పారాజికకథా
పఠమపారాజికకథావణ్ణనా
౬. ఏవం పఞ్చహి గాథాహి రతనత్తయపణామాదిం దస్సేత్వా ఇదాని యథాపటిఞ్ఞాతవినిచ్ఛయం దస్సేతుమాహ ‘‘తివిధే’’తిఆది. తత్థ ‘‘తివిధే’’తిఆదినా పఠమపారాజికసిక్ఖాపదవినిచ్ఛయం దస్సేతి. తివిధేతి వచ్చపస్సావముఖమగ్గానం వసేన తిప్పకారే మగ్గేతి ఇమినా సమ్బన్ధో. తిలమత్తమ్పీతి తిలబీజమత్తమ్పి అఙ్గజాతన్తి సమ్బన్ధో. మగ్గేతి వచ్చపస్సావానం నిక్ఖమనద్వారతాయ, అన్నపానపిత్తసేమ్హాదీనం పవేసననిక్ఖమనద్వారతాయ చ మగ్గవోహారగతే సరీరప్పదేసే, అల్లోకాసేతి సమ్బన్ధో. ‘‘మగ్గేసు తిలమత్తమ్పి, తీసు సేవనచేతనో’’తి వత్తబ్బేపి ‘‘తివిధే’’తి పకారవాచివిధసద్దోపాదానేన సజాతిసఙ్గహవసేన తీహి రాసీహి సఙ్గహేత్వా పభేదవసేన తింసవిధో మగ్గో దస్సితో హోతి.
సేయ్యథిదం? పారాజికవత్థుభూతముఖాదిమగ్గానం నిస్సయభూతే సత్తే దస్సేతుం ‘‘తిస్సో ఇత్థియో మనుస్సిత్థీ అమనుస్సిత్థీ తిరచ్ఛానగతిత్థీ’’తిఆదినా (పారా. ౫౬) నయేన పాళియం దస్సితమనుస్సామనుస్సతిరచ్ఛానగతిత్థీనం పచ్చేకం తిణ్ణం మగ్గానం వసేన నవ మగ్గా, తథేవ దస్సితానం తిణ్ణం ఉభతోబ్యఞ్జనకానం వసేన నవ మగ్గా, తిణ్ణం పన పణ్డకానం ముఖమగ్గవచ్చమగ్గానం వసేన పచ్చేకం ద్వే ద్వే మగ్గాతి ఛ మగ్గా, తథా తిణ్ణం పన పురిసానన్తి ఏవం తింసవిధో హోతి.
సేవనచేతనోతి సేవనే మేథునపయోగే చేతనా అస్సాతి విగ్గహో, మేథునరాగూపసంహితాయ చేతనాయ సమన్నాగతోతి అత్థో. అల్లోకాసేతి తింసమగ్గానమఞ్ఞతరే మగ్గే పకతివాతేన అసంఫుట్ఠే అల్లపదేసే, ఇమినా బాహిరం పారాజికక్ఖేత్తం న హోతీతి దీపేతి. విసేసనస్స విసేసాపేక్ఖత్తా దుతియగాథాయ ‘‘ససిక్ఖో సో’’తి పదద్వయం ఆహరిత్వా ‘‘సేవనచేతనో ససిక్ఖో సో భిక్ఖూ’’తి యోజేతబ్బం.
అఙ్గే సరీరే జాతన్తి అఙ్గజాతం, పురిసనిమిత్తం. సతిపి అవసేససరీరావయవానం తథాభావే రుళ్హివసేన తదేవ తథా వుత్తం. పవేసేన్తోతి ద్వయంద్వయసమాపత్తిసఙ్ఖాతకాయికకిరియం నిప్ఫాదేన్తో. పరాజితోతి దుల్లభాయ ఖణసమ్పత్తియా లద్ధబ్బతో దుల్లభా లోకియలోకుత్తరగుణసమ్పత్తిసుఖతో పరిహాపేత్వా కిలేససపత్తేహి పరాజయమాపాదితోతి అత్థో.
అయమేత్థ యోజనా – ససిక్ఖో సేవనచేతనో తివిధే మగ్గే అల్లోకాసే అఙ్గజాతం తిలమత్తమ్పి పవేసేన్తో సో భిక్ఖు పరాజితో హోతీతి. ఏత్తావతా –
‘‘యో పన భిక్ఖు భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయ దుబ్బల్యం అనావికత్వా మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్య, అన్తమసో తిరచ్ఛానగతాయపి, పారాజికో హోతి అసంవాసో’’తి (పారా. ౪౪) –
భగవతా పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదం సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం.
౭. ఏవం ఇమిస్సా గాథాయ అత్తూపక్కమమూలకం పారాజికం దస్సేత్వా ఇదాని ‘‘భిక్ఖుపచ్చత్థికా మనుస్సిత్థిం భిక్ఖుస్స సన్తికే ఆనేత్వా వచ్చమగ్గేన (పారా. ౫౮) అఙ్గజాతే అభినిసీదేన్తీ’’తిఆదినయప్పవత్తం పరోపక్కమమూలకం పారాజికఞ్చ దస్సేతుమాహ ‘‘పవేసన’’న్తిఆది. తత్థ పవేసనన్తి భిక్ఖుపచ్చత్థికేహి సుత్తపమత్తాదిమనుస్సిత్థిఆదీనమఞ్ఞతరం ఆనేత్వా యథావుత్తమగ్గానమఞ్ఞతరం మగ్గం యథా పవిసతి, తథా భిక్ఖునో అఙ్గజాతే అభినిసీదాపనే సమ్భవన్తం మగ్గప్పవేసనమాహ. పవేసనం సాదియన్తో ససిక్ఖో సోతి యోజనా. ఏత్థ ‘‘పవేసనం సాదియతి అధివాసేతి, తస్మిం ఖణే సేవనచిత్తం ఉపట్ఠాపేతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౫౮) అట్ఠకథావచనతో అగ్గతో యావ మూలం పవేసేన్తేసు అస్సాదచిత్తం ఉపట్ఠాపేన్తో తఙ్ఖణేయేవ సాసనతో చుతోతి అత్థో. పవిట్ఠన్తిఆదీసు పదేసుపి ఏవమేవ యోజనా.
పవిట్ఠన్తి పవిట్ఠక్ఖణో. ‘‘పవిట్ఠ’’న్తిఆదినా తాయ తాయ కిరియాయ ఉపలక్ఖితో ఖణో గహేతబ్బో. తేనేవేత్థ అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం కతం. ఠితన్తి ఏత్థ ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠిసమయే’’తి అట్ఠకథావచనస్స సబ్బథా బ్యాపారరహితం కాలం సన్ధాయ వుత్తత్తా సుక్కవిస్సట్ఠిసమయోపి గహేతబ్బో. తేనేవ గణ్ఠిపదే వుత్తనయేన పవిట్ఠస్స చ యావ ఉద్ధరణారమ్భో, తావ సమ్భవన్తో ఠితకాలోపి గహేతబ్బో. ఉద్ధరణన్తి నీహరణకాలో.
వాతి వికప్పే, అపీతి సముచ్చయే, సో వా-సద్దేన వికప్పితానం పక్ఖానం తుల్యబలతం జోతేతి. ఇతి ఇమేహి ద్వీహిపి ‘‘సో చే పవేసనం సాదియతి, పవిట్ఠం సాదియతీ’’తిఆదినా (పారా. ౫౮) పాళియం ఆగతనయేన లబ్భమానం పవేసనాదిఏకక్ఖణమ్పి సాదియనపచ్చయా ఆపజ్జమానం పారాజికం దస్సేతి. ససిక్ఖోతి సిక్ఖాయ సహ వత్తతీతి ససిక్ఖో, అపచ్చక్ఖాతసిక్ఖోతి అత్థో. సాదియన్తోతి సేవనచిత్తం ఉపట్ఠాపేన్తో. సో భిక్ఖు. ఠపేత్వా కిరియన్తి అత్తూపక్కమనం వినా. చుతోతి ‘‘భిక్ఖుపచ్చత్థికేహి కతమిదం, న మయా’’తి లేసేన న ముచ్చతి, సాదియనచిత్తే సతి సాసనతో చుతోయేవ హోతీతి అధిప్పాయో.
ఏత్థ చ ససిక్ఖోతి ఇదం ‘‘సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయ దుబ్బల్యం అనావికత్వా’’తి (పారా. ౪౪) సిక్ఖాపదపాఠస్స అత్థదస్సనవసేన నిద్దిట్ఠం. తస్స పదభాజనే (పారా. ౪౫), తదట్ఠకథాయ చ విభత్తం సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం సఙ్ఖేపతో ఏవం వేదితబ్బం – చిత్తఖేత్తకాలపయోగపుగ్గలవిజాననవసేన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన. ఉపసమ్పన్నభావతో చవితుకామతాచిత్తేనేవ హి సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి, న దవా వా రవా వా వదన్తస్స. ఏవం చిత్తవసేన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన.
తథా ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామి, ధమ్మం పచ్చక్ఖామి, సఙ్ఘం పచ్చక్ఖామి, సిక్ఖం, వినయం, పాతిమోక్ఖం, ఉద్దేసం, ఉపజ్ఝాయం, ఆచరియం, సద్ధివిహారికం, అన్తేవాసికం, సమానుపజ్ఝాయకం, సమానాచరియకం, సబ్రహ్మచారిం పచ్చక్ఖామీ’’తి ఏవం వుత్తానం బుద్ధాదీనం చతుద్దసన్నం, ‘‘గిహీతి మం ధారేహి, ఉపాసకో, ఆరామికో, సామణేరో, తిత్థియో, తిత్థియసావకో, అస్సమణో, అసక్యపుత్తియోతి మం ధారేహీ’’తి ఏవం వుత్తానం గిహిఆదీనం అట్ఠన్నఞ్చాతి ఇమేసం బావీసతియా ఖేత్తపదానం యస్స కస్సచి సవేవచనస్స వసేన తేసు యం కిఞ్చి వత్తుకామస్స యం కిఞ్చి వదతో సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి, న రుక్ఖాదీనం అఞ్ఞతరస్స నామం గహేత్వా సిక్ఖం పచ్చక్ఖన్తస్స. ఏవం ఖేత్తవసేన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన.
తత్థ యదేతం ‘‘పచ్చక్ఖామీ’’తి చ ‘‘మం ధారేహీ’’తి చాతి వుత్తం వత్తమానకాలవచనం, యాని చ ‘‘అలం మే బుద్ధేన, కిం ను మే బుద్ధేన, న మమత్థో బుద్ధేన, సుముత్తాహం బుద్ధేనా’’తిఆదినా నయేన ఆఖ్యాతవసేన కాలం అనామసిత్వా పురిమేహి చుద్దసహి పదేహి సద్ధిం యోజేత్వా వుత్తాని ‘‘అలం మే’’తిఆదీని చత్తారి పదాని, తేసంయేవ సవేవచనానం వసేన పచ్చక్ఖానం హోతి, న ‘‘పచ్చక్ఖాసి’’న్తి వా ‘‘పచ్చక్ఖిస్స’’న్తి వా ‘‘మం ధారేసీ’’తి వా ‘‘మం ధారేస్సతీ’’తి వా ‘‘యం నూనాహం పచ్చక్ఖేయ్య’’న్తి వాతిఆదీని అతీతానాగతపరికప్పవచనాని భణన్తస్స. ఏవం వత్తమానకాలవసేన చేవ అనామట్ఠకాలవసేన చ పచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన.
పయోగో పన దువిధో కాయికో చ వాచసికో చ. తత్థ ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తిఆదినా నయేన యాయ కాయచి భాసాయ వచీభేదం కత్వా వాచసికపయోగేనేవ పచ్చక్ఖానం హోతి, న అక్ఖరలిఖనం వా హత్థముద్దాదిదస్సనం వా కాయపయోగం కరోన్తస్స. ఏవం వాచసికపయోగేనేవ పచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన.
పుగ్గలో పన దువిధో యో చ పచ్చక్ఖాతి, యస్స చ పచ్చక్ఖాతి. తత్థ యో పచ్చక్ఖాతి, సో సచే ఉమ్మత్తకఖిత్తచిత్తవేదనట్టానం అఞ్ఞతరో న హోతి. యస్స పన పచ్చక్ఖాతి, సో సచే మనుస్సజాతికో హోతి, న చ ఉమ్మత్తకాదీనం అఞ్ఞతరో, సమ్ముఖీభూతో చ సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి. న హి అసమ్ముఖీభూతస్స దూతేన వా పణ్ణేన వా ఆరోచనం రుహతి. ఏవం యథావుత్తస్స పుగ్గలస్స వసేన పచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన.
విజాననమ్పి నియమితానియమితవసేన దువిధం. తత్థ యస్స, యేసం వా నియమేత్వా ‘‘ఇమస్స, ఇమేసం వా ఆరోచేమీ’’తి వదతి. సచే తే యథా పకతియా లోకే మనుస్సా వచనం సుత్వా ఆవజ్జనసమయే జానన్తి, ఏవం తస్స వచనానన్తరమేవ తస్స ‘‘అయం ఉక్కణ్ఠితో’’తి వా ‘‘గిహిభావం పత్థయతీ’’తి వా యేన కేనచి ఆకారేన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానభావం జానన్తి, పచ్చక్ఖాతావ హోతి సిక్ఖా. అథ అపరభాగే ‘‘కిం ఇమినా వుత్త’’న్తి చిన్తేత్వా జానన్తి, అఞ్ఞే వా జానన్తి, అపచ్చక్ఖాతావ హోతి సిక్ఖా. అనియమేత్వా ఆరోచేన్తస్స పన సచే వుత్తనయేన యో కోచి మనుస్సజాతికో వచనత్థం జానాతి, పచ్చక్ఖాతావ హోతి సిక్ఖా. ఏవం విజాననవసేన పచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన. యో పన అన్తమసో దవాయపి పచ్చక్ఖాతి, తేన అపచ్చక్ఖాతావ హోతి సిక్ఖా.
ఇతి ఇమేసం వుత్తప్పకారానం చిత్తాదీనం వసేన అపచ్చక్ఖాతసిక్ఖో ‘‘ససిక్ఖో’’తి వుత్తో.
౮-౧౦. ‘‘ఇదాని సన్థతేన సన్థతస్స ఘట్టనే ఉపాదిన్నకఘట్టనాభావతో దోసో నత్థీ’’తి పాపభిక్ఖూనం లేసకప్పనం పటిక్ఖిపితుం ‘‘భిక్ఖుపచ్చత్థికా మనుస్సిత్థిం భిక్ఖుస్స సన్తికే ఆనేత్వా వచ్చమగ్గేన, పస్సావమగ్గేన, ముఖేన అఙ్గజాతం అభినిసీదేన్తి సన్థతాయ అసన్థతస్సా’’తిఆదినా (పారా. ౬౧) నయేన పాళియం వుత్తసన్థతవారానమత్థం సఙ్గణ్హన్తో ఆహ ‘‘సన్థతేనా’’తిఆది. తత్థ సన్థతేనాతి చమ్మచోళతిపుపట్టాదీహి పటిచ్ఛాదితేన. ‘‘పవేసేన్తో’’తి ఇమినా సన్థతవారస్స పరోపక్కమం నిస్సాయ దస్సనముపలక్ఖణన్తి అత్తూపక్కమేపి యోజేతబ్బతం దస్సేతి, తస్స వక్ఖమానేన ‘‘పరాజితో’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. ‘‘తథేవా’’తి ఇమినా పవేసేన్తోతిఆదిప్పకారం పరామసతి.
ఏవం పవేసేన్తో కదా పరాజితో హోతీతి ఆహ ‘‘ఉపాదిన్నేనా’’తిఆది. ఏత్థ ఉపాదిన్నేనాతి తణ్హాదిట్ఠీహి ఉపేతేన కమ్మునా అత్తనో ఫలభావేనేవ ఆదిన్నం గహితన్తి ఉపాదిన్నం, ఏతేన అత్తనో అఙ్గజాతస్స, వత్థుపుగ్గలానం మగ్గస్స చ ఘట్టనట్ఠానగతం కాయప్పసాదం దస్సేతి. ఇమినావ అఙ్గజాతగతం అనట్ఠకాయప్పసాదం చమ్మఖిలం, పిళకాది చ గహేతబ్బం. ‘‘ఉపాదిన్నకం నామ కాయిన్ద్రియ’’న్తి గణ్ఠిపదే వుత్తం. తబ్బిపరియాయేన ‘‘అనుపాదిన్నక’’న్తి తప్పటిచ్ఛాదకం చోళాది వుత్తం. ఉపాదిన్నేన ఉపాదిన్నే, అనుపాదిన్నే వా పారాజికక్ఖేత్తే ఘట్టితే, అనుపాదిన్నకేన వా ఉపాదిన్నే అనుపాదిన్నే వా పారాజికక్ఖేత్తే ఘట్టితేతి యోజనా. ఏత్థ చ కరణవచనన్తాని పదాని ‘‘అఙ్గజాతేనా’’తి ఇమస్స విసేసనాని.
ఏత్తావతా సన్థతచతుక్కవసేన అత్తూపక్కమే సతి పారాజికక్ఖేత్తే పారాజికం దస్సేత్వా ఇదాని పరూపక్కమేపి దస్సేతుమాహ ‘‘సచే’’తిఆది. ఏత్థాతి ఏతేసు చతూసు వికప్పేసు. పారాజికక్ఖేత్తే పవిట్ఠే తూతి ఏత్థ తు-సద్దేన పవేసనట్ఠితుద్ధారక్ఖణత్తయం సముచ్చినోతి. యంతం-సద్దానం నిచ్చసమ్బన్ధత్తా హి ‘‘సో’’తి తం-సద్దోపాదానే ‘‘యో’’తి యం-సద్దోపి అజ్ఝాహరితబ్బో, సామత్థియేన సమ్పిణ్డనత్థో అపిసద్దో చ. అయమేత్థ అత్థయోజనా – భిక్ఖుపచ్చత్థికేహి ఆనేత్వా భిక్ఖునో అఙ్గజాతే అభినిసీదాపితమనుస్సిత్థిఆదీనం తీసు మగ్గేసు అఞ్ఞతరమగ్గసఙ్ఖాతం పారాజికక్ఖేత్తం పవిట్ఠే వా తు-సద్దేన సమ్పిణ్డితపవేసనట్ఠితుద్ధారానమఞ్ఞతరక్ఖణే వా సచే యో సాదియతి, సప్పముఖాదిప్పవేసనకాలే వియ అనుత్తసిత్వా కామరాగపిపాసాభిభూతో యది సాదియతి, సోపి భిక్ఖు పరాజితో హోతీతి యోజనా. ‘‘సచే సాదియతీ’’తి ఇమినా సాసఙ్కవచనేన న సాదియతి, అనాపత్తీతి సూచితం హోతి.
‘‘పారాజికక్ఖేత్తే’’తి ఇమినా బ్యవచ్ఛిన్నే అఞ్ఞస్మిం ఠానే వీతిక్కమన్తస్స ఇమస్మింయేవ వికప్పే సమ్భవన్తియో ఇతరాపత్తియో దస్సేతుమాహ ‘‘ఖేత్తే’’తిఆది. ‘‘ఏత్థా’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధనీయం. ‘‘ఖేత్తే’’తి సామఞ్ఞనిద్దేసేపి హేట్ఠా ‘‘పారాజికక్ఖేత్తే’’తి విసేసితత్తా, ఉపరిథుల్లచ్చయాదీనఞ్చ విధీయమానత్తా అఞ్ఞథానుపపత్తిలక్ఖణాయ సామత్థియా థుల్లచ్చయదుక్కటానం ఖేత్తేతి అయమత్థో లబ్భతి. ‘‘కణ్ణచ్ఛిద్దక్ఖినాసాసూ’’తిఆదినా నయేన వక్ఖమానేసు జీవమానకసరీరగతథుల్లచ్చయదుక్కటక్ఖేత్తేసూతి వుత్తం హోతి.
ఇమేసు ద్వీసు ఖేత్తేసు ‘‘సన్థతాదినా సన్థతాదిం పవేసేన్తస్స ఉపాదిన్నాదీహి ఉపాదిన్నాదీనం ఘట్టనే అధివాసేన్తస్స అనాపత్తీ’’తి వత్తుమసక్కుణేయ్యతాయ పారాజికక్ఖేత్తే వుత్తసబ్బవికప్పే ఏత్థ యోజేన్తేహి ఏవం యోజేతబ్బం – థుల్లచ్చయక్ఖేత్తే సన్థతే వా అసన్థతే వా సన్థతేన వా అసన్థతేన వా అఙ్గజాతేన సేవన్తస్స ఉపాదిన్నే వా అనుపాదిన్నే వా ఉపాదిన్నేన, తథా అనుపాదిన్నేన వా ఘట్టితే థుల్లచ్చయం తస్స వినిద్దిసేతి. ఏవం దుక్కటక్ఖేత్తే సన్థతే వా…పే… ఘట్టితే దుక్కటఞ్చ తస్స వినిద్దిసేతి యోజేతబ్బం.
ఇహ సబ్బత్థ తీసుపి ఖేత్తేసు ఉపాదిన్న-సద్దేన అనట్ఠకాయప్పసాదం అఙ్గజాతఞ్చ తత్థజాతచమ్మఖిలపిళకా చ గయ్హన్తి, దుక్కటక్ఖేత్తే పన అఙ్గులిఆదిఇతరావయవాపి. తీసుపి ఖేత్తేసు అనుపాదిన్న-సద్దేన అఙ్గజాతాదిపటిచ్ఛాదితవత్థాదయో చ గయ్హన్తి, దుక్కటక్ఖేత్తే పన నిమిత్తే నట్ఠకాయప్పసాదచమ్మఖిలపిళకరోమాదీని. ఇమాని చ అనుపాదిన్నాని. అఙ్గజాతేతరోపాదిన్నావయవే చ తీసుపి ఖేత్తేసు పవేసేన్తస్స దుక్కటమేవ.
౧౧. ఏత్తావతా జీవమానసరీరే సన్థతాసన్థతవసేన పచ్చేకం తివిధేసుపి పారాజికథుల్లచ్చయదుక్కటక్ఖేత్తేసు సన్థతాసన్థతవసేనేవ దువిధేన నిమిత్తేన సేవన్తస్స పరోపక్కమే సతి సాదియన్తస్స లబ్భమానపారాజికథుల్లచ్చయదుక్కటాపత్తియో యథాసమ్భవం దస్సేత్వా ఇదాని ‘‘మతసరీరే పన తథా తథా సేవన్తానం దోసో నత్థీ’’తి పాపభిక్ఖూనం లేసోకాసపటిబాహనత్థం పాళియం దస్సితేసు యథావుత్తేసు తీసు ఖేత్తేసు లబ్భమానా తిస్సో ఆపత్తియో దస్సేతుమాహ ‘‘మతే’’తిఆది.
తత్థ ‘‘మతే’’తి ఏతస్స ‘‘మనుస్సిత్థిఆదీనం సరీరే’’తి అజ్ఝాహరిత్వా అత్థయోజనా కాతబ్బా. ఇమినా ‘‘అక్ఖాయితే’’తిఆదినా దస్సితానం నిమిత్తానం నిస్సయం దస్సితం హోతి. ‘‘నిమిత్తమత్తం సేసేత్వా’’తిఆదినా నయేన వక్ఖమానగాథాయం వియ సకలసరీరే ఖాదితేపి నిమిత్తస్స విజ్జమానావిజ్జమానభావోయేవ ఆపత్తియాభావాభావస్స పమాణన్తి ‘‘అక్ఖాయితే’’తి ఏతేన ‘‘మతే’’తి ఏతం అవిసేసేత్వా ‘‘నిమిత్తే’’తి అజ్ఝాహరిత్వా తం తేన విసేసితబ్బం. అథ వా ‘‘నిమిత్తమత్త’’న్తిఆదినా వక్ఖమానగాథాయ ‘‘నిమిత్తే’’తి పదం ఆనేత్వా యోజేతబ్బం.
అక్ఖాయితేతి సబ్బథా అక్ఖాయితే పారాజికవత్థుభూతే నిమిత్తే. యేభుయ్యక్ఖాయితేపి చాతి కిఞ్చి కిఞ్చి ఖాదిత్వా బహుకావసిట్ఠే నిమిత్తే. ‘‘యస్స చతూసు భాగేసు తిభాగమత్తం ఖాదితం, తం నిమిత్తం యేభుయ్యక్ఖాయితం నామా’’తి వదన్తి. మేథునన్తి రాగపరియుట్ఠానేన సదిసభావాపత్తియా మిథునానం ఇదం మేథునం, మతిత్థిఆదీనం రాగపరియుట్ఠానేన సదిసత్తాభావేపి తత్థ వీతిక్కమో రుళ్హియా ‘‘మేథున’’న్తి వుచ్చతి.
పారాజికోతిపరాజితో, పరాజయమాపన్నోతి అత్థో. అయఞ్హి పారాజిక-సద్దో సిక్ఖాపదాపత్తిపుగ్గలేసు వత్తతి. తత్థ ‘‘అట్ఠానమేతం ఆనన్ద అనవకాసో, యం తథాగతో వజ్జీనం వా వజ్జిపుత్తకానం వా కారణా సావకానం పారాజికం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం సమూహనేయ్యా’’తి (పారా. ౪౩) ఏవం సిక్ఖాపదే వత్తమానో వేదితబ్బో. ‘‘ఆపత్తి త్వం భిక్ఖు ఆపన్నో పారాజిక’’న్తి (పారా. ౬౭) ఆపత్తియా. ‘‘న మయం పారాజికా, యో అవహటో, సో పారాజికో’’తి (పారా. ౧౫౫) ఏవం పుగ్గలే. ‘‘పారాజికేన ధమ్మేన అనుద్ధంసేయ్యా’’తిఆదీసు (పారా. ౩౮౪) పన ధమ్మే వత్తతీతి వదన్తి. యస్మా పన తత్థ ధమ్మోతి కత్థచి ఆపత్తి, కత్థచి సిక్ఖాపదమేవ అధిప్పేతం, తస్మా సో విసుం న వత్తబ్బో.
తత్థ సిక్ఖాపదం యో తం అతిక్కమతి తం పరాజేతి, తస్మా ‘‘పారాజిక’’న్తి వుచ్చతి. ఆపత్తి పన యో నం అజ్ఝాపజ్జతి తం పరాజేతి, తస్మా ‘‘పారాజికా’’తి వుచ్చతి. పుగ్గలో యస్మా పరాజితో పరాజయమాపన్నో, తస్మా ‘‘పారాజికో’’తి వుచ్చతి. సిక్ఖాపదాపత్తీసు పారాజిక-సద్దో పరాజేతీతి ‘‘పారాజికో’’తి కత్తుసాధనో, పుగ్గలే పన పరాజీయతీతి కమ్మసాధనోతి వేదితబ్బో. ‘‘నరో’’తి ఇమినా పుబ్బే వుత్తభిక్ఖుయేవ అధిప్పేతో. సామఞ్ఞజోతనా విసేసే అవతిట్ఠతీతి.
౧౨. యేభుయ్యక్ఖాయితేతి చతూసు కోట్ఠాసేసు ఏకకోట్ఠాసావసేసం కత్వా ఖాదితే. ఉపడ్ఢక్ఖాయితేతి సమభాగావసేసం ఖాదితే. థూలో అచ్చయో థుల్లచ్చయో, సోయేవ ఆపజ్జీయతీతి ఆపత్తీతి థుల్లచ్చయాపత్తి. పాచిత్తియాదయో సన్ధాయేత్థ థుల్లచ్చయవోహారో, న పారాజికసఙ్ఘాదిసేసేతి దట్ఠబ్బం. సేసేతి అవసేసే ఉపకచ్ఛకాదీసు. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం ‘‘అవసేససరీరే ఉపకచ్ఛకాదీసు దుక్కట’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౫౯-౬౦). దుట్ఠు కతన్తి దుక్కటం, దుక్కట-సద్దో నియతనపుంసకత్తా ఇత్థిలిఙ్గస్సాపి ఆపత్తి-సద్దస్స సలిఙ్గేన విసేసనం హోతి.
౧౩. నిమిత్తమత్తం సేసేత్వా ఖాయితేపీతి ఏత్థ తిణ్ణమఞ్ఞతరం నిమిత్తం సేసేత్వా సకలసరీరే ఖాదితేపి. పి-సద్దో బ్యతిరేకే, పగేవ ఇతరేతి దీపేతి. తస్మిం నిమిత్తే అక్ఖాయితే వా యేభుయ్యక్ఖాయితే వాతి ద్విధా వుత్తేసు తీసు నిమిత్తేసు అఞ్ఞతరస్మిం నిమిత్తే మేథునం సేవతోపి పరాజయో పారాజికాపత్తి హోతీతి అధిప్పాయో. సేవతోపీతి ఏత్థ పి-సద్దో అపేక్ఖాయం. తస్మా న కేవలం హేట్ఠా వుత్తానమేవాతి అపేక్ఖతి. సన్థతాదయో వికప్పా యథావుత్తనయేన ఏత్థాపి యోజేతబ్బా.
౧౪. ‘‘ఉద్ధుమాతాదిసమ్పత్తే’’తి ఏత్థ ‘‘యదా పన సరీరం ఉద్ధుమాతకం హోతి కుథితం నీలమక్ఖికాసమాకిణ్ణం కిమికులసమాకులం నవహి వణముఖేహి పగ్ఘరితపుబ్బకుణపభావేన ఉపగన్తుమ్పి అసక్కుణేయ్యం, తదా పారాజికవత్థుఞ్చ థుల్లచ్చయవత్థుఞ్చ జహతి, తాదిసే సరీరే యత్థ కత్థచి ఉపక్కమతో దుక్కటమేవా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౫౯-౬౦) అట్ఠకథావచనతో సబ్బత్థాపి చాతి అక్ఖాయితాదిసబ్బవికప్పోపగతాని పారాజికథుల్లచ్చయదుక్కటక్ఖేత్తాని గహితానీతి దట్ఠబ్బం. తత్థాపి వీతిక్కమో అనాపత్తి న హోతీతి దస్సేతుమాహ ‘‘దుక్కట’’న్తి. ‘‘ఖాయితక్ఖాయిత’’న్తిఆదీసు ఖాయితక్ఖాయితఞ్చ నామేతం సబ్బం మతసరీరకేయేవ వేదితబ్బం, న జీవమానేతి యోజేతబ్బం.
౧౫. జీవమానే కథన్తి ఆహ ‘‘ఛిన్దిత్వా పనా’’తిఆది. తత్థ వణసఙ్ఖేపతోతి వణసఙ్గహతో. తస్మిన్తి యత్థ ఠితం నిమిత్తం ఉప్పాటితం, తస్మిం పదేసే. ఏత్థ దుతియో పన-సద్దో ఇధ అదస్సితం అట్ఠకథాయం ఆగతనయేన విఞ్ఞాయమానం అత్థవిసేసం జోతేతి. అట్ఠకథాయహి ‘‘యదిపి నిమిత్తం సబ్బసో ఖాయితం, ఛవిచమ్మమ్పి నత్థి, నిమిత్తసణ్ఠానం పఞ్ఞాయతి, పవేసనం జాయతి, పారాజికమేవా’’తి ఏవం అజీవమానే వుత్తవినిచ్ఛయానుసారేన జీవమానేపి ఛవిచమ్మమత్తం చే సబ్బసో ఉప్పాటితం, నిమిత్తసణ్ఠానం పఞ్ఞాయతి, పవేసనక్ఖమం హోతి, తత్థ సేవన్తస్స పారాజికమేవాతి విఞ్ఞాయమానమత్థం జోతేతీతి వుత్తం హోతి.
౧౬. తతో నిమిత్తతోతి సమ్బన్ధో. పతితాయాతి పతితాయం, అయమేవ వా పాఠో. నిమిత్తతోతి నిమిత్తప్పదేసతో పతితాయం మంసపేసియన్తి సమ్బన్ధో. ఛిన్దిత్వా వా తచ్ఛేత్వా వా పతితాయం తస్సం నిమిత్తమంసపేసియన్తి అత్థో. మేథునరాగేన ఉపక్కమన్తస్స దుక్కటం వినిద్దిసేతి యోజనా.
౧౭. ‘‘నఖపిట్ఠిప్పమాణేపీ’’తిఆదిగాథాయ ‘‘ఛిన్దిత్వా’’తిఆదికా అట్ఠకథా ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బా. సతీతి ఏత్థ ‘‘అవసిట్ఠే’’తి పాఠసేసో. జీవమానేతి ఏత్థ ‘‘సరీరే’’తి పాఠసేసో. జీవమానసరీరే పన ఛిన్దిత్వా తచ్ఛేత్వా నిమిత్తే ఉప్పాటితే నఖపిట్ఠిప్పమాణేపి మంసే, న్హారుమ్హి వా అవసిట్ఠే సతి మేథునం పటిసేవన్తో పరాజితోతి యోజనా.
౧౮. ‘‘కణ్ణచ్ఛిద్దక్ఖీ’’తి గాథాయ ‘‘జీవమానే’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం, ‘‘సరీరే’’తి పాఠసేసో. ‘‘అస్సగోమహిసాదీన’’న్తిఆదినా అస్సాదీనం వక్ఖమానత్తా పారిసేసతో ‘‘మనుస్సాన’’న్తి లబ్భతి. మనుస్సానం జీవమానసరీరే కణ్ణ…పే… వణేసు వాతి యోజనా. వత్థికోసేతి ముత్తపథబ్భన్తరే. వణేసు వాతి సత్థకాదీహి కతవణేసు. అఙ్గజాతన్తి తిలమత్తమ్పి అఙ్గజాతేకదేసం. రాగాతి మేథునరాగేన.
౧౯. అవసేససరీరస్మిన్తి కణ్ణచ్ఛిద్దాదియథావుత్తసరీరావయవవజ్జితసరీరప్పదేసే. తేనాహ ‘‘ఉపకచ్ఛూరుకాదిసూ’’తి ఉపకచ్ఛం నామ బాహుమూలన్తరం. ఊరుకాదిసూతి ఊరువేమజ్ఝాదీసు. ఆది-సద్దేన వుత్తావసేసం సరీరప్పదేసం సఙ్గణ్హాతి. ‘‘అఙ్గజాత’’న్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ‘‘పవేసేత్వా’’తి సామత్థియా లబ్భతి, అఙ్గజాతం తిలబీజమత్తం పవేసేత్వాతి వుత్తం హోతి. వసా మేథునరాగస్స సేవమానస్సాతి మేథునరాగేన వీతిక్కమన్తస్సాతి అత్థో. ‘‘సన్థతేనా’’తిఆదినా వుత్తప్పకారో ఏత్థాపి యోజేతబ్బో.
౨౦. అస్సగోమహిసాదీనన్తి ఆది-సద్దేన గోకణ్ణగవజాదయో సఙ్గహితా. అస్సాదయో పాకటాయేవ. ‘‘మతాన’’న్తి వక్ఖమానత్తా ‘‘జీవమానాన’’న్తి సామత్థియా లబ్భతి. సేవన్తి ‘‘వసా మేథునరాగస్సా’’తి అనువత్తమానత్తా మేథునరాగవసేన తిలబీజమత్తమ్పి అఙ్గజాతప్పదేసం పవేసేన్తో థుల్లచ్చయం ఫుసేతి యోజనా. ఏత్థ చ ‘‘ఓట్ఠగద్రభదన్తీనం, అస్సగోమహిసాదిన’’న్తి పాఠేన భవితబ్బం. ఏవఞ్హి సతి అట్ఠకథావసానే నిద్దిట్ఠేన పకారత్థవాచినా ఆది-సద్దేన థుల్లచ్చయవీతిక్కమారహనాసావత్థికోసవన్తో అవుత్తా సబ్బేపి సత్తా గయ్హన్తి. ‘‘అస్సగోమహిసాదీన’’న్తి పఠమపాదావసానే నిద్దిట్ఠేన ఆది-సద్దేన ఓట్ఠగద్రభదన్తీనమ్పి సఙ్గహో హోతీతి తేసం పునవచనం నిరత్థకం సియాతి.
౨౧. తథా సేవమానస్స దుక్కటన్తి సమ్బన్ధో. సబ్బతిరచ్ఛానన్తి తిరియం అఞ్చన్తి వడ్ఢన్తీతి తిరచ్ఛా, సబ్బే చ తే తిరచ్ఛాచాతి సబ్బతిరచ్ఛా, తేసం సబ్బతిరచ్ఛానం. ‘‘తథా’’తి ఇమినా ‘‘వసా మేథునరాగస్సా’’తిఆదీనం పరామట్ఠత్తా సబ్బతిరచ్ఛానానం అక్ఖిఆదీసు తిలబీజమత్తమ్పి అఙ్గజాతప్పదేసం మేథునరాగేన పవేసేన్తస్స దుక్కటన్తి వుత్తం హోతి. ఏత్థాపి సన్థతాదివికప్పే నిద్దోసభావో న సక్కా వత్తున్తి తమ్పి యోజేతబ్బం.
౨౨. ఏవం తిరచ్ఛానానం జీవమానకసరీరే లబ్భమానా ఆపత్తియో దస్సేత్వా తేసంయేవ మతసరీరేపి సమ్భవనకఆపత్తియో దస్సేతుమాహ ‘‘తేస’’న్తిఆది. ‘‘తేస’’న్తి ఇమినా మనుస్సతిరచ్ఛానగతానం గహణన్తి వదన్తి. మనుస్సానం మతామతసరీరే పారాజికథుల్లచ్చయదుక్కటక్ఖేత్తేసు తిస్సన్నం ఆపత్తీనం దస్సితత్తా, పున గహణే పయోజనాభావా తే వజ్జేత్వా అనువత్తమానసబ్బతిరచ్ఛానన్తి ఇమినా యోజేతబ్బం, తేసం సబ్బతిరచ్ఛానగతానన్తి అత్థో. అల్లసరీరేసూతి ఉద్ధుమాతకాదిభావమసమ్పత్తేసు అల్లమతసరీరేసు తివిధే ఖేత్తస్మిం అసన్థతే, సన్థతే వా సతి మేథునరాగస్స వసా సేవతో తివిధాపి ఆపత్తి సియాతి అనువత్తమానపదేహి సహ యోజనా.
తివిధే ఖేత్తస్మిన్తి మతమనుస్ససరీరే వుత్తనయేన అక్ఖాయితయేభుయ్యక్ఖాయితభేదే మగ్గత్తయసఙ్ఖాతే పారాజికక్ఖేత్తే చ యేభుయ్యక్ఖాయితఉపడ్ఢక్ఖాయితభేదే తస్మింయేవ మగ్గత్తయసఙ్ఖాతే చ, అక్ఖాయితయేభుయ్యక్ఖాయితభేదే కణ్ణచ్ఛిద్దక్ఖినాసావత్థికోసవణసఙ్ఖాతే చ థుల్లచ్చయక్ఖేత్తే ఉపడ్ఢక్ఖాయితయేభుయ్యక్ఖాయితభేదే తస్మింయేవ కణ్ణచ్ఛిద్దక్ఖినాసావత్థికోసవణసఙ్ఖాతే చ, అక్ఖాయితయేభుయ్యక్ఖాయితఉపడ్ఢక్ఖాయిత యేభుయ్యక్ఖాయితభేదే అవసేససరీరసఙ్ఖాతే దుక్కటక్ఖేత్తే చాతి తివిధేపి ఖేత్తే. సతీతి విజ్జమానే. సన్థతే వా అసన్థతే వా మేథునరాగస్స వసా సేవతో యథారహం పారాజికథుల్లచ్చయదుక్కటసఙ్ఖాతా తివిధా ఆపత్తి భవేయ్యాతి అత్థో.
ఏతేసమేవ చ ఉద్ధుమాతాదిభావం సమ్పత్తే సరీరే సన్థతాదివుత్తవికప్పయుత్తేసు తీసు మగ్గేసు యత్థ కత్థచి మేథునరాగేన సేవతో ఆపజ్జితబ్బదుక్కటఞ్చ ఉద్ధుమాతాదిసమ్పత్తే సబ్బత్థాపి చ దుక్కటన్తి మనుస్ససరీరే వుత్తనయేన విఞ్ఞాతుం సక్కాతి ఇమస్మిం తిరచ్ఛానగతసరీరే విసేసమత్తం దస్సేతుం ‘‘తేసం అల్లసరీరేసూ’’తిఆదీనం వుత్తత్తా దుక్కటం పుబ్బే వుత్తనయేన వేదితబ్బం. యథాహ అట్ఠకథాయం ‘‘కుథితకుణపే పన పుబ్బే వుత్తనయేనేవ సబ్బత్థ దుక్కట’’న్తి.
౨౩. బహి ఛుపన్తస్సాతి యోజనా. నిమిత్తం ముత్తకరణం. ‘‘ఇత్థియా’’తి సామఞ్ఞేన వుత్తేపి చతుత్థగాథాయ ‘‘తిరచ్ఛానగతిత్థియా’’తి వక్ఖమానత్తా పారిసేసతో ఇమినా మనుస్సామనుస్సిత్థీనమేవ గహణం, ఇమినా అమనుస్సిత్థియాపి గహణస్స. ఇమిస్సానన్తరగాథాయ ఇతో ‘‘ఇత్థియా’’తి అనువత్తితే తత్రాపి అమనుస్సిత్థియాపి గహణం సియాతి తమ్పి వజ్జేత్వా కాయసంసగ్గసఙ్ఘాదిసేసస్స వత్థుభూతం మనుస్సిత్థిమేవ దస్సేతుం తత్థ వుత్తం ‘‘ఇత్థియా’’తిఅధికవచనమేవ ఞాపకన్తి వేదితబ్బం.
మహాఅట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౧.౫౯-౬౦) ‘‘ఇత్థినిమిత్తం మేథునరాగేన ముఖేన ఛుపతి, థుల్లచ్చయ’’న్తి సామఞ్ఞేన వుత్తత్తా చ ధమ్మక్ఖన్ధకే ‘‘న చ భిక్ఖవే రత్తచిత్తేన అఙ్గజాతం ఛుపితబ్బం, యో ఛుపేయ్య, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి (మహావ. ౨౫౨) సామఞ్ఞవచనతో చ ఉద్ధుమాతాదిభావమసమ్పత్తాయ అల్లమతమనుస్సిత్థియా చ అక్ఖాయితే వా యేభుయ్యక్ఖాయితే వా నిమిత్తే సతి పారాజికవత్థుభావతో తత్థాపి బహి ఛుపన్తస్స థుల్లచ్చయన్తి అయమత్థోపి మతామతవిసేసం అకత్వా ‘‘ఇత్థియా’’తి ఇమినావ సామఞ్ఞవచనేన గహేతబ్బో.
౨౪. నిమిత్తేనాతి అత్తనో అఙ్గజాతేన. ముఖేనాతి పకతిముఖేన. నిమిత్తం ఇత్థియాతి జీవమానకమనుస్సిత్థియా అఙ్గజాతం. యస్మా పన కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదవినీతవత్థూసు మతిత్థివత్థుమ్హి మతిత్థియా సరీరే కాయసంసగ్గరాగేన యో ఛుపతి, తస్స ‘‘అనాపత్తి భిక్ఖు సఙ్ఘాదిసేసస్స, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి (పారా. ౨౮౧) వుత్తత్తా మతమనుస్సిత్థీ న గహేతబ్బా. తథేవ యక్ఖివత్థుమ్హి కాయసంసగ్గరాగేన యక్ఖినియా సరీరం యేన ఫుట్ఠం, తస్స ‘‘అనాపత్తి భిక్ఖు సఙ్ఘాదిసేసస్స, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి వుత్తత్తా, ఇధేవ ఉపరి దుతియసఙ్ఘాదిసేసే ‘‘పణ్డకే యక్ఖిపేతీసు, తస్స థుల్లచ్చయం సియా’’తి (వి. వి. ౩౪౧) వక్ఖమానత్తా చ అమనుస్సిత్థీపి న గహేతబ్బా. తేన వుత్తం ‘‘జీవమానకమనుస్సిత్థియా అఙ్గజాత’’న్తి. అన్తో పవేసేతుకామతాయ సతి కాయసంసగ్గరాగాసమ్భవతో ‘‘కాయసంసగ్గరాగేనా’’తి ఇమినా చ బహి ఛుపితుకామతా విఞ్ఞాయతీతి ‘‘బహీ’’తి అనువత్తనం వినాపి తదత్థో లబ్భతి. గరుకన్తి సఙ్ఘాదిసేసో.
౨౫. తథేవ బహి ఛుపన్తస్సాతి యోజనా, అన్తో అప్పవేసేత్వా బహియేవ ఛుపన్తస్సాతి వుత్తం హోతి. ఉభయరాగేనాతి కాయసంసగ్గరాగేన, మేథునరాగేన వా. పురిసస్సాపీతి జీవమానకపురిసస్సపి. పి-సద్దో న కేవలం వుత్తనయేన ఇత్థియా నిమిత్తం ఫుసన్తస్సేవ ఆపత్తి, అథ ఖో పురిసస్సాపీతి దీపేతి. ‘‘నిమిత్త’’న్తి ముత్తకరణమేవ వుచ్చతి. ‘‘జీవమానకపురిసస్సా’’తి అయం విసేసో కుతో లబ్భతీతి చే? ‘‘కాయసంసగ్గరాగేన వా మేథునరాగేన వా జీవమానకపురిసస్స వత్థికోసం అప్పవేసేన్తో నిమిత్తేన నిమిత్తం ఛుపతి, దుక్కట’’న్తి ఇతో అట్ఠకథావచనతో (పారా. అట్ఠ. ౧.౫౯-౬౦) లబ్భతి.
౨౬. అచిరవతితరన్తానం గున్నం పిట్ఠిం అభిరుహన్తా ఛబ్బగ్గియా భిక్ఖూ మేథునరాగేన అఙ్గజాతేన అఙ్గజాతం ఛుపింసూతి ఇమస్మిం వత్థుమ్హి ‘‘న చ భిక్ఖవే రత్తచిత్తేన అఙ్గజాతం ఛుపితబ్బం, యో ఛుపేయ్య, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి (మహావ. ౨౫౨) ఆగతనయం దస్సేతుమాహ ‘‘నిమిత్తేనా’’తిఆది. ఏత్థాపి ‘‘తథా’’తి ఇమస్సానువత్తనతో ‘‘బహీ’’తి లబ్భతి. అత్తనో నిమిత్తేన తిరచ్ఛానగతిత్థియా నిమిత్తం మేథునరాగతో బహి ఛుపన్తస్స థుల్లచ్చయం హోతీతి యోజనా.
౨౭. ‘‘మేథునరాగతో’’తి ఇమినా బ్యవచ్ఛిన్నమత్థం దస్సేతుమాహ ‘‘కాయసంసగ్గరాగేనా’’తిఆది. ఏత్థాపి ‘‘కాయసంసగ్గరాగేనా’’తివచనసామత్థియా బహి ఛుపనం వేదితబ్బం. నిమిత్తస్సాతి పస్సావమగ్గస్స. ఛుపనేతి ఫుసనే.
౨౮. తమావట్టకతేతి ఏత్థ ‘‘తం ఆవట్టకతే’’తి పదచ్ఛేదో. ఆవట్టకతేతి వివటే. ‘‘ముఖే’’తి సమ్బన్ధిసద్దత్తా, అఞ్ఞస్స సమ్బన్ధినో చ అనిద్దిట్ఠత్తా సుతానులోమికానం సుతసమ్బన్ధస్సేవ బలవత్తా చ పురిమానన్తరగాథాయ ‘‘తిరచ్ఛానగతిత్థియా ముఖే’’తి కిఞ్చాపి సుతస్సేవ సమ్బన్ధో విఞ్ఞాయతి, తథాపి ఇమాయ గాథాయ వినీతవత్థుమ్హి (పారా. ౭౩) ‘‘అఞ్ఞతరో భిక్ఖు సివథికం గన్త్వా ఛిన్నసీసం పస్సిత్వా వట్టకతే ముఖే అచ్ఛుపన్తం అఙ్గజాతం పవేసేసీ’’తి దస్సితఛిన్నసీసవత్థుస్స సఙ్గహితత్తా మనుస్సముఖమేవ గహేతబ్బం సియా. తిరచ్ఛానగతానం, పన అమనుస్సానఞ్చ ముఖే తథా పవేసో నిద్దోసోతి వత్తుమసక్కుణేయ్యత్తా తత్థాపి ఇదమేవ ఉపలక్ఖణన్తి పారాజికప్పహోనకానం సబ్బేసం ముఖేతి దట్ఠబ్బం. తం అఙ్గజాతం. తత్థ ఆవట్టకతే పారాజికప్పహోనకానం ముఖే ఆకాసగతం కత్వా కత్థచి అఫుసాపేత్వా నీహరన్తస్స ఉక్ఖిపన్తస్స దుక్కటన్తి యోజనా. అథ వా తిరచ్ఛానానం ఆవట్టకతే ముఖేతి యోజేత్వా తదఞ్ఞసఙ్గహో ఉపలక్ఖణవసేన కాతబ్బో.
౨౯. తథాతి ‘‘ఆకాసగతం కత్వా’’తి యథావుత్తప్పకారం పరామసతి. చతూహి పస్సేహీతి సహత్థే కరణవచనం. ‘‘పస్సేహీ’’తి సమ్బన్ధిసద్దత్తా ‘‘నిమిత్తస్సా’’తి సామత్థియా లబ్భతి. ‘‘ఇత్థియా’’తి సామఞ్ఞసద్దత్తా ‘‘సబ్బస్సా’’తి పాఠసేసో. జాతివాచకత్తా ఏకవచనం. ‘‘చతూహి పస్సేహి, హేట్ఠిమత్తల’’న్తి చ ఇమేసం సమ్బన్ధిపదస్స అనిద్దేసేపి మేథునపారాజికాధికారత్తా చ సన్థతచతుక్కస్స అట్ఠకథావసానే ఇమాయ గాథాయ సఙ్గహితస్స ఇమస్స వినిచ్ఛయస్స పరియోసానే ‘‘యథా చ ఇత్థినిమిత్తే వుత్తం, ఏవం సబ్బత్థ లక్ఖణం వేదితబ్బ’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౬౧-౬౨) నిమిత్తవినిచ్ఛయస్సాతిదేసస్స కతత్తా చ సామత్థియేన ‘‘నిమిత్తస్సా’’తి లబ్భతి. ఇదమేవ ‘‘పవేసేత్వా’’తి ఏతస్స ఆధారవసేన గహేతబ్బం. ‘‘అఙ్గజాత’’న్తి అనువత్తతి.
ఏవం వాక్యం పూరేత్వా ‘‘యథా ఆవట్టకతే ముఖే అఙ్గజాతం పవేసేత్వా తమాకాసగతం కత్వా నీహరన్తస్స దుక్కటం, తథా సబ్బస్సా ఇత్థియా నిమిత్తే పస్సావమగ్గసఙ్ఖాతే అఙ్గజాతం పవేసేత్వా తస్స చతూహి పస్సేహి సహ హేట్ఠిమత్తలం చత్తారో పస్సే, హేట్ఠిమత్తలఞ్చ అచ్ఛుపన్తం ఆకాసగతం కత్వా నీహరన్తస్స దుక్కట’’న్తి యోజేత్వా అత్థో వత్తబ్బో.
౩౦. ఉప్పాటితోట్ఠమంసేసూతి ఉప్పాటితం ఓట్ఠమంసం యేసన్తి విగ్గహో. తేసు దన్తేసు. బహినిక్ఖన్తకేసు వాతి పకతియా ఓట్ఠమంసతో బహి నిక్ఖమిత్వా ఠితేసు వా దన్తేసు. వాయమన్తస్సాతి అఙ్గజాతేన ఛుపన్తస్స.
౩౧. అట్ఠిసఙ్ఘట్టనం కత్వాతి నిమిత్తమంససన్నిస్సయాని అట్ఠీని సఙ్ఘట్టేత్వా. మగ్గేతి అట్ఠిసఙ్ఘాతమయే మగ్గే. దువిధరాగతోతి మేథునరాగేన వా కాయసంసగ్గరాగేన వా. వాయమన్తస్సాతి అఙ్గజాతం పవేసేత్వా చారేన్తస్స.
౩౨. ఆలిఙ్గన్తస్సాతి పరిస్సజన్తస్స. హత్థగాహాదీసు హత్థో నామ కప్పరతో పట్ఠాయ యావ అగ్గనఖా. హత్థస్స, తప్పటిబన్ధస్స చ గహణం హత్థగ్గాహో. అవసేససరీరస్స, తప్పటిబన్ధస్స చ పరామసనం పరామాసో. నిస్సన్దేహే పన ‘‘మాతుగామస్స సరీరస్స వా తప్పటిబన్ధస్స వా హత్థేన గహణం హత్థగ్గాహో’’తి వుత్తం, తం అట్ఠకథాయ న సమేతి. తస్మా యథావుత్తనయస్సేవ అట్ఠకథాసు ఆగతత్తా సోయేవ సారతో పచ్చేతబ్బో. పరామసేపి ‘‘హత్థేన సరీరస్స, తప్పటిబన్ధస్స చ పరామసన’’న్తి యం తత్థ వుత్తం, తమ్పి న యుజ్జతి. అవసేససరీరావయవేనాపి పరామసతో దుక్కటమేవ హోతీతి. చుమ్బనాదీసూతి ఆది-సద్దేన వేణిగ్గాహాదిం సఙ్గణ్హాతి. ‘‘అయం నయో’’తి ఏతేన ‘‘ఇత్థియా మేథునరాగేన హత్థగ్గాహాదీసు దుక్కట’’న్తి ఇమమత్థం అతిదిసతి.
౩౩. మనుస్సామనుస్సేహి అఞ్ఞేసు తిరచ్ఛానగతేసు హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన మేథునధమ్మపారాజికవత్థుభూతే సత్తే దస్సేతుమాహ ‘‘అపదే’’తిఆది. ‘‘అపదే, ద్విపదే, చతుప్పదే’’తి ఇమేహి విసేసనేహి విసేసితబ్బం ‘‘సత్తనికాయే’’తి ఇదం వత్తబ్బం. అపదే సత్తనికాయే. అహయోతి థలచరేసు ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదతో హత్థిగిలనకే అజగరే ఉపాదాయ హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన నాగా చ. మచ్ఛాతి జలజేసు ఉపరిమకోటియా పఞ్చసతయోజనికాని తిమిరపిఙ్గలాదిమచ్ఛే ఉపాదాయ హేట్ఠిమన్తతో పాఠీనపావుసాదయో మచ్ఛా చ. ద్విపదే సత్తనికాయే. కపోతాతి ఉపరిమకోటియా గరుళే ఉపాదాయ హేట్ఠిమన్తతో కపోతాకపోతపక్ఖీ చ. పారావతాతి కేచి. చతుప్పదే సత్తనికాయే. గోధాతి ఉపరిమకోటియా హత్థిం ఉపాదాయ హేట్ఠిమన్తతో గోధా చాతి ఇమే సత్తా. హేట్ఠాతి హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదతో. పారాజికస్సవత్థూతి మేథునధమ్మపారాజికస్స వత్థూనీతి పాఠసేసో.
౩౪. సేవేతుకామతా మేథునసేవాయ తణ్హా, తాయ మేథునరాగసఙ్ఖాతాయ సమ్పయుత్తం చిత్తం సేవేతుకామతాచిత్తం. మగ్గేతి వచ్చమగ్గాదీనం అఞ్ఞతరే మగ్గే. మగ్గస్స అత్తనో ముత్తకరణస్స పవేసనం. పబ్బజ్జాయ, పాతిమోక్ఖసంవరసీలస్స వా అన్తే వినాసే భవోతి అన్తిమో, పారాజికాపన్నో పుగ్గలో, తస్స వత్థు అన్తిమభావస్స కారణత్తా పారాజికాపత్తి అన్తిమవత్థూతి వుచ్చతి, తదేవ పఠమం చతున్నం పారాజికానం ఆదిమ్హి దేసితత్తా పఠమన్తిమవత్థు, తస్స పఠమన్తిమవత్థునో, పఠమపారాజికస్సాతి వుత్తం హోతి.
౩౫. సామన్తా ఆపత్తిసమీపే భవం సామన్తం, పారాజికాపత్తియా సమీపే పుబ్బభాగే భవన్తి అత్థో. సేసానం పన తిణ్ణమ్పీతి అవసేసానం అదిన్నాదానాదీనం తిణ్ణం పారాజికధమ్మానం. థుల్లచ్చయం సామన్తమితి ఉదీరితన్తి సమ్బన్ధో. కథముదీరితం? ‘‘ఫన్దాపేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి (పారా. ౯౪) దుతియే, ‘‘మనుస్సం ఉద్దిస్స ఓపాతం ఖణతి, పతిత్వా దుక్ఖవేదనం ఉప్పాదేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి, తతియే, ‘‘పటివిజానన్తస్స ఆపత్తి పారాజికస్స, అప్పటివిజానన్తస్స ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి (పారా. ౨౧౫) చతుత్థే సముదీరితం.
ఏత్థ చ చతుత్థపారాజికస్స థుల్లచ్చయాపత్తియా సామన్తాపత్తిభావో యస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం సముల్లపతి, సో యావ న పటివిజానాతి, తావ సముల్లపనపచ్చయా థుల్లచ్చయాపత్తిసమ్భావే, సముల్లపితే తస్మిం సముల్లపితమత్థే పటివిజానన్తే పారాజికాపత్తిసమ్భావే చ యుజ్జతి. సో చ ‘‘అప్పటివిజానన్తస్స వుత్తే థుల్లచ్చయ’’న్తి ఇమినావ సఙ్గహితోతి దట్ఠబ్బం.
౩౬. అజానన్తస్స వాతూపత్థద్ధం అఙ్గజాతం దిస్వా అత్తనో రుచియా వీతిక్కమం కత్వా మాతుగామేసు గచ్ఛన్తేసు అజానమానస్స, మహావనే దివా నిద్దుపగతభిక్ఖునో వియ పరేహి కిరియమానం అజానన్తస్సాతి వుత్తం హోతి. తథేవాతి ఇమినా ‘‘అనాపత్తీతి ఞాతబ్బ’’న్తి ఇదమాకడ్ఢతి. అస్సాదియన్తస్సాతి భిక్ఖుపచ్చత్థికేసు అభిభవిత్వా వీతిక్కమం కరోన్తేసు చ కారాపేన్తేసు చ, సప్పముఖం పవిట్ఠకాలే వియ ఉత్తసిత్వా అనధివాసేన్తస్స చ, మహావనే దివావిహారోపగతభిక్ఖునో వియ పరోపక్కమం ఞత్వాపి కాయే ఆదిత్తఅగ్గినా వియ ఉత్తసిత్వా అనధివాసేన్తస్సాతి అత్థో. ‘‘అజానన్తస్సా’’తి ఏత్థ అపి-సద్దో యోజేతబ్బో. బుద్ధసాసనే ఖీరసాగరసలిలనిమ్మలే సబ్బపఠమం పాతుభూతత్తా ఆది చ తం వీతిక్కమసఙ్ఖాతం కమ్మఞ్చాతి ఆదికమ్మం, తం ఏతస్స అత్థీతి ఆదికమ్మీ, ఏత్థ సుదిన్నో భిక్ఖు, తస్స ఆదికమ్మినోతి గహేతబ్బో. ఉపరిపి ఇమేసం పదానం ఆగతాగతట్ఠానే ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఇధ చ ఉపరి సబ్బసిక్ఖాపదేసు చ నిదానాదివసేన సత్తరసవిధో సాధారణవినిచ్ఛయో పకిణ్ణకే సఙ్ఖేపతో, ఉత్తరే విత్థారతో చ ఆవి భవిస్సతి. తస్మా ఏత్థ న దస్సితోతి వేదితబ్బం.
౩౭-౩౮. వినయేతి వినయపిటకే. అనయూపరమేతి నేతి పాపేతి సీలసమ్పదం సమాధిసమ్పదం పఞ్ఞాసమ్పదఞ్చాతి నయో, కాయవచీద్వారేహి అవీతిక్కమసఙ్ఖాతో సంవరో, తప్పటిపక్ఖో అసంవరో అనయో నామ, తస్స ఉపరమో నివత్తి ఏత్థాతి అనయూపరమో, వినయో, తత్థ అనయూపరమే వినయే.
తతో ఏవ పరమే ఉక్కట్ఠే. అనయస్స వా ఉపరమే నివత్తనే పరమే ఉక్కట్ఠేతి గహేతబ్బం. పరా ఉత్తమా మా సాసనసిరీ ఏత్థాతి పరమో, వినయోతి ఏవమ్పి గహేతబ్బం. ‘‘వినయో నామ సాసనస్స ఆయూ’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.పఠమసఙ్గీతికథా; పారా. అట్ఠ. ౧.పఠమసఙ్గీతికథా; ఖు. పా. అట్ఠ. ౫.మహాసఙ్గీతికథా; థేరగా. అట్ఠ. ౧.౨౫౧) వచనతో ఉత్తమసాసనసమ్పత్తియుత్తేతి అత్థో.
సుజనస్సాతి సోభణో జనో సుజనో, సిక్ఖాకామో అధిసీలసిక్ఖాయ సోభమానో పియసీలో కులపుత్తో, తస్స నయనే నయనూపమే వినయేతి సమ్బన్ధో. అనయూపరమత్తా, పరమత్తా చ సుజనస్స కులపుత్తస్స నయనే నయనూపమే. సుఖానయనేతి లోకియలోకుత్తరభేదం సుఖం ఆనేతీతి సుఖానయనం, తస్మిం. ఇదఞ్చ ‘‘నయనే’’తి ఏతస్స విసేసనం.
ఏతం విసేసనం కిమత్థన్తి చే? ఉపమాభావేన గహితపకతినయనతో ఇధ సమ్భవన్తం విసేసం దస్సేతున్తి వేదితబ్బం. కతరో సో విసేసోతి చే? పకతినయనం రాగదోసాదికిలేసూపనిస్సయో హుత్వా దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికదుక్ఖస్స చ పచ్చయో హోతి. ఇదం పన వినయనయనం ఇమస్స కులపుత్తస్స ఏవం అహుత్వా ఏకంసేన మోక్ఖావహనసుఖస్సేవ పచ్చయో హోతీతి ఇమస్స విసేసస్స దస్సనత్థం. యథా వినయమవిరాధేత్వా పటిపజ్జనేన సిజ్ఝనకసీలసంవరమూలకఅవిప్పటిసారాదిఅనుపాదిసేసపరినిబ్బానావసా- నఫలసమ్పత్తివసేన ఉప్పజ్జనకలోకియలోకుత్తరసుఖావహనే వినయేతి వుత్తం హోతి.
పధానరతోతి ఏత్థ ‘‘అపీ’’తి పాఠసేసో. పధానే వినయాభియోగే రతోపి, వినయే అజ్ఝాయనసవనచిన్తనాదివసేన వాయమన్తోపీతి అత్థో. అథ వా ‘‘విరాగో సేట్ఠో ధమ్మాన’’న్తి (ధ. ప. ౨౭౩; నేత్తి. ౧౭౦; కథా. ౮౭౨) వచనతో పధానం నిబ్బానం, తస్మిం రతోతి అత్థో. సారమతేతి ‘‘సార’’న్తి అధిమతే. అథ వా సారం అఫేగ్గుమతం మహావిహారవాసీనం ఆచరియమతం ఏత్థాతి ‘‘సారమతో’’తి వినయవినిచ్ఛయో వుత్తో, తస్మిం. ఇధాతి ఇమస్మిం వినయవినిచ్ఛయే. రతోతి అచ్చన్తాభిరతో. ‘‘న రతో’’తి ఏత్థ న-కారం ‘‘రమతే’’తి ఓసానపదేన యోజేత్వా యో పన న రమతేతి సమ్బన్ధో.
థేరనవమజ్ఝిమభిక్ఖుభిక్ఖునీనం అన్తరే యో పన పుగ్గలో నిచ్చపరివత్తనసవనానుస్సరణచిన్తనవసేన న రమతే న కీళతి, సో పుగ్గలో వినయే పధానరతోపి వినయపిటకే అజ్ఝయనసవనాదివసేన యుత్తపయుత్తోపి పటు హోతి కిం, న హోతేవాతి దస్సేతి. వినయపిటకే పాటవమాకఙ్ఖన్తేహి పఠమం తావేత్థ సక్కచ్చం అభియోగో కాతబ్బోతి అధిప్పాయో.
ఇమమేవత్థం ఆనిసంసపారంపరియపయోజనేన సహ దస్సేతుమాహ ‘‘ఇమ’’న్తిఆది. ఇమన్తి వుచ్చమానం వినయవినిచ్ఛయం, ‘‘అవేదీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. ‘‘యో’’తి పాఠసేసో. యో కులపుత్తో సతిసమ్పజఞ్ఞసద్ధాసమ్పన్నో ఇమం వినయవినిచ్ఛయం సమ్మా అవేది అఞ్ఞాసి. కిం భూతన్తి ఆహ ‘‘హితవిభావన’’న్తి. లోకియలోకుత్తరసమ్పత్తియా మూలసాధనత్తా సీలమిధ హితం నామ, తం విభావేతి పకాసేతీతి హితవిభావనోతి విగ్గహో. ‘‘సీలే పతిట్ఠాయ…పే… విజటయే జట’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౩, ౧౯౨; మి. ప. ౨.౧.౯) వుత్తత్తా సబ్బకిలేసజటావిజటనలోకుత్తరఞాణస్స పదట్ఠానసోపచారసాభిఞ్ఞారూపారూపఅట్ఠసమాధీనం పదట్ఠానతాయ సబ్బలోకియలోకుత్తరగుణసమ్పదానం మూలభూతేసు చతుపారిసుద్ధిసీలేసు పధానం పాతిమోక్ఖసంవరసీలం, తప్పకాసకత్తా అయం వినయవినిచ్ఛయో ‘‘హితవిభావనో’’తి వుత్తో.
భావనన్తి భావీయతి పునప్పునం చేతసి నివేసీయతీతి భావనో, భావనీయోతి వుత్తం హోతి. హితవిభావకత్తాయేవ హితత్థీహి పునప్పునం చిత్తే వాసేతబ్బోతి వుత్తం హోతి, తం ఏవంవిధం వినయవినిచ్ఛయం. సురసమ్భవన్తి రసీయతి అస్సాదీయతీతి రసో, సద్దరసో అత్థరసో కరుణాదిరసో విముత్తిరసో చ, సోభణో రసో ఏతస్సాతి సురసో, వినయవినిచ్ఛయో, తం సురసం. భవం భవన్తం, సన్తన్తి వుత్తం హోతి, సురసం సమానం, సురసం భూతన్తి అత్థో. కిం వుత్తం హోతి? ‘‘సిలేసో పసాదో సమతా మధురతా సుఖుమాలతా అత్థబ్యత్తి ఉదారతా ఓజో కన్తి సమాధీ’’తి ఏవం వుత్తేహి కవిజనేహి అస్సాదేతబ్బసిలేసాదిదసవిధసద్దజీవితగుణసఙ్ఖాతసద్దరససమ్పత్తీహి చ సభావాఖ్యానం ఉపమా రూపకం దీపకం ఆవుత్తీతి ఏవమాదిక్కమనిద్దిట్ఠపఞ్చతింసఅత్థాలఙ్కారేసు అనురూపసభావాఖ్యానాదిప్పధానఅత్థాలఙ్కారసఙ్ఖాతఅత్థరససమ్పత్తీహి చ యథాసమ్భవం పకాసితబ్బకరుణారసఅబ్భుతరససన్తరసాదీహి చ యుత్తత్తా సురసం ఇమం వినయవినిచ్ఛయన్తి వుత్తం హోతి.
అథ వా ఇమినా పకరణేన పధానతో విధీయమానపాతిమోక్ఖసంవరసీలస్స ఏకన్తేన సమాధిసంవత్తనికత్తా సమాధిస్స చ పఞ్ఞాయ పదట్ఠానత్తా పఞ్ఞాయ చ నిబ్బానపాపనతో మూలకారణం హుత్వా కమేన నిబ్బానామతఫలరససమ్పదాయకం ఇమం వినయవినిచ్ఛయం పరమస్సాదనీయరూపేన ధితివిముత్తిరసేన సురసభూతన్తి వుత్తం హోతీతి చ వేదితబ్బం. సమ్భవన్తి ఏత్థ సం వుచ్చతి సుఖం కాయికం చేతసికఞ్చ, తం భవతి ఏతస్మాతి సమ్భవో, వినయవినిచ్ఛయో, తం, కాయచిత్తసుఖానం మూలకారణభూతం, వుత్తనయేన సురసత్తా చ యథావుత్తరససమ్పదసారమహుస్సవేన సమ్భూతమానసికసుఖస్స, తంసముట్ఠానరూపనిస్సయకాయికసుఖస్స చ పభవభూతన్తి అత్థో. ఏత్తావతా ఇమస్స వినయవినిచ్ఛయస్స సమ్మా విఞ్ఞాతబ్బతాయ కారణం దస్సితం హోతి.
ఏవం నానాగుణరతనాకరం ఇమం వినయవినిచ్ఛయం సమ్పజానన్తో సో కులపుత్తో కిం హోతీతి చే? పాలినా ఉపాలినా సమో భవతి. పాలినాతి సాసనం పాలేతీతి ‘‘పాలో’’తి వినయో వుచ్చతి, వుత్తఞ్హి ‘‘వినయో నామ సాసనస్స ఆయూ’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.పఠమసఙ్గీతికథా; పారా. అట్ఠ. ౧.పఠమసఙ్గీతికథా; ఖు. పా. అట్ఠ. ౫.మహాసఙ్గీతికథా; థేరగా. అట్ఠ. ౧.౨౫౧) సో అస్స అత్థీతి పాలీ, పరియత్తిపటిపత్తిపటివేధవసేన తివిధసాసనస్స జీవితభూతవినయపఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతసాసనధరత్తా ‘‘పాలీ’’తి లద్ధనామేన ఉపాలినా, ‘‘ఏతదగ్గం భిక్ఖవే మమ సావకానం భిక్ఖూనం వినయధరానం యదిదం ఉపాలీ’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౯, ౨౨౮) చతుపరిసమజ్ఝే నిసిన్నేన సద్ధమ్మవరచక్కవత్తినా సమ్మాసమ్బుద్ధేన ముఖపదుమం వికాసేత్వా పకాసితఏతదగ్గట్ఠానేన విసేసతో సాయనరక్ఖనకభావేన పటిలద్ధపాలీతినామధేయ్యేన ఉపాలిమహాథేరేన సమో హోతీతి వుత్తం హోతి.
కస్మిం విసయే సమో భవతీతి చే? సాసనే. సాసనేతి యథావుత్తే తివిధే సాసనే, తత్రాపి థావరజఙ్గమసకలవత్థువిత్థారాధరమణ్డలసదిసే పటిపత్తిపటివేధద్వయధారే పరియత్తిసాసనే, తత్థాపి వినయకథాధికారత్తా లబ్భమానే వినయపిటకసఙ్ఖాతపరియత్తిసాసనేకదేసే సమో భవతీతి అత్థో.
కింభూతే సాసనే? మారబలిసాసనే. మారస్స బలి మారబలి, మారగోచరో, తస్స సాసనం హింసకం మారబలిసాసనం, తస్మిం. ఖన్ధాదీసు పఞ్చసు మారేసు పధానభూతకామరాగాదిపభవకిలేసమారస్స గోచరభావేన బలిసఙ్ఖాతఇత్థిసరీరాదినిస్సయఫోట్ఠబ్బాదివిసయస్స పరిచ్చజాపనత్థం ‘‘యో పన భిక్ఖు…పే… అసంవాసో’’తిఆదినా (పారా. ౪౪) నయేన వుత్తత్తా తస్స మారబలిస్స హింసకం హోతీతి మారబలిసాసననామధేయ్యవినయపఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతసాసనేతి అత్థో.
అథ వా ‘‘బళిసేనపి జాలేన, హత్థేన కుమినేన వా’’తి ఉదకట్ఠకథాయ వక్ఖమానత్తా బళిస-సద్దేన మచ్ఛమారణకణ్టకమాహ, తం మారస్స బళిసం అసతి ఖిపతి వజ్జేతీతి మారబళిసాసనం, తస్మిం, ‘‘సమన్తపాసో మారస్సా’’తి వుత్తత్తా సంసారసాగరే పరివత్తమానకసంకిలేసదాసపుథుజ్జనసఙ్ఖాతమచ్ఛే గణ్హితుం మారమహాకేవట్టేన పక్ఖిత్తబళిససఙ్ఖాతఇత్థిరూపసద్దాదిపఞ్చకామగుణా- మిసావుతకామరాగాదికిలేసమహాబళిసం తదఙ్గప్పహానవీతిక్కమప్పహానాదివసేన పజహన్తే వినయపఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతే సాసనేతి అధిప్పాయో.
ఏత్థ చ సారమతే ఇధ ఇమస్మిం వినయవినిచ్ఛయే యో పన న రమతే, సో పుగ్గలో అనయూపరమే తతో ఏవ పరమే ఉత్తమే సుజనస్స సుఖానయనే నయనే నయనుపమే వినయే రతో అభిరతో పధానరతోపి వినయే అజ్ఝాయనాదీసు యోగమాపజ్జన్తోపి పటు హోతి పటుతరో హోతి కిం, న హోతేవ. తస్మా వినయే పాటవత్థినా ఏత్థేవ సక్కచ్చాభియోగో కాతబ్బోతి సఙ్ఖేపతో సాధిప్పాయా అత్థయోజనా వేదితబ్బా. అథ వా పధానే చతుబ్బిధే సమ్మప్పధానే వీరియే రతో అభిరతో యో పన నరో సారమతే ఇధ ఇమస్మిం వినయవినిచ్ఛయే యతో రమతే, అతో తస్మా సో అనయూపరమే సుజనస్స సుఖానయనే వినయే పటు హోతి కుసలో హోతీతి యోజనాతి నో ఖన్తి.
హితవిభావనం హితప్పకాసకం భావనం భావనీయం ఆసేవితబ్బం సురసమ్భవం సురసం సమానం సురసం భూతం సమ్భవం సుఖహేతుకం ఇమం వినయవినిచ్ఛయం యో అవేది అఞ్ఞాసి, సో పుగ్గలో మారబళిసాసనే మారవిసయప్పహానకరే, అథ వా మారబళిసస్స మారస్స వత్థుకామామిసావుతకిలేసకామబళిసస్స అసనే వజ్జమానే సాసనే తివిధేపి జినసాసనే, తత్థాపి పటిపత్తిపటివేధానం పతిట్ఠానభూతే పరియత్తిసాసనే, తత్రాపి సకలసాసనస్స జీవితసమానే వినయపఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతపరియత్తిసాసనేకదేసే పాలినా వినయపరియత్తియం ఏతదగ్గే ఠపనేన సాసనపాలనే తంమూలభావతో పాలసఙ్ఖాతవినయపరియత్తియా పసత్థతరేన ఉపాలినా ఉపాలిమహాథేరేన సమో భవతీతి యోజనా.
ఇతి వినయత్థసారసన్దీపనియా
వినయవినిచ్ఛయవణ్ణనాయ
పఠమపారాజికకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
దుతియపారాజికకథావణ్ణనా
౩౯. ఇదాని దుతియం పారాజికవినిచ్ఛయం దస్సేతుమాహ ‘‘ఆదియన్తో’’తిఆది. తత్థ ‘‘థేయ్యచిత్తేనా’’తి పాఠసేసో. సో చ పచ్చత్తేకవచనన్తేహి సబ్బపదేహి యోజేతబ్బో, థేయ్యచిత్తేన ఆదియన్తో పరాజితోతి సమ్బన్ధో. పరసన్తకం ఆరామాదిం అభియుఞ్జిత్వా సామికం పరాజేత్వా థేయ్యచిత్తేన గణ్హన్తో తదత్థాయ కతే పుబ్బపయోగే దుక్కటం, సామికస్స విమతుప్పాదనే థుల్లచ్చయఞ్చ ఆపజ్జిత్వా తస్స చ అత్తనో చ ధురనిక్ఖేపేన పాతిమోక్ఖసంవరసీలసమ్పత్తియా అదాయాదో హుత్వా పరాజితో హోతీతి వుత్తం హోతి.
‘‘తథా’’తి చ ‘‘అపీ’’తి చ ‘‘పరాజితో’’తి చ ‘‘థేయ్యచిత్తేనా’’తి ఇమినా సహ ఏకతో కత్వా ‘‘హరన్తో’’తిఆదీహి చతూహిపి పదేహి యోజేతబ్బం. థేయ్యచిత్తేన హరన్తోపి తథా పరాజితోతి యోజనా సీసాదీహి పరసన్తకం భణ్డం హరన్తో థేయ్యచిత్తేన భణ్డస్స ఆమసనే దుక్కటఞ్చ ఫన్దాపనే థుల్లచ్చయఞ్చ ఆపజ్జిత్వా సీసతో ఖన్ధోహరణాదిపయోగం కరోన్తోపి తథా పరాజితో హోతీతి అత్థో.
థేయ్యచిత్తేన అవహరన్తోపి తథా పరాజితోతి యోజనా. అయం పనేత్థ అత్థో – అఞ్ఞేహి సఙ్గోపనాదిం సన్ధాయ అత్తని ఉపనిక్ఖిత్తభణ్డం ‘‘దేహి మే భణ్డ’’న్తి చోదియమానో ‘‘న మయా గహిత’’న్తిఆదినా ముసా వత్వా థేయ్యచిత్తేన గణ్హన్తోపి తస్స విమతుప్పాదనే థుల్లచ్చయమాపజ్జిత్వా తథేవ ధురనిక్ఖేపేన పరాజితో హోతీతి. ‘‘నాహం అగ్గహేసి’’న్తిఆదినా అవజానిత్వా పటిక్ఖిపిత్వా హరన్తో ‘‘అవహరన్తో’’తి వుత్తో.
థేయ్యచిత్తేన ఇరియాపథం వికోపేన్తోపి తథా పరాజితోతి యోజనా. యం పన అఞ్ఞేసం భణ్డహరణకమనుస్సాదీనమఞ్ఞతరం ‘‘తేన భణ్డేన సహ గణ్హామీ’’తి భణ్డం హరన్తం థేయ్యచిత్తేన నివారేత్వా అత్తనా ఇచ్ఛితదిసాభిముఖం కత్వా తస్స పకతిఇరియాపథం వికోపేన్తోపి పఠమపాదుద్ధారేన థుల్లచ్చయమాపజ్జిత్వా దుతియపదవారాతిక్కమేన తథేవ పరాజితో హోతీతి అత్థో.
థేయ్యచిత్తేన ఠానా చావేన్తోపి తథా పరాజితోతి యోజనా. థలాదీసు ఠితం భణ్డం థేయ్యచిత్తేన అవహరితుకామతాయ ఠితట్ఠానతో అపనేన్తోపి దుతియపరియేసనాదీసు ఆమసనావసానేసు సబ్బేసుపి పయోగేసు దుక్కటాని చ ఫన్దాపనే థుల్లచ్చయఞ్చ ఆపజ్జిత్వా ఉపరి వక్ఖమానప్పకారేసు వియ ఠితట్ఠానతో కేసగ్గమత్తమ్పి అపనేన్తో తథేవ పరాజితో హోతీతి అత్థో.
ఏవమేతాయ గాథాయ ‘‘ఆదియేయ్య హరేయ్య అవహరేయ్య ఇరియాపథం వికోపేయ్య ఠానాచావేయ్య సఙ్కేతం వీతినామేయ్యా’’తి (పారా. ౯౨) పదభాజనాగతేసు ఛసు పదేసు ఆదో పఞ్చ పదాని సఙ్గహేత్వా ఛట్ఠం పదం కస్మా న సఙ్గహితన్తి చే? అయం గాథా న తంపదభాజనం దస్సేతుం వుత్తా, అథ ఖో తేసం పదానం వినిచ్ఛయం సన్ధాయ అట్ఠకథాసు (పారా. అట్ఠ. ౧.౯౨) వుత్తపఞ్చవీసతిఅవహారే దస్సేతుం తదవయవభూతపఞ్చపఞ్చకాని దస్సేతుకామేన వుత్తా, తస్మా ఏత్థ ఛట్ఠం పదం న వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అథ వా వక్ఖమానే తతియపఞ్చకే నిస్సగ్గియావహారపదేన, పఞ్చమపఞ్చకే పరికప్పావహారపదేన చ సఙ్గయ్హమానత్తా ఏత్థ నానేకభణ్డపఞ్చకద్వయం అసఙ్కరతో దస్సేతుం ఛట్ఠం పదం న గహితన్తి వేదితబ్బం.
౪౦. ఇమస్మిం అదిన్నాదానపారాజికే వత్థుమ్హి ఓతిణ్ణే కత్తబ్బవినిచ్ఛయస్స పఞ్చవీసతిఅవహారానం అఙ్గాని హోన్తి, తే చ నానాభణ్డపఞ్చకం ఏకభణ్డపఞ్చకం సాహత్థికపఞ్చకం పుబ్బపయోగపఞ్చకం థేయ్యావహారపఞ్చకన్తి నిద్దిట్ఠా పఞ్చపఞ్చకభేదా, తత్థ ఇమాయ గాథాయ నానేకభణ్డపఞ్చకద్వయప్పభేదే దస అవహారే సఙ్గహేత్వా అవసేసపఞ్చకత్తయం దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తి ఆరద్ధం. తత్థ తత్థాతి తిస్సం గాథాయం. నానేకభణ్డానన్తి నానా, ఏకో చ భణ్డో యేసన్తి విగ్గహో. సవిఞ్ఞాణకఅవిఞ్ఞాణకభణ్డవసేన నానాభణ్డపఞ్చకఞ్చ సవిఞ్ఞాణకభణ్డవసేనేవ ఏకభణ్డపఞ్చకఞ్చ వేదితబ్బం. పఞ్చ పరిమాణా యేసన్తే పఞ్చకా, తేసం. అవహారాతి అవహరణాని, చోరకమ్మానీతి వుత్తం హోతి. ఏతేతి అనన్తరగాథాయ ‘‘ఆదియన్తో’’తిఆదినా నిద్దిట్ఠా ఆదియన్తాదయో. పటిపత్తిసన్తానే విసేసం వినిచ్ఛయం భావేతి ఉప్పాదేతీతి విభావీ, వినయధరో, తేన విభావినా. విఞ్ఞాతబ్బాతి పరేసం ఆరామాదిసవిఞ్ఞాణకవత్థూని వా దాసమయూరాదిం కేవలం సవిఞ్ఞాణకవత్థుమత్తం వా అవహరితుం కతా యథావుత్తసరూపా ఆదియనాదయో ఠానాచావనపరియోసానా పఞ్చ అవహారా యథావుత్తనానాభణ్డఏకభణ్డవిసయా హుత్వా పవత్తన్తీతి నానాభణ్డపఞ్చకం ఏకభణ్డపఞ్చకన్తి దస అవహారా భవన్తీతి వినయధరేన ఓతిణ్ణస్స వత్థునో వినిచ్ఛయోపకారకత్తా తథతో ఞాతబ్బాతి అత్థో.
౪౧. ఏవం పఞ్చవీసతి అవహారే దస్సేతుం వత్తబ్బేసు పఞ్చసు పఞ్చకేసు నానేకభణ్డపఞ్చకాని ద్వే దస్సేత్వా ఇదాని అవసేసపఞ్చకత్తయం దస్సేతుమాహ ‘‘సాహత్థా’’తిఆది. తత్థ సాహత్థోతి సకో హత్థో, తేన నిబ్బత్తో, తస్స వా సమ్బన్ధీతి సాహత్థో, అవహారో, చోరేన సహత్థా కతో అవహారోతి అత్థో. ఆణత్తికో చేవాతి ఆణత్తియా నిబ్బత్తో ఆణత్తికో, అవహారో, చోరస్స ‘‘ఇమం నామ భణ్డం గణ్హా’’తి యస్స కస్సచి ఆణాపనేన సిద్ధో అవహారో చ. నిస్సగ్గోతి నిస్సజ్జనం నిస్సగ్గో, అవహారో, సుఙ్కఘాతట్ఠానే, పరికప్పితోకాసే వా ఠత్వా భణ్డస్స బహి పాతనన్తి వుత్తం హోతి.
అత్థసాధకోతి పారాజికాపత్తిసఙ్ఖాతం అత్థం సాధేతీతి అత్థసాధకో, సో అవహారో చ యథాణత్తికం అవిరాధేత్వా ఏకంసేన అవహరన్తస్స ‘‘అసుకస్స భణ్డం అవహరా’’తి అవిసేసేన వా అవహరితబ్బవత్థువిసేసో గహణకాలో గహణదేసో గహణాకారో చాతి ఏవమాదివిసేసానమఞ్ఞతరేన విసేసేత్వా వా ఆణాపనఞ్చ ఏకంసేన పాదగ్ఘనకతేలపివనకం ఉపాహనాదికిఞ్చివత్థుం తేలభాజనాదీసు పాతనాదిప్పయోగో చాతి ఏవమాదిప్పయోగో చ కిరియాసిద్ధియా పురేతరమేవ పారాజికసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స సాధనతో అత్థసాధకో అవహారో చాతి వుత్తం హోతి.
ధురనిక్ఖేపనఞ్చాతి ధురస్స నిక్ఖేపనం ధురనిక్ఖేపనం, తఞ్చ అవహారో, పరసన్తకానం ఆరామాదీనం అభియోగవిసయే చ ఉపనిక్ఖిత్తస్స భణ్డాదినో విసయే చ చోరస్స సామినో విస్సజ్జనే చ సామినో చ, యదా కదాచి యథాకథఞ్చి గణ్హిస్సామీతి గహణే నిరుస్సాహభావసఙ్ఖాతో ధురనిక్ఖేపావహారో చాతి వుత్తం హోతి. ఇతి ఇదం ధురనిక్ఖేపనఞ్చ యథావుత్తప్పకారం సాహత్థాదిచతుక్కఞ్చ పఞ్చన్నం అవహారానం సమూహో పఞ్చకం, సాహత్థాదిపఞ్చకం ‘‘సాహత్థపఞ్చక’’న్తి వుచ్చతి. ఆది-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి వేదితబ్బం.
౪౨. పుబ్బసహపయోగా చాతి ఏత్థ ‘‘పుబ్బపయోగో సహపయోగో’’తి పయోగ-సద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో. ‘‘ఆణత్తివసేన పుబ్బపయోగో వేదితబ్బో’’తి అట్ఠకథావచనతో (పారా. అట్ఠ. ౧.౯౨) యథాణత్తికమవిరాధేత్వా గణ్హతో ‘‘అసుకస్స ఇత్థన్నామం భణ్డం అవహరా’’తి ఆణాపనం పుబ్బపయోగో నామ అవహారో. కాయేన, వాచాయ వా పయుజ్జనం ఆణాపనం పయోగో, ఆణత్తస్స భణ్డగ్గహణతో పుబ్బత్తా పుబ్బో చ సో పయోగో చాతి పుబ్బపయోగో అవహారోతి దట్ఠబ్బం. ‘‘ఠానాచావనవసేన సహపయోగో వేదితబ్బో’’తి అట్ఠకథావచనస్స ఉపలక్ఖణపదత్తా ఠానాచావనఞ్చ పరాయత్తభూమిగహణే ఖీలసఙ్కమనాదికఞ్చ సహపయోగో అవహారోతి వేదితబ్బో.
సంవిదాహరణన్తి బహూహి ఏకతో హుత్వా ‘‘ఇదం నామ భణ్డం అవహరిస్సామా’’తి సంవిదహిత్వా సబ్బేహి, ఏకతో వా సబ్బేసం అనుమతియా ఏకేన వా గన్త్వా పరసన్తకస్స థేయ్యచిత్తేన హరణసఙ్ఖాతో సంవిదావహారో చ. సమం ఏకీ హుత్వా విసుం ఏకేనాపి థేయ్యచిత్తేన పాదే వా పాదారహే వా గహితే కతమన్తనానం సబ్బేసమ్పి పారాజికం హోతీతి దట్ఠబ్బం. సంవిదహిత్వా మన్తేత్వా అవహరణం సంవిదాహరణం. నిరుత్తినయేన సద్దసిద్ధి వేదితబ్బా. ‘‘సంవిదాహరణ’’న్తి ‘‘సంవిదావహారో’’తి ఇమస్స వేవచనం. ‘‘సమ్బహులా సంవిదహిత్వా ఏకో భణ్డం అవహరతి, ఆపత్తి సబ్బేసం పారాజికస్సా’’తి (పారా. ౧౧౮) వచనతో ఏవం సహకతమన్తనేసు ఏకేనాపి థేయ్యచిత్తేన పాదే వా పాదారహే వా గహితే కతమన్తనానం సబ్బేసం పారాజికం హోతీతి దట్ఠబ్బం.
సఙ్కేతకమ్మన్తి పుబ్బణ్హాదికాలపరిచ్ఛేదేన సఞ్జాననం సఙ్కేతో, తేన కతం కమ్మం అవహరణం సఙ్కేతకమ్మం నామ. తం పన పురేభత్తాదీసు కఞ్చి కాలం పరిచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘ఇమస్మిం కాలే ఇత్థన్నామం భణ్డం అవహరా’’తి వుత్తే తస్మింయేవ కాలే తంయేవ యథావుత్తం భణ్డం అవహరతి చే, సఙ్కేతకారకస్స సఙ్కేతక్ఖణేయేవ పారాజికన్తి సఙ్ఖేపతో వేదితబ్బం.
నేమిత్తన్తి పరభణ్డావహారస్స హేతుత్తా అక్ఖినిఖణనాది నిమిత్తం నామ, తేన నిబ్బత్తం నేమిత్తం, అవహరణసఙ్ఖాతకమ్మం అవహారో. ‘‘మయా అక్ఖిమ్హి నిఖణితే వా భముమ్హి ఉక్ఖిత్తే వా ఇత్థన్నామం భణ్డం అవహరా’’తి ఆణత్తేన తం నిమిత్తం దిస్వా వుత్తమేవ భణ్డం వుత్తనియామమవిరాధేత్వా గహితం చే, నిమిత్తకారకస్స నిమిత్తకరణక్ఖణేయేవ పారాజికం హోతి. వుత్తనియామం విరాధేత్వా గహితం చే, నిమిత్తకారకో ముచ్చతి, అవహారకస్సేవ పారాజికం. పుబ్బపయోగో ఆది యస్స తం పుబ్బపయోగాది, పుబ్బపయోగాది చ తం పఞ్చకఞ్చాతి విగ్గహో.
౪౩. థేయ్యఞ్చ పసయ్హఞ్చ పరికప్పో చ పటిచ్ఛన్నో చ కుసో చ థేయ్యపసయ్హపరికప్పపటిచ్ఛన్నకుసా, తే ఆదీ ఉపపదభూతా యేసం అవహారానం తే థేయ్య…పే… కుసాదికా, అవహారా, ఇమినా థేయ్యావహారో చ…పే… కుసావహారో చాతి వుత్తం హోతి. తత్థ థేయ్యావహారోతి థేనో వుచ్చతి చోరో, తస్స భావో థేయ్యం, ఏత్థ న-కారలోపో నిరుత్తినయేన దట్ఠబ్బో, తేన అవహరణం థేయ్యావహారో, సన్ధిచ్ఛేదాదివసేన అదిస్సమానేన గహణఞ్చ కూటమానకూటకహాపణాదీహి వఞ్చేత్వా గహణఞ్చ థేయ్యావహారో.
పసయ్హ అభిభవిత్వా అవహరణం పసయ్హావహారో, గామవిలోపకా వియ సామికే అభిభవిత్వా గహణఞ్చ రాజభటాదయో వియ అభిభవిత్వా నిబద్ధకరగ్గహణే అధికగ్గహణఞ్చ పసయ్హావహారో.
వత్థసుత్తాదికం పరిచ్ఛిజ్జ కప్పేత్వా అవహరణం పరికప్పావహారో, సో చ భణ్డోకాసపరికప్పవసేన దువిధో హోతి. తత్థ నిక్ఖిత్తభణ్డం అన్ధకారప్పదేసం పవిసిత్వా సుత్తాదిభణ్డాని తత్థ నిక్ఖిత్తాని, తే పేళాదయో గణ్హన్తస్స ‘‘వత్థాని చే గణ్హిస్సామి, సుత్తాని చే న గణ్హిస్సామీ’’తిఆదినా నయేన పరికప్పేత్వా ఉక్ఖిపనం భణ్డపరికప్పపుబ్బకత్తా భణ్డపరికప్పావహారో నామ. ఆరామపరివేణాదీని పవిసిత్వా లోభనీయం భణ్డం దిస్వా గబ్భపాసాదతలపముఖమాళకపాకారద్వారకోట్ఠకాదిం యం కిఞ్చి ఠానం పరికప్పేత్వా ‘‘ఏత్థన్తరే దిట్ఠో చే, ఓలోకేతుం గహితం వియ దస్సామి, నో చే, హరిస్సామీ’’తి పరికప్పేత్వా ఆదాయ గన్త్వా పరికప్పితట్ఠానాతిక్కమో ఓకాసపరికప్పపుబ్బకత్తా ఓకాసపరికప్పావహారో నామాతి సఙ్ఖేపతో వేదితబ్బో.
తిణపణ్ణాదీహి పటిచ్ఛన్నస్స భణ్డస్స అవహరణం పటిచ్ఛన్నావహారో, ఉయ్యానాదీసు కీళమానేహి వా సఙ్ఘపరివిసన్తేహి వా మనుస్సేహి ఓముఞ్చిత్వా ఠపితం అలఙ్కారాదికం యం కిఞ్చి భణ్డం దిస్వా ‘‘ఓణమిత్వా గణ్హన్తే ఆసఙ్కన్తీ’’తి ఠత్వా తిణపణ్ణపంసువాలుకాదీహి పటిచ్ఛాదేత్వా సామికేసు పరియేసిత్వా అదిస్వా సాలయేసు గతేసు పచ్ఛా థేయ్యచిత్తేన గహణఞ్చ తదేవ భణ్డం కద్దమాదీసు థేయ్యచిత్తేన అఙ్గుట్ఠాదీహి పీళేత్వా ఓసీదాపేత్వా హేట్ఠాభాగేన ఫుట్ఠట్ఠానం ఉపరిభాగేన అతిక్కమనఞ్చ పటిచ్ఛన్నావహారోతి వుత్తం హోతి.
కుసేన అవహారో కుసావహారో, థేయ్యచిత్తేన కుసం సఙ్కామేత్వా పరకోట్ఠాసస్స అగ్ఘేన మహన్తస్స వా సమసమస్స వా గహణన్తి అత్థో. యో పన భిక్ఖు కుసపాతనేన సఙ్ఘస్స చీవరేసు భాజియమానేసు అత్తనో కోట్ఠాసేన సమం వా అధికం వా ఊనకం వా అగ్ఘేన పఞ్చమాసకం వా అతిరేకపఞ్చమాసకం వా అగ్ఘనకం అఞ్ఞస్స కోట్ఠాసం అవహరితుకామో అత్తనో కోట్ఠాసే పతితం కుసం పరకోట్ఠాసే పాతేతుకామో ఉద్ధరతి, తఙ్ఖణే చ పరస్స కోట్ఠాసే పాతితక్ఖణే చ న పారాజికం అనాపజ్జిత్వా పరకోట్ఠాసతో పరనామలిఖితం కుసం ఉక్ఖిపేన్తో తతో కేసగ్గమత్తమ్పి అపనామేతి, పారాజికో హోతి. యది పఠమం పరకోట్ఠాసతో కుసం ఉద్ధరతి, ఉద్ధటక్ఖణే చ అత్తనో కోట్ఠాసే పాతితక్ఖణే చ సకనామలిఖితం కుసం ఉద్ధరణక్ఖణే చ పారాజికం అనాపజ్జిత్వా పరకోట్ఠాసే పాతనక్ఖణే హత్థతో కేసగ్గమత్తమ్పి ముత్తే పారాజికో హోతి.
యది ద్వేపి కుసే పటిచ్ఛాదేత్వా సబ్బేసు భిక్ఖూసు సకసకకోట్ఠాసం ఆదాయ గతేసు యస్మిం కుసం పటిచ్ఛాదేసి, తస్స సామికేన ఆగన్త్వా ‘‘మయ్హం కుసో కస్మా న దిస్సతీ’’తి వుత్తే చోరో ‘‘మయ్హమ్పి కుసో న దిస్సతీ’’తి వత్వా అత్తనో కోట్ఠాసం తస్స సన్తకం వియ దస్సేత్వా తస్మిం వివదిత్వా వా అవివదిత్వా వా గహేత్వా గతే ఇతరం కోట్ఠాసం ఉద్ధరతి చే, ఉద్ధటక్ఖణేయేవ పారాజికో హోతి. యది పరో ‘‘మయ్హం కోట్ఠాసం తుయ్హం న దేమి, త్వం తుయ్హం కోట్ఠాసం విచినిత్వా గణ్హాహీ’’తి వదతి, ఏవం వుత్తే సో అత్తనో అస్సామికభావం జానన్తోపి పరస్స కోట్ఠాసం ఉద్ధరతి, ఉద్ధటక్ఖణే పారాజికో హోతి. యది పరో వివాదభీరుకత్తా ‘‘కిం వివాదేనా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘మయ్హం వా పత్తం హోతు తుయ్హం వా, వరకోట్ఠాసం త్వం గణ్హాహీ’’తి వదేయ్య, దిన్నకం నామ గహితం హోతీతి పారాజికం న హోతీతి. యది ‘‘తవ రుచ్చనకం గణ్హాహీ’’తి వుత్తో వివాదభయేన అత్తనో పత్తం వరభాగం ఠపేత్వా లామకభాగం గహేత్వా గతో, చోరో పచ్ఛా గణ్హన్తో విచితావసేసం నామ అగ్గహేసీతి పారాజికో న హోతి. ఏవం కుసావహారవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. అయమేత్థ పఞ్చవీసతియా అవహారేసు సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
౪౪. ఏత్తావతా అదిన్నాదానపారాజికస్స వినిచ్ఛయావయవరూపేన ఉగ్గహేతబ్బే పఞ్చవీసతి అవహారే దస్సేత్వా ఇదాని అదిన్నాదానవినిచ్ఛయే సమ్పత్తే సహసా ఆపత్తిం అనారోపేత్వా పఠమం ఓలోకేతబ్బాని పఞ్చ ఠానాని దస్సేతుం ‘‘వత్థుకాలగ్ఘదేసే చా’’తిఆది ఆరద్ధం.
తత్థ వత్థు నామ అవహటభణ్డం. కిం వుత్తం హోతి? అవహారకేన ‘‘మయా ఇత్థన్నామం భణ్డం అవహట’’న్తి వుత్తేపి తస్స భణ్డస్స సస్సామికఅస్సామికభావం ఉపపరిక్ఖిత్వా సస్సామికం చే, అవహారకాలే తేసం సాలయభావం వా నిరాలయభావం వా నియమేత్వా సాలయకాలే చే గహితం, భణ్డం అగ్ఘాపేత్వా మాసకం వా ఊనమాసకం వా హోతి, దుక్కటేన, అతిరేకమాసకం వా ఊనపఞ్చమాసకం వా హోతి, థుల్లచ్చయేన, పఞ్చమాసకం వా అతిరేకపఞ్చమాసకం వా హోతి, పారాజికేన కాతబ్బో. సామికానం నిరాలయకాలే చే గహితం, నత్థి పారాజికం. భణ్డసామికే పన భణ్డం ఆహరాపేన్తే తం వా భణ్డం తదగ్ఘనకం వా దాతబ్బన్తి.
కాలో నామ అవహారకాలో. భణ్డం నామేతం కదాచి మహగ్ఘం హోతి, కదాచి సమగ్ఘం. తస్మా అవహటభణ్డస్స అగ్ఘం పరిచ్ఛిన్దన్తేహి అవహటకాలానురూపం కత్వా పరిచ్ఛిన్దనత్థం కాలవినిచ్ఛయో కాతబ్బోతి వుత్తం హోతి.
అగ్ఘో నామ అవహటభణ్డస్స అగ్ఘో. ఏత్థ చ సబ్బదా భణ్డానం అగ్ఘో సమానరూపో న హోతి, నవభణ్డం మహగ్ఘం హోతి, పురాణం చే సమగ్ఘం. తస్మా అవహారకాలే భణ్డస్స నవభావం వా పురాణభావం వా నియమేత్వా అగ్ఘో పరిచ్ఛిన్దితబ్బోతి అధిప్పాయో.
దేసో చాతి భణ్డావహారదేసో. ఏత్థ చ సబ్బస్సాపి భణ్డస్స ఉట్ఠానదేసే సమగ్ఘం హుత్వా అఞ్ఞత్థ మహగ్ఘత్తా అవహటభణ్డే అగ్ఘం పరిచ్ఛిన్దిత్వా తదనురూపా ఆపత్తియో నియమన్తేహి అగ్ఘం పరిచ్ఛిన్దనత్థాయ అవహారదేసం నియమేత్వా తస్మిం దేసే అగ్ఘవసేన తదనురూపా ఆపత్తియో కారేతబ్బాతి అధిప్పాయో.
పరిభోగో నామ అవహటభణ్డే అవహారతో పుబ్బే పరేహి కతపరిభోగో. ఏత్థ చ యస్స కస్సచి భణ్డస్స పరిభోగేన అగ్ఘో పరిహాయతీతి భణ్డసామికం పుచ్ఛిత్వా తస్మిం భణ్డే నవేపి ఏకవారమ్పి యేన కేనచి పకారేన పరిభుత్తే పరిహాపేత్వా అగ్ఘో పరిచ్ఛిన్దితబ్బోతి వుత్తం హోతి.
ఏవమాదినా నయేన ఏతాని పఞ్చ ఠానాని ఉపపరిక్ఖిత్వావ వినిచ్ఛయో కాతబ్బోతి దస్సేతుమాహ ‘‘పఞ్చపి ఞత్వా ఏతాని కత్తబ్బో పణ్డితేన వినిచ్ఛయో’’తి.
౪౫. ఏత్తావతా అదిన్నాదానవినిచ్ఛయావయవభూతే పఞ్చవీసతి అవహారే చ పఞ్చట్ఠానావలోకనఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని అనాగతే పాపభిక్ఖూనం లేసోకాసపిదహనత్థం పరసన్తకం యం కిఞ్చి వత్థుం యత్థ కత్థచి ఠితం యేన కేనచి పకారేన గణ్హతో మోక్ఖాభావం దస్సేతుకామేన తథాగతేన యా పనేతా –
భూమట్ఠఞ్చ థలట్ఠఞ్చ;
ఆకాసట్ఠ మథాపరం;
వేహాసట్ఠో దకట్ఠఞ్చ;
నావా యానట్ఠమేవ చ.
భారా రామ విహారట్ఠం;
ఖేత్త వత్థుట్ఠమేవ చ;
గామా రఞ్ఞట్ఠ ముదకం;
దన్తపోనో వనప్పతి.
హరణకో పనిధి చేవ;
సుఙ్కఘాతకం పాణకా;
అపదం ద్విపదఞ్చేవ;
చతుప్పదం బహుప్పదం.
ఓచరకోణిరక్ఖో చ;
సంవిదాహరణమ్పి చ;
సఙ్కేతకమ్మం నిమిత్త-
మితి తిం సేత్థ మాతికా. –
నిక్ఖిత్తా, తాసం యథాక్కమం పదభాజనే, తదట్ఠకథాయ చ ఆగతనయేన వినిచ్ఛయం దస్సేతుకామో పఠమం తావ భూమట్ఠే వినిచ్ఛయం దస్సేతుమాహ ‘‘దుతియం వాపీ’’తిఆది.
తత్థ దుతియం థేయ్యచిత్తేన పరియేసతో దుక్కటన్తి సమ్బన్ధో. ఏవం సబ్బపదేసు. ఉపరి సఞ్జాతాహి రుక్ఖలతాహి, ఇట్ఠకపాసాణాదీహి చ సఞ్ఛన్నం మహానిధిం ఉద్ధరితుకామేన ‘‘మయా ఏకేనేవ న సక్కా’’తి అత్తనో అఞ్ఞం సహాయం పరియేసితుం థేయ్యచిత్తేన సయితట్ఠానా ఉట్ఠానాదీసు సబ్బపయోగేసు దుక్కటం హోతీతి అత్థో. కుదాలం భూమిఖణనత్థాయ పిటకం వాపి పంసుఉద్ధరణత్థాయ యం కిఞ్చి భాజనం. ఇమేసు ద్వీసు కుదాలస్స చే దణ్డో నత్థి, దణ్డత్థాయ రుక్ఖతో దణ్డం ఛిన్దతో చ కుదాలో చే న హోతి, కుదాలకరణత్థాయ అయోబీజం ఉద్ధరణత్థాయ అకప్పియపథవిం ఖణన్తస్సపి పచ్ఛికరణత్థాయ పణ్ణాని ఛిన్దతోపి పిటకవాయనత్థాయ వల్లిం ఛిన్దతోపి ఉభయత్థాపి పరియేసనే ముసా భణతోపి దుక్కటఞ్చేవ పాచిత్తియఞ్చ, ఇతరపయోగేసు దుక్కటమేవాతి వేదితబ్బం.
గచ్ఛతోతి దుతియాదిం పరియేసిత్వా లద్ధా వా అలద్ధా వా నిధిట్ఠానం గచ్ఛన్తస్స పదే పదే దుక్కటన్తి అత్థో. ఏత్థ చ ‘‘థేయ్యచిత్తో దుతియం వా పరియేసతీ’’తిఆది పాళియం (పారా. ౯౪) ‘‘థేయ్యచిత్తో’’తి వుత్తత్తా, ఇధ ‘‘థేయ్యచిత్తేనా’’తి వచనతో ‘‘ఇమం నిధిం లభిత్వా బుద్ధపూజం వా కరిస్సామి, సఙ్ఘభత్తం వా కరిస్సామీ’’తి ఏవమాదినా నయేన కుసలచిత్తప్పవత్తియా సతి అనాపత్తీతి దట్ఠబ్బం. పుబ్బయోగతోతి అదిన్నాదానస్స పుబ్బపయోగభావతో, దుతియపరియేసనాదీసు పుబ్బపయోగేసు దుక్కటన్తి అత్థో.
దుక్కటఞ్చ అట్ఠవిధం హోతి పుబ్బపయోగదుక్కటం సహపయోగదుక్కటం అనామాసదుక్కటం దురుపచిణ్ణదుక్కటం వినయదుక్కటం ఞాతదుక్కటం ఞత్తిదుక్కటం పటిస్సవదుక్కటన్తి. తత్థ ‘‘థేయ్యచిత్తో దుతియం వా కుదాలం వా పిటకం వా పరియేసతి గచ్ఛతి వా, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వుత్తం పుబ్బపయోగదుక్కటం నామ. ఇధ పాచిత్తియట్ఠానే పాచిత్తియం, ఇతరేసు పుబ్బపయోగేసు దుక్కటం. ‘‘తత్థజాతకం కట్ఠం వా లతం వా ఛిన్దతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వుత్తం సహపయోగదుక్కటం. ఇధ అదిన్నాదానసహితపయోగత్తా పాచిత్తియవత్థుమ్హి, ఇతరత్ర చ దుక్కటమేవాతి అయమేత్థ విసేసో. ముత్తామణిఆదీసు దససు రతనేసు, సాలిఆదీసు సత్తసు ధఞ్ఞేసు, సబ్బేసు చ ఆవుధభణ్డాదీసు ఆమసనపచ్చయా దుక్కటం అనామాసదుక్కటం. కదలినాళికేరపనసాదిరుక్ఖట్ఠమేవ ఫలం ఆమసన్తస్స వుత్తం దుక్కటం దురుపచిణ్ణదుక్కటం. ఉపచరణం ఉపచిణ్ణం, పరామసనన్తి అత్థో. దుట్ఠు ఉపచిణ్ణం దురుపచిణ్ణం, దురుపచిణ్ణే దుక్కటం దురుపచిణ్ణదుక్కటం. భిక్ఖాచారకాలే పత్తే రజస్మిం పతితే పత్తం అప్పటిగ్గహేత్వా వా అధోవిత్వా వా భిక్ఖాపటిగ్గహణేన దుక్కటం వినయదుక్కటం, వినయే పఞ్ఞత్తం దుక్కటం వినయదుక్కటం. కిఞ్చాపి అవసేసదుక్కటానిపి వినయే పఞ్ఞత్తానేవ, తథాపి రుళ్హియా మయూరాదిసద్దేహి మోరాదయో వియ ఇదమేవ తథా వుచ్చతి. ‘‘సుత్వా న వదన్తి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వుత్తం ఞాతదుక్కటం నామ. ఏకాదససు సమనుభాసనాసు ‘‘ఞత్తియా దుక్కట’’న్తి వుత్తం ఞత్తిదుక్కటం. ‘‘తస్స భిక్ఖవే భిక్ఖునో పురిమికా చ న పఞ్ఞాయతి, పటిస్సవే చ ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౨౦౭) వుత్తం పటిస్సవదుక్కటం నామ. ఇమేసు అట్ఠసు దుక్కటేసు ఇధ ఆపజ్జితబ్బం దుక్కటం పుబ్బపయోగదుక్కటం నామ. తేనాహ ‘‘పుబ్బయోగతో’’తి. గాథాబన్ధసుఖత్థం ఉపసగ్గం అనాదియిత్వా ‘‘పుబ్బపయోగతో’’తి వత్తబ్బే ‘‘పుబ్బయోగతో’’తి వుత్తన్తి గహేతబ్బం.
ఏత్థ చ కిఞ్చాపి ఇమేసు దుక్కటేసు అసఙ్గహితాని ఉభతోవిభఙ్గాగతాని దివాసేయ్యాదిదుక్కటాని చేవ ఖన్ధకాగతాని చ బహూని దుక్కటాని సన్తి, తాని పనేత్థ వినయదుక్కటేయేవ సఙ్గహితబ్బాని. ‘‘వినయే పఞ్ఞత్తం దుక్కటం వినయదుక్కట’’న్తి హి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౯౪) వుత్తన్తి. అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౧.౯౪) పన రజోకిణ్ణదుక్కటస్సేవ ‘‘వినయదుక్కట’’న్తి గహణం ఉపలక్ఖణమత్తం. ఇతరథా అట్ఠ దుక్కటానీతి గణనాపరిచ్ఛేదోయేవ నిరత్థకో సియాతి పుబ్బపయోగే దుక్కటాదీనమ్పి వినయదుక్కటేయేవ సఙ్గహేతబ్బభావేపి కతిపయాని దస్సేత్వా ఇతరేసమేకతో దస్సనత్థం తేసం విసుం గహణం సుత్తఙ్గసఙ్గహితత్తేపి గేయ్యగాథాదీనం అట్ఠన్నం విసుం దస్సనం వియాతి వేదితబ్బం.
౪౬. తత్థజాతకం కట్ఠం వాతి తస్మిం చిరనిహితనిధూపరి జాతం అల్లం సుక్ఖం కట్ఠం వా. లతం వాతి తాదిసం వల్లిం వా. ఇదం ఉపలక్ఖణం తిణాదీనం ఖుద్దకగచ్ఛానఞ్చ గహేతబ్బత్తా. ఉభయత్థాపీతి అల్లే చ సుక్ఖే చాతి వుత్తం హోతి. అల్లరుక్ఖాదీని ఛిన్దతో పాచిత్తియం అహుత్వా దుక్కటమత్తస్స భవనే కారణం దస్సేతి ‘‘సహపయోగతో’’తి. అవహారేన సహితపయోగత్తా పాచిత్తియట్ఠానేపి దుక్కటమేవాతి వుత్తం హోతి. ‘‘సహపయోగతో ఉభయత్థాపి దుక్కట’’న్తి వదన్తో పఠమగాథాయ దస్సితపుబ్బపయోగతో ఇమాయ దస్సితసహపయోగస్స విసేసం దస్సేతి.
౪౭. పథవిన్తి కప్పియం వా అకప్పియం వా పథవిం. అకప్పియపథవిం ఖణతో సహపయోగత్తా దుక్కటమేవ. బ్యూహతోతి పంసుం ఏకతో రాసిం కరోన్తస్స. ‘‘వియూహతి ఏకపస్సే రాసిం కరోతీ’’తి అట్ఠకథావచనతో ఊహ-ఇచ్చేతస్స ధాతునో వితక్కే ఉప్పన్నత్తేపి ధాతూనమనేకత్థత్తా వి-ఉపసగ్గవసేన ఇధ రాసికరణే వత్తతీతి గహేతబ్బం. రాసిభూతం పంసుం కుదాలేన వా హత్థేన వా పచ్ఛియా వా ఉద్ధరన్తస్స చ అపనేన్తస్స చ పయోగగణనాయ దుక్కటం పంసుమేవ వాతి ఏత్థ అవుత్తసముచ్చయత్థేన వా-సద్దేన సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. ఆమసన్తస్సాతి నిధికుమ్భిం హత్థేన పరామసన్తస్స. వాతి సముచ్చయే. దుక్కటన్తి దుట్ఠు కతం కిరియం సత్థారా వుత్తం విరాధేత్వా ఖలిత్వా కతత్తాతి దుక్కటం. వుత్తఞ్చేతం పరివారే (పరి. ౩౩౯) –
‘‘దుక్కటన్తి హి యం వుత్తం, తం సుణోహి యథాతథం;
అపరద్ధం విరద్ధఞ్చ, ఖలితం యఞ్చ దుక్కట’’న్తి.
దుట్ఠు వా విరూపం కతం కిరియాతి దుక్కటం. వుత్తమ్పి చేతం పరివారే (పరి. ౩౩౯) –
‘‘యం మనుస్సో కరే పాపం, ఆవి వా యది వా రహో;
‘దుక్కట’న్తి పవేదేన్తి, తేనేతం ఇతి వుచ్చతీ’’తి.
ఏవం ‘‘తత్థజాతక’’న్తిఆదిగాథాద్వయాగతం ఛేదనదుక్కటం ఖణనదుక్కటం బ్యూహనదుక్కటం ఉద్ధరణదుక్కటం ఆమసనదుక్కటన్తి పఞ్చసు సహపయోగదుక్కటేసు పురిమపురిమపయోగేహి ఆపన్నా దుక్కటాపత్తియో పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం దుక్కటం పత్వా పటిపస్సమ్భన్తి, తంతంపయోగావసానే లజ్జిధమ్మం ఓక్కమిత్వా ఓరమతి చే, తంతందుక్కటమత్తం దేసేత్వా పరిసుద్ధో హోతి. ధురనిక్ఖేపమకత్వా ఫన్దాపేన్తస్స థుల్లచ్చయం పత్వా ఆమసనదుక్కటం పటిపస్సమ్భతీతి మహాఅట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౧.౯౪) వుత్తం. యథాపాళియా గయ్హమానే పురిమపురిమాపత్తీనం పటిపస్సద్ధి ‘‘ఞత్తియా దుక్కటం, ద్వీహి కమ్మవాచాహి థుల్లచ్చయా పటిపస్సమ్భన్తీ’’తి పాళియం (పారా. ౪౧౪, ౪౨౧, ౪౨౮, ౪౩౯) ఆగతత్తా అనుస్సావనాయ ఏవ లబ్భతీతి దట్ఠబ్బం. ఇమస్స పన సుత్తస్స అనులోమవసేన మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తా ఇమస్మిం అదిన్నాదానసిక్ఖాపదేపి ఆపత్తిపటిపస్సద్ధి పమాణన్తి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం.
౪౮. ‘‘ఫన్దాపేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. ఠానా చావేతి, ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి (పారా. ౯౪) వుత్తం ఠానాచావనే పారాజికఞ్చ తస్స సామన్తాపత్తిభూతం థుల్లచ్చయఞ్చ ఠానభేదవిఞ్ఞాపనముఖేన వత్తబ్బన్తి ఇదాని తం దస్సేతుమాహ ‘‘ముఖేపాస’’న్తిఆది. తత్థ ముఖే కుమ్భిముఖవట్టియం. పాసం పవేసేత్వాతి బన్ధనం పాసం పక్ఖిపిత్వా. ఖాణుకేతి అయోఖాణుమ్హి, ఖదిరఖాణుకే వా. బద్ధకుమ్భియా ఠానభేదో బన్ధనానం వసా ఞేయ్యోతి సమ్బన్ధో.
౪౯. ఇదాని ఠానభేదం దస్సేతి ‘‘ద్వే’’తిఆదినా. ‘‘ఏకస్మిం ఖాణుకే’’తి ఇమినా ద్వీసు దిసాసు వా తీసు చతూసు వా దిసాసు ఖాణుకే ఖణిత్వా బద్ధఖాణుగణనాయ సమ్భవన్తో ఠానభేదో ఉపలక్ఖితో హోతి. వలయం…పే… కతాయ వా ద్వే ఠానానీతి యోజనా. వాతి సముచ్చయే ఉపలక్ఖితో హోతి.
౫౦. ఏవం ఠానభేదం దస్సేత్వా ఇదాని ఠానవసేన ఆపజ్జితబ్బా ఆపత్తియో దస్సేతుమాహ ‘‘ఉద్ధరన్తస్సా’’తిఆది. సఙ్ఖలిన్తి దామం. థుల్లచ్చయన్తి ఏకస్స సన్తికే దేసేతబ్బాసు ఆపత్తీసు థూలత్తా, అచ్చయత్తా చ థుల్లచ్చయం నామ. వుత్తఞ్హేతం పరివారే –
‘‘థుల్లచ్చయన్తి యం వుత్తం;
తం సుణోహి యథాతథం;
ఏకస్స మూలే యో దేసేతి;
యో చ తం పటిగణ్హతి;
అచ్చయో తేన సమో నత్థి;
తేనేతం ఇతి వుచ్చతీ’’తి. (పరి. ౩౩౯);
ఏత్థ చ థూలచ్చయన్తి వత్తబ్బే ‘‘సమ్పరాయే చ (సం. ని. ౧.౪౯) సుగ్గతి, తం హోతి కటుకప్ఫల’’న్తిఆదీసు (ధ. ప. ౬౬) వియ లకారస్స ద్విత్తం, సంయోగే ఊకారస్స రస్సో చ వేదితబ్బో. తతో సఙ్ఖలికభేదతో పరం. ఠానా చావేతీతి ఠితట్ఠానతో కేసగ్గమత్తమ్పి అపనేతి. ఏత్థ చ నావట్ఠకథాయం ‘‘ఉద్ధం వా అధో వా తిరియం వా అన్తమసో కేసగ్గమత్తమ్పి సఙ్కామేతి, ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి (పారా. ౯౯) వుత్తనయేన ‘‘తిరియ’’న్తి వుత్తా చతస్సో దిసా, ఉద్ధమధో చాతి ఛట్ఠానాని. తాసు ఏకం దిసం అపనీయమానాయ కుమ్భియా తందిసాభిముఖం ఇతరదిసాయం ఠితపస్సే ఓరిమదిసాయ ఠితపస్సేన ఫుట్ఠోకాసస్స కేసగ్గమత్తమ్పి అనతిక్కన్తే ఫన్దాపనవసేన థుల్లచ్చయం హోతి, అతిక్కన్తే ఠానా చావితత్తా పారాజికం హోతీతి వేదితబ్బో. ఇమమేవ సన్ధాయాహ ‘‘ఠానా చావేతి చే చుతో’’తి. ఏసేవ నయో ఫన్దనరహితాయ నిధికుమ్భియా ఠానాచావనేపి.
౫౧. ఏవం పఠమం బన్ధనం ఛిన్దిత్వా పచ్ఛా కుమ్భిగ్గహణే నయం దస్సేత్వా ఇదాని పఠమం కుమ్భిం అపనేత్వా పచ్ఛా బన్ధనాపనయనే నయం దస్సేతుమాహ ‘‘పఠమ’’న్తిఆది. సో నయోతి ‘‘పఠముద్ధారే థుల్లచ్చయం, దుతియుద్ధారే పారాజిక’’న్తి తమేవత్థమతిదిసతి.
౫౨. వలయన్తి కుమ్భియా బద్ధసఙ్ఖలికాయ మూలే పవేసితం వలయం. మూలే ఘంసన్తో ఇతో చితో చ సారేతీతి యోజనా. ఘంసన్తోతి ఫుసాపేన్తో. ఇతో చితో చ సారేతీతి ఓరతో చ పారతో చ సఞ్చాలేతి. రక్ఖతీతి ఏత్థ ‘‘సీలం భిక్ఖు’’న్తి పాఠసేసో, పారాజికం నాపజ్జతీతి వుత్తం హోతి. తత్థాతి తస్మిం మూలే. ఖేగతం కరోన్తోవాతి సబ్బపస్సతో మూలం అఫుసాపేత్వా ఆకాసగతం కరోన్తోవ. పరాజితోతి ఠానాచావనస్స కతత్తా పరాజయమాపన్నో హోతి.
౫౩. కుమ్భిమత్థకే జాతన్తి యోజనా. చిరకాలం నిహితత్తా మూలేహి కుమ్భిం వినన్ధిత్వా ఠితన్తి అత్థో. సమీపే జాతం రుక్ఖం ఛిన్దతోతి యోజనా. ఏత్థ చ ‘‘తత్థజాతకం కట్ఠం వా’’తిఆదికాయ గాథాయ నిధిమత్థకే భూమియం ఠితరుక్ఖలతాదిం ఛిన్దన్తస్స ఆపత్తి వుత్తా, ఇమాయ పన గాథాయ భూమిం నిఖణిత్వా ఓతిణ్ణకాలే నిధిం వినన్ధిత్వా ఠితమూలం అల్లరుక్ఖం, ఖాణుకం వా గహేత్వా ఆహాతి పునరుత్తిదోసాభావో వేదితబ్బో. ‘‘అతత్థజ’’న్తి ఇమినా సహపయోగాభావమాహ. ఇమినావ పురిమగాథాయ వుత్తం కట్ఠలతాదీని నిధిసమ్బన్ధాని చే, యథావుత్తదుక్కటస్స వత్థూని, సమీపాని చే, పాచిత్తియస్సేవ వత్థూనీతి దీపేతి.
౫౪. ఇదాని ఏవం పరియేసిత్వా దిట్ఠనిధిభాజనం ఠితట్ఠానతో అచాలేత్వా అన్తోఠితం భణ్డమత్తం గణ్హతో వినిచ్ఛయం దస్సేతుమాహ ‘‘అన్తోకుమ్భిగత’’న్తిఆది. తత్థ ఫన్దాపేతీతి అన్తోచాటియా పక్ఖిత్తే అత్తనో భాజనే పక్ఖిపితుం రాసికరణాదివసేన ఫన్దాపేతి. అపబ్యూహతి వాతి హేట్ఠా ఠితం గణ్హితుం ఉపరి ఠితాని అపనేన్తో వియూహతి వా. అథ వా అపబ్యూహన్తోతి (పారా. అట్ఠ. ౧.౯౪) అట్ఠకథావచనస్స ద్విధా కరోన్తోతి గణ్ఠిపదే అత్థో వుత్తోతి అత్తనో భాజనే పక్ఖిపితుం ఇతో చితో చ రాసిం కరోన్తోతి అత్థో వేదితబ్బో. తత్థేవాతి అన్తోకుమ్భియమేవ.