సఙ్ఘాదిసేసకథావణ్ణనా

౩౨౫. ఏవం నానానయపటిమణ్డితస్స పారాజికకణ్డస్స వినిచ్ఛయం దస్సేత్వా ఇదాని తదనన్తరముద్దిట్ఠస్స తేరసకణ్డస్స వినిచ్ఛయం దస్సేతుమాహ ‘‘మోచేతుకామతా’’తిఆది. మోచేతుం కామేతీతి మోచేతుకామో, తస్స భావో మోచేతుకామతా, తాయ సమ్పయుత్తం చిత్తం మోచేతుకామతాచిత్తం. ఏత్థ ‘‘మోచేతుకామతా’’తి ఇమినా ఏకాదససు రాగేసు ‘‘మోచనస్సాదో’’తి వుత్తం ఇమస్స సఙ్ఘాదిసేసస్స మూలకారణం సుక్కమోచనవిసయం రాగమాహ.

ఏకాదస రాగా నామ ‘‘మోచనస్సాదో, ముచ్చనస్సాదో, ముత్తస్సాదో, మేథునస్సాదో, ఫస్సస్సాదో, కణ్డువనస్సాదో, దస్సనస్సాదో, నిసజ్జస్సాదో, వాచస్సాదో, గేహస్సితపేమం, వనభఙ్గియ’’న్తి ఏవమాగతా. ఇధ మోచనం నామ సమ్భవధాతుమోచనం, తదత్థాయ తబ్బిసయరాగసమ్పయుత్తవేదనా మోచనస్సాదో నామ. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘మోచేతుం అస్సాదో మోచనస్సాదో’’తి. ముచ్చమానే అస్సాదో ముచ్చనస్సాదో, సమ్భవధాతుమ్హి ముచ్చమానే తంరాగసమ్పయుత్తా వేదనా ముచ్చనస్సాదో నామ. ఏతేనేవ నయేన ముత్తస్సాదాదివాచస్సాదావసానేసు పదేసు అత్థక్కమో వేదితబ్బో. ఇమేహి నవహి పదేహి అస్సాదసీసేన కున్తయట్ఠిఞాయేన తంసహచరితో రాగో దస్సితో. యథాహ అట్ఠకథాయం ‘‘నవహి పదేహి సమ్పయుత్తఅస్సాదసీసేన రాగో వుత్తో’’తి.

గేహస్సితపేమన్తి ఏత్థ గేహట్ఠా మాతుఆదయో ఆధేయ్యఆధారవోహారేన ‘‘గేహా’’తి వుచ్చన్తి. ‘‘మఞ్చా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తీ’’తిఆదీసు వియ తన్నిస్సితో సినేహపరియాయో రాగో ‘‘గేహస్సితపేమ’’న్తి వుత్తో. ఇమినా పదేన రాగస్స సభావో సన్దస్సితో. వనతో భఞ్జిత్వా ఆభతం యం కిఞ్చి ఫలపుప్ఫాది వనభఙ్గియం నామ. ఇధ పన రాగవసేన పటిబద్ధచిత్తం మాతుగామేహి విరహదుక్ఖాపనయనత్థం (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౪౦) తేసం ఠానే ఠపేత్వా దస్సనఫుసనవసేన విన్దితుం రాగీహి గహేతబ్బతో తేహి పిళన్ధితమాలసహితం తమ్బూలన్తి ఏవమాది ‘‘వనభఙ్గియ’’న్తి అధిప్పేతం. ఇమినా పత్థితవిసయగోచరో రాగో తదాయత్తవత్థువసేన సన్దస్సితో. యథాహ అట్ఠకథాయం ‘‘ఏకేన పదేన సరూపేనేవ రాగో, ఏకేన పదేన వత్థునా వుత్తో. వనభఙ్గో హి రాగస్స వత్థు, న రాగోయేవా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౪౦).

‘‘మోచేతుకామతా’’తి ఇదమేవ అవత్వా ‘‘చిత్త’’న్తి వచనేన వీతిక్కమసాధికాయ కాయవిఞ్ఞత్తియా సముట్ఠాపకం రాగసమ్పయుత్తం చిత్తవిసేసం దస్సేతి. తేన చిత్తేన సముట్ఠాపియమానం విఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతం వీతిక్కమం ‘‘వాయామో’’తి ఇమినా దస్సేతి. వాయామో నామ తంచిత్తసమ్పయుత్తవీరియం. ఏత్థ పన ‘‘సేమ్హో గుళో’’తిఆదీసు వియ ఫలే హేతూపచారఞాయేన వీతిక్కమస్స విసేసహేతుభూతవీరియవాచకేన చ పదేన వీతిక్కమోవ వుత్తోతి దట్ఠబ్బం. అజ్ఝత్తబాహిరవత్థుఘట్టనం, ఆకాసే కటికమ్పనన్తి సుక్కమోచనత్థో వాయామోతి అత్థో. సుక్కస్స మోచనం సుక్కమోచనం.

ఏత్థ చ సుక్కస్సాతి ‘‘సుక్కన్తి దస సుక్కాని నీలం పీతకం లోహితకం ఓదాతం తక్కవణ్ణం దకవణ్ణం తేలవణ్ణం ఖీరవణ్ణం దధివణ్ణం సప్పివణ్ణ’’న్తి (పారా. ౨౩౭) పదభాజనే వుత్తాని సత్తానం పిత్తాదిఆసయభేదేన, పథవిధాతుఆదీనం చతున్నం వా రససోణితమంసమేదఅట్ఠిఅట్ఠిమిఞ్జానం ఛన్నం దేహధాతూనం వా భేదేన అనేకధా భిన్నే దసవిధే సుక్కే అఞ్ఞతరస్స సుక్కస్సాతి అత్థో. మోచనం విస్సట్ఠీతి పరియాయం, పకతియా ఠితసకట్ఠానతో మోచనన్తి అత్థో. యథాహ పదభాజనే ‘‘విస్సట్ఠీతి ఠానతో చావనా వుచ్చతీ’’తి (పారా. ౨౩౭). ఇహ ‘‘ఠానం నామ వత్థిసీససఙ్ఖాతం ముత్తకరణమూల’’న్తి కేచి. ‘‘కటీ’’తి అపరే. ‘‘సకలకాయో’’తి అఞ్ఞే. ఇమేసం తిణ్ణం వచనేసు ‘‘తతియస్స భాసితం సుభాసిత’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౩౭) అట్ఠకథాయం తతియవాదస్స కతపాసంసత్తా కేసలోమనఖదన్తానం మంసవినిముత్తట్ఠానఞ్చ ముత్తకరీసఖేళసిఙ్ఘాణికాథద్ధసుక్ఖచమ్మఞ్చ వజ్జేత్వా అవసేసం సకలసరీరం కాయప్పసాదభావజీవితిన్ద్రియఅబద్ధపిత్తానం వియ సమ్భవధాతుయా చ ఠానన్తి వేదితబ్బం.

‘‘సుక్కమోచన’’న్తి ఇమినాకిం వుత్తం హోతీతి? ‘‘ఆరోగ్యత్థాయ, సుఖత్థాయ, భేసజ్జత్థాయ, దానత్థాయ, పుఞ్ఞత్థాయ, యఞ్ఞత్థాయ, సగ్గత్థాయ, బీజత్థాయ, వీమంసత్థాయ, దవత్థాయ మోచేతీ’’తి (పారా. ౨౩౭) వుత్తదసవిధఅధిప్పాయన్తోగధఅఞ్ఞతరఅధిప్పాయో హుత్వా ‘‘రాగూపత్థమ్భే, వచ్చూపత్థమ్భే, పస్సావూపత్థమ్భే, వాతూపత్థమ్భే, ఉచ్చాలిఙ్గపాణకదట్ఠూపత్థమ్భే మోచేతీ’’తి (పారా. ౨౩౭) వుత్తపఞ్చవిధకాలానమఞ్ఞతరకాలే ‘‘అజ్ఝత్తరూపే, బహిద్ధారూపే, అజ్ఝత్తబహిద్ధారూపే, ఆకాసే కటిం కమ్పేన్తో మోచేతీ’’తి (పారా. ౨౩౭) వుత్తచతురుపాయానమఞ్ఞతరేన ఉపాయేన యథావుత్తరాగపిసాచవసేన వివసో హుత్వా యథావుత్తనీలాదిదసవిధసమ్భవధాతూనమఞ్ఞతరం యథావుత్తట్ఠానతో ఖుద్దకమక్ఖికాయ పివనమత్తమ్పి సచే మోచేతీతి సఙ్ఖేపతో గహేతబ్బం. ఏత్థ చ ఉచ్చాలిఙ్గపాణకా నామ లోమసపాణా, యేసం లోమే అల్లినే అఙ్గజాతం కమ్మనియం హోతి.

అఞ్ఞత్ర సుపినన్తేనాతి సుపినో ఏవ సుపినన్తో, నిస్సక్కవచనప్పసఙ్గే కరణవచనతో సుపినన్తాతి అత్థో. సుపినా నామ ‘‘వాతాదిధాతుక్ఖోభవసేన వా పుబ్బానుభూతఇత్థిరూపాదివిసయవసేన వా ఇట్ఠానిట్ఠదేవతానుభావేన వా పుఞ్ఞేన పటిలభితబ్బఅత్థస్స, అపుఞ్ఞేన పత్తబ్బానత్థస్స చ పుబ్బనిమిత్తవసేన వా హోతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౩౭) వుత్తేసు చతూసు కారణేసు ఏకేన కారణేన కపినిద్దాయ సుపినే దిస్సమానారమ్మణతో యం సుక్కమోచనం హోతి, తం అవిసయం సుక్కమోచనం వినాతి వుత్తం హోతి.

సఙ్ఘాదిసేసోవ సఙ్ఘాదిసేసతా. సఙ్ఘాదిసేసం ఆపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాతుకామస్స కులపుత్తస్స ఆదిమ్హి పరివాసదానత్థం, మజ్ఝే చ మూలాయపటికస్సనేన వినా వా సహ వా మానత్తదానత్థం, అవసానే అబ్భానత్థఞ్చ సఙ్ఘో ఏసితబ్బోతి ‘‘సఙ్ఘో ఆదిమ్హి చేవ సేసే చ ఇచ్ఛితబ్బో అస్సాతి సఙ్ఘాదిసేసో’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౩౭; కఙ్ఖా. అట్ఠ. సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తత్తా సఙ్ఘాదిసేసా నామ, సుక్కవిస్సట్ఠిసఙ్ఘాదిసేసాపత్తి హోతీతి అత్థో. యథాహ పదభాజనే ‘‘సఙ్ఘోవ తస్సా ఆపత్తియా పరివాసం దేతి, మూలాయ పటికస్సతి, మానత్తం దేతి, అబ్భేతి, న సమ్బహులా, న ఏకపుగ్గలో, తేన వుచ్చతి ‘సఙ్ఘాదిసేసో’తి. తస్సేవ ఆపత్తినికాయస్స నామం నామకమ్మం అధివచనం, తేనపి వుచ్చతి ‘సఙ్ఘాదిసేసో’’తి (పారా. ౨౩౭). ఏత్థ చ పరివాసాదికథా సఙ్ఘాదిసేసావసానే ఆగతట్ఠానేయేవ ఆవి భవిస్సతి.

౩౨౬. ఏత్తావతా మూలసిక్ఖాపదాగతం అత్తూపక్కమమూలకం ఆపత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని ఇమిస్సా సఙ్ఘాదిసేసాపత్తియా పరూపక్కమేనపి ఆపజ్జనం దస్సేతుమాహ ‘‘పరేనా’’తిఆది. ఉపక్కమాపేత్వాతి అఙ్గజాతస్స గహణం వా ఘట్టనం వా కారేత్వా.

౩౨౭. సఞ్చిచ్చాతి ‘‘ఉపక్కమామి మోచేస్సామీ’’తి చేతేత్వా పకప్పేత్వా. ఉపక్కమన్తస్సాతి అజ్ఝత్తరూపాదీసు తీసు యత్థ కత్థచి ఘట్టేన్తస్స. సముద్దిట్ఠన్తి ‘‘చేతేతి ఉపక్కమతి న ముచ్చతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి (పారా. ౨౬౨) పదభాజనే భగవతా వుత్తన్తి అధిప్పాయో.

౩౨౮. ఇమిస్సం గాథాయం ‘‘అత్తనో అఙ్గజాతం ఉపక్కమన్తస్సా’’తి ఇమినా అజ్ఝత్తరూపే వా బహిద్ధారూపే వా అజ్ఝత్తబహిద్ధారూపే వా అత్తనో అఙ్గజాతం ఘట్టేన్తస్సాతి ఇమస్స అత్థస్స వుత్తత్తా అఙ్గజాతఘట్టనేన వినాభావతో ఇమినా అసఙ్గయ్హమానస్సాపి ఆకాసే కటికమ్పనేన సుక్కమోచనే సఙ్ఘాదిసేసస్స పఠమగాథాయం ‘‘వాయామో’’తి సామఞ్ఞవచనేన సఙ్గహితత్తా తం ఠపేత్వా ‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరస్స భిక్ఖునో మోచనాధిప్పాయస్స ఆకాసే కటిం కమ్పేన్తస్స అసుచి ముచ్చి…పే… అసుచి న ముచ్చి. తస్స కుక్కుచ్చం అహోసి…పే… అనాపత్తి భిక్ఖు సఙ్ఘాదిసేసస్స, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి ఆకాసేకటికమ్పనవత్థుమ్హి వుత్తత్తా అముత్తే థుల్లచ్చయం సఙ్గహేతుమాహ ‘‘సఞ్చిచ్చా’’తిఆది.

తత్థ సఞ్చిచ్చాతి ‘‘ఉపక్కమామి మోచేస్సామీ’’తి జానిత్వా సఞ్జానిత్వాతి అత్థో. ‘‘ఉపక్కమన్తస్సా’’తి సామఞ్ఞతో తం విసేసేతుం ‘‘ఆకాసే కమ్పనేనపీ’’తి ఆహ, కటికమ్పనేనాతి గహేతబ్బం. కథమిదం లబ్భతీతి చే? ఇమాయ కథాయ సఙ్గహేతబ్బవత్థుమ్హి ‘‘ఆకాసే కటిం కమ్పేన్తస్సా’’తి (పారా. ౨౬౬) పాఠే ‘‘కటిం కమ్పేన్తస్సా’’తి వచనసహచరస్స ‘‘ఆకాసే’’తి వచనస్స సన్నిధానబలేన లబ్భతి అత్థప్పకరణసద్దన్తరసన్నిధానా సద్దానం విసేసత్థదీపనతో.

౩౨౯. వత్థిన్తి ముత్తవత్థిం, ముత్తకరణస్స వత్థిన్తి అత్థో. కీళాయ పూరేత్వాతి గామదారకో వియ కీళితుకామతాయ ముత్తవత్థిం దళ్హం గహేత్వా పూరేత్వాతి అత్థో. యథాహ వత్థివత్థుమ్హి అట్ఠకథాయం ‘‘తే భిక్ఖూ వత్థిం దళ్హం గహేత్వా పూరేత్వా పూరేత్వా విస్సజ్జేన్తా గామదారకావియ పస్సావమకంసూ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౬౪). ‘‘న వట్టతీ’’తి సామఞ్ఞేన కస్మా వుత్తన్తి? తస్మిం వత్థుస్మిం వుత్తనయేన మోచనాధిప్పాయేన దళ్హం గహేత్వా పూరేత్వా పూరేత్వా విస్సజ్జేన్తస్స సుక్కే ముత్తే మోచనాధిప్పాయో చేతేతి, ఉపక్కమతి, ముచ్చతీతి అఙ్గానం సమ్పన్నత్తా సఙ్ఘాదిసేసస్స, అముత్తే థుల్లచ్చయస్స సమ్భవతో ఉభయసఙ్గహత్థమాహ.

౩౩౦. ఉపనిజ్ఝాయనవత్థుమ్హి ‘‘న చ భిక్ఖవే సారత్తేన మాతుగామస్స అఙ్గజాతం ఉపనిజ్ఝాయితబ్బం, యో ఉపనిజ్ఝాయేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పారా. ౨౬౬) పాళియం ‘‘మాతుగామస్సా’’తి సామఞ్ఞేన వుత్తత్తా ‘‘తిస్సన్న’’న్తి వదతి. తిస్సన్నం పన ఇత్థీనన్తి మనుస్సామనుస్సతిరచ్ఛానగతవసేన తిస్సన్నం ఇత్థీనం. ‘‘అఙ్గజాత’’న్తి విసేసేత్వా వుత్తత్తా ‘‘నిమిత్త’’న్తి ముత్తకరణమేవ వుచ్చతి, పటసతేనాపి పటిచ్ఛాదితం వా అప్పటిచ్ఛాదితం వా యోనిమగ్గన్తి అత్థో. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘సచేపి పటసతం నివత్థా హోతి, పురతో వా పచ్ఛతో వా ఠత్వా ‘ఇమస్మిం నామ ఓకాసే నిమిత్త’న్తి ఉపనిజ్ఝాయన్తస్స దుక్కటమేవ. అనివత్థానం గామదారికానం నిమిత్తం ఉపనిజ్ఝాయన్తస్స పన కిమేవ వత్తబ్బ’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౬౬). పురతో వాతి ఏత్థ ‘‘ఠత్వా’’తి పాఠసేసో.

౩౩౧. ఏకేన…పే… పస్సతో ఏకం దుక్కటన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘ఏకేన పయోగేన ఏకం దుక్కట’’న్తి వచనతో అనేకేహి పయోగేహి అనేకాని దుక్కటానీతి బ్యతిరేకతో లబ్భతి. యథాహ అట్ఠకథాయం ‘‘ఇతో చితో చ విలోకేత్వా పునప్పునం ఉపనిజ్ఝాయన్తస్స పయోగే పయోగే దుక్కట’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౬౬). ఇమిస్సా అట్ఠకథాయ ‘‘ఇతో చితో చా’’తి వుత్తత్తా ఉమ్మీలననిమీలనన్తి ఏత్థ ‘‘వివిధా తం అనోలోకేత్వా తమేవ ఓలోకేన్తస్సా’’తి లబ్భతి.

౩౩౨. అమోచనాధిప్పాయస్స ముత్తస్మిం అనాపత్తి పకాసితాతి యోజనా. మోచనాధిప్పాయం వినా భేసజ్జకరణత్థం సుద్ధచిత్తేన అఙ్గజాతే భేసజ్జలేపం కరోన్తస్స వా సుద్ధచిత్తేనేవ ఉచ్చారపస్సావాదిం కరోన్తస్స వా ముత్తేపి అనాపత్తీతి ఇదం ‘‘అనాపత్తి సుపినన్తేన నమోచనాధిప్పాయస్సా’’తిఆదినా (పారా. ౨౬౩) నయేన అనాపత్తివారే వుత్తమేవాతి అత్థో.

ఇమస్మిం పాఠే ‘‘అనుపక్కమన్తస్సా’’తి అవుత్తేపి ఇమస్స పాఠస్స పురతో ‘‘చేతేతి న ఉపక్కమతి ముచ్చతి, అనాపత్తీ’’తి (పారా. ౨౬౨) చ ‘‘న చేతేతి న ఉపక్కమతి ముచ్చతి, అనాపత్తీ’’తి (పారా. ౨౬౨) చ వచనతో తం సఙ్గహేతుమాహ ‘‘అనుపక్కమతోపి చ ముత్తస్మిం అనాపత్తి పకాసితా’’తి. మోచనస్సాదరాగేన పీళితో హుత్వా ‘‘అహో వత మే ముచ్చేయ్యా’’తి చిన్తేత్వా వా ఏవరూపమోచనస్సాదరాగపీళాపుబ్బఙ్గమచిత్తే అసతిపి కేవలం కామవితక్కమత్తేన ఉపహతో హుత్వా తాదిసఅజ్ఝత్తికబాహిరవత్థూసు ఘట్టనవసేన వా ఆకాసే కటికమ్పనవసేన వా ఉపక్కమం అకరోన్తస్స తాదిసచిన్తాబలేన వా కామవితక్కబలేన వా సుక్కే ముత్తేపి అనాపత్తీతి ఇదం యథావుత్తపాఠవసేన పకాసితన్తి అత్థో.

సుపినన్తేన ముత్తస్మిం, అనాపత్తి పకాసితాతి ఏత్థ అన్తసద్దత్థాభావతో సుపినేతి అత్థో. సుపినే మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తస్స వా మాతుగామేహి కాయసంసగ్గం ఆపజ్జన్తస్స వా సుక్కే ముత్తేపి అవిసయత్తా అనాపత్తి పాళియం ‘‘అనాపత్తి భిక్ఖు సుపినన్తేనా’’తి (పారా. ౨౬౩) ఇమినా పకాసితాతి అత్థో.

ఏత్థ ఠత్వా అట్ఠకథాయం ‘‘సుపినే పన ఉప్పన్నాయ అస్సాదచేతనాయ సచస్స విసయో హోతి, నిచ్చలేన భవితబ్బం. న హత్థేన నిమిత్తం కీళాపేతబ్బం. కాసావపచ్చత్థరణరక్ఖనత్థం పన హత్థపుటేన గహేత్వా జగ్గనత్థాయ ఉదకట్ఠానం గన్తుం వట్టతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౬౨) వుత్తత్తా అణ్డపాలికా కికీసకుణా వియ, వాలపాలికా చమరీ వియ, ఏకనేత్తపాలకో పురిసో వియ చ కాయజీవితేపి అపేక్ఖం పహాయ సీలం రక్ఖితుకామేన సిక్ఖాకామేన నిబ్బానగామినిపటిపత్తిం పూరేతుకామేన కులపుత్తేన ‘‘అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా’’తి (పారా. ౨౩౭) వదతో తథాగతస్స అధిప్పాయానుకూలం అట్ఠకథాతో ఞత్వా అప్పమత్తేన పటిపజ్జితబ్బన్తి అయమత్రానుసాసనీ.

సుక్కవిస్సట్ఠికథావణ్ణనా.

౩౩౩. మనుస్సిత్థిన్తి మనుస్సజాతికం ఇత్థిం, ‘‘మాతుగామో నామ మనుస్సిత్థీ, న యక్ఖీ, న పేతీ, న తిరచ్ఛానగతా, అన్తమసో తదహుజాతాపి దారికా, పగేవ మహత్తరీ’’తి (పారా. ౨౭౧) పదభాజనే వుత్తత్తా తదహుజాతకుమారికాభావేనపి ఠితం జీవమానకమనుస్సమాతుగామన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘మనుస్సిత్థి’’న్తి సామఞ్ఞవచనేన జీవమానకమనుస్సిత్థిన్తి అయం విసేసో కుతో లబ్భతీతి? వినీతవత్థుమ్హి (పారా. ౨౮౧ ఆదయో) మతిత్థియా కాయం ఫుసన్తస్స థుల్లచ్చయవచనతో పారిసేసతో లబ్భతి. ఆమసన్తోతి ‘‘హత్థగ్గాహం వా వేణిగ్గాహం వా అఞ్ఞతరస్స వా అఞ్ఞతరస్స వా అఙ్గస్స పరామసన’’న్తి (పారా. ౨౭౦) వుత్తత్తా హత్థాదిఅఙ్గపచ్చఙ్గఫుసనాదినానప్పకారానం అఞ్ఞతరేన పకారేన ఆమసన్తోతి అత్థో. అత్తనో కాయేన ఇత్థియా కాయస్స సంసగ్గే మిస్సీభావే రాగో కాయసంసగ్గరాగో. సఙ్ఘాదిసేసో ఏతస్స అత్థీతి సఙ్ఘాదిసేసికో, కాయసంసగ్గసఙ్ఘాదిసేసో ఆపన్నో హోతీతి వుత్తం హోతి.

౩౩౪. కాయసంసగ్గరాగేన ఇత్థియా అన్తమసో లోమమ్పి అత్తనో సరీరే లోమేన ఫుసన్తస్స భిక్ఖునో సఙ్ఘాదిసేసాపత్తి హోతీతి యోజనా. ఏత్థ (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౭౪) ‘‘లోమగణనాయ సఙ్ఘాదిసేసా హోన్తీ’’తి కురున్దట్ఠకథామతస్స అట్ఠితత్తా, ‘‘కోట్ఠాసగణనాయ న హోతి, ఇత్థిగణనాయ హోతీ’’తి మహాఅట్ఠకథామతస్స ఠితత్తా సఙ్ఘసన్తకే మఞ్చపీఠే పచ్చత్థరణాదినా కేనచి అప్పటిచ్ఛాదితే ఫుసన్తస్స వియ లోమగణనాయ అహుత్వా ఫుట్ఠలోమానం బహుత్తేపి ఏకస్మిం పయోగే ఏకా ఏవ ఆపత్తి, బహూసు పయోగేసు పయోగగణనాయ ఆపత్తియో హోన్తీతి సన్నిట్ఠానం.

౩౩౫. ఇత్థియాతి మనుస్సిత్థియా. సమ్ఫుట్ఠోతి హత్థాదిసరీరావయవే సంసగ్గం సమాపన్నో. సేవనచేతనో వాయమిత్వా కాయసంసగ్గరాగేన అత్తనో కాయం చాలేత్వాతి అత్థో. సఙ్ఘాదిసేసతాతి ఏత్థ సకత్థే తద్ధితప్పచ్చయో. ‘‘సఙ్ఘాదిసేసితా’’తి పన పాఠో సున్దరో, సఙ్ఘాదిసేసస్స అత్థితా విజ్జమానభావోతి అత్థో. సఙ్ఘాదిసేసాపత్తియా సబ్భావసఙ్ఖాతా అత్థితా ఈపచ్చయత్థే పుగ్గలే సఙ్ఘాదిసేసీసద్దపవత్తినిమిత్తం హోతీతి భావపచ్చయో తంఅత్థవసేన లబ్భతి. యథాహు ‘‘యస్స గుణస్స హి భావా దబ్బే సద్దసన్నివేసో, తదభిధానే త్తతాదయో’’తి.

౩౩౬. ఏకేన హత్థేన గహేత్వాతి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ఏత్థ ‘‘కాయసంసగ్గరాగేనా’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ‘‘మనుస్సిత్థి’’న్తి అజ్ఝాహారో. తం మనుస్సిత్థిం. తత్థ తత్థాతి ఇత్థియా తస్మిం తస్మిం సరీరావయవే. ‘‘ఏకావాపత్తీ’’తి పఠమం గహితహత్థస్స అనపనీతత్తా వుత్తం. గహితహత్థం పన మోచేత్వా పునప్పునం ఫుసన్తస్స పయోగగణనాయ ఆపత్తి హోతీతి బ్యతిరేకతో లబ్భతి.

౩౩౭. ఏకేన హత్థేన అగ్గహేత్వా సీసతో యావ పాదం, పాదతో యావ సీసఞ్చ కాయా హత్థం అమోచేత్వా దివసమ్పి తం ఇత్థిం ఫుసన్తస్స ఏకావాపత్తీతి యోజనా. ఏత్థాపి ‘‘అమోచేత్వా’’తి బ్యతిరేకతో మోచేత్వా ఫుసన్తస్స పయోగగణనాయ అనేకాపత్తియోతి లబ్భతి.

౩౩౮. ఏకతో గహితపఞ్చఙ్గులీనం గణనాయ సచే ఆపత్తి సియా, ఏకస్స మాతుగామస్స సరీరం రాగచిత్తేన ఫుసన్తస్స ద్వత్తింసకలాపకోట్ఠాసతో బ్యతిరేకస్స సరీరస్సాభావా ద్వత్తింసకలాపకోట్ఠాసగణనాయ ఆపత్తియా భవితబ్బం, తథా అభావతో ఇదమ్పి న హోతీతి దస్సనత్థం ‘‘న హి కోట్ఠాసతో సియా’’తి ఆహ.

౩౪౦-౧. ఇత్థియా విమతిస్సాపి అత్తనో కాయేన ఇత్థియా కాయం ఫుసతో తస్స థుల్లచ్చయం సియా, ఇత్థియా పణ్డకాదిసఞ్ఞినోపి అత్తనోపి కాయేన ఇత్థియా కాయం ఫుసతో తస్స థుల్లచ్చయం సియా. ఆది-సద్దేన పురిసతిరచ్ఛానగతానం సఙ్గహో. ఇత్థియా ఇత్థిసఞ్ఞినో అత్తనో కాయేన ఇత్థియా కాయసమ్బద్ధం ఫుసతో తస్స థుల్లచ్చయం సియా. పణ్డకే పణ్డకసఞ్ఞినో అత్తనో కాయేన పణ్డకస్స కాయం ఫుసతో తస్స థుల్లచ్చయం సియా. యక్ఖిపేతీసు యక్ఖిపేతిసఞ్ఞినో అత్తనో కాయేన తాసం కాయం ఫుసతో తస్స థుల్లచ్చయం సియాతి యోజనా. ఏత్థ ‘‘పణ్డకగ్గహణేన ఉభతోబ్యఞ్జనకోపి గయ్హతీ’’తి వజిరబుద్ధిటీకాయం వుత్తం. ‘‘ఇత్థియా వేమతికస్సాపి పణ్డకాదిసఞ్ఞినోపి అత్తనో కాయేన ఇత్థియా కాయసమ్బద్ధం ఫుసతో తస్స థుల్లచ్చయం సియా’’తి న యోజేతబ్బం. కస్మా? తథా యోజనాయం పాళియం దుక్కటం వుత్తం, న థుల్లచ్చయన్తి అనిట్ఠప్పసఙ్గతో.

‘‘దుక్కటం కాయసంసగ్గే, తిరచ్ఛానగతిత్థియా’’తి ఇమినా వినీతవత్థుమ్హి ఆగతనయే సఙ్గహితేపి తేనేవ నయేన పణ్డకే విమతిఇత్థిసఞ్ఞితాదిఅఞ్ఞమతిపక్ఖే చ పురిసతిరచ్ఛానగతేసు పురిసతిరచ్ఛానగతసఞ్ఞివిమతిపణ్డకాదిఅఞ్ఞమతిపక్ఖే చ ఇతి ఇమేసం తిణ్ణం కాయపటిబద్ధామసనాదీసు చ పదభాజనే వుత్తసబ్బదుక్కటాపత్తియో ఉపలక్ఖితాతి దట్ఠబ్బం.

౩౪౨. అత్తనో కాయేన పటిబద్ధేన ఇత్థియా కాయేన పటిబద్ధం ఫుసన్తస్స భిక్ఖునో పన దుక్కటన్తి యోజనా. ఏత్థ పి-సద్దో వుత్తదుక్కటానం సముచ్చయత్థో. చ-సద్దేన పన అవుత్తసముచ్చయత్థేన ‘‘నిస్సగ్గియేన కాయం ఆమసతి. నిస్సగ్గియేన కాయపటిబద్ధం ఆమసతి. నిస్సగ్గియేన నిస్సగ్గియం ఆమసతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పారా. ౨౭౬) పాళియం ఆగతదుక్కటానం సఙ్గహో వేదితబ్బో.

౩౪౩-౪. న కేవలం పదభాజనాగతఇత్థిసరీరాదికమేవ అనామాసం, వినీతవత్థూసు దారుధీతలికవత్థుఅనులోమతో పోత్థలికాదిఇత్థిరూపకఞ్చ నిస్సగ్గియవారానులోమతో అసరీరట్ఠం మాతుగామేహి పరిభుత్తవత్థాభరణాదిఞ్చ విభఙ్గక్ఖన్ధకాదీసు వుత్తనయానుసారేన అట్ఠకథాగతం అవసేసం అనామాసవత్థుఞ్చ ఆమసన్తస్స ఆపత్తిం సఙ్గహేతుమాహ ‘‘ఇత్థీన’’న్తిఆది.

‘‘ఇత్థీనం ఇత్థిరూపఞ్చా’’తి ఇదం ‘‘ఇత్థికాయ ఇత్థిధనం (పారా. ౩౪), సద్ధానం సద్ధాపరాయన’’న్తిఆదీసు వియ లోకవోహారవసేన వుత్తం. ఇత్థీనం దారులోహమయాదికం ఇత్థిరూపఞ్చాతి యోజనా. ఆది-సద్దేన హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదతో మత్తికాయ, పిట్ఠేన వా కతం మాతుగామరూపం సఙ్గణ్హాతి. మాతుగామరూపం యేన కేనచి దిన్నం సబ్బరతనమయం వినా అవసేసం సాదియిత్వా భిన్దిత్వా సమణసారుప్పపరిక్ఖారం కారాపేతుం, అఫుసిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బే వా యోజేతుం వట్టతి.

‘‘వత్థ’’న్తి ఇమినా నివాసనపారుపనద్వయమ్పి సామఞ్ఞేన గహితం. ఇదఞ్చ మాతుగామేన పరిభుఞ్జితుం ఠపితమ్పి అనామాసమేవ, చీవరత్థాయ దిన్నం సమ్పటిచ్ఛిత్వా గణ్హితుం వట్టతి. హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన తిణచుమ్బటకం, అఙ్గులియా పణ్ణముద్దికం ఉపాదాయ అలఙ్కారమేవ. ఏత్థ చ వాలకేసవట్టకేసేసు పవేసనకదన్తసూచిఆది కప్పియభణ్డం దియ్యమానం సమణసారుప్పపరిక్ఖారత్థాయ గహేతబ్బం.

తత్థజాతఫలం ఖజ్జన్తి రుక్ఖే ఠితం ఖాదితబ్బం పనసనాళికేరాదిఫలఞ్చ మనుస్సేహి రాసికతం పరిభుఞ్జితబ్బఫలఞ్చ ‘‘మనుస్సేహి రాసికతేసుపి ఏసేవ నయో’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౮౧) అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా అనామాసన్తి ఉపలక్ఖణతో ఇమినావ గహేతబ్బం. అరఞ్ఞే రుక్ఖతో పతితం ఫలం ‘‘అనుపసమ్పన్నస్స దస్సామీ’’తి గహేతుం వట్టతి. ‘‘ముగ్గాదిం తత్థజాతక’’న్తి ఉపలక్ఖణపదత్తా గచ్ఛతో వియుత్తమ్పి గహేతబ్బం. ముగ్గాదిన్తి ఏత్థ ‘‘అపరణ్ణ’’న్తి పాఠసేసో.

సబ్బాని ధఞ్ఞానీతి ‘‘సాలి వీహి యవో కఙ్గు, కుద్రూసవరకగోధుమా’’తి వుత్తాని సత్త ధఞ్ఞాని. ఖేత్తమగ్గేన గచ్ఛతా సాలిసీసే హత్థేన అఫుసన్తేన గన్తబ్బం. సచే మగ్గో సమ్బాధో హోతి, సరీరే ధఞ్ఞం ఫుసన్తేపి మగ్గత్తా న దోసో. వీథియం, గేహఙ్గణే వా ధఞ్ఞేసు పసారితేసు అపసక్కిత్వా చే గన్తుం న సక్కా, ‘‘మగ్గం అధిట్ఠాయ గన్తబ్బ’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౮౧) అట్ఠకథావచనతో ‘‘ఇమం మగ్గం గమిస్సామీ’’తి గన్తుం వట్టతి. ‘‘కులగేహే ధఞ్ఞమత్థకే చే ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా దిన్నం హోతి, నిసీదితుం వట్టతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౮౧ అత్థతో సమానం) అట్ఠకథాయం వుత్తం. ‘‘ఆసనసాలాయం ధఞ్ఞే విప్పకిణ్ణే అనుక్కమిత్వా ఏకమన్తే పీఠకం పఞ్ఞాపేత్వా నిసీదితబ్బం. సచే మనుస్సా తస్మిం ధఞ్ఞమత్థకే ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా దేన్తి, నిసీదితుం వట్టతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౮౧ అత్థతో సమానం) అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా అత్తనా తత్థ ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా నిసీదితుం న వట్టతి.

౩౪౫. ధమనసఙ్ఖాదిం సబ్బం పఞ్చఙ్గతురియమ్పి చాతి సమ్బన్ధో. ధమనసఙ్ఖో నామ సద్దకరణసఙ్ఖో. ఆది-సద్దేన వంససిఙ్గతాళాదీనం సఙ్గహో. పఞ్చఙ్గతురియన్తి ఆతతం, వితతం, ఆతతవితతం, ఘనం, సుసిరన్తి పఞ్చఙ్గసఙ్ఖాతం తురియం. తత్థ ఆతతం నామ చమ్మపరియోనద్ధేసు భేరిఆదీసు ఏకతో ఆకడ్ఢిత్వా ఓనద్ధం ఏకతలతురియం. వితతం నామ ఉభతో ఆకడ్ఢిత్వా ఓనద్ధం ఉభయతలతురియం. ఆతతవితతం నామ ఉభయతో చ మజ్ఝతో చ సబ్బతో పరియోనన్ధితం. ఘనం సమ్మాది. సమ్మన్తి తాళం, ఘణ్టాకిఙ్కణిఆదీనమ్పి ఏత్థేవ సఙ్గహో. సుసిరన్తి వంసాది.

ఇధ (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౮౧) కురున్దట్ఠకథాయం వుత్తనయేన భేరిపోక్ఖరఞ్చ భేరితలచమ్మఞ్చ వీణా చ వీణాపోక్ఖరచమ్మఞ్చ దణ్డో చ అనామాసం. ‘‘పూజం కత్వా చేతియఙ్గణాదీసు ఠపితభేరియో అచాలేన్తేన అవసేసట్ఠానం సమ్మజ్జితబ్బం. కచవరఛడ్డనకాలే కచవరం వియ గహేత్వా ఏకస్మిం ఠానే ఠపేతబ్బ’’న్తి మహాపచ్చరియం వుత్తం. తురియభణ్డేసు యం కిఞ్చి అత్తనో దీయమానం తం పరివత్తేత్వా కప్పియపరిక్ఖారం గహేతుం అధివాసేతబ్బం. దోణి వా పోక్ఖరం వా దన్తకట్ఠనిక్ఖిపనత్థాయ, చమ్మఞ్చ సత్థకోసకరణత్థాయ గహేతబ్బం.

రతనాని చ సబ్బానీతి ముత్తా మణి వేళురియో సఙ్ఖో సిలా పవాళం రజతం జాతరూపం లోహితఙ్కో మసారగల్లన్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౮౧) వుత్తాని సబ్బాని రతనాని చ. ఏత్థ చ విద్ధా, అవిద్ధా వా సాముద్దికాదీ సబ్బాపి ముత్తా అనామాసా. భణ్డమూలత్థఞ్చ గణ్హితుం న వట్టతి. అన్తమసో జాతిఫలికం ఉపాదాయ నీలపీతాదిభేదో సబ్బోపి మణి ధోతవిద్ధో అనామాసో. ఆహతాకారేనేవ ఠితో అవిద్ధాధోతో మణి పత్తాది భణ్డమూలత్థం అధివాసేతుం వట్టతీతి వుత్తం. మహాపచ్చరియం పన పటిక్ఖిత్తం. పచిత్వా కతో కాచమణియేవేకో వట్టతి. వేళురియే చ మణిసదిసోయేవ వినిచ్ఛయో.

ధమనసఙ్ఖో ‘‘సబ్బం ధమనసఙ్ఖాది’’న్తిఆదిగాథాయ తురియేసు గహితో. రతనఖచితో సఙ్ఖో అనామాసో. పానీయసఙ్ఖో ధోతోపి అధోతోపి ఆమాసో. అవసేససఙ్ఖో పన అఞ్జనాదిభేసజ్జత్థం, పత్తాదిభణ్డమూలభావేన చ అధివాసేతుం వట్టతి. సువణ్ణేన ఏకతో విలియాపేత్వా కతా ముగ్గవణ్ణా సిలా అనామాసా. సేసా సిలా ఖుద్దకనిసానాదికమ్మత్థం అధివాసేతుం వట్టతి. ‘‘పవాళం ధోతమధోతఞ్చ విద్ధమవిద్ధఞ్చ సబ్బథా అనామాసం, నాపి అధివాసేతబ్బ’’న్తి మహాపచ్చరియం వుత్తత్తా పవాళపటిమాచేతియాని చేవ పోత్థకేసు పవేసేతబ్బఆణియా మూలే, అగ్గేచ పవేసేతబ్బం పదుమాదిఆకారేన కతం వట్టఞ్చ న గహేతబ్బం న ఫుసితబ్బం.

బీజతో పట్ఠాయ రజతం, జాతరూపఞ్చ కతం వా హోతు అకతం వా, సబ్బసో అనామాసం, న చ సాదితబ్బం. ఇమినా కతం పటిమాదికఞ్చ ఆరకూటలోహఞ్చ అనామాసన్తి వక్ఖతి. కతాకతసువణ్ణరజతానం అసాదియితబ్బతాయ ఇధ అట్ఠకథాయ ఆగతత్తా ఉత్తరేన రాజపుత్తేన కారేత్వా ఆహటం సువణ్ణచేతియం న వట్టతీతి మహాపదుమత్థేరేన పటిక్ఖిత్తన్తి సువణ్ణపటిమాచేతియపోత్థకావచ్ఛాదకమణిపదుమవట్టాది యం కిఞ్చి న సాదితబ్బమేవ, న చ ఆమసితబ్బం. ఏతేన కతం సేనాసనోపకరణం పన పరిభుఞ్జితుం వట్టతి. ధమ్మమణ్డపే కతమ్పి పటిజగ్గితుం వట్టతి. లోహితవణ్ణో మణి, మసారగల్లమణి చ సబ్బథా అనామాసో, న చ అధివాసేతబ్బోతి మహాపచ్చరియం వుత్తం.

౩౪౬. సబ్బమావుధభణ్డన్తి ఖగ్గాది సబ్బం ఆవుధోపకరణం పత్తాదికప్పియపరిక్ఖారమూలత్థాయ దీయమానం సత్థవాణిజాయ అకాతబ్బత్తా న గహేతబ్బం, ‘‘ఇమం గణ్హథా’’తి దిన్నం భిన్దిత్వా ఖణ్డాఖణ్డికం కత్వా ‘‘ఖురాదికప్పియపరిక్ఖారం కారేస్సామీ’’తి సాదితుం వట్టతి. సఙ్గామభూమియం మగ్గే పతితఖగ్గాదిం దిస్వా పాసాణేన భిన్దిత్వా ‘‘ఖురాదికప్పియభణ్డాని కారేస్సామీ’’తి గణ్హితుం వట్టతి. ఉసుసత్తిఆదికం ఫలతో దణ్డం అపనేత్వా కప్పియపరిక్ఖారకారాపనత్థాయ గహేతబ్బం.

జియాతి ధనుగుణో. చ-కారేన ఇమిస్సా గాథాయ అవుత్తం అఙ్కుసతోమరాదిం పరహిం సోపకరణం సఙ్గణ్హాతి. ధనుదణ్డకోతి జియావిరహితో ధనుదణ్డకో. ఇదం పరహింసోపకరణభణ్డాదికం విహారే సమ్మజ్జితబ్బట్ఠానే ఠపితం చే, సామికానం వత్వా తేహి అగ్గహితం చే, అచాలేన్తేన సమ్మజ్జితబ్బం.

జాలఞ్చాతి మచ్ఛజాలపక్ఖిజాలాదిజాలఞ్చ. జాలం దీయమానం ఛత్తవేఠనత్థం, ఆసనచేతియాదిమత్థకే బన్ధనాదిపయోజనే సతి తదత్థఞ్చ గహేతబ్బం. సరవారణం నామ ఫలకాదికం అఞ్ఞేహి అత్తనో విజ్ఝనత్థాయ విస్సట్ఠసరనివారణం వినాసనోపరోధకారణం హోతీతి భణ్డమూలత్థం సాదితుం వట్టతి. ‘‘దన్తకట్ఠాధారఫలకాది యదిచ్ఛితం కరోమీ’’తి ముట్ఠిం అపనేత్వా గహేతుం వట్టతి.

౩౪౭. చేతియన్తి ఏత్థ ‘‘సువణ్ణచేతియ’’న్తి ఇదం ‘‘సువణ్ణపటిబిమ్బాదీ’’తి అనన్తరం వుత్తత్తా లబ్భతి. సువణ్ణగ్గహణఞ్చుపలక్ఖణన్తి రజతమయఞ్చ గహేతబ్బం. ఆరకూటకన్తి సువణ్ణవణ్ణం లోహవిసేసమాహ. ‘‘అనామాస’’న్తి ఇదం ‘‘అసమ్పటిచ్ఛియం వా’’తి ఏతస్స ఉపలక్ఖణం.

౩౪౮. సబ్బం వాదితమితి సమ్బన్ధో. ఓనహితున్తి చమ్మవరత్తతన్తీహి బన్ధితుం. ఓనహాపేతున్తి తథేవ అఞ్ఞేహి కారాపేతుం. వాదాపేతున్తి అఞ్ఞేహి వాదాపేతుం. వాదేతున్తి అత్తనా వాదేతుం. వాదితన్తి వాదనీయం యథా ‘‘కరణీయం కారిత’’న్తి, వాదనారహం తురియభణ్డన్తి అత్థో. ఇదఞ్చ ఓనహనాదికిరియాయ కమ్మం.

౩౪౯. ఉపహారం కరిస్సామాతి పూజం కరిస్సామ. ఇతి అనుమతిగ్గహణత్థాయ. వత్తబ్బాతి తే వత్తారో వత్తబ్బాతి యోజనా.

౩౫౦-౧. ధుత్తియా ఇత్థియాతి విపన్నాచారాయ లోళిత్థియా. సయం ఫుసియమానస్సాతి భిక్ఖునో పయోగం వినా ఇత్థియా అత్తనావ ఫుసియమానస్స. కాయేన అవాయమిత్వాతి తస్సా సరీరసమ్ఫస్సానుభవనత్థం అత్తనో కాయం అచాలేత్వా. ఫస్సం పటివిజానతోతి ఫస్సం అనుభవన్తస్స.

అసఞ్చిచ్చాతి ఏత్థ ‘‘ఫుసనే’’తి పాఠసేసో, ‘‘ఇమినా ఉపాయేన ఇమం ఫుసామీ’’తి అచేతేత్వా. కిం వుత్తం హోతి? ‘‘ఇమినా పత్తపటిగ్గహణాదినా ఉపాయేన ఏతిస్సా సరీరసమ్ఫస్సం అనుభవిస్సామీ’’తి అచిన్తేత్వా పత్తథాలకతట్టకపణ్ణపుటభేసజ్జాదిం పటిగ్గణ్హాపేన్తియా హత్థే అత్తనో హత్థేన ఫుసనాదీసు అనాపత్తీతి వుత్తం హోతి. ‘‘అస్సతియా’’తి ఇదం పన ఇమినావ సఙ్గహితత్తా ఇధ విసుం న వుత్తం, మాతుగామస్స సరీరే ఫుసనభావం అజానిత్వా అఞ్ఞవిహితో హుత్వా సతిం అనుపట్ఠపేత్వా హత్థపాదపసారణాదీసు ఫుసన్తస్సాతి అత్థో.

అజానన్తస్సాతి దారకాకారం దారికం ‘‘మాతుగామో’’తి అజానిత్వా కేనచి కరణీయేన ఫుసన్తస్స. మోక్ఖాధిప్పాయినో చాతి ‘‘మోక్ఖాధిప్పాయో కాయేన వాయమతి, ఫస్సం పటివిజానాతి, అనాపత్తి. మోక్ఖాధిప్పాయో కాయేన వాయమతి, న చ ఫస్సం పటివిజానాతి, అనాపత్తి. మోక్ఖాధిప్పాయో న చ కాయేన వాయమతి, ఫస్సం పటివిజానాతి, అనాపత్తి. మోక్ఖాధిప్పాయో న చ కాయేన వాయమతి, న చ ఫస్సం పటివిజానాతి, అనాపత్తీ’’తి (పారా. ౨౭౯) వుత్తమోక్ఖాధిప్పాయవతో చతుబ్బిధస్స పుగ్గలస్సాతి వుత్తం హోతి. ‘‘అనాపత్తీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో.

ఇమేసు యో మాతుగామేన ఆలిఙ్గనాదిపయోగేన అజ్ఝోత్థరయమానో తం అత్తనో సరీరతో అపనేత్వా ముఞ్చితుకామో హత్థచాలేన, ముట్ఠిఆదీహి వా పటిపణామనం, పహరణాదికఞ్చ పయోగం కరోతి, అయం పఠమో పుగ్గలో. అత్తానమజ్ఝోత్థరితుం ఆగచ్ఛన్తిం ఇత్థిం దిస్వా పహరణాకారాదిసబ్బపయోగం దస్సేత్వా తాసేత్వా అత్తనో సరీరం ఫుసితుం అదేన్తో దుతియో. ఇత్థియా అజ్ఝోత్థరిత్వా ఆలిఙ్గితో చోపనరహితం మం ‘‘అనత్థికో’’తి మన్త్వా ‘‘సయమేవ పలాయిస్సతీ’’తి, ‘‘అచోపనమేవ మోక్ఖోపాయో’’తి ఞత్వా నిచ్చలోవ హుత్వా ఫస్సం పటివిజానన్తో తతియో. అత్తానం అజ్ఝోత్థరితుమాగచ్ఛన్తిం ఇత్థిం దిస్వా దుతియో వియ తాసేతుం కాయప్పయోగం అకత్వా ‘‘అగతే పాతేస్సామి, పహరిత్వా తాసేస్సామీ’’తి వా చిన్తేత్వా నిచ్చలోవ హుత్వా తిట్ఠన్తో చతుత్థోతి వేదితబ్బో.

౩౫౨. పఠమేనాతి ఏత్థ ‘‘పారాజికేనా’’తి పాఠసేసో, కాయచిత్తసముట్ఠానన్తి వుత్తం హోతి. ఇధ చిత్తం నామ కాయసంసగ్గరాగసమ్పయుత్తం చిత్తం, సుక్కవిస్సట్ఠిమ్హి మోచేతుకామతాయ సమ్పయుత్తం చిత్తం.

కాయసంసగ్గకథావణ్ణనా.

౩౫౩-౪. దుట్ఠుల్లవాచస్సాదేనాతి దుట్ఠు కుచ్ఛితభావం ఉలతి గచ్ఛతీతి దుట్ఠుల్లా, దుట్ఠుల్లా చ సా వాచా చాతి దుట్ఠుల్లవాచా, వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గే మేథునధమ్మపటిసంయుత్తా వాచా, యథాహ ‘‘దుట్ఠుల్లా నామ వాచా వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గమేథునధమ్మపటిసంయుత్తా వాచా’’తి (పారా. ౨౮౫), దుట్ఠుల్లవాచాయ అస్సాదో దుట్ఠుల్లవాచస్సాదో, తథాపవత్తవచీవిఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకచిత్తసమ్పయుత్తా చేతనా, తేన సమ్పయుత్తో రాగో ఇధ సహచరియేన ‘‘దుట్ఠుల్లవాచస్సాదో’’తి వుత్తో, తేన, దుట్ఠుల్లవాచస్సాదసమ్పయుత్తేన రాగేనాతి అత్థో. ఇమినా ‘‘ఓభాసన్తస్సా’’తి వక్ఖమానఓభాసనస్స హేతు దస్సితో.

ఇత్థియా ఇత్థిసఞ్ఞినో భిక్ఖునోతి యోజనా. ఇత్థియా ఇత్థిసఞ్ఞినోతి ‘‘మాతుగామో నామ మనుస్సిత్థీ, న యక్ఖీ, న పేతీ, న తిరచ్ఛానగతా, విఞ్ఞూ పటిబలా సుభాసితదుబ్భాసితం దుట్ఠుల్లాదుట్ఠుల్లం ఆజానితు’’న్తి పదభాజనే నిద్దిట్ఠసరూపాయ సుభాసితదుబ్భాసితం జానన్తియా మనుస్సిత్థియా ఇత్థిసఞ్ఞినో భిక్ఖునోతి అత్థో. ‘‘ద్విన్నం మగ్గాన’’న్తి ఏతస్స సమ్బన్ధీవసేన ‘‘ఇత్థియా’’తి ఇదం సామివసేన యోజేతబ్బం, యథావుత్తసరూపస్స మాతుగామస్స వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గన్తి అత్థో. వణ్ణావణ్ణవసేన చాతి ‘‘వణ్ణం భణతి నామ ద్వే మగ్గే థోమేతి వణ్ణేతి పసంసతి. అవణ్ణం భణతి నామ ద్వే మగ్గే ఖుంసేతి వమ్భేతి గరహతీ’’తి నిద్దేసే వుత్తనయేన ఉభో మగ్గే ఉద్దిస్స థోమనగరహణవసేనాతి వుత్తం హోతి.

మేథునస్స యాచనాదయో మేథునయాచనాదయో, తేహి మేథునయాచనాదీహి, ‘‘యాచతిపి ఆయాచతిపి పుచ్ఛతిపి పటిపుచ్ఛతిపి ఆచిక్ఖతిపి అనుసాసతిపి అక్కోసతిపీ’’తి (పారా. ౨౮౫) ఉద్దేసే వుత్తమేథునయాచనాదివసేనాతి వుత్తం హోతి. ఇమేహి ద్వీహి ‘‘ఓభాసన్తస్సా’’తి వుత్తఓభాసనా దస్సితా. ఓభాసన్తస్సాతి ఉద్దేసయన్తస్స, పకాసేన్తస్సాతి అత్థో. ‘‘విఞ్ఞు’’న్తి ఇమినా ఓభాసనకిరియాయ కమ్మమాహ, ఇమినా విసేసితబ్బం ‘‘మనుస్సిత్థి’’న్తి ఇదం పకరణతో లబ్భతి, యథాదస్సితపదభాజనాగతసరూపం విఞ్ఞుం పటిబలం మనుస్సిత్థిన్తి వుత్తం హోతి. అన్తమసో హత్థముద్దాయపీతి ఓభాసనే అన్తిమపరిచ్ఛేదదస్సనం. దుట్ఠుల్లవచనస్సాదభావే సతి యో వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గపటిబద్ధం గుణదోసం వా మేథునధమ్మయాచనాదివసేన వా దుట్ఠుల్లాదుట్ఠుల్లం జానన్తిం మనుస్సిత్థిం హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన హత్థముద్దాయపి వదేయ్యాతి అత్థో.

ఇమస్మిం గాథాద్వయే దుట్ఠుల్లవాచస్సాదేన ఇత్థియా ఇత్థిసఞ్ఞినో విఞ్ఞుం తం ఇత్థిం ద్విన్నం మగ్గానం వణ్ణవసేన అన్తమసో హత్థముద్దాయపి ఓభాసన్తస్స భిక్ఖునో గరుకం సియాతి ఏకం వాక్యం, తథా ‘‘ద్విన్నం మగ్గానం అవణ్ణవసేనా’’తి ఇమినా చ ‘‘మేథునయాచనాదీహీ’’తి ఇమినా చ యోజనాయ వాక్యద్వయన్తి ఏవం యోజనావసేన తీణి వాక్యాని హోన్తి.

తత్థ పఠమవాక్యే వణ్ణవచనేన సఙ్గహితం థోమనాదికథం కథేన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసో హోతి. ‘‘ఇత్థిలక్ఖణేన సుభలక్ఖణేన సమన్నాగతాసీ’’తి ఏత్తకమేవ థోమనత్థం వదతో సఙ్ఘాదిసేసో న హోతి, ‘‘తవ వచ్చమగ్గో చ పస్సావమగ్గో చ ఈదిసో సుభో సుసణ్ఠానో, తేన నామ ఈదిసేన ఇత్థిలక్ఖణేన సుభలక్ఖణేన సమన్నాగతాసీ’’తి వదన్తస్స హోతి. ‘‘వణ్ణేతి, పసంసతీ’’తి పదద్వయఞ్చ ‘‘థోమేతీ’’తి పదస్స పరియాయో.

దుతియవాక్యే అవణ్ణపదసఙ్గహితం ఖుంసనాదిత్తయే ఖుంసనం నామ పతోదోపమేహి ఫరుసవచనేహి తుదనం. యథాహ అట్ఠకథాయం ‘‘ఖుంసేతీతి వాచాపతోదేన ఘట్టేతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౮౫). పతుజ్జతేనేనాతి ‘‘పతోదో’’తిఅగచ్ఛన్తే అస్సాదయో పవత్తేతుం విజ్ఝనకపాచనదణ్డో వుచ్చతి. వమ్భనం నామ అపసాదనం. అపసాదనం నామ గుణతో పరిహాపనం. యథాహ ‘‘వమ్భేతీతి అపసాదేతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౮౫). గరహా నామ దోసారోపనం. యథాహ ‘‘గరహతీతి దోసం దేతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౮౫). ఇమం ఖుంసనాదిపటిసంయుత్తవచనం వక్ఖమానేసు ‘‘సిఖరణీసి, సమ్భిన్నాసి, ఉభతోబ్యఞ్జనాసీ’’తి ఇమేసు తీసు పదేసు అఞ్ఞతరేన యోజేత్వా కథేన్తస్సేవ సఙ్ఘాదిసేసో, న ఇతరస్స.

తతియవాక్యే మేథునయాచనాదివచనేహి సఙ్గహితం ఆయాచనాదిం కరోన్తస్సాపి సఙ్ఘాదిసేసో. ‘‘యాచతి నామ దేహి మే అరహసి మే దాతు’’న్తిఆదినా (పారా. ౨౮౫) నయేన ఏకేకం పదం ‘‘దేహి మే మేథునం ధమ్మ’’న్తిఆదివసేన మేథునధమ్మపదేన సహ ఘటేత్వా మేథునధమ్మం యాచన్తస్సేవ హోతి.

‘‘కదా తే మాతా పసీదిస్సతి, కదా తే పితా పసీదిస్సతి, కదా తే దేవతాయో పసీదిస్సన్తి, కదా తే సుఖణో సులయో సుముహుత్తో భవిస్సతీ’’తిఆదిఆయాచనపదనిద్దేసే ఏకేకం పదం తత్థేవ ఓసానే వుత్తేన ‘‘కదా తే మేథునం ధమ్మం లభిస్సామీ’’తి పదేన ఘటేత్వా మేథునం యాచన్తస్సేవ హోతి.

‘‘కథం త్వం సామికస్స దేసి, కథం జారస్స దేసీ’’తి (పారా. ౨౮౫) పుచ్ఛానిద్దేసవచనేసు చ అఞ్ఞతరం మేథునధమ్మపదేన ఘటేత్వా పుచ్ఛన్తస్సేవ హోతి.

‘‘ఏవం కిర త్వం సామికస్స దేసి, ఏవం జారస్స దేసీ’’తి (పారా. ౨౮౫) పటిపుచ్ఛానిద్దేసవచనేసు అఞ్ఞతరం మేథునధమ్మపదేన ఘటేత్వా విసేసేత్వా పటిపుచ్ఛన్తస్సేవ హోతి.

‘‘కథం దదమానా సామికస్స పియా హోతీ’’తి పుచ్ఛతో మాతుగామస్స ‘‘ఏవం దేహి, ఏవం దేన్తీ సామికస్స పియా భవిస్సతి మనాపా చా’’తి ఆణత్తివచనే, అనుసాసనివచనే చ ఏసేవ నయో.

౩౫౫. అక్కోసనిద్దేసాగతేసు ‘‘అనిమిత్తాసి నిమిత్తమత్తాసి అలోహితాసి ధువలోహితాసి ధువచోళాసి పగ్ఘరన్తీసి సిఖరణీసి ఇత్థిపణ్డకాసి వేపురిసికాసి సమ్భిన్నాసి ఉభతోబ్యఞ్జనాసీ’’తి ఏకాదససు పదేసు ‘‘సిఖరణీసి సమ్భిన్నాసి ఉభతోబ్యఞ్జనాసీ’’తి పదత్తయం పచ్చేకం ఆపత్తికరం, ఇమినా పదత్తయేన సహ పుబ్బే వుత్తాని వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గమేథునధమ్మపదాని తీణి చాతి ఛప్పదానం పచ్చేకం ఆపత్తికరత్తా ఇతో పరాని అనిమిత్తాదీని అట్ఠ పదాని ‘‘అనిమిత్తాసి మేథునధమ్మం దేహీ’’తిఆదినా నయేన మేథునధమ్మపదేన సహ ఘటేత్వా వుత్తానేవ ఆపత్తికరానీతి వేదితబ్బాని, ‘‘మేథునయాచనాదీహీ’’తి ఏత్థ ఆది-సద్దసఙ్గహితేసు ‘‘అనిమిత్తాసీ’’తిఆదీసు ఏకాదససు అక్కోసపదేసు అన్తోగధత్తేపి కేవలం ఆపత్తికరత్తా గరుతరం పదత్తయం విసుం సఙ్గహేతబ్బన్తి ఞాపేతుమాహ ‘‘సిఖరణీసీ’’తిఆది.

సిఖరణీసీతి ఏత్థ ‘‘సిఖరణీ అసీ’’తి పదచ్ఛేదో. ‘‘అసీ’’తి పచ్చేకం యోజేతబ్బం. తు-సద్దో కేవలయుత్తమ్పి ఆపత్తికరం హోతీతి విసేసం జోతేతి. కేవలేనాపి అక్కోసవచనేనాతి యోజనా. సిఖరణీసీతి బహి నిక్ఖన్తఆణిమంసా భవసి. సమ్భిన్నాసీతి మిస్సీభూతవచ్చమగ్గపస్సావమగ్గా. ఉభతోబ్యఞ్జనాసీతి ఇత్థినిమిత్తేన, పురిసనిమిత్తేన చాతి ఉభతోబ్యఞ్జనేహి సమన్నాగతా. ‘‘అయం ఇత్థీ, అయం పురిసో’’తి బ్యఞ్జయతీతి బ్యఞ్జనం, ముత్తకరణాని. సుణన్తియాతి ఏత్థ ‘‘విఞ్ఞుమనుస్సిత్థియా’’తి అధికారతో లబ్భతి, ఇమినా అక్కోసితబ్బవత్థు దస్సితం హోతి. భాసితం సుణన్తియా సుభాసితదుబ్భాసితం జానన్తియా మనుస్సిత్థియా విసయే పవత్తఅక్కోసవచనేన సఙ్ఘాదిసేసో హోతీతి అత్థో.

౩౫౬. పునప్పునం ఓభాసన్తస్స వాచానం గణనాయ గరుకా సియున్తి యోజనా. ఏత్థ ‘‘ఏకం ఇత్థి’’న్తి అజ్ఝాహరితబ్బం. ఏకవాచాయ బహూ ఓభాసన్తస్స చ ఇత్థీనం గణనాయ గరుకా సియున్తి యోజనా. ఏత్థాపి ‘‘ఇత్థియోపీ’’తి లబ్భతి.

౩౫౭. సా చే నప్పటిజానాతీతి ఏత్థ ‘‘యం సుణన్తిం మనుస్సిత్థిం ద్విన్నం మగ్గానం వణ్ణావణ్ణవసేన ఓభాసతి, సా చే న పటిజానాతీ’’తి సామత్థియా లబ్భమానం ఆదాయ యోజేతబ్బం. అత్తనో భాసితం దుట్ఠుల్లం వుత్తసమనన్తరమేవ అత్థవసేన సచే న జానాతీతి అత్థో. తస్సాతి తస్స దుట్ఠుల్లభాసితభిక్ఖుస్స. ఉబ్భజాణుం, అధక్ఖకం వా ఆదిస్స భణనే చాపి తస్స థుల్లచ్చయం సియాతి యోజనా. భణనేతి ద్విన్నం మగ్గానం వణ్ణాదికథనే, ‘‘భణతో’’తిపి లిఖన్తి, భణన్తస్స, భణనహేతూతి అత్థో. హేతుమ్హి అయమన్తపచ్చయో ‘‘అసమ్బుధ’’న్తిఆదీసు (పారా. అట్ఠ. ౧.గన్థారమ్భకథా) వియ. ఉబ్భజాణున్తి జాణుతో ఉద్ధం. అక్ఖేకన్తి అక్ఖకతో హేట్ఠా.

౩౫౮. ఉబ్భక్ఖకన్తి అక్ఖకతో ఉద్ధం. అధోజాణుమణ్డలన్తి జాణుమణ్డలతో అధో. ఉద్దిసన్తి ఉద్దిస్స. ‘‘ఉద్దిస్సుబ్భక్ఖం వా తథా, అధోజాణుమణ్డల’’న్తి చ లిఖన్తి, సో పాఠో సున్దరో. వణ్ణాదిభణనే దుక్కటన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘విఞ్ఞుమనుస్సిత్థియా’’తి అధికారతో లబ్భతి. కాయపటిబద్ధే వణ్ణాదిభణనే దుక్కటన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గా సఙ్ఘాదిసేసక్ఖేత్తం, అధక్ఖకం ఉబ్భజాణుమణ్డలం థుల్లచ్చయక్ఖేత్తం, ఉద్ధక్ఖకం అధోజాణుమణ్డలం దుక్కటక్ఖేత్తన్తి ఇమేసు తీసు ఖేత్తేసు అక్ఖకఞ్చేవ జాణుమణ్డలఞ్చ థుల్లచ్చయదుక్కటానం ద్విన్నం అవధిభూతం కత్థ సఙ్గయ్హతీతి? దుక్కటక్ఖేత్తేయేవ సఙ్గయ్హతి. యథాహ అట్ఠకథాయం ‘‘అక్ఖకం, పన జాణుమణ్డలఞ్చ ఏత్థేవ దుక్కటక్ఖేత్తే సఙ్గహం గచ్ఛతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౮౬).

౩౫౯. పణ్డకే యక్ఖిపేతీసు ద్విన్నం మగ్గానం వణ్ణాదిభణనే తస్స భణన్తస్స థుల్లచ్చయం భవేతి అధికారవసేన ఆగతపదేహి సహ యోజేతబ్బం. పణ్డకాదీసూతి ఆది-సద్దేన యక్ఖిపేతీనం గహణం.

౩౬౦. ఉబ్భక్ఖక…పే… అయం నయోతి ‘‘పణ్డకాదీసూ’’తి ఇమినా యోజేతబ్బం. అయం నయోతి ‘‘దుక్కటమేవ హోతీ’’తి వుత్తో నయో. సబ్బత్థాతి సఙ్ఘాదిసేసథుల్లచ్చయదుక్కటక్ఖేత్తవసేన సబ్బేసు ఖేత్తేసు.

౩౬౧. అత్థపురేక్ఖారో హుత్వా ఓభాసతోపి అనాపత్తీతి యోజనా. మాతుగామానం ‘‘అనిమిత్తాసీ’’తిఆదీసు పదేసు అత్థకథనం పురేక్ఖత్వా ‘‘అనిమిత్తాసీ’’తిఆదిపదం భణన్తస్స వా మాతుగామేహి సహ అట్ఠకథం సజ్ఝాయన్తానం వా అనాపత్తీతి అత్థో. ధమ్మపురేక్ఖారో హుత్వా ఓభాసతో అనాపత్తీతి యోజనా. పాళిధమ్మం వాచేన్తస్స వా తాసం సుణన్తీనం సజ్ఝాయనం వా పురేక్ఖత్వా ‘‘అనిమిత్తాసీ’’తిఆదీసు పదేసు యం కిఞ్చి పబ్బజితస్స వా ఇతరస్స వా మాతుగామస్స కథేన్తస్స అనాపత్తీతి. పురేక్ఖత్వానుసాసనిన్తి ‘‘ఇదాని అనిమిత్తాసి…పే… ఉభతోబ్యఞ్జనాసి, అప్పమాదం దాని కరేయ్యాసి, యథా ఆయతిమ్పి ఏవరూపా నాహోసీ’’తి అనుసాసనిం పురేక్ఖత్వా.

౩౬౨. ఉమ్మత్తకాదీనన్తి పిత్తుమ్మత్తకయక్ఖుమ్మత్తకవసేన ద్విన్నం ఉమ్మత్తకానఞ్చ ఆది-సద్దసఙ్గహితస్స ఇమస్మిం ఆదికమ్మికస్స ఉదాయిత్థేరస్స చ అనాపత్తీతి వుత్తం హోతి. ‘‘ఇదం సిక్ఖాపదం తిసముట్ఠానం కాయచిత్తతో చ వాచాచిత్తతో చ కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి. కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్త’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౮౭) అట్ఠకథాయం వుత్తపకిణ్ణకవినిచ్ఛయం దస్సేతి ‘‘సముట్ఠానాదయో…పే… తుల్యావా’’తి. వేదనాయ అదిన్నాదానేన అసమత్తా ‘‘వేదనేత్థ ద్విధా మతా’’తి ఆహ, సుఖోపేక్ఖావేదనావసేన ద్విధా మతాతి అత్థో.

దుట్ఠుల్లవాచాకథావణ్ణనా.

౩౬౩. కామపారిచరియాయాతి మేథునధమ్మసఙ్ఖాతేన కామేన పారిచరియాయ, మేథునధమ్మేన పారిచరియాయాతి అత్థో. అథ వా కామితా పత్థితాతి కామా, మేథునరాగవసేన పత్థితాతి అత్థో, కామా చ సా పారిచరియా చాతి కామపారిచరియా, తస్సా కామపారిచరియాయాతిపి గహేతబ్బం, మేథునరాగచిత్తేన అభిపత్థితపారిచరియాయాతిఅత్థో. ‘‘వణ్ణం భాసతో’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో, ‘‘ఏతదగ్గం భగిని పారిచరియానం యా మాదిసం సీలవన్తం కల్యాణధమ్మం బ్రహ్మచారిం ఏతేన ధమ్మేన పరిచరేయ్యా’’తి అత్తనో మేథునధమ్మేన పారిచరియాయ గుణం ఆనిసంసం కథేన్తస్సాతి వుత్తం హోతి. తస్మింయేవ ఖణేతి తస్మిం భణితక్ఖణేయేవ. సా చే జానాతీతి యం ఉద్దిస్స అభాసి, సచే సా వచనసమనన్తరమేవ జానాతి.

౩౬౪. సా మనుస్సిత్థీ నో జానాతి చే, తస్స థుల్లచ్చయన్తి సమ్బన్ధో. యక్ఖిపేతిదేవీసు జానన్తీసు, పణ్డకే చ జానన్తే అత్తకామపారిచరియాయ వణ్ణం భాసతో తస్స భిక్ఖునో థుల్లచ్చయం హోతీతి యోజనా. సేసేతి పురిసతిరచ్ఛానగతవిసయే, యక్ఖిఆదీనం అజాననవిసయే చ అత్తకామపారిచరియాయ వణ్ణం భాసతో తస్స ఆపత్తి దుక్కటం హోతీతి యోజనా.

౩౬౫. చీవరాదీహీతి చీవరపిణ్డపాతాదీహి. వత్థుకామేహీతి తణ్హాయ వత్థుభావేన వత్థూ చ కామితత్తా కామాతి చ సఙ్ఖాతేహి పచ్చయేహి.

౩౬౬. రాగో ఏవ రాగతా. ‘‘రాగితా’’తి వా పాఠో, రాగో అస్స అత్థీతి రాగీ, తస్స భావో రాగితా, అత్తకామపారిచరియాయ రాగోతి అత్థో. ఓభాసోతి అత్తకామపారిచరియాయ గుణభణనం. తేన రాగేనాతి కామపారిచరియాయ రాగేన. ఖణే తస్మిన్తి భణితక్ఖణే. విజాననన్తి యం మనుస్సిత్థిం ఉద్దిస్స అత్తకామపారిచరియాయ వణ్ణం భణతి, తాయ తస్స వచనత్థస్స విజాననన్తి వుత్తం హోతి.

౩౬౭. పఞ్చఙ్గానీతి మనుస్సిత్థితా, తంసఞ్ఞితా, పారిచరియాయ రాగితా, తేన రాగేన ఓభాసనం, ఖణే తస్మిం విజాననన్తి ఇమాని ఏత్థ అత్తకామపారిచరియసిక్ఖాపదే పఞ్చ అఙ్గాని, పఞ్చ ఆపత్తికారణానీతి అత్థో. అస్సాతి అత్తకామపారిచరియసిక్ఖాపదస్స.

అత్తకామపారిచరియకథావణ్ణనా.

౩౬౮. ‘‘పటిగ్గణ్హాతీ’’తిఆదికిరియాత్తయోపాదానసామత్థియేన తిక్ఖత్తుం పటిపాదనకం ‘‘యో భిక్ఖూ’’తి చ ‘‘గరు హోతీ’’తి పదసామత్థియేన ‘‘తస్సా’’తి చ లబ్భమానత్తా తివిధేహి సహ ‘‘యో భిక్ఖు పురిసస్స సన్దేసం పటిగ్గణ్హాతి, వీమంసతి పచ్చాహరతి చే, తస్స గరు హోతీ’’తి ఏకం వాక్యం హోతి. ఏవం ‘‘ఇత్థియాపి వా’’తి ఇమినా యోజనాయపి ఏకం వాక్యం హోతీతి ఇమిస్సా గాథాయ వాక్యద్వయం యుజ్జతి.

ఇధ సన్దేసక్కమఞ్చ యోజనాక్కమఞ్చ జాననత్థం పఠమం తావ ఇత్థీనఞ్చ భరియానఞ్చ పభేదో చ సరూపఞ్చ విభావీయతి – తేసు ఇత్థియో దసవిధా హోన్తి. యథాహ పదభాజనే ‘‘దస ఇత్థియో మాతురక్ఖితా పితురక్ఖితా మాతాపితురక్ఖితా భాతురక్ఖితా భగినిరక్ఖితా ఞాతిరక్ఖితా గోత్తరక్ఖితా ధమ్మరక్ఖితా సారక్ఖా సపరిదణ్డా’’తి. భరియా చ దసవిధా హోన్తి. యథాహ పదభాజనే ‘‘దస భరియాయో ధనక్కీతా ఛన్దవాసినీ భోగవాసినీ ఓదపత్తకినీ ఓభటచుమ్బటా దాసీ చ భరియా చ కమ్మకారీ చ భరియా చ ధజాహటా ముహుత్తికా’’తి (పారా. ౩౦౩). ఇమాసం పభేదో చ సరూపాని చ సఙ్ఖేపతో ఏవం వేదితబ్బాని –

పురిసేహి సహ యథా సంవాసం న కరోతి, ఏవం మాతరా రక్ఖితా మాతురక్ఖితా. యథాహ ‘‘మాతురక్ఖితా నామ మాతా రక్ఖతి గోపేతి ఇస్సరియం కారేతి వసం వత్తేతీ’’తి. పితురక్ఖితాదీసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ యస్మిం కోణ్డఞ్ఞాదిగోత్తే జాతా, తస్మింయేవ గోత్తే జాతేహి రక్ఖితా గోత్తరక్ఖితా. యథాహ ‘‘గోత్తరక్ఖితా నామ సగోత్తా రక్ఖన్తీ’’తిఆది. ఏకం సత్థారం ఉద్దిస్స పబ్బజితేహి వా ఏకగణపరియాపన్నేహి వా రక్ఖితా ధమ్మరక్ఖితా నామ. యథాహ ‘‘ధమ్మరక్ఖితా నామ సహధమ్మికా రక్ఖన్తీ’’తిఆది (పారా. ౩౦౪). సారక్ఖా నామ ‘‘గబ్భేపి పరిగ్గహితా హోతి ‘మయ్హం ఏసా’తి అన్తమసో మాలాగుళపరిక్ఖిత్తాపీ’’తి పాళియం వుత్తసరూపా. సపరిదణ్డా నామ ‘‘కేహిచి దణ్డో ఠపితో హోతి ‘యో ఇత్థన్నామం ఇత్థిం గచ్ఛతి, తస్స ఏత్తకో దణ్డో’’తి వుత్తసరూపాతి అయం దసన్నం ఇత్థీనం సరూపసఙ్ఖేపో. ఇమాసు దససు సారక్ఖసపరిదణ్డానం ద్విన్నం పరపురిససేవాయం మిచ్ఛాచారో హోతి, ఇతరాసం న హోతి. ఇమా దసపి పఞ్చసీలం రక్ఖన్తేహి అగమనీయా.

దససు భరియాసు ‘‘ధనక్కీతా నామ ధనేన కిణిత్వా వాసేతీ’’తి వుత్తత్తా భరియభావాయ అప్పకం వా బహుం వా ధనం దత్వా గహితా ధనక్కీతా నామ. ‘‘ఛన్దవాసినీ నామ పియో పియం వాసేతీ’’తి వుత్తత్తా అత్తరుచియా సంవసితేన పురిసేన సమ్పటిచ్ఛితా ఛన్దవాసినీ నామ. ‘‘భోగవాసినీ నామ భోగం దత్వా వాసేతీ’’తి వుత్తత్తా ఉదుక్ఖలముసలాదిగేహోపకరణం లభిత్వా భరియభావం గచ్ఛన్తీ జనపదిత్థీ భోగవాసినీ నామ. ‘‘పటవాసినీ నామ పటం దత్వా వాసేతీ’’తి వుత్తత్తా నివాసనమత్తం వా పారుపనమత్తం వా లద్ధా భరియభావం గచ్ఛన్తీ దలిద్దిత్థీ పటవాసినీ నామ. ఓదపత్తకినీ నామ ‘‘ఉదకపత్తం ఆమసిత్వా వాసేతీ’’తి (పారా. ౩౦౪) వుత్తత్తా ‘‘ఇదం ఉదకం వియ సంసట్ఠా అభేజ్జా హోథా’’తి వత్వా ఏకస్మిం ఉదకపత్తే పురిసేన సద్ధిం హత్థం ఓతారేత్వా భరియభావం నీతో మాతుగామో వుచ్చతి. ‘‘ఓభటచుమ్బటా నామ చుమ్బటం ఓరోపేత్వా వాసేతీ’’తి (పారా. ౩౦౪) వుత్తత్తా సీసతో చుమ్బటం ఓరోపేత్వా భరియభావముపనీతా కట్ఠహారికాదిఇత్థీ ఓభటచుమ్బటా నామ. దాసీ చ భరియా చ నామ ‘‘దాసీ చేవ హోతి భరియా చా’’తి (పారా. ౩౦౪) వుత్తత్తా భరియం కత్వా వాసితా ‘‘తస్సేవ దాసీ చ భరియా చా’’తి వుత్తా. కమ్మకారీ చ భరియా చ నామ ‘‘కమ్మకారీ చేవ హోతి భరియా చా’’తి (పారా. ౩౦౪) వుత్తత్తా పధానిత్థినిరపేక్ఖేన కుటుమ్బకిచ్చం కారేత్వా భరియభావం నీతా భరియా కతకమ్మా ‘‘కమ్మకారీ చ భరియా చా’’తి వుత్తా. ‘‘ధజాహటా నామ కరమరానీతా వుచ్చతీ’’తి (పారా. ౩౦౪) వుత్తత్తా ధజం ఉస్సాపేత్వా గచ్ఛన్తియా మహాసేనాయ సద్ధిం గన్త్వా పరవిసయం విలుమ్పన్తేన పచ్ఛిన్దిత్వా ఆనేత్వా భరియభావముపనీతా ఇత్థీ ధజాహటా నామ. ‘‘ముహుత్తికా నామ తఙ్ఖణికా వుచ్చతీ’’తి (పారా. ౩౦౪) వుత్తత్తా అచిరకాలం సంవాసత్థాయ గహితా ఇత్థీ ముహుత్తికా నామాతి అయం దసన్నం భరియానం సరూపసఙ్ఖేపో. యథావుత్తాసు దససు ఇత్థీసు అఞ్ఞతరం దసన్నం భరియానం అఞ్ఞతరట్ఠానే ఠపనత్థమధిప్పేతభావం వత్తుం పురిసేన ‘‘గచ్ఛ భన్తే ఇత్థన్నామం మాతురక్ఖితం బ్రూహి ‘హోహి కిర ఇత్థన్నామస్స భరియా ధనక్కీతా’తి’’ఆదినా నయేన దిన్నసన్దేసం ‘‘సాధు ఉపాసకా’’తిఆదినా నయేన వచీభేదం కత్వా వా సీసకమ్పనాదివసేన వా పటిగ్గణ్హాతీతి ఆహ ‘‘పటిగ్గణ్హాతి సన్దేసం పురిసస్సా’’తి.

ఏత్థ పురిసస్సాతి ఉపలక్ఖణత్తా ‘‘పురిసస్స మాతా భిక్ఖుం పహిణతీ’’తిఆదినా (పారా. ౩౨౧) నయేన పాళియం వుత్తపురిసస్స మాతాపితుఆదయో చ గహేతబ్బా. వీమంసతీతి ఏవం పటిగ్గహితసాసనం తస్సాయేవ ఏకంసేన అవిరాధేత్వా వదన్తస్స మాతాపితుఆదీనమఞ్ఞతరస్స వా ఆరోచేతీతి అత్థో. ఏత్థాపి వీమంసతీతి ఉపలక్ఖణత్తా ‘‘పటిగ్గణ్హాతి అన్తేవాసిం వీమంసాపేత్వా అత్తనా పచ్చాహరతి, ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్సా’’తి (పారా. ౩౩౮) వుత్తత్తా వీమంసాపేతీతిపి గహేతబ్బం. పచ్చాహరతీతి తథా ఆహటం సాసనం సుత్వా తస్సా ఇత్థియా సమ్పటిచ్ఛితే చ అసమ్పటిచ్ఛితే చ లజ్జాయ తుణ్హీభూతాయ చ తం పవత్తిం పచ్చాహరిత్వా ఆచిక్ఖతీతి వుత్తం హోతి. ఇధాపి పచ్చాహరతీతి ఉపలక్ఖణత్తా ‘‘పటిగ్గణ్హాతి వీమంసతి అన్తేవాసిం పచ్చాహరాపేతి, ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్సా’’తి (పారా. ౩౩౮) వుత్తత్తా పచ్చాహరాపేతీతి చ గహేతబ్బం.

‘‘ఇత్థియాపి వా’’తి ఇమినా యోజేత్వా గహితదుతియవాక్యే చ ఏవమేవ అత్థో వత్తబ్బో. తత్థ సన్దేసక్కమో పన ‘‘మాతురక్ఖితా భిక్ఖుం పహిణతి ‘గచ్ఛ భన్తే ఇత్థన్నామం బ్రూహి ‘హోమి ఇత్థన్నామస్స భరియా ధనక్కీతా’తి’’ఆదిపాళినయేన (పారా. ౩౩౦) దట్ఠబ్బో. ఏత్థాపి ‘‘వీమంసాపేతి పచ్చాహరాపేతీ’’తి ఇదఞ్చ వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బం. ఇమినా నియామేన దసన్నం ఇత్థీనం నామం విసుం విసుం వత్వా దసన్నం భరియానం అఞ్ఞతరత్థాయ దీయమానసన్దేసక్కమో యోజేతబ్బో. ఇధాపి ఇత్థియాపి వాతి ఉపలక్ఖణత్తా ‘‘మాతురక్ఖితాయ మాతా భిక్ఖుం పహిణతి ‘గచ్ఛ భన్తే ఇత్థన్నామం బ్రూహి ‘హోతు ఇత్థన్నామస్స భరియా ధనక్కీతా’’తిఆదిపాళివసేన (పారా. ౩౨౪) ఇత్థియా మాతుపితుఆదీనఞ్చ సన్దేసక్కమో యోజేతబ్బో.

౩౭౦. తం పవత్తిం. సఞ్చరిత్తా సఞ్చరణహేతు. న ముచ్చతీతి ఇత్థిపురిసానం అన్తరే సాసనం పటిగ్గహేత్వా సఞ్చరణహేతు ఆపజ్జితబ్బసఙ్ఘాదిసేసతో న ముచ్చతీతి అత్థో.

౩౭౧. అఞ్ఞం వాతి మాతాపితురక్ఖితాదీసు అఞ్ఞతరం వా. ‘‘భాసతో’’తి లిఖన్తి. ‘‘పేసితో’’తి ఇమినా విరుద్ధత్తా తం పహాయ ‘‘భాసతీ’’తి పాఠో గహేతబ్బో. పాఠసేసో వా కాతబ్బో. ‘‘యో అఞ్ఞం భాసతి చే, తస్స భాసతోతి యోజనా’’తి నిస్సన్దేహే వుత్తం. ‘‘మాతరా రక్ఖితం ఇత్థిం ‘గచ్ఛ బ్రూహీ’తి యో పేసితో హోతి, తస్స పితురక్ఖితం వా అఞ్ఞం వా భాసతో విసఙ్కేతోవా’’తి, ‘‘మాతరా…పే… బ్రూహీ’తి పేసితో హుత్వా పితురక్ఖితం వా అఞ్ఞం వా భాసతో విసఙ్కేతోవా’’తి యోజనా యుత్తతరాతి అమ్హాకం ఖన్తి.

౩౭౨. పటిగ్గణ్హనతాదీహీతి పటిగ్గణ్హనమేవ పటిగ్గణ్హనతా. ఆది-సద్దేన వీమంసనపచ్చాహరణాని గహితాని. సఞ్చరిత్తేతి సఞ్చరణే. సమాపన్నేతి గతే సతి. గరుకాపత్తిమాదిసేతి ఏత్థ ‘‘తస్సా’’తి సేసో. ఆదిసేతి కథేయ్య.

౩౭౩. ద్వీహి థుల్లచ్చయం వుత్తన్తి ఏత్థ ద్వీహి ద్వీహి అఙ్గేహి సఞ్చరిత్తే సమాపన్నే థుల్లచ్చయం వుత్తన్తి గహేతబ్బం. ‘‘పటిగ్గణ్హాతి వీమంసతి న పచ్చాహరతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. పటిగ్గణ్హాతి న వీమంసతి పచ్చాహరతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. న పటిగ్గణ్హాతి వీమంసతి పచ్చాహరతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి (పారా. ౩౩౮) ద్వీహి ద్వీహి అఙ్గేహి థుల్లచ్చయం వుత్తన్తి అత్థో. పణ్డకాదీసూతి పణ్డకయక్ఖిపేతీసు. తీహిపి అఙ్గేహి సఞ్చరిత్తే సమాపన్నే థుల్లచ్చయం వుత్తన్తి యోజనా.

ఏకేనేవాతి ఏకేనేవ అఙ్గేన. సబ్బత్థాతి మాతురక్ఖితాదీసు సబ్బమాతుగామేసు చ వినీతవత్థుమ్హి ‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో పురిసో అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆణాపేసి ‘గచ్ఛ భన్తే ఇత్థన్నామం ఇత్థిం వీమంసా’తి. సో గన్త్వా మనుస్సే పుచ్ఛి ‘కహం ఇత్థన్నామా’తి. సుత్తా భన్తేతి…పే… మతా భన్తేతి. నిక్ఖన్తా భన్తేతి. అనిత్థీ భన్తేతి. ఇత్థిపణ్డకా భన్తేతి. తస్స కుక్కుచ్చం అహోసి. అనాపత్తి భిక్ఖు సఙ్ఘాదిసేసస్స, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పారా. ౩౪౧) ఆగతాసు సుత్తాదీసు పఞ్చసు చ.

౩౭౪. అనాపత్తి పకాసితాతి చేతియాదీసు కత్తబ్బం నిస్సాయ ఇత్థియా పురిసస్స, పురిసేన చ ఇత్థియా దిన్నసాసనం పటిగ్గహేత్వా వీమంసిత్వా పచ్చాహరిత్వా ఆరోచేన్తస్స అనాపత్తిభావో ‘‘అనాపత్తి సఙ్ఘస్స వా చేతియస్స వా గిలానస్స వా కరణీయేన గచ్ఛతి, ఉమ్మత్తకస్స ఆదికమ్మికస్సా’’తి (పారా. ౩౪౦) పాళియం వుత్తాతి అత్థో.

౩౭౫. తథా తస్సాతి మనుస్సజాతికాయ తస్సా. ననాలంవచనీయతాతి ‘‘మమాయ’’న్తి వా నిగ్గహపగ్గహే వా నిరాసఙ్కం వత్తుం నాహరతీతి అలంవచనీయా, అస్సామికా, సా హి కేనచి ‘‘మయ్హం ఏసా’’తి వత్తుం వా నిరాసఙ్కేన నిగ్గహపగ్గహవచనం వా వత్తుం అసక్కుణేయ్యా, అలంవచనీయా న భవతీతి నాలంవచనీయా, సస్సామికా, సా హి సామికేన తథా కాతుం సక్కుణేయ్యాతి నాలంవచనీయా, నాలంవచనీయా న భవతీతి ననాలంవచనీయా, అలంవచనీయపదేన వుత్తా అస్సామికా ఏవ, పటిసేధా ద్వే పకతిమత్థం గమయన్తీతి, ననాలంవచనీయాయ భావో ననాలంవచనీయతా, నిరాసఙ్కేన అవచనీయతా అస్సామికభావోతి వుత్తం హోతి. సఞ్చరిత్తవసేన భిక్ఖునా వచనీయా న హోతీతి వా ‘‘అలంవచనీయా’’తిపి గహేతబ్బమేవ. పటిగ్గణ్హనతాదీనం వసాతి ఏత్థ చకారో లుత్తనిద్దిట్ఠో. తతో పటిగ్గణ్హనవీమంసనపచ్చాహరణసఙ్ఖాతానం తిణ్ణం అఙ్గానం వసేన చ పుబ్బే వుత్తమనుస్సిత్థితా ననాలంవచనీయతాతి వుత్తానం ద్విన్నం అఙ్గానం వసేన చ ఇదం సిక్ఖాపదం ఆపత్తికారణేహి పఞ్చహి అఙ్గేహి యుత్తన్తి అత్థో.

౩౭౬. ఇదం సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదం. అథ వా లిఙ్గవిపల్లాసేన చ అయం సఙ్ఘాదిసేసోతి గహేతబ్బో. కాయతో, వాచతో, కాయవాచతో, కాయచిత్తతో, వాచాచిత్తతో, కాయవాచాచిత్తతో వా ఉప్పజ్జనతో ఛసముట్ఠానం. తతో ఏవ అచిత్తకముదీరితం. మిస్సకసముట్ఠానఞ్హి అచిత్తకం. అవసేసచిత్తేసుపి యస్మిం చిత్తే అసతి అచిత్తకం నామ హోతి, తం దస్సేతుమాహ ‘‘అలంవచనియత్తం వా’’తిఆది. గాథాబన్ధవసేన రస్సో, ‘‘అలంవచనీయత్త’’న్తి గహేతబ్బం. యో సన్దేసం పేసేతి, తస్మిం పటిబద్ధభావన్తి అత్థో. పణ్ణత్తిం వాతి సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదసఙ్ఖాతం పణ్ణత్తిం వా అజానతో అచిత్తకముదీరితన్తి సమ్బన్ధో.

౩౭౭. సాసనన్తి మాతుగామస్స, పురిసస్స వా సాసనం. కాయవికారేనాతి సీసకమ్పనాదినా కాయవికారేన. గహేత్వాతి పటిగ్గహేత్వా. తం ఉపగమ్మాతి పటిగ్గహితసాసనం యస్స వత్తబ్బం హోతి, తం మాతుగామం, పురిసం వా ఉపగమ్మ. వీమంసిత్వాతి తం కిచ్చం తీరేత్వా. హరన్తస్సాతి పచ్చాహరన్తస్స. కాయతో సియాతి వచీభేదం వినా పటిగ్గహణాదీనం కాయేనేవ కతత్తా కాయసముట్ఠానతోవ సఙ్ఘాదిసేసో హోతీతి అత్థో.

౩౭౮. ఇత్థియా వచనం సుత్వాతి యోజనా. యథా నిసిన్నోవాతి పకతియా నిసిన్నట్ఠానేయేవ నిసిన్నో. తం వచనం. తత్థేవాగతస్సేవాతి యత్థ నిసిన్నో ఇత్థియా సాసనం పటిగ్గణ్హి, తమేవ ఆసనం అవిజహిత్వా అత్తనా నిసిన్నట్ఠానమేవ ఆగతస్స సన్నిసితబ్బపురిసస్సేవ, ఏత్థ ‘‘ఆరోచేత్వా’’తి పాఠసేసో. పున ‘‘ఆరోచేన్తస్సా’’తి ఇదం తత్థేవాగతాయ తస్సా ఏవ ఇత్థియా ఏవం యోజేతబ్బం. సాసనం దత్వా గన్త్వా పున తత్థేవ ఆగతస్స మాతుగామస్సేవ ఞాతమనన్తరం కాయికకిరియం వినా వచనేనేవ ఆరోచేన్తస్సాతి అత్థో. ఇదం ఇత్థియా సాసనం పటిగ్గహణాదివసేన వుత్తం.

అథ వా పురిసస్స వచనం సుత్వా యథానిసిన్నోవ తం వచనం ఇత్థియా ఆరోచేత్వా పున తత్థేవాగతస్సేవ పురిసస్స ఆరోచేన్తస్సాతి ఏవం పురిససన్దేసం పటిగ్గహణాదివసేనాపి యోజనా కాతబ్బా. ఏత్థ చ తత్థేవాగతస్సాతి ఉపలక్ఖణం. సాసనవచనమత్తేనేవ పటిగ్గహేత్వా, కిచ్చన్తరేన గన్త్వా వా యదిచ్ఛావసేన దిట్ఠట్ఠానే వా వత్వా పునపి తత్థేవ దిట్ఠట్ఠానే పున ఆరోచేన్తస్స చ వచనేనేవ సముట్ఠానభావో వేదితబ్బో.

౩౭౯. ‘‘అలం…పే… అజానతో’’తి అచిత్తకత్తకారణం వుత్తమేవ, కస్మా పున ‘‘అజానన్తస్స పణ్ణత్తి’’న్తి వుత్తన్తి చే? తదుభయస్సాపి విసుం కారణాభావం విఞ్ఞాపేతుం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. నం విధిన్తి సాసనం పటిగ్గహేత్వా ఆహరిత్వా ఆరోచేత్వా పచ్చాహరిత్వా ఆరోచనసఙ్ఖాతం విధానం. అరహతోపీతి ఖీణాసవస్సపి, సేఖపుథుజ్జనానం పగేవాతి అయమత్థో సమ్భావనత్థేన అపి-సద్దేన జోతితో.

౩౮౦. జానిత్వాతి అలంవచనీయభావం వా పణ్ణత్తిం వా ఉభయమేవ వా జానిత్వా. తథాతి కాయవాచతో కరోన్తస్సాతి ఇమినా యోజేతబ్బం. సచిత్తకేహీతి యథావుత్తచిత్తేన సచిత్తకేహి. తేహేవాతి కాయాదీహి తేహి ఏవ, ‘‘తీహేవా’’తిపి పాఠో.

సఞ్చరిత్తకథావణ్ణనా.

౩౮౧-౨. సయంయాచితకేహేవాతి ఏత్థ ‘‘ఉపకరణేహీ’’తి పాఠసేసో, ‘‘పురిసం దేథా’’తిఆదినా నయేన అత్తనావ యాచిత్వా గహితేహి ఉపకరణేహేవాతి అత్థో. యథాహ ‘‘సఞ్ఞాచికా నామ సయం యాచిత్వా పురిసమ్పి పురిసత్తకరమ్పి గోణమ్పి సకటమ్పి వాసిమ్పి పరసుమ్పి కుఠారిమ్పి కుదాలమ్పి నిఖాదనమ్పీ’’తి. ఏత్థ ఏవ-కారేన అయాచితం నివత్తేతి. తేన అస్సామికన్తి దీపితం హోతి. ‘‘కుటిక’’న్తి ఇమినా ‘‘కుటి నామ ఉల్లిత్తా వా హోతి అవలిత్తా వా ఉల్లిత్తావలిత్తా వా’’తి (పారా. ౩౪౯) వుత్తత్తా భూమితో పట్ఠాయ భిత్తిచ్ఛదనాని పటిచ్ఛాదేత్వా మత్తికాయ వా సుధాయ వా ద్వారవాతపానాదిఅలేపోకాసం ఠపేత్వా అన్తో లిత్తభావేన ఉల్లిత్తానామకం వా తథా బహి లిత్తభావేన అవలిత్తానామకం వా అన్తో చ బహి చ లిత్తభావేన ఉల్లిత్తావలిత్తానామకం వా కుటిన్తి వుత్తం హోతి.

అప్పమాణికన్తి ‘‘తత్రిదం పమాణం, దీఘసో ద్వాదసవిదత్థియో సుగతవిదత్థియా, తిరియం సత్తన్తరా’’తి (పారా. ౩౪౮) దీఘపుథులానం వుత్తప్పమాణేన అతిరేకత్తా అప్పమాణికన్తి అత్థో.

ఏత్థ చ తిలక్ఖణం పటివిజ్ఝిత్వా తీణి కిలేసమూలాని ఉప్పాటేత్వా కాలత్తయవత్త సబ్బధమ్మే పటివిజ్ఝిత్వా తిభువనేకపటిసరణభూతస్స భగవతో ధమ్మరాజస్స అఙ్గులం పమాణమజ్ఝిమపురిసస్స అఙ్గులతో తివఙ్గులం హోతి, ఏకా విదత్థి తిస్సో విదత్థియో హోన్తి, ఏకం రతనం తీణి రతనాని హోన్తీతి ఏవం నియమితా సుగతవిదత్థి చ వడ్ఢకిరతనేన దియడ్ఢరతనప్పమాణా హోతి. యథాహ అట్ఠకథాయం ‘‘సుగతవిదత్థి నామ ఇదాని మజ్ఝిమస్స పురిసస్స తిస్సో విదత్థియో వడ్ఢకిహత్థేన దియడ్ఢో హత్థో హోతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౪౮-౩౪౯). తస్మా సుగతవిదత్థియా ద్వాదస వడ్ఢకిహత్థేన అట్ఠారస హత్థా హోన్తి. ‘‘దీఘసో ద్వాదస విదత్థియో సుగతవిదత్థియాతి బాహిరిమేన మానేనా’’తి (పారా. ౩౪౯) పదభాజనే వుత్తత్తా అన్తిమం సుధాలేపం అగ్గహేత్వా థుసమత్తికపరియన్తేన వా మహామత్తికపరియన్తేన వా బాహిరన్తతో అట్ఠారసహత్థప్పమాణం, ‘‘తిరియం సత్తన్తరాతి అబ్భన్తరిమేన మానేనా’’తి (పారా. ౩౪౯) పదభాజనే వుత్తత్తా అబ్భన్తరిమేన పుథులతో ద్వాదసఙ్గులాధికదసహత్థప్పమాణఞ్చ కుటియా పమాణన్తి గహేతబ్బం. ఏవం ఠితపమాణతో దీఘతో పుథులతో వా ఉభతో వా కేసగ్గమత్తాధికాపి కుటి ఆపత్తియా అఙ్గం హోతీతి దస్సేతుం ‘‘అప్పమాణిక’’న్తి ఆహాతి సఙ్ఖేపతో వేదితబ్బం.

అత్తుద్దేసన్తి ఉద్దిసితబ్బోతి ఉద్దేసో, అత్తా ఉద్దేసో ఏతిస్సాతి అత్తుద్దేసా, కుటి, తం అత్తుద్దేసం. ‘‘అత్తుద్దేసన్తి అత్తనో అత్థాయా’’తి పదభాజనే వుత్తత్తా ‘‘మయ్హం ఏసా వాసత్థాయ భవిస్సతీ’’తి అత్తానం ఉద్దిసిత్వాతి అత్థో. ‘‘కరోన్తస్సా’’తి ఇదం ‘‘కారయమానేనాతి కరోన్తో వా కారాపేన్తో వా’’తి పదభాజనే వుత్తనయేన పయోజకకత్తునో చ గహేతబ్బత్తా ఉపలక్ఖణన్తి గహేతబ్బం. తథాతి తేనేవ పకారేన, యేహి అస్సామికతాదీహి పకారేహి యుత్తం పమాణాతిక్కన్తం కుటిం కరోన్తస్స ఆపత్తి, తేహేవ పకారేహి యుత్తం అదేసితవత్థుకమ్పి కుటిం కరోన్తస్సాతి. ఇమినా అప్పమాణికం వియ అదేసితవత్థుకమ్పి విసుంయేవ ఆపత్తియా పధానఙ్గన్తి. వసతి ఏత్థాతి వత్థు, భూమి, సా అదేసితా ఏతిస్సాతి అదేసితవత్థుకా, కుటి, తం అదేసితవత్థుకం.

కిం వుత్తం హోతి? తేన కుటికారేన భిక్ఖునా కుటివత్థుం సోధేత్వా సమతలం కారేత్వా సఙ్ఘం ఉపసఙ్కమిత్వా వుడ్ఢానం భిక్ఖూనం పాదే వన్దిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ‘‘అహం భన్తే సఞ్ఞాచికాయ కుటిం కత్తుకామో అస్సామికం అత్తుద్దేసం, సోహం భన్తే సఙ్ఘం కుటివత్థుఓలోకనం యాచామీ’’తి తిక్ఖత్తుం వత్వా యాచితేన సఙ్ఘేన వా సఙ్ఘేన ఞత్తిదుతియాయ కమ్మవాచాయ సమ్మతేహి బ్యత్తేహి పటిబలేహి ద్వీహి భిక్ఖూహి వా తేన సద్ధిం గన్త్వా కుటివత్థుం ఓలోకేత్వా సారమ్భభావం వా అపరిక్కమనభావం వా ఉభయమేవ వా పస్సన్తేహి ‘‘మాయిధ కరీ’’తి నివారేత్వా అనారమ్భం చే హోతి సపరిక్కమనం, ఆగన్త్వా సఙ్ఘస్స ఆరోచితే కుటికారకేనేవ భిక్ఖునా పుబ్బే వుత్తనయేన సఙ్ఘం ఉపసఙ్కమిత్వా వుడ్ఢానం భిక్ఖూనం పాదే వన్దిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ‘‘అహం భన్తే సఞ్ఞాచికాయ కుటిం కత్తుకామో అస్సామికం అత్తుద్దేసం, సోహం భన్తే సఙ్ఘం కుటివత్థుదేసనం యాచామీ’’తి తిక్ఖత్తుం వత్వా యాచితే వుడ్ఢానుమతేన బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన ఞత్తిదుతియాయ కమ్మవాచాయ దేసేత్వా నియ్యాదితకుటివత్థుస్స అభావా అదేసితవత్థుకం, తేనేవ అస్సామికతాదిపకారేన యుత్తం యథావుత్తప్పకారం కుటికం అత్తనా యాచితేహి ఉపకరణేహి కరోన్తస్స, కారాపేన్తస్స చాతి వుత్తం హోతి.

ద్వే సఙ్ఘాదిసేసా హోన్తీతి ‘‘భిక్ఖూ వా అనభినేయ్య వత్థుదేసనాయ, పమాణం వా అతిక్కామేయ్య, సఙ్ఘాదిసేసో’’తి (పారా. ౩౪౮) తుల్యబలతాసూచకేన వా-సద్దేన సమ్పిణ్డిత్వా వుత్తఅఙ్గద్వయసహితత్తా ద్వే సఙ్ఘాదిసేసా హోన్తీతి అత్థో. యథాహ ‘‘భిక్ఖు కుటిం కరోతి అదేసితవత్థుకం పమాణాతిక్కన్తం అనారమ్భం సపరిక్కమనం, ఆపత్తి ద్విన్నం సఙ్ఘాదిసేసాన’’న్తి (పారా. ౩౫౫) చ ‘‘భిక్ఖుకుటిం కరోతి అదేసితవత్థుకం అనారమ్భం సపరిక్కమనం, ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్సా’’తి (పారా. ౩౫౪) చ ‘‘భిక్ఖు కుటిం కరోతి పమాణాతిక్కన్తం అనారమ్భం సపరిక్కమనం, ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్సా’’తి (పారా. ౩౫౫) చ వుత్తత్తా ద్వీసు అఙ్గేసు ఏకం చే, ఏకోవ సఙ్ఘాదిసేసో హోతీతి. తం పన ‘‘సచే ఏకవిపన్నా సా, గరుకం ఏకకం సియా’’తి వక్ఖతి.

సారమ్భాదీసూతి ఏత్థ సారమ్భ-సద్దో సోపద్దవపరియాయో. యథాహ అట్ఠకథాయం ‘‘సారమ్భం అనారమ్భన్తి సఉపద్దవం అనుపద్దవ’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౪౮-౩౪౯). ఏత్థ ‘‘సేతం ఛాగమారభేథ యజమానో’’తి పయోగే వియ ఆ-పుబ్బస్స రభస్స హింసత్థేపి దిస్సమానత్తా కత్తుసాధనో ఆరమ్భ-సద్దో హింసకానం కిపిల్లికాదిసత్తానం వాచకో భవతీతి తంసహితట్ఠానం సారమ్భం నామ హోతి. తేనేవ పదభాజనేపి వుత్తం ‘‘సారమ్భం నామ కిపిల్లికానం వా ఆసయో హోతి, ఉపచికానం వా, ఉన్దూరానం వా, అహీనం వా, విచ్ఛికానం వా, సతపదీనం వా, హత్థీనం వా, అస్సానం వా, సీహానం వా, బ్యగ్ఘానం వా…పే… ఆసయో హోతీ’’తి (పారా. ౩౫౩).

ఆది-సద్దేన అపరిక్కమనం సఙ్గణ్హాతి. ‘‘సపరిక్కమనం నామ సక్కా హోతి యథాయుత్తేన సకటేన అనుపరిగన్తుం, సమన్తా నిస్సేణియా అనుపరిగన్తుం, ఏతం సపరిక్కమనం నామా’’తి (పారా. ౩౫౩) వుత్తలక్ఖణవిపరియాయతో నిబ్బకోసస్స ఉదకపాతట్ఠానే ఏకం చక్కం ఠపేత్వా ఇతరం చక్కం బహి ఠపేత్వా కుటిం పరిక్ఖిపిత్వా ఆవజ్జియమానస్స గోయుత్తసకటస్స వా నిస్సేణియం ఠత్వా కుటిం ఛాదయమానానం నిస్సేణియా వా పరతో గమితుమసక్కుణేయ్యత్తా అపరిక్కమనన్తి వేదితబ్బం.

ఏవం వుత్తసారమ్భఅపరిక్కమనసఙ్ఖాతఅఙ్గద్వయేన యుత్తం చే, ద్వే దుక్కటాని హోన్తి. యథాహ ‘‘భిక్ఖు కుటిం కరోతి దేసితవత్థుకం పమాణికం సారమ్భం అపరిక్కమనం, ఆపత్తి ద్విన్నం దుక్కటాన’’న్తి (పారా. ౩౫౫). ఏకం చే, ఏకమేవ హోతి. యథాహ ‘‘భిక్ఖు కుటిం కరోతి దేసితవత్థుకం పమాణికం సారమ్భం సపరిక్కమనం, ఆపత్తి దుక్కటస్స. భిక్ఖు కుటిం కరోతి దేసితవత్థుకం పమాణికం అనారమ్భం అపరిక్కమనం, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పారా. ౩౫౫) ఏతం తయమ్పి ‘‘సారమ్భాదీసు దుక్కట’’న్తి సామఞ్ఞేన సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం.

ఏకం అఙ్గం పమాణికత్తం వా దేసితవత్థుకత్తం వా విపన్నం ఏతిస్సాతి ఏకవిపన్నా. పుబ్బే వుత్తత్థానం సఙ్ఘాదిసేసాదిపదానమత్థో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. సాతి యథావుత్తలక్ఖణకుటి.

౩౮౩. ఇదాని ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే అట్ఠుప్పత్తియం ‘‘తే యాచనబహులా విఞ్ఞత్తిబహులా విహరన్తి ‘పురిసం దేథ పురిసత్తకరం దేథా’’తిఆదిపాళియా (పారా. ౩౪౨) అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౪౨) ఆగతం కప్పియాకప్పియవినిచ్ఛయం సఙ్ఖేపతో దస్సేతుమాహ ‘‘పురిస’’న్తిఆది. కమ్మసహాయత్థాయాతి కిస్మిఞ్చి కమ్మే సహాయభావాయ, కమ్మకరణత్థాయాతి వుత్తం హోతి. ‘‘ఇత్థన్నామం కమ్మం కాతుం పురిసం లద్ధుం వట్టతీ’’తి యాచితుం వట్టతీతి అత్థో. యథాహ అట్ఠకథాయం ‘‘కమ్మకరణత్థాయ ‘పురిసం దేథా’తి యాచితుం వట్టతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౪౨). మూలచ్ఛేజ్జవసేనాతి సామికానం ఆయత్తభావసఙ్ఖాతమూలస్స ఛిన్దనవసేన, అత్తనో ఆయత్తభావకరణవసేనాతి వుత్తం హోతి.

౩౮౪. అవజ్జన్తి వజ్జరహితం, నిద్దోసన్తి అత్థో. మిగలుద్దకమచ్ఛబన్ధకాదీనం సకకమ్మం వజ్జకమ్మం నామ. తస్మా మిగలుద్దకాదయో హత్థకమ్మం యాచన్తేన పన ‘‘తుమ్హాకం హత్థకమ్మం దేథా’’తి, ‘‘హత్థకమ్మం దాతబ్బ’’న్తి సామఞ్ఞేన అవత్వా ‘‘ఇత్థన్నామం కమ్మం దాతబ్బ’’న్తి విసేసేత్వాయేవ యాచితబ్బం. లుద్దకే వా ఇతరే వా నిక్కమ్మే అయాచిత్వాపి యథారుచి కమ్మం కారాపేతుం వట్టతి. హత్థకమ్మయాచనాయ సబ్బథాపి కప్పియభావం దీపేతుం తంతంసిప్పికే యాచిత్వా మహన్తమ్పి పాసాదం కారాపేన్తేన హత్థకమ్మే యాచితే అత్తనో అనోకాసభావం ఞత్వా అఞ్ఞేసం కరోన్తానం దాతబ్బం మూలం దియ్యమానం అధివాసేతుం వట్టతీతి విత్థారతో అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౪౨ అత్థతోసమానం) వుత్తత్తా కుసలానం అత్థం అపరిహాపేన్తేన కప్పియేన సారుప్పేన పయోగేన యాచితబ్బం. యాచితకమ్మం కాతుం అసమత్థేహి కరోన్తానం దియ్యమానం హత్థకమ్మమూలం కమ్మం కారాపేత్వా కమ్మకారకే దస్సేత్వా దాపేతబ్బం. ఏవం యాచనాయ అనవజ్జభావే అట్ఠకథాగతం కారణం దస్సేతుమాహ ‘‘హత్థకమ్మమ్పీ’’తిఆది. పి-సద్దో అవధారణే, పదపూరణే వా. హి-సద్దో హేతుమ్హి. యస్మా ఇదం హత్థకమ్మం కిఞ్చి వత్థు న హోతి, తస్మా అనవజ్జమేవ హత్థకమ్మం యాచితుం పన వట్టతీతి.

౩౮౫. ఞాతకాదికేతి ఞాతకపవారితే. ఠపేత్వాతి వజ్జేత్వా. గోణమాయాచమానస్సాతి అఞ్ఞాతకఅప్పవారితే తావకాలికం వినా కేవలం కమ్మకరణత్థాయ గోణం యాచన్తస్స. తేసుపీతి ఞాతకాదీసుపి మూలచ్ఛేజ్జేన గోణమాయాచనస్స దుక్కటన్తి యోజనా. ‘‘తావకాలికనయేన సబ్బత్థ వట్టతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౪౨) అట్ఠకథావచనతో యావ కమ్మకరణకాలం, తావ నియమేత్వా ఞాతకఅఞ్ఞాతకపవారితఅప్పవారితే సబ్బేపి యాచితుం వట్టతి. తథా యాచిత్వా వా అయాచిత్వా వా గహితో చే, రక్ఖిత్వా పటిజగ్గిత్వా సామికానం నియ్యాదేతబ్బో, గోణే వా నట్ఠే విసాణే వా భిన్నే సామికేసు అసమ్పటిచ్ఛన్తేసు భణ్డదేయ్యం.

౩౮౬. దేమాతి ఏత్థ ‘‘తుమ్హాక’’న్తి పాఠసేసో. ‘‘విహారస్స దేమా’తి వుత్తే పన ‘ఆరామికానం ఆచిక్ఖథ పటిజగ్గనత్థాయా’తి వత్తబ్బ’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౪౨) అట్ఠకథాయం వుత్తం. సకటవినిచ్ఛయస్సాపి గోణవినిచ్ఛయేన సమానత్తా తం అవత్వా విసేసమత్తమేవ దస్సేతుమాహ ‘‘సకటం…పే… వట్టతీ’’తి. ‘‘తుమ్హాకం దేమాతి వుత్తే’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. యథాహ అట్ఠకథాయం ‘‘తుమ్హాకమేవ దేమాతి వుత్తే దారుభణ్డం నామ సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౪౨).

౩౮౭. కుఠారాదీసూతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన నిఖాదనం సఙ్గణ్హాతి. అయం నయో వేదితబ్బోతి పాఠసేసో. ‘‘సకటం గోణో వియ తావకాలికం అకత్వా అఞ్ఞాతకఅప్పవారితే న యాచితబ్బం, మూలచ్ఛేజ్జవసేన అఞ్ఞాతకఅప్పవారితే న యాచితబ్బం, తావకాలికం యాచితబ్బ’’న్తి వినిచ్ఛయో చ ‘‘సకటం…పే… వట్టతీ’’తి విసేసవినిచ్ఛయో చాతి అయం నయో వాసిఆదీసు చ వేదితబ్బోతి అత్థో. అనజ్ఝావుత్థకన్తి కేనచి ‘‘మమేత’’న్తి అపరిగ్గహితం, ‘‘రక్ఖితగోపితట్ఠానేయేవ హి విఞ్ఞత్తి నామ వుచ్చతీ’’తి అట్ఠకథావచనతో అరక్ఖితాగోపితకన్తి వుత్తం హోతి. అట్ఠకథాయ వల్లిఆదివినిచ్ఛయమ్పి వత్వా ‘‘అనజ్ఝావుత్థకం పన యం కిఞ్చి ఆహరాపేతుం వట్టతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౪౨) వుత్తత్తా సబ్బన్తి ఇధ వుత్తగోణాదికఞ్చ వక్ఖమానవల్లిఆదికఞ్చ గహేతబ్బం. ఇమినా పుబ్బే వుత్తవినిచ్ఛయస్స రక్ఖితగోపితవిసయత్తం దీపితం హోతి. హరాపేతుమ్పి వట్టతీతి ఏత్థ అపి-సద్దేన పగేవ కేనచి హరిత్వా దిన్నన్తి దీపేతి.

౩౮౮. వల్లిఆదిమ్హీతి ఆది-సద్దేన వేత్తముఞ్జతిణమత్తికా సఙ్గణ్హాతి. ఏత్థ ముఞ్జపబ్బజతిణం వినా గేహచ్ఛాదనతిణం తిణం నామ. గరుభణ్డప్పహోనకేతి ‘‘వల్లి అడ్ఢబాహుమత్తాపీ’’తిఆదినా నయేన వుత్తలక్ఖణే గరుభణ్డప్పహోనకే. పరేసం సన్తకేయేవాతి అవధారణేన న అనజ్ఝావుత్థకే దుక్కటన్తి బ్యతిరేకతో దీపేతి.

౩౮౯. పచ్చయేసూతి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనసఙ్ఖాతేసు తీసు పచ్చయేసు. ఏవ-కారేన గిలానపచ్చయసఙ్ఖాతే చతుత్థపచ్చయే విఞ్ఞత్తి వట్టతీతి దీపేతి. విఞ్ఞత్తి నామ ‘‘ఆహర, దేహీ’’తి ఇచ్ఛితపచ్చయే నామం వత్వా యాచనా. అట్ఠకథాయం వుత్తం ‘‘సబ్బేన సబ్బం న వట్టతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౪౨) సావధారణత్థం దస్సేతుం ‘‘న చ వట్టతీ’’తి వుత్తత్తా నేవ వట్టతీతి అత్థో గహేతబ్బో.

విఞ్ఞత్తియా అలబ్భమానభావేన సమత్తా పచ్చయేసు తీసు అనన్తరం సహనిద్దిట్ఠపచ్చయత్తయతో తతియపచ్చయేయేవ లబ్భమానవిసేసం దస్సేతుం ‘‘తతియే పరికథోభాసనిమిత్తాని చ లబ్భరే’’తి వుత్తత్తా అవసిట్ఠద్వయే పన పరికథాదయో న లబ్భన్తీతి వుత్తం హోతి. అవుత్తే చతుత్థపచ్చయేపి సముచ్చయత్థేన చ-కారేన పరికథాదిత్తయం లబ్భతీతి సిద్ధత్తా ‘‘తీస్వేవా’’తి ఏవ-కారేన బ్యతిరేకముఖేన విఞ్ఞత్తియా చ అనుఞ్ఞాతత్తా చతుత్థే గిలానపచ్చయే పరికథోభాసనిమిత్తకమ్మవిఞ్ఞత్తియో వట్టన్తీతి సిద్ధం. ఏత్తావతా చతుత్థే పచ్చయే పరికథాదయో చత్తారోపి వట్టన్తి, తతియపచ్చయే విఞ్ఞత్తిం వినా సేసత్తయం వట్టతి, పురిమపచ్చయద్వయే సబ్బమ్పి న వట్టతీతి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

సేనాసనపచ్చయే పరికథాదికన్తి ఉపోసథాగారాదికరణారహట్ఠానం ఓలోకేత్వా ఉపాసకానం సుణన్తానం ‘‘ఇమస్మిం వత ఓకాసే ఏవరూపం సేనాసనం కాతుం వట్టతీ’’తి వా ‘‘యుత్త’’న్తి వా ‘‘అనురూప’’న్తి వా పవత్తా కథా పరికథా నామ. ‘‘ఉపాసకా తుమ్హే కత్థ వసథా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘పాసాదే భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖూనం పన ఉపాసకా పాసాదో న వట్టతీ’’తిఆదినా నయేన పవత్తా కథా ఓభాసో నామ. ఉపాసకేసు పస్సమానేసు భూమియం రజ్జుం పసారేత్వా భూమిం భాజేత్వా ఖాణుకే ఆకోటేత్వా ‘‘కిమిదం భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘ఏత్థ ఆవాసం కరోమ ఉపాసకా’’తిఆదికా కథా నిమిత్తకథా నామ. గిలానపచ్చయే చ ఇమినా నయేన యథారహం వేదితబ్బం. సబ్బమేతం అట్ఠకథాయ (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౪౨) వుత్తం.

౩౯౦-౩. ఇదాని కుటికారస్స భిక్ఖునో ఆపత్తిదస్సనత్థమాహ ‘‘అదేసితే’’తిఆది. తం ఉత్తానత్థమేవ. నిసేన్తస్సాతి పాసాణే ఘంసిత్వా తిఖిణం కరోన్తస్స. పాచిత్తియా సహాతి ‘‘భూతగామపాతబ్యతాయ పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౯౦) వుత్తపాచిత్తియేన సద్ధిం.

ఆపత్తిన్తి పాచిత్తియట్ఠానే పాచిత్తియఞ్చేవ దుక్కటఞ్చ ఇతరత్ర సుద్ధపయోగదుక్కటఞ్చాతి ఆపత్తిం.

యా పనాతి యా కుటి. పఠమే దుతియేతి ఏత్థ ‘‘పిణ్డేహీ’’తి కరణబహువచనం విభత్తివచనవిపరిణామవసేన ‘‘పిణ్డే’’తి భుమ్మేకవచనన్తం కత్వా యోజేతబ్బం, ‘‘నిక్ఖిత్తే’’తి అజ్ఝాహరితబ్బం, భావలక్ఖణే భుమ్మం, నిక్ఖిత్తే సతీతి అత్థో.

౩౯౪. ‘‘సచే అఞ్ఞస్సా’’తి పదచ్ఛేదో. విప్పకతన్తి ఆరద్ధమనిట్ఠితం. ‘‘అనాపత్తీ’’తి ఇదం నిట్ఠితే ఆపజ్జితబ్బసఙ్ఘాదిసేసాభావం సన్ధాయాహ. పుబ్బపయోగమత్తేన హి పాచిత్తియదుక్కటానిపి హోన్తి, తాని పన దేసేతబ్బాని. ‘‘తథా’’తి ఇమినా ‘‘అనాపత్తీ’’తి ఆకడ్ఢతి, తేన సఙ్ఘాదిసేసాపత్తియా అభావతో పుబ్బభాగే ఆపన్నానం పాచిత్తియదుక్కటానం దేసేతబ్బతా చ దీపితా హోతి. తం కుటిన్తి తం విప్పకతకుటిం.

౩౯౫. అఞ్ఞం భోజనసాలాదిం. తథాతి అనాపత్తిమాహ.

౩౯౬. ‘‘కరోతో’’తి ఇమినా ‘‘కారాపయతో’’తిపి లబ్భతి. ఉభయేనాపి ‘‘క్రియతో’’తి ఇమస్స కారణం దస్సేతి. ‘‘అప్పమాణిక’’న్తి ఇమినా సఙ్ఘాదిసేసస్స అఙ్గం దస్సేతి.

౩౯౭. తన్తి ‘‘అప్పమాణిక’’న్తి ఏవం పచ్చామసతి. ‘‘క్రియాక్రియతో’’తి ఇదం కుటియా కరణఞ్చ వత్థుదేసనాయ అకరణఞ్చ ఉపాదాయ వుత్తం.

కుటికారసిక్ఖాపదవణ్ణనా.

౩౯౮. వత్థుం అదేసేత్వాతి సమ్బన్ధో, ‘‘తేన విహారకారకేన భిక్ఖునా విహారవత్థుం సోధేత్వా సఙ్ఘం ఉపసఙ్కమిత్వా’’తిఆదినా (పారా. ౩౬౭) పదభాజనే ఆగతనయేన విహారం కారాపేన్తేన భిక్ఖునా విహారవత్థుం సోధేత్వా సమతలం కారేత్వా సఙ్ఘం ఉపసఙ్కమ్మ వుడ్ఢానం భిక్ఖూనం పాదే వన్దిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ‘‘అహం భన్తే మహల్లకం విహారం కత్తుకామో సస్సామికం అత్తుద్దేసం, సోహం భన్తే సఙ్ఘం విహారవత్థుఓలోకనం యాచామీ’’తి తిక్ఖత్తుం యాచిత్వా లద్ధే వుడ్ఢే వా భిక్ఖూ ఞత్తిదుతియాయ కమ్మవాచాయ సఙ్ఘేన సమ్మతే వా భిక్ఖూ నేత్వా కతపరికమ్మం విహారవత్థుం దస్సేత్వా కుటివత్థుఓలోకనే వియ గతభిక్ఖూహి ఓలోకేత్వా సారమ్భాదిభావం ఉపపరిక్ఖిత్వా అనారమ్భసపరిక్కమనభావం ఞత్వా ఆగన్త్వా సఙ్ఘస్స ఆరోచితే పున తేన సఙ్ఘం ఉపసఙ్కమిత్వా వుడ్ఢానం భిక్ఖూనం పాదే వన్దిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ‘‘అహం భన్తే మహల్లకం విహారం కత్తుకామో సస్సామికం అత్తుద్దేసం, సోహం భన్తే సఙ్ఘం విహారవత్థుదేసనం యాచామీ’’తి తిక్ఖత్తుం యాచిత్వా సఙ్ఘేన ఞత్తిదుతియాయ కమ్మవాచాయ విహారవత్థు దేసేతబ్బం, తథా అకత్వాతి వుత్తం హోతి. ఇహ సారమ్భాది పఠమసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

మహల్లకన్తి ‘‘సస్సామికభావేన సఞ్ఞాచికకుటితో మహన్తభావో ఏతస్స అత్థీతి మహల్లకో. యస్మా వా వత్థుం దేసాపేత్వా పమాణాతిక్కమేనాపి కాతుం వట్టతి, తస్మా పమాణమహన్తతాయపి మహల్లకో’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౬౬) అట్ఠకథాయం వుత్తనయేన మహన్తభావేన యుత్తన్తి అత్థో. విహారన్తి ‘‘విహారో నామ ఉల్లిత్తో వా హోతి అవలిత్తో వా ఉల్లిత్తావలిత్తో వా’’తి (పారా. ౩౭౧) పదభాజనే వుత్తప్పకారం సేనాసనన్తి అత్థో. విహరన్తి అస్మిన్తి విగ్గహో. ఉల్లిత్తాదిసరూపం పురిమసిక్ఖాపదే వుత్తనయమేవ. తం విహారం యో కరేయ్యాతి యోజనా. కరేయ్య వా కారాపేయ్య వాతి పుబ్బే వుత్తనయమేవ. అత్తవాసత్థన్తి అత్తనో వాసం పటిచ్చ, ఇమినా పరస్స వాసత్థాయ కరోతి, అనాపత్తీతి బ్యతిరేకతో విఞ్ఞాయతి. ‘‘గరుక’’న్తి ఏత్థ వత్థుదేసనాయ అకారాపనేన ‘‘ఏకోవ సఙ్ఘాదిసేసో హోతీ’’తి పుబ్బే వుత్తవికప్పత్తయం న గహేతబ్బం. ఇదఞ్చ వక్ఖతి ‘‘పమాణా…పే… సఙ్ఘాదిసేసతా’’తి (వి. వి. ౩౯౯ ఆదయో).

౩౯౯. క్రియాసముట్ఠానాభావన్తి పమాణాతిక్కమేపి ఆపత్తియా అసమ్భవతో కిరియాసముట్ఠానస్స ఇధ అభావో ఞాతబ్బో. క్రియ…పే… లక్ఖయేతి ఏత్థ బ్యతిరేకతో అదేసితవత్థుకతాయ అకిరియాసముట్ఠానతా అనుఞ్ఞాతా.

మహల్లకవిహారకథావణ్ణనా.

౪౦౧-౩. తేసూతి చతువీసతియా పారాజికేసు. భిక్ఖునో అనురూపాని ఏకూనవీసతీతి భిక్ఖునీనం పటినియతా ఉబ్భజాణుమణ్డలికాదయో చత్తారో తదనులోమాయ విబ్భన్తభిక్ఖునియా సహ పఞ్చ పారాజికే వినా భిక్ఖునో అనురూపా సేసా ఏకూనవీసతి పారాజికా.

ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే పదభాజనే ‘‘పారాజికేన ధమ్మేనాతి చతున్నం అఞ్ఞతరేనా’’తి (పారా. ౩౮౬) వుత్తనయస్స ఇధ ‘‘ఏకూనవీసతీ’’తి వచనం విరుజ్ఝతీతి చే? న విరుజ్ఝతి. కస్మా? యస్మా పదభాజనం పాతిమోక్ఖుద్దేసాగతమత్తం గహేత్వా పవత్తం, ఇదం పన బుద్ధానుమతిం గహేత్వా వినయపరియత్తిపవత్తకానం ఆచరియానం మతం గహేత్వా పవత్తం, తస్మా న విరుజ్ఝతీతి గహేతబ్బం. ఆచరియో సబ్బపారాజికానం ‘‘బ్రహ్మచరియా చావేయ్య’’న్తి (పారా. ౩౮౫) వుత్తఅనుద్ధంసనస్స ఏకన్తసాధనత్తా భిక్ఖునీనం పటినియతసానులోమపారాజికపఞ్చకం వినా అవసేసం సబ్బం సఙ్గణ్హి, తేనేవ వినయట్ఠకథాయ గణ్ఠిపదవివరణే ‘‘చతున్నం అఞ్ఞతరేనాతి పాతిమోక్ఖుద్దేసే ఏవ ఆగతే గహేత్వా వుత్తం, ఇతరేసం అఞ్ఞతరేనాపి అనుద్ధంసేన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసోవా’’తి వుత్తం. తస్మా ‘‘అనుద్ధంసేయ్యా’’తి (పారా. ౩౮౪) పాఠే అధిప్పాయం గహేత్వా పవత్తత్తా ఇమేసం ఆచరియానం మతం పమాణన్తి గహేతబ్బం. ‘‘తేసు అఞ్ఞతరేనా’’తి వక్ఖమానత్తా ‘‘ఏకూనవీసతీ’’తి ఏత్థ ‘‘యానీ’’తి సామత్థియా లబ్భతి.

అఞ్ఞతరేన అమూలకేనాతి యోజనా. అమూలకేనాతి చోదకస్స దస్సనాదీహి చోదనామూలేహి విరహితత్తా అమూలకం, పారాజికం, తేన. యథాహ అట్ఠకథాయం ‘‘యం పారాజికం చోదకేన చుదితకమ్హి పుగ్గలే నేవ దిట్ఠం న సుతం న పరిసఙ్కితం, ఇదం ఏతేసం దస్సనసవనపరిసఙ్కాసఙ్ఖాతానం మూలానం అభావేన అమూలకం నామా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౮౫-౩౮౬). ఏత్థ చ మంసచక్ఖునా వా దిబ్బచక్ఖునా వా దిట్ఠం దిట్ఠం నామ. పకతిసోతేన వా దిబ్బసోతేన వా సుతం సుతం నామ. చిత్తేన పరిసఙ్కితం పరిసఙ్కితం నామ. తం తివిధం దిట్ఠసుతముతపరిసఙ్కితవసేన.

తత్థ తాదిసే కమ్మనియే ఓకాసే మాతుగామేన సద్ధిం భిక్ఖునో అఞ్ఞథియం పయోగం దిస్వా అఞ్ఞథా గహేత్వా ‘‘వీతిక్కమనం ను ఖోయమకాసీ’’తి గహణం దిట్ఠపరిసఙ్కితం నామ. కుట్టతిరోహితే భిక్ఖుమ్హి మాతుగామస్స సద్దం సుత్వా తత్థ అఞ్ఞస్స విఞ్ఞుపురిసస్స సబ్భావం అజానిత్వా ‘‘వీతిక్కమనం ను ఖోయమకాసీ’’తి ఏవం గహణం సుతపరిసఙ్కితం నామ. విహారపరియన్తే తరుణమాతుగామపురిసానం దివసం వీతినామేత్వా గతట్ఠానే విప్పకిణ్ణపుప్ఫాని ఓలోకేత్వా, మంససురగన్ధఞ్చ ఘాయిత్వా ‘‘ఇదం కస్స కమ్మ’’న్తి ఉపపరిక్ఖన్తేన భిక్ఖునో చేతియపూజితమాలాగన్ధస్స పీతారిట్ఠస్స భిక్ఖునో సరీరగన్ధం ఘాయిత్వా ‘‘తం ఏతస్స కమ్మం ను ఖో’’తి కిరియమానసంసయో ముతపరిసఙ్కితం నామ. ఏవరూపస్స దిట్ఠసుతపరిసఙ్కితమూలకస్స అభావతో అమూలకేన పారాజికేనాతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన సమన్తపాసాదికాయ (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౮౫-౩౮౬) వుత్తనయేన దట్ఠబ్బో.

చోదేతీతి ‘‘పారాజికం ధమ్మం ఆపన్నోసీ’’తిఆదివచనేన సయం చోదేతి. చోదాపనం పన వక్ఖతి. చావనచేతనో హుత్వాతి ‘‘అప్పేవ నామ నం ఇమమ్హా బ్రహ్మచరియా చావేయ్య’’న్తి ఉప్పన్నేన పరం సాసనా చావేతుకామేన చిత్తేన సమన్నాగతో హుత్వా. ‘‘సుద్ధం వా అసుద్ధం వా’’తి ఇదం ‘‘చోదేతీ’’తి ఇమినా వుత్తచోదనాకిరియాయ కమ్మనిద్దేసో, ‘‘అఞ్ఞం భిక్ఖు’’న్తి సేసో, పారాజికమనాపన్నం వా ఆపన్నం వా అఞ్ఞం భిక్ఖున్తి అత్థో. యోతి మాతికాగతభిక్ఖు, ‘‘దుట్ఠో దోసో అప్పతీతో’’తి ఇదం అజ్ఝాహరితబ్బం, ఉప్పన్నేన దోసలేసేన సయం దూసితో, పరఞ్చ దూసేన్తో పీతిసుఖాదీహి అపగతో యో భిక్ఖూతి అత్థో. వక్ఖమానేన ‘‘తస్సా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో.

‘‘కతే ఓకాసమ్హీ’’తి పదచ్ఛేదో, ఓకాసం ‘‘కారాపేత్వా’’తి (పారా. ౩౮౯) పాఠతో అన్తోనీతహేత్వత్థతాయ ‘‘కతే’’తి ‘‘కారితే’’తి ఏతస్స పరియాయో హోతి, ‘‘ఓకాసం మే కరోహి, అహం తం వత్తుకామో’’తి ఓకాసే కారాపితేతి అత్థో. ‘‘అకతే ఓకాసే’’తి పదచ్ఛేదో, పుబ్బే వుత్తోయేవత్థో. దుక్కటాపత్తియా సహాతి ఓకాసస్స అకారాపితత్తా దుక్కటాపత్తియా సద్ధిం.

౪౦౪-౫. కోణ్ఠోసీతి ధుత్తోసి. జేట్ఠబ్బతికోసీతి కాలీదేవీవతనియుత్తోసి. కాలీదేవీ కిర సిరిదేవియా జేట్ఠా, తస్మా తస్సా వతధరో జేట్ఠబ్బతికో వుచ్చతి. తం పన వతం సమాదియిత్వా పూరేన్తో సకలసరీరే మసిం మక్ఖేత్వా కాకపత్తాని ముట్ఠియం కత్వా కాలీదేవిం ఫలకే లిఖాపేత్వా తం కాజకోటియం బన్ధిత్వా ఉచ్ఛిట్ఠోదకాదిఅసుచిసన్నిచితఓలిగల్లం పవిసిత్వా ‘‘దుస్సీలోసి నిస్సీలోసి సీలవిరహితోసీ’’తి థోమేన్తో విచరతీతి.

దుస్సీలత్తా ఏవ హీనజ్ఝాసయతాయ పాపధమ్మో లామకసభావోసి. పూతినా కమ్మేన సీలవిపత్తియా అన్తో పవిట్ఠత్తా అన్తోపూతి. ఛహి ద్వారేహి రాగాదికిలేసానుస్సవనేన తిన్తత్తా అవస్సుతో. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ. గరుకం నిద్దిసేతి ఏత్థ ‘‘కతోకాసమ్హీ’’తి చ ‘‘తథేవ అకతోకాసే, దుక్కటాపత్తియా సహా’’తి చ ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ఏవముత్తరత్రాపి.

౪౦౬. సమ్ముఖాతి చుదితకస్స సమ్ముఖా, అవిదూరేతి అత్థో. హత్థముద్దాయాతి ముత్తపాణాదివసేన. తం హత్థముద్దాయ కథితం. పరోతి యం చోదేసి, సో చుదితకో పరో. భిక్ఖునోతి చోదకస్స భిక్ఖునో.

౪౦౭. సమ్ముఖే ఠత్వాతి చుదితకస్స ఆసన్నే ఠత్వా. ‘‘చోదాపేన్తస్సా’’తి ఏతస్స కమ్మభావతో పరోతి ఇదం ఉపయోగన్తవసేన సమ్బన్ధితబ్బం. ఏవముత్తరత్ర. కేనచీతి అఞ్ఞేన కేనచి పుగ్గలేన. తస్స చోదకస్స. ‘‘చోదాపేన్తస్సా’’తి పున వచనం నియమత్థం.

౪౦౮. సోపీతి ఉగ్గహాపితత్తా చోదనం కరోన్తో ఇతరో పయోజ్జకపుగ్గలోపి. తేసం ద్విన్నమ్పీతి పయోజకపయోజ్జకానం ద్విన్నమ్పి.

౪౦౯. వుత్తట్ఠానం పణ్ణం వా సన్దేసం వా హరన్తో దూతో నామ, సో ‘‘పణ్ణం వా సాసనం వా పేసేత్వా’’తి ఇమినా సఙ్గయ్హతీతి తస్మిం విసుం అవత్తబ్బేపి ‘‘దుత’’న్తి వచనేన నిస్సట్ఠదూతమాహ. పణ్ణం వా అదత్వా ‘‘ఏవఞ్చ ఏవఞ్చ వదా’’తి సాసనఞ్చ అదత్వా ‘‘తం చోదేహీ’’తి అత్థమత్తమేవ దత్వా నిస్సట్ఠో భిక్ఖు ఇధ ‘‘నిస్సట్ఠదూతో’’తి గహేతబ్బో.

అథ వా ‘‘దూత’’న్తి ఇమినా చోదేతుం ఉగ్గహాపేత్వా, తమనుగ్గహాపేత్వా వా నిస్సట్ఠో భిక్ఖు దూతోయేవ గహేతబ్బో. ‘‘పణ్ణ’’న్తి ఇమినా పబ్బజితస్స వా అపబ్బజితస్స వా కస్సచి హత్థే చోదనం లిఖిత్వా దిన్నపణ్ణం గహేతబ్బం. సాసనన్తి ‘‘పారాజికం ఆపన్నో’’తిఆదినా నయేన వత్వా పేసియమానం సాసనం గహేతబ్బం. ఇదం తయమ్పి దూరే నిసీదిత్వా అఞ్ఞేహి కారాపనతో ‘‘చోదాపేన్తస్సా’’తి ఆహ. ‘‘పర’’న్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ఏత్థ ఓకాసకారాపనం నత్థి.

౪౧౦. తథాతి యథా అమూలకేన పారాజికేన సమ్ముఖా ఓకాసే కారితే, అకారితే చ, తథా అమూలకేహి సఙ్ఘాదిసేసేహీతి వుత్తం హోతి. ‘‘వుత్తే సమ్ముఖా పరే’’తి భుమ్మవసేన అధికతేన యోజేతబ్బం, చోదేతి చోదాపేతీతి వుత్తం హోతీతి. పాచిత్తియాపత్తీతి ఓకాసే కారితే కేవలా, అకారితే దుక్కటేన సహాతి గహేతబ్బం. సమ్ముఖా సేసాపత్తీహి పరే వుత్తే చావనసఞ్ఞినో దుక్కటం హోతీతి యోజనా. ఓకాసాకారాపనేనపి దుక్కటమేవ హోతి.

౪౧౧. అక్కోసనాధిప్పాయస్సాతి ఖుంసనాధిప్పాయస్స. అకతోకాసన్తి అకారితోకాసం, ‘‘పర’’న్తి ఇమినా యోజేతబ్బం. అత్తనాతి చోదకేన, ‘‘సయం అకారితోకాస’’న్తి ఇమినా యోజేతబ్బం. సహ పాచిత్తియేనాతి ‘‘ఓమసవాదే పాచిత్తియ’’న్తి (పారా. ౧౪) వుత్తపాచిత్తియేన సహ. వదన్తస్సాతి చోదేన్తస్స వా చోదాపేన్తస్స వా, ఏత్థ ‘‘సమ్ముఖా’’తి ఇదం వక్ఖమానస్స ‘‘అసమ్ముఖా’’తి ఏతస్స విపరియాయతో లబ్భతి, చ-కారేన కారితోకాసపక్ఖే దుక్కటేన పాచిత్తియసమ్బన్ధీ.

౪౧౨. అసమ్ముఖా వదన్తస్సాతి ఏత్థ ‘‘అక్కోసనాధిప్పాయస్సా’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ‘‘అకతోకాసమత్తనా’’తి నానువత్తతి. సత్తహి ఆపత్తీహీతి పారాజికసఙ్ఘాదిసేసథుల్లచ్చయపాచిత్తియపాటిదేసనీయదుక్కటదుబ్భాసితసఙ్ఖాతేసు సత్తసు ఆపత్తిక్ఖన్ధేసు యేన కేనచీతి వుత్తం హోతి. ‘‘తథా’’తి ఇమినా ‘‘అసమ్ముఖా’’తి ఇదం సఙ్గణ్హాతి. కమ్మన్తి తజ్జనీయాదిసత్తవిధం కమ్మం.

౪౧౩. ఉమ్మత్తకాదీనన్తి ఆది-సద్దేన ‘‘అనాపత్తి సుద్ధే అసుద్ధదిట్ఠిస్స అసుద్ధే అసుద్ధదిట్ఠిస్స ఉమ్మత్తకస్స ఆదికమ్మికస్సా’’తి (పారా. ౩౯౦) వుత్తే సఙ్గణ్హాతి. పఞ్చఙ్గసంయుతన్తి యం చోదేతి, తస్స ‘‘ఉపసమ్పన్నో’’తి సఙ్ఖ్యూపగమనం, తస్మిం సుద్ధసఞ్ఞితా, యేన పారాజికేన చోదేతి, తస్స దిట్ఠాదివసేన అమూలకతా, చావనాధిప్పాయేన సమ్ముఖా చోదనా, తస్స తఙ్ఖణవిజాననన్తి ఇమేహి పఞ్చహి అఙ్గేహి యుత్తం హోతి.

౪౧౫. ఇదన్తి ‘‘సిక్ఖాపద’’న్తి సేసో, ‘‘సిక్ఖాపద’’న్తి చ ఇమినా తప్పటిపాదనీయా ఆపత్తియేవ గయ్హతి. తిసముట్ఠానన్తి కాయచిత్తతో, వాచాచిత్తతో, కాయవాచాచిత్తతోతి సచిత్తకేహి తీహి సముట్ఠానతో తిసముట్ఠానం. తేనేవాహ ‘‘సచిత్త’’న్తి. పటిఘచిత్తానం ద్విన్నం అఞ్ఞతరేన సహితత్తా సచిత్తకం. తంసమ్పయుత్తాయ దోమనస్సవేదనాయ వసేన దుక్ఖవేదనం.

దుట్ఠదోసకథావణ్ణనా.

౪౧౬. లేసమత్తన్తి ‘‘అఞ్ఞమ్పి వత్థుం లిస్సతి సిలిస్సతి వోహారమత్తేనేవ ఈసకం అల్లీయతీతి లేసో, జాతిఆదీనంయేవ అఞ్ఞతరకోట్ఠాసస్సేతం అధివచన’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౯౧) అట్ఠకథాయ దస్సితనిబ్బచనేసు ‘‘లేసో నామ దస లేసా జాతిలేసో నామలేసో’’తిఆదినా (పారా. అట్ఠ. ౩౯౪) నయేన పదభాజనే వుత్తేసు జాతినామగోత్తాదీసు దససు లేసేసు అఞ్ఞతరలేసమత్తన్తి వుత్తం హోతి.