సమథక్ఖన్ధకకథావణ్ణనా

౨౭౬౦. ఇదాని సమథవినిచ్ఛయం దస్సేతుం యేసు అధికరణేసు సన్తేసు సమథేహి భవితబ్బం, తాని తావ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వివాదాధారతా’’తిఆది. వివాదాధారతాతి వివాదాధికరణం. ఆపత్తాధారతాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఆధారతాతి అధికరణపరియాయో. ఆధారీయతి అభిభుయ్యతి వూపసమ్మతి సమథేహీతి ఆధారో, వివాదో చ సో ఆధారో చాతి వివాదాధారో, సో ఏవ వివాదాధారతా. ఏవమాధారాధికరణ-సద్దానం వివాదాదిసద్దేహి సహ కమ్మధారయసమాసో దట్ఠబ్బో. అధికరీయతి అభిభుయ్యతి వూపసమ్మతి సమథేహీతి అధికరణన్తి వివాదాదిచతుబ్బిధమేవ పాళియం దస్సితం. అయమత్థో ‘‘ఏతేసం తు చతున్నమ్పి, సమత్తా సమథా మతా’’తి వక్ఖమానేన విఞ్ఞాయతి.

౨౭౬౧. ఏతాని చత్తారి అధికరణాని చ ‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ వివదన్తి ‘ధమ్మో’తి వా ‘అధమ్మో’తి వా’’తి (చూళవ. ౨౧౫) అట్ఠారస భేదకారకవత్థూని చ మహేసినా వుత్తాని. తత్థ తేసు చతూసు అధికరణేసు వివాదో అధికరణసఙ్ఖాతో ఏతాని అట్ఠారస భేదకరవత్థూని నిస్సితో నిస్సాయ పవత్తోతి యోజనా.

౨౭౬౨. విపత్తియో చతస్సోవాతి ‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ భిక్ఖుం అనువదన్తి సీలవిపత్తియా వా ఆచారవిపత్తియా వా దిట్ఠివిపత్తియా వా ఆజీవవిపత్తియా వా’’తి (చూళవ. ౨౧౫) వుత్తా చతస్సో విపత్తియో. దిట్ఠాదీనం అనుగన్త్వా సీలవిపత్తిఆదీహి వదనం చోదనా అనువాదో. ఉపాగతోతి నిస్సితో, అనువాదో చతస్సో విపత్తియో నిస్సాయ పవత్తోతి అత్థో. ‘‘తత్థా’’తి పఠమమేవ నిద్ధారణస్స వుత్తత్తా ఇధ పునవచనే పయోజనం న దిస్సతి, ‘‘సమ్భవా’’తి వచనస్సాపి న కోచి అత్థవిసేసో దిస్సతి. తస్మా ‘‘ఆపత్తాధారతా తత్థ, సత్తఆపత్తిసమ్భవా’’తి పాఠో న యుజ్జతి, ‘‘ఆపత్తాధారతా నామ, సత్త ఆపత్తియో మతా’’తి పాఠో యుత్తతరో, ఆపత్తాధారతా నామ ఆపత్తాధికరణం నామ సత్త ఆపత్తియో మతా సత్త ఆపత్తియోవ అధిప్పేతాతి అత్థో.

౨౭౬౩. సఙ్ఘకిచ్చాని నిస్సాయాతి అపలోకనకమ్మాదీని చత్తారి సఙ్ఘకమ్మాని ఉపాదాయ కిచ్చాధికరణాభిధానం సియా, కిచ్చాధికరణం నామ చత్తారి సఙ్ఘకమ్మానీతి అత్థో. ఏతేసం తు చతున్నమ్పీతి ఏతేసం పన చతున్నమ్పి అధికరణానం. సమత్తాతి వూపసమహేతుత్తా. సమథా మతాతి సమ్ముఖావినయాదయో సత్త అధికరణసమథాతి అధిప్పేతా. అధికరణాని సమేన్తి, సమ్మన్తి వా ఏతేహీతి ‘‘సమథా’’తి వుచ్చన్తీతి ‘‘సమత్తా సమథా మతా’’తి ఇమినా సమథ-సద్దస్స అన్వత్థం దీపేతి.

౨౭౬౪-౫. తే సరూపతో దస్సేతుమాహ ‘‘సమ్ముఖా’’తిఆది. ‘‘వినయో’’తి ఇదం సమ్ముఖాదిపదేహి పచ్చేకం యోజేతబ్బం ‘‘సమ్ముఖావినయో సతివినయో అమూళ్హవినయో’’తి. ‘‘పటిఞ్ఞావినయో’’తి చ పటిఞ్ఞాతకరణం వుత్తం. సత్తమో వినయోతి సమథో అధిప్పేతో. తిణవత్థారకోతి ఇమే సత్త సమథా బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా వుత్తాతి యోజనా.

౨౭౬౬. చతూసు అధికరణేసు యం అధికరణం యత్తకేహి సమథేహి సమ్మతి, తే సఙ్గహేత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వివాదో’’తిఆది.

౨౭౬౭-౯. ‘‘వివాదో’’తిఆదినా ఉద్దిట్ఠమత్థం నిద్దిసన్తో ఆహ ‘‘ఛట్ఠేనా’’తిఆది. ఏత్థ ఏతేసు చతూసు అధికరణేసు, సమథేసు చ కిం కేన సమ్మతీతి చే? వివాదో వివాదాధికరణం ఛట్ఠేన యేభుయ్యసికాయ, పఠమేన సమథేన సమ్ముఖావినయేన చాతి ద్వీహి సమథేహి సమ్మతి. యస్సా కిరియాయ ధమ్మవాదినో బహుతరా, ఏసా యేభుయ్యసికా. ‘‘సఙ్ఘసమ్ముఖతా, ధమ్మసమ్ముఖతా, వినయసమ్ముఖతా, పుగ్గలసమ్ముఖతా’’తి (చూళవ. ౨౨౯, ౨౩౪, ౨౩౬, ౨౩౭, ౨౪౨) వుత్తానం సఙ్ఘాదీనం చతున్నం సన్నిధానేన వా గణపుగ్గలేహి సమియమానం వివాదాధికరణం సఙ్ఘసమ్ముఖతం వినా ఇతరేహి తీహి వా సమ్మతీతి వుత్తం హోతి.

ఏత్థ చ కారకసఙ్ఘస్స సఙ్ఘసామగ్గివసేన సమ్ముఖీభావో సఙ్ఘసమ్ముఖతా, సమేతబ్బస్స వత్థునో భూతతా ధమ్మసమ్ముఖతా, యథా తం సమేతబ్బం, తథేవస్స సమనం వినయసమ్ముఖతా, యో చ వివదతి, యేన చ వివదతి, తేసం ఉభిన్నం అత్థపచ్చత్థికానం సమ్ముఖీభావో పుగ్గలసమ్ముఖతా.

‘‘అనువాదో చతూహిపీ’’తి ఉద్దిట్ఠం నిద్దిసన్తో ఆహ ‘‘సమ్ముఖా’’తిఆది. అనుపుబ్బేనాతి అనుపటిపాటియా. సమ్ముఖావినయాదీహి తీహిపీతి సమ్ముఖావినయసతివినయఅమూళ్హవినయేహి తీహిపి. తథేవాతి యథా తీహి, తథా పఞ్చమేన తస్సపాపియసికాసమథేనాపి అనువాదో సమ్మతి, పగేవ చతూహీతి అత్థో.

యో పాపుస్సన్నతాయ పాపియో పుగ్గలో, తస్స కత్తబ్బతో ‘‘తస్సపాపియసికా’’తి కమ్మం వుచ్చతి. ఆయస్మతో దబ్బస్స మల్లపుత్తస్స వియ సతివేపుల్లప్పత్తస్స ఖీణాసవస్స కతా అమూలికా సీలవిపత్తిచోదనా సమ్ముఖావినయేన, ఞత్తిచతుత్థాయ కమ్మవాచాయ దిన్నేన సతివినయేన చ సమ్మతి. ఉమ్మత్తకస్స భిక్ఖునో కతా ఆపత్తిచోదనా సమ్ముఖావినయేన చ తథేవ దిన్నేన అమూళ్హవినయేన చ సమ్మతి. సఙ్ఘమజ్ఝే ఆపత్తియా చోదియమానస్స అవజానిత్వా పటిజాననాదిం కరోన్తస్స పాపభిక్ఖునో బహులాపత్తిచోదనా సమ్ముఖావినయేన చేవ తథేవ పకతేన తస్సపాపియసికాకమ్మేన చ వూపసమ్మతీతి వుత్తం హోతి.

‘‘ఆపత్తి పన తీహేవా’’తి ఉద్దేసస్స నిద్దేసమాహ ‘‘సమ్ముఖేనా’’తిఆది. సమ్ముఖేన సమ్ముఖావినయేన, పటిఞ్ఞాయ పటిఞ్ఞాతకరణేన, తిణవత్థారకేన వా ఇమేహి తీహి ఏవ సమథేహి సా ఆపత్తి ఆపత్తాధికరణం ఉపసమం యాతీతి యోజనా. ఏత్థ పటిఞ్ఞాతకరణం నామ ఆపత్తిం పటిగ్గణ్హన్తేన ‘‘పస్ససీ’’తి వుత్తే ఆపత్తిం దేసేన్తేన ‘‘ఆమ పస్సామీ’’తి సమ్పటిచ్ఛనం. తిణవత్థారకం పన సయమేవ వక్ఖతి.

తీహేవ సమథేహీతి ఏత్థ గరుకాపత్తి సమ్ముఖావినయేన, పటిఞ్ఞాతకరణేన చాతి ద్వీహి, లహుకాపత్తిం ఆపజ్జిత్వా సఙ్ఘే వా గణే వా పుగ్గలే వా దేసనాయ సమ్ముఖావినయేన చేవ పటిఞ్ఞాతకరణేన చ, కోసమ్బకానం విగ్గహసదిసం మహావిగ్గహం కరోన్తేహి ఆపన్నా అనేకవిధా ఆపత్తియో సచే హోన్తి, తాసు వక్ఖమానసరూపం థుల్లవజ్జాదిం ఠపేత్వా అవసేసా సబ్బా ఆపత్తియో సమ్ముఖావినయేన, తిణవత్థారకేన చ సమ్మన్తీతి అత్థో.

కిచ్చం కిచ్చాధికరణం ఏకేన సమ్ముఖావినయేనేవ సమ్మతీతి యోజనా.

౨౭౭౦. యేభుయ్యసికకమ్మేతి ఏత్థ నిమిత్తత్థే భుమ్మం. సలాకం గాహయేతి వినిచ్ఛయకారకే సఙ్ఘే ధమ్మవాదీనం బహుత్తం వా అప్పతరత్తం వా జానితుం వక్ఖమానేన నయేన సలాకం గాహాపేయ్య. బుధోతి ‘‘న ఛన్దాగతిం గచ్ఛతి…పే… గహితాగహితఞ్చ జానాతీ’’తి వుత్తం పఞ్చహి అఙ్గేహి సమన్నాగతం పుగ్గలం దస్సేతి. ‘‘గూళ్హేనా’’తిఆదినా సలాకగ్గాహప్పకారో దస్సితో. కణ్ణజప్పేనాతి ఏత్థ కణ్ణే జప్పో యస్మిం సలాకగ్గాహపయోగేతి విగ్గహో. ఏత్థ గూళ్హసలాకగ్గాహో నామ ధమ్మవాదిసలాకా చ అధమ్మవాదిసలాకా చ విసుం విసుం చీవరకణ్ణే పక్ఖిపిత్వా పుగ్గలానం సన్తికం విసుం విసుం ఉపసఙ్కమిత్వా సలాకా విసుం విసుం దస్సేత్వా ‘‘ఇతో తవ రుచ్చనకం గణ్హాహీ’’తి రహో ఠత్వా గాహాపనం. వివటకం నామ ధమ్మవాదీనం బహుభావం ఞత్వా సబ్బేసు జానన్తేసు పుగ్గలానం సన్తికం గాహాపనం. కణ్ణజప్పనం నామ ఏవమేవ కణ్ణమూలే రహో ఠత్వా గాహాపనం.

౨౭౭౧. అలజ్జుస్సదేతి ఏత్థ ‘‘సఙ్ఘే’’తి సేసో. లజ్జిసు బాలేసూతి ఏత్థాపి ‘‘ఉస్సదేసూ’’తి వత్తబ్బం.

౨౭౭౨. సకేన కమ్మునాయేవాతి అత్తనో యం కిచ్చం, తేనేవాతి.

౨౭౭౩-౫. ‘‘ఆపజ్జతీ’’తిఆది ‘‘అలజ్జీ, లజ్జీ, బాలో’’తి జాననస్స హేతుభూతకమ్మదస్సనం. దుచ్చిన్తితోతి అభిజ్ఝాదితివిధమనోదుచ్చరితవసేన దుట్ఠు చిన్తేన్తో. దుబ్భాసీతి ముసావాదాదిచతుబ్బిధవచీదుచ్చరితవసేన వచీద్వారే పఞ్ఞత్తానం సిక్ఖాపదానం వీతిక్కమవసేన దుట్ఠు భాసనసీలో. దుక్కటకారికోతి పాణాతిపాతాదితివిధకాయదుచ్చరితవసేన కాయద్వారే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదానం వీతిక్కమవసేన కుచ్ఛితకమ్మస్స కరణసీలో. ఇతి లక్ఖణేనేవాతి యథావుత్తం అలజ్జీలజ్జీబాలలక్ఖణం నిగమేతి.

౨౭౭౬. ‘‘యేభుయ్యసికా’’తిఆదిగాథాహి నిద్దిట్ఠమేవ అత్థం నిగమేతుమాహ ‘‘తిధా’’తిఆది. తిధాసలాకగాహేనాతి తివిధస్స సలాకగాహస్స అఞ్ఞతరేన. బహుకా ధమ్మవాదినో యది సియున్తి యోజనా. కాతబ్బన్తి ఏత్థ ‘‘వివాదాధికరణవూపసమన’’న్తి సేసో.

౨౭౭౭. యో పుగ్గలో అలజ్జీ చ హోతి సానువాదో చ కమ్మతో కాయకమ్మతో, వచీకమ్మతో చ అసుచి చ సమ్బుద్ధజిగుచ్ఛనీయోతి అత్థో. సో ఏవంవిధో పాపపుగ్గలో తస్స పాపియసికకమ్మస్స యోగో హోతీతి సమ్బన్ధో. సానువాదోతి ఏత్థ అనువాదో నామ చోదనా, సహ అనువాదేన వత్తతీతి సానువాదో, పాపగరహితపుగ్గలేహి కాతబ్బచోదనాయ అనురూపోతి అత్థో.

౨౭౭౮-౯. భణ్డనేతి కలహస్స పుబ్బభాగే. కలహేతి కాయవచీద్వారప్పవత్తే హత్థపరామసాదికే కలహే చ. వివాదమ్హి అనప్పకేతి బహువిధే వివాదే జాతే. బహుఅస్సామణే చిణ్ణేతి సమణానం అననుచ్ఛవికే నానప్పకారే కాయికవాచసికవీతిక్కమే చ కతే. అనగ్గేతి అనన్తే. భస్సకేతి కుచ్ఛితే అమనాపవచనే చిణ్ణేతి యోజనా, భాసితేతి అత్థో. గవేసన్తన్తి గవేసియమానం, ఆపత్తాధికరణన్తి సేసో. వాళన్తి చణ్డం. కక్ఖళన్తి ఆసజ్జం. కాతబ్బన్తి వూపసమేతబ్బం.

౨౭౮౦-౨. యథా చ వూపసమ్మతి, తథా తిణవత్థారకే సుద్ధో హోతీతి సమ్బన్ధో.

థుల్లవజ్జన్తి పారాజికఞ్చేవ సఙ్ఘాదిసేసఞ్చ. గిహీహి పటిసంయుతన్తి గిహీనం జాతిఆదీహి పాళియా ఆగతేహి దసహి అక్కోసవత్థూహి, అట్ఠకథాగతేహి చ తదఞ్ఞేహి అక్కోసవత్థూహి ఖుంసనవమ్భనపచ్చయా చ ధమ్మికపటిస్సవస్స అసచ్చాపనపచ్చయా చ ఆపన్నాపత్తిం. ఏసా ఏవ హి ఆపత్తి గిహిపటిసంయుత్తా నామ పరివారే ‘‘అత్థి గిహిపటిసంయుత్తా, అత్థి నగిహిపటిసంయుత్తా’’తి దుకం నిక్ఖిపిత్వా ‘‘గిహిపటిసంయుత్తాతి సుధమ్మత్థేరస్స ఆపత్తి, యా చ ధమ్మికస్స పటిస్సవస్స అసచ్చాపనే ఆపత్తి. అవసేసా నగిహిపటిసంయుత్తా’’తి (పరి. అట్ఠ. ౩౨౧) వచనతో.

సుధమ్మత్థేరస్స ఆపత్తీతి చ తేన చిత్తస్స గహపతినో జాతిం పటిచ్చ ఖుంసనవమ్భనపచ్చయా ఆపన్నా ఓమసవాదసిక్ఖాపదవిభాగగతా దుక్కటాపత్తి గహేతబ్బా. ఇదఞ్చ ఉపలక్ఖణమత్తం, తస్మా ఇతరేహిపి అక్కోసవత్థూహి గిహిం ఖుంసేన్తానం వమ్భేన్తానం ఇతరేసం భిక్ఖూనం సా ఆపత్తి గిహిపటిసంయుత్తావాతి వేదితబ్బం. తథా ఆపన్నం ఆపత్తిం దేసాపేన్తేన దస్సనూపచారం అవిజహాపేత్వా సవనూపచారం జహాపేత్వా ఏకంసే ఉత్తరాసఙ్గం కారాపేత్వా ఉక్కుటికం నిసీదాపేత్వా అఞ్జలిం పగ్గణ్హాపేత్వా సా ఆపత్తి దేసాపేతబ్బా.

దిట్ఠావికమ్మికన్తి దిట్ఠావికమ్మే నియుత్తో దిట్ఠావికమ్మికో, తం, అట్ఠకథాయం ‘‘యే పన ‘న మేతం ఖమతీ’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం దిట్ఠావికమ్మం కరోన్తీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౨౧౪) యే పుగ్గలా దస్సితా, తేసమఞ్ఞతరస్సేవ గహణం.

యోతి భణ్డనకారకేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం మహన్తం విగ్గహం కత్వా సమ్బహులా ఆపత్తియో ఆపన్నో యో భిక్ఖు. తత్థాతి తస్మిం తిణవత్థారకసమథకారకే భిక్ఖుసమూహే. న హోతీతి ఛన్దం దత్వా తం భిక్ఖుపరిసం అనాగతత్తా న సంవిజ్జతి. తఞ్చ ఠపేత్వాతి యోజనా.

తిణవత్థారకే కతే సతి యావ ఉపసమ్పదమాళతో పభుతి ఆపన్నాయ సేసాయ ఆపత్తియా నిరాపత్తి హుత్వా సుద్ధో హోతి సఙ్ఘోతి యోజనా.

సమథక్ఖన్ధకకథావణ్ణనా.