవే, సామణేరానం దస సిక్ఖాపదాని, తేసు చ సామణేరేహి సిక్ఖితుం, పాణాతిపాతా వేరమణీ అదిన్నాదానా వేరమణీ’’తిఆది (మహావ. ౧౦౬).

తేసం పఞ్ఞత్తేసుయేవ సిక్ఖాపదేసు దుట్ఠుల్లాదుట్ఠుల్లవిచారణా కాతబ్బా, న చ సుక్కవిస్సట్ఠిఆదీని విసుం తేసం పఞ్ఞత్తాని అత్థీతి. అథ భిక్ఖునో దుట్ఠుల్లసఙ్ఖాతాని సుక్కవిస్సట్ఠిఆదీని అనుపసమ్పన్నస్స కిం నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠి…పే… అజ్ఝాచారో నామాతి వుత్త’’న్తి. ఇమినాపి చేతం సిద్ధం ‘‘అనుపసమ్పన్నస్స సుక్కవిస్సట్ఠిఆది దుట్ఠుల్లం నామ న హోతీ’’తి. అజ్ఝాచారో నామాతి హి వదన్తో అనుపసమ్పన్నస్స సుక్కవిస్సట్ఠిఆది కేవలం అజ్ఝాచారో నామ హోతి, న పన దుట్ఠుల్లో నామ అజ్ఝాచారోతి దీపేతి. ‘‘అజ్ఝాచారో నామాతి చ అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా అకత్తబ్బరూపత్తా చ అనుపసమ్పన్నస్స సుక్కవిస్సట్ఠిఆదీని దణ్డకమ్మవత్థుపక్ఖం భజన్తి, తాని చ అఞ్ఞస్స అనుపసమ్పన్నస్స అవణ్ణకామతాయ ఆరోచేన్తో భిక్ఖు దుక్కటం ఆపజ్జతీ’’తి వదన్తి. ఇధ పన అనుపసమ్పన్నగ్గహణేన సామణేరసామణేరీసిక్ఖమానానం గహణం వేదితబ్బం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. అన్తిమవత్థుం అనజ్ఝాపన్నస్స భిక్ఖునో సవత్థుకో సఙ్ఘాదిసేసో, అనుపసమ్పన్నస్స ఆరోచనం, భిక్ఖుసమ్ముతియా అభావోతి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. పథవీఖణనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౪-౮౬. దసమే ఏకిన్ద్రియన్తి ‘‘కాయిన్ద్రియం అత్థీ’’తి మఞ్ఞమానా వదన్తి. ముట్ఠిప్పమాణాతి ముట్ఠినా సఙ్గహేతబ్బప్పమాణా. ఏత్థ కిఞ్చాపి యేభుయ్యపంసుం అప్పపంసుఞ్చ పథవిం వత్వా ఉపడ్ఢపంసుకా పథవీ న వుత్తా, తథాపి పణ్ణత్తివజ్జసిక్ఖాపదేసు సావసేసపఞ్ఞత్తియాపి సమ్భవతో ఉపడ్ఢపంసుకాయపి పథవియా పాచిత్తియమేవాతి గహేతబ్బం. కేచి పన ‘‘సబ్బచ్ఛన్నాదీసు ఉపడ్ఢే దుక్కటస్స వుత్తత్తా ఇధాపి దుక్కటం యుత్త’’న్తి వదన్తి, తం న యుత్తం పాచిత్తియవత్థుకఞ్చ అనాపత్తివత్థుకఞ్చ దువిధం పథవిం ఠపేత్వా అఞ్ఞిస్సా దుక్కటవత్థుకాయ తతియాయ పథవియా అభావతో. ద్వేయేవ హి పథవియో వుత్తా ‘‘జాతా చ పథవీ అజాతా చ పథవీ’’తి. తస్మా ద్వీసు అఞ్ఞతరాయ పథవియా భవితబ్బం, వినయవినిచ్ఛయే చ సమ్పత్తే గరుకేయేవ ఠాతబ్బత్తా న సక్కా ఏత్థ అనాపత్తియా భవితుం. సబ్బచ్ఛన్నాదీసు పన ఉపడ్ఢే దుక్కటం యుత్తం తత్థ తాదిసస్స దుక్కటవత్థునో సబ్భావా.

‘‘పోక్ఖరణిం ఖణా’’తి వదతి, వట్టతీతి ‘‘ఇమస్మిం ఓకాసే’’తి అనియమేత్వా వుత్తత్తా వట్టతి. ‘‘ఇమం వల్లిం ఖణా’’తి వుత్తేపి పథవీఖణనం సన్ధాయ పవత్తవోహారత్తా ఇమినావ సిక్ఖాపదేన ఆపత్తి, న భూతగామపాతబ్యతాయ. కుటేహీతి ఘటేహి. తనుకకద్దమోతి ఉదకమిస్సకకద్దమో. సో చ ఉదకగతికత్తా వట్టతి. ఓమకచాతుమాసన్తి ఊనచాతుమాసం. ఓవట్ఠన్తి దేవేన ఓవట్ఠం. అకతపబ్భారేతి అవళఞ్జనట్ఠానదస్సనత్థం వుత్తం. తాదిసే హి వమ్మికస్స సబ్భావోతి. మూసికుక్కురం నామ మూసికాహి ఖణిత్వా బహి కతపంసురాసి. ఏసేవ నయోతి ఓమకచాతుమాసఓవట్ఠోయేవ వట్టతీతి అత్థో.

ఏకదివసమ్పి న వట్టతీతి ఓవట్ఠఏకదివసాతిక్కన్తోపి వికోపేతుం న వట్టతి. ‘‘హేట్ఠాభూమిసమ్బన్ధేపి చ గోకణ్టకే భూమితో ఛిన్దిత్వా ఉద్ధం ఠితత్తా అచ్చుగ్గతమత్థకతో ఛిన్దిత్వా గహేతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. సకట్ఠానే అతిట్ఠమానం కత్వా పాదేహి మద్దిత్వా ఛిన్దిత్వా ఆలోళితకద్దమమ్పి గహేతుం వట్టతి. తతోతి తతో పురాణసేనాసనతో. ఇట్ఠకం గణ్హామీతిఆది సుద్ధచిత్తం సన్ధాయ వుత్తం. ఉదకేనాతి ఉజుకం ఆకాసతోయేవ పతనకఉదకేన. ‘‘సచే పన అఞ్ఞత్థ పహరిత్వా పతితేన ఉదకేన తేమితం హోతి, వట్టతీ’’తి వదన్తి. ఉచ్చాలేత్వాతి ఉక్ఖిపిత్వా. తేన అపదేసేనాతి తేన లేసేన.

౮౭-౮౮. అవిసయత్తా అనాపత్తీతి ఏత్థ సచేపి నిబ్బాపేతుం సక్కా హోతి, పఠమం సుద్ధచిత్తేన దిన్నత్తా ‘‘దహతూ’’తి సల్లక్ఖేత్వాపి తిట్ఠతి, అనాపత్తి. ఓవట్ఠం ఛన్నన్తి పఠమం ఓవట్ఠం పచ్ఛా ఛన్నం. సేసం ఉత్తానమేవ. జాతపథవీ, పథవీసఞ్ఞితా, ఖణనఖణాపనానం అఞ్ఞతరన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

పథవీఖణనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో ముసావాదవగ్గో పఠమో.