చమ్మక్ఖన్ధకకథావణ్ణనా

౨౬౫౦. ఏళకా చ అజా చ మిగా చాతి విగ్గహో. పసూనం ద్వన్దే ఏకత్తనపుంసకత్తస్స విభాసితత్తా బహువచననిద్దేసో. ఏళకానఞ్చ అజానఞ్చ మిగానం రోహితేణికురుఙ్గానఞ్చ. పసదా చ మిగమాతా చ పసదమిగమాతా, ‘‘పసదమిగమాతుయా’’తి వత్తబ్బే గాథాబన్ధవసేన ‘‘పసద’’న్తి నిగ్గహితాగమో. పసదమిగమాతుయా చ చమ్మం భిక్ఖునో వట్టతీతి యోజనా. ‘‘మిగాన’’న్తి ఇమినా గహితానమేవేత్థ విభాగదస్సనం ‘‘రోహితేణీ’’తిఆది. రోహితాదయో మిగవిభాగవిసేసా.

౨౬౫౧. ఏతేసం యథావుత్తసత్తానం చమ్మం ఠపేత్వా అఞ్ఞం చమ్మం దుక్కటాపత్తియా వత్థుభూతన్తి అత్థో. అఞ్ఞన్తి చ –

‘‘మక్కటో కాళసీహో చ, సరభో కదలీమిగో;

యే చ వాళమిగా హోన్తి, తేసం చమ్మం న వట్టతీ’’తి. (మహావ. అట్ఠ. ౨౫౯) –

అట్ఠకథాయ పటిక్ఖిత్తం చమ్మమాహ. మక్కటో నామ సాఖమిగో. కాళసీహో నామ మహాముఖవానరజాతికో. వాళమిగా నామ సీహబ్యగ్ఘాదయో. యథాహ – ‘‘తత్థ వాళమిగాతి సీహబ్యగ్ఘఅచ్ఛతరచ్ఛా, న కేవలఞ్చ ఏతేయేవ, యేసం పన చమ్మం వట్టతీతి వుత్తం, తే ఠపేత్వా అవసేసా అన్తమసో గోమహింసస్సమిళారాదయోపి సబ్బే ఇమస్మిం అత్థే ‘వాళమిగా’త్వేవ వేదితబ్బా’’తి.

థవికా చ ఉపాహనా చ థవికోపాహనం. అమానుసం మనుస్సచమ్మరహితం సబ్బం చమ్మం థవికోపాహనే వట్టతీతి యోజనా. ఏత్థ థవికాతి ఉపాహనాదికోసకస్స గహణం. యథాహ ‘‘మనుస్సచమ్మం ఠపేత్వా యేన కేనచి చమ్మేన ఉపాహనా వట్టతి. ఉపాహనాకోసకసత్థకకోసకకుఞ్జికాకోసకేసుపి ఏసేవ నయో’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౨౫౯).

౨౬౫౨. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సబ్బపచ్చన్తిమేసు జనపదేసు గుణఙ్గుణూపాహన’’న్తి (మహావ. ౨౫౯) వచనతో ‘‘వట్టన్తి మజ్ఝిమే దేసే, న గుణఙ్గుణూపాహనా’’తి వుత్తం. మజ్ఝిమే దేసేతి ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయ గజఙ్గలం నామ నిగమో’’తిఆదినా (మహావ. ౨౫౯) వుత్తసీమాపరిచ్ఛేదే మజ్ఝిమదేసే. గుణఙ్గుణూపాహనాతి చతుపటలతో పట్ఠాయ బహుపటలా ఉపాహనా. యథాహ – ‘‘గుణఙ్గుణూపాహనాతి చతుపటలతో పట్ఠాయ వుచ్చతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౨౪౫). మజ్ఝిమదేసే గుణఙ్గుణూపాహనా న వట్టన్తీతి యోజనా. అన్తోఆరామేతి ఏత్థ పకరణతో ‘‘సబ్బేస’’న్తి లబ్భతి, గిలానానమితరేసఞ్చ సబ్బేసన్తి అత్థో. సబ్బత్థాపి చాతి అన్తోఆరామే, బహి చాతి సబ్బత్థాపి. రోగినోతి గిలానస్స వట్టన్తీతి యోజనా.

౨౬౫౩. పుటబద్ధా ఖల్లకబద్ధాచాతి పచ్చేకం యోజేతబ్బం. విసేసో పనేతాసం అట్ఠకథాయమేవ వుత్తో ‘‘పుటబద్ధాతి యోనకఉపాహనా వుచ్చతి, యా యావజఙ్ఘతో సబ్బపాదం పటిచ్ఛాదేతి. ఖల్లకబద్ధాతి పణ్హిపిధానత్థం తలే ఖల్లకం బన్ధిత్వా కతా’’తి. పాలిగుణ్ఠిమా చ ‘‘పలిగుణ్ఠిత్వా కతా, యా ఉపరి పాదమత్తమేవ పటిచ్ఛాదేతి, న జఙ్ఘ’’న్తి అట్ఠకథాయం దస్సితావ. తూలపుణ్ణాతి తూలపిచునా పూరేత్వా కతా.

సబ్బావ నీలా సబ్బనీలా, సా ఆది యాసం తా సబ్బనీలాదయో. ఆది-సద్దేన మహానామరత్తపరియన్తానం గహణం. ఏతాసం సరూపం అట్ఠకథాయమేవ వుత్తం ‘‘నీలికా ఉమాపుప్ఫవణ్ణా హోతి, పీతికా కణికారపుప్ఫవణ్ణా, లోహితికా జయసుమనపుప్ఫవణ్ణా, మఞ్జిట్ఠికా మఞ్జిట్ఠవణ్ణా ఏవ, కణ్హా అద్దారిట్ఠకవణ్ణా, మహారఙ్గరత్తా సతపదిపిట్ఠివణ్ణా, మహానామరత్తా సమ్భిన్నవణ్ణా హోతి పణ్డుపలాసవణ్ణా. కురున్దియం పన ‘పదుమపుప్ఫవణ్ణా’తి వుత్త’’న్తి (మహావ. అట్ఠ. ౨౪౬). సబ్బనీలాదయోపి చాతి అపి-సద్దేన నీలాదివద్ధికానం గహణం.

౨౬౫౪. చిత్రాతి విచిత్రా. మేణ్డవిసాణూపమవద్ధికాతి మేణ్డానం విసాణసదిసవద్ధికా, కణ్ణికట్ఠానే మేణ్డసిఙ్గసణ్ఠానే వద్ధే యోజేత్వా కతాతి అత్థో. ‘‘మేణ్డవిసాణూపమవద్ధికా’’తి ఇదం అజవిసాణూపమవద్ధికానం ఉపలక్ఖణం. మోరస్స పిఞ్ఛేన పరిసిబ్బితాతి తలేసు వా వద్ధేసు వా మోరపిఞ్ఛేహి సుత్తకసదిసేహి పరిసిబ్బితా. ఉపాహనా న చ వట్టన్తీతి యోజనా.

౨౬౫౫. మజ్జారాతి బిళారా. కాళకా రుక్ఖకణ్టకా. ఊలూకా పక్ఖిబిళాలా. సీహాతి కేసరసీహాదయో సీహా. ఉద్దాతి చతుప్పదజాతికా. దీపీ సద్దలా. అజినస్సాతి ఏవంనామికస్స. పరిక్ఖటాతి ఉపాహనపరియన్తే చీవరే అనువాతం వియ వుత్తప్పకారం చమ్మం యోజేత్వా కతా.

౨౬౫౬. సచే ఈదిసా ఉపాహనా లభన్తి, తాసం వళఞ్జనప్పకారం దస్సేతుమాహ ‘‘పుటాదిం అపనేత్వా’’తిఆది. పుటాదిం సబ్బసో ఛిన్దిత్వా వా అపనేత్వా వా ఉపాహనా ధారేతబ్బాతి యోజనా. ఏవమకత్వా లద్ధనీహారేనేవ ధారేన్తస్స దుక్కటం. యథాహ – ‘‘ఏతాసు యం కిఞ్చి లభిత్వా సచే తాని ఖల్లకాదీని అపనేత్వా సక్కా హోన్తి వళఞ్జితుం, వళఞ్జేతబ్బా, తేసు పన సతి వళఞ్జన్తస్స దుక్కట’’న్తి (మహావ. అట్ఠ. ౨౪౬).

వణ్ణభేదం తథా కత్వాతి ఏత్థ ‘‘ఏకదేసేనా’’తి సేసో. ‘‘సబ్బసో వా’’తి ఆహరిత్వా సబ్బసో వా ఏకదేసేన వా వణ్ణభేదం కత్వా సబ్బనీలాదయో ఉపాహనా ధారేతబ్బాతి యోజనా. తథా అకత్వా ధారేన్తస్స దుక్కటం. యథాహ ‘‘ఏతాసు యం కిఞ్చి లభిత్వా రజనం చోళకేన పుఞ్ఛిత్వా వణ్ణం భిన్దిత్వా ధారేతుం వట్టతి. అప్పమత్తకేపి భిన్నే వట్టతియేవా’’తి. నీలవద్ధికాదయోపి వణ్ణభేదం కత్వా ధారేతబ్బా.

౨౬౫౭. తత్థ ఠానే పస్సావపాదుకా, వచ్చపాదుకా, ఆచమనపాదుకాతి తిస్సో పాదుకాయో ఠపేత్వా సబ్బాపి పాదుకా తాలపత్తికాదిభేదా సబ్బాపి సఙ్కమనీయా పాదుకా ధారేతుం న వట్టన్తీతి యోజనా.

౨౬౫౮. అతిక్కన్తపమాణం ఉచ్చాసయనసఞ్ఞితం ఆసన్దిఞ్చేవ పల్లఙ్కఞ్చ సేవమానస్స దుక్కటన్తి యోజనా. ఆసన్దీ వుత్తలక్ఖణావ. పల్లఙ్కోతి పాదేసు ఆహరిమాని వాళరూపాని ఠపేత్వా కతో, ఏకస్మింయేవ దారుమ్హి కట్ఠకమ్మవసేన ఛిన్దిత్వా కతాని అసంహారిమాని తత్రట్ఠానేవ వాళరూపాని యస్స పాదేసు సన్తి, ఏవరూపో పల్లఙ్కో కప్పతీతి ‘‘ఆహరిమేనా’’తి ఇమినావ దీపితం. ‘‘అకప్పియరూపకతో అకప్పియమఞ్చో పల్లఙ్కో’’తి హి సారసమాసే వుత్తం.

౨౬౫౯. గోనకన్తి దీఘలోమకమహాకోజవం. చతురఙ్గులాధికాని కిర తస్స లోమాని, కాళవణ్ణఞ్చ హోతి. ‘‘చతురఙ్గులతో ఊనకప్పమాణలోమో కోజవో వట్టతీ’’తి వదన్తి. కుత్తకన్తి సోళసన్నం నాటకిత్థీనం ఠత్వా నచ్చనయోగ్గం ఉణ్ణామయత్థరణం. చిత్తన్తి భిత్తిచ్ఛిద్దాదికవిచిత్రం ఉణ్ణామయత్థరణం. పటికన్తి ఉణ్ణామయం సేతత్థరణం. పటలికన్తి ఘనపుప్ఫకం ఉణ్ణామయం లోహితత్థరణం, యో ‘‘ఆమలకపత్తో’’తిపి వుచ్చతి.

ఏకన్తలోమిన్తి ఉభతో ఉగ్గతలోమం ఉణ్ణామయత్థరణం. వికతిన్తి సీహబ్యగ్ఘాదిరూపవిచిత్రం ఉణ్ణామయత్థరణం. ‘‘ఏకన్తలోమీతి ఏకతోదసం ఉణ్ణామయత్థరణ’’న్తి దీఘనికా. తూలికన్తి రుక్ఖతూలలతాతూలపోటకితూలసఙ్ఖాతానం తిణ్ణం తూలానం అఞ్ఞతరపుణ్ణం పకతితూలికం. ఉద్దలోమికన్తి ఏకతో ఉగ్గతలోమం ఉణ్ణామయత్థరణం. ‘‘ఉద్దలోమీతి ఉభతోదసం ఉణ్ణామయత్థరణం. ఏకన్తలోమీతి ఏకతోదసం ఉణ్ణామయత్థరణ’’న్తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౫) దీఘనికాయట్ఠకథాయం వుత్తం. సారసమాసే పన ‘‘ఉద్దలోమీతి ఏకతో ఉగ్గతపుప్ఫం. ఏకన్తలోమీతి ఉభతో ఉగ్గతపుప్ఫ’’న్తి వుత్తం.

౨౬౬౦. కట్టిస్సన్తి రతనపరిసిబ్బితం కోసేయ్యకట్టిస్సమయం పచ్చత్థరణం. ‘‘కోసేయ్యకట్టిస్సమయన్తి కోసేయ్యకసటమయ’’న్తి (దీ. ని. టీ. ౧.౧౫) ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన వుత్తం, కన్తితకోసేయ్యపుటమయన్తి అత్థో. కోసేయ్యన్తి రతనపరిసిబ్బితం కోసియసుత్తమయం పచ్చత్థరణం. రతనపరిసిబ్బనరహితం సుద్ధకోసేయ్యం పన వట్టతి.

దీఘనికాయట్ఠకథాయం పనేత్థ ‘‘ఠపేత్వా తూలికం సబ్బానేవ గోనకాదీని రతనపరిసిబ్బితాని న వట్టన్తీ’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౫) వుత్తం. తత్థ ‘‘ఠపేత్వా తూలిక’’న్తి ఏతేన రతనపరిసిబ్బనరహితాపి తూలికా న వట్టతీతి దీపేతి. ‘‘రతనపరిసిబ్బితాని న వట్టన్తీ’’తి ఇమినా పన యాని రతనపరిసిబ్బితాని, తాని భూమత్థరణవసేన యథానురూపం మఞ్చాదీసు చ ఉపనేతుం వట్టతీతి దీపితన్తి వేదితబ్బం. ఏత్థ చ వినయపరియాయం పత్వా గరుకే ఠాతబ్బత్తా ఇధ వుత్తనయేనేవేత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. సుత్తన్తికదేసనాయం పన గహట్ఠానమ్పి వసేన వుత్తత్తా నేసం సఙ్గణ్హనత్థం ‘‘ఠపేత్వా తూలికం…పే… వట్టన్తీతి వుత్త’’న్తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౫) అపరే.

హత్థిఅస్సరథత్థరన్తి హత్థిపిట్ఠే అత్థరితం అత్థరణం హత్థత్థరణం నామ. అస్సరథత్థరేపి ఏసేవ నయో. కదలిమిగపవర-పచ్చత్థరణకమ్పి చాతి కదలిమిగచమ్మం నామ అత్థి, తేన కతం పవరపచ్చత్థరణన్తి అత్థో. తం కిర సేతవత్థస్స ఉపరి కదలిమిగచమ్మం పత్థరిత్వా సిబ్బేత్వా కరోన్తి. పి-సద్దేన అజినప్పవేణీ గహితా. అజినప్పవేణీ నామ అజినచమ్మేహి మఞ్చపమాణేన సిబ్బేత్వా కతా పవేణీ. తాని కిర చమ్మాని సుఖుమతరాని, తస్మా దుపట్టతిపట్టాని కత్వా సిబ్బన్తి. తేన వుత్తం ‘‘అజినప్పవేణీ’’తి.

౨౬౬౧. రత్తవితానస్స హేట్ఠాతి కుసుమ్భాదిరత్తస్స లోహితవితానస్స హేట్ఠా కప్పియపచ్చత్థరణేహి అత్థతం సయనాసనఞ్చ. కసావరత్తవితానస్స పన హేట్ఠా కప్పియపచ్చత్థరణేన అత్థతం వట్టతి. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘హేట్ఠా అకప్పియే’’తిఆది.

ద్విధా రత్తూపధానకన్తి సీసపస్సే, పాదపస్సే చాతి ఉభతోపస్సే పఞ్ఞత్తరత్తబిబ్బోహనవన్తఞ్చ సయనాసనం. ఇదం సబ్బం అకప్పియం పరిభుఞ్జతో దుక్కటం హోతి. ‘‘యం పన ఏకమేవ ఉపధానం ఉభోసు పస్సేసు రత్తం వా హోతి పదుమవణ్ణం వా విచిత్రం వా, సచే పమాణయుత్తం, వట్టతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౨౫౪) అట్ఠకథావినిచ్ఛయో ఏతేనేవ బ్యతిరేకతో వుత్తో హోతి. ‘‘యేభుయ్యరత్తానిపి ద్వే బిబ్బోహనాని న వట్టన్తీ’’తి గణ్ఠిపదే వుత్తం. తేనేవ యేభుయ్యేన రత్తవితానమ్పి న వట్టతీతి విఞ్ఞాయతి.

ఏత్థ చ కిఞ్చాపి దీఘనికాయట్ఠకథాయం ‘‘అలోహితకాని ద్వేపి వట్టన్తియేవ, తతో ఉత్తరి లభిత్వా అఞ్ఞేసం దాతబ్బాని, దాతుం అసక్కోన్తో మఞ్చే తిరియం అత్థరిత్వా ఉపరి పచ్చత్థరణం దత్వా నిపజ్జితుమ్పి లభతీ’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౫) అవిసేసేన వుత్తం. సేనాసనక్ఖన్ధకసంవణ్ణనాయం పన ‘‘అగిలానస్స సీసూపధానఞ్చ పాదూపధానఞ్చాతి ద్వయమేవ వట్టతి, గిలానస్స బిబ్బోహనాని సన్థరిత్వా ఉపరి పచ్చత్థరణం దత్వా నిపజ్జితుమ్పి వట్టతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౨౯౭) వుత్తత్తా గిలానోయేవ మఞ్చే తిరియం అత్థరిత్వా నిపజ్జితుం లభతీతి వేదితబ్బం.

౨౬౬౨. ఉద్ధం సేతవితానమ్పి హేట్ఠా అకప్పియే పచ్చత్థరణే సతి న వట్టతీతి యోజనా. తస్మిన్తి అకప్పియపచ్చత్థరణే.

౨౬౬౩. ‘‘ఠపేత్వా’’తి ఇమినా ఆసన్దాదిత్తయస్స వట్టనాకారో నత్థీతి దీపేతి. సేసం సబ్బన్తి గోనకాది ద్విధారత్తూపధానకపరియన్తం సబ్బం. గిహిసన్తకన్తి గిహీనం సన్తకం తేహియేవ పఞ్ఞత్తం, ఇమినా పఞ్చసు సహధమ్మికేసు అఞ్ఞతరేన వా తేసం ఆణత్తియా వా పఞ్ఞత్తం న వట్టతీతి దీపేతి. లభతేతి నిసీదితుం లభతి.

౨౬౬౪. తం కత్థ లభతీతి పదేసనియమం దస్సేతుమాహ ‘‘ధమ్మాసనే’’తిఆది. ధమ్మాసనేతి ఏత్థ అట్ఠకథాయం ‘‘యది ధమ్మాసనే సఙ్ఘికమ్పి గోనకాదిం భిక్ఖూహి అనాణత్తా ఆరామికాదయో సయమేవ పఞ్ఞాపేన్తి చేవ నీహరన్తి చ, ఏతం గిహివికతనీహారం నామ. ఇమినా గిహివికతనీహారేన వట్టతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౦; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. పకిణ్ణకవినిచ్ఛయకథా ౫౬ అత్థతో సమానం) వుత్తం. భత్తగ్గే వాతి విహారే నిసీదాపేత్వా పరివేసనట్ఠానే వా భోజనసాలాయం వా. అపిసద్దేన గిహీనం గేహేపి తేహి పఞ్ఞత్తే గోనకాదిమ్హి నిసీదితుం అనాపత్తీతి దీపేతి. ధమ్మాసనాదిపదేసనియమనేన తతో అఞ్ఞత్థ గిహిపఞ్ఞత్తేపి తత్థ నిసీదితుం న వట్టతీతి బ్యతిరేకతో విఞ్ఞాయతి.

భూమత్థరణకేతి ఏత్థ ‘‘కతే’’తి సేసో. తత్థాతి సఙ్ఘికే వా గిహిసన్తకే వా గోనకాదిమ్హి సహధమ్మికేహి అనాణత్తేహి గిహీహి ఏవ భూమత్థరణే కతే. సయితున్తి ఉపరి అత్తనో పచ్చత్థరణం దత్వా నిపజ్జితుం వట్టతి. అపి-సద్దేన నిసీదితుమ్పి వాతి సముచ్చినోతి. ‘‘భూమత్థరణకే’’తి ఇమినా గిహీహి ఏవ మఞ్చాదీసు సయనత్థం అత్థతే ఉపరి అత్తనో పచ్చత్థరణం దత్వా సయితుం వా నిసీదితుం వా న వట్టతీతి దీపేతి.

చమ్మక్ఖన్ధకకథావణ్ణనా.