౮. అధిట్ఠానవికప్పనవినిచ్ఛయకథా

౪౪. అధిట్ఠానవికప్పనేసు పన – అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిచీవరం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతుం, వస్సికసాటికం వస్సానం చాతుమాసం అధిట్ఠాతుం తతో పరం వికప్పేతుం, నిసీదనం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతుం, పచ్చత్థరణం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతుం, కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిం యావ ఆబాధా అధిట్ఠాతుం తతో పరం వికప్పేతుం, ముఖపుఞ్ఛనచోళం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతుం, పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) వచనతో తిచీవరాదినియామేనేవ అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితుకఆమేన ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తిఆదినా నామం వత్వా అధిట్ఠాతబ్బం. వికప్పేన్తేన పన నామం అగ్గహేత్వావ ‘‘ఇమం చీవరం తుయ్హం వికప్పేమీ’’తి వత్వా వికప్పేతబ్బం. తత్థ (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯) తిచీవరం అధిట్ఠహన్తేన రజిత్వా కప్పబిన్దుం దత్వా పమాణయుత్తమేవ అధిట్ఠాతబ్బం. అస్స పమాణం ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన సుగతచీవరతో ఊనకం వట్టతి, లామకపరిచ్ఛేదేన సఙ్ఘాటియా ఉత్తరాసఙ్గస్స చ దీఘతో ముట్ఠిపఞ్చకం, తిరియం ముట్ఠిత్తికం పమాణం వట్టతి. అన్తరవాసకో దీఘసో ముట్ఠిపఞ్చకో, తిరియం ద్విహత్థోపి వట్టతి. పారుపనేనపి హి సక్కా నాభిం పటిచ్ఛాదేతున్తి. వుత్తప్పమాణతో పన అతిరేకఞ్చ ఊనకఞ్చ ‘‘పరిక్ఖారచోళక’’న్తి అధిట్ఠాతబ్బం.

తత్థ యస్మా ‘‘ద్వే చీవరస్స అధిట్ఠానా కాయేన వా అధిట్ఠేతి, వాచాయ వా అధిట్ఠేతీ’’తి (పరి. ౩౨౨) వుత్తం, తస్మా పురాణసఙ్ఘాటిం ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం పచ్చుద్ధరామీ’’తి పచ్చుద్ధరిత్వా నవం సఙ్ఘాటిం హత్థేన గహేత్వా ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి చిత్తేన ఆభోగం కత్వా కాయవికారం కరోన్తేన కాయేన అధిట్ఠాతబ్బా. ఇదం కాయేన అధిట్ఠానం, తం యేన కేనచి సరీరావయవేన అఫుసన్తస్స న వట్టతి. వాచాయ అధిట్ఠానే పన వచీభేదం కత్వా వాచాయ అధిట్ఠాతబ్బా. తత్ర దువిధం అధిట్ఠానం – సచే హత్థపాసే హోతి, ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి వాచా భిన్దితబ్బా. అథ అన్తోగబ్భే వా ఉపరిపాసాదే వా సామన్తవిహారే వా హోతి, ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘ఏతం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి వాచా భిన్దితబ్బా. ఏస నయో ఉత్తరాసఙ్గే అన్తరవాసకే చ. నామమత్తమేవ హి విసేసో, తస్మా సబ్బాని సఙ్ఘాటిం ఉత్తరాసఙ్గం అన్తరవాసకన్తి ఏవం అత్తనో నామేనేవ అధిట్ఠాతబ్బాని. సచే అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహి సఙ్ఘాటిఆదీని కరోతి, నిట్ఠితే రజనే చ కప్పే చ ‘‘ఇమం పచ్చుద్ధరామీ’’తి పచ్చుద్ధరిత్వా పున అధిట్ఠాతబ్బాని. అధిట్ఠితేన పన సద్ధిం మహన్తతరమేవ దుతియపట్టం వా ఖణ్డం వా సిబ్బన్తేన పున అధిట్ఠాతబ్బం. సమే వా ఖుద్దకే వా అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థి.

తిచీవరం పన పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతుం వట్టతి, న వట్టతీతి? మహాపదుమత్థేరో కిరాహ ‘‘తిచీవరం తిచీవరమేవ అధిట్ఠాతబ్బం, సచే పరిక్ఖారచోళాధిట్ఠానం లభేయ్య, ఉదోసితసిక్ఖాపదే పరిహారో నిరత్థకో భవేయ్యా’’తి. ఏవం వుత్తే కిర అవసేసా భిక్ఖూ ఆహంసు ‘‘పరిక్ఖారచోళమ్పి భగవతావ ‘అధిట్ఠాతబ్బ’న్తి వుత్తం, తస్మా వట్టతీ’’తి. మహాపచ్చరియమ్పి వుత్తం ‘‘పరిక్ఖారచోళం నామ పాటేక్కం నిధానముఖమేతం. తిచీవరం ‘పరిక్ఖారచోళ’న్తి అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి, ఉదోసితసిక్ఖాపదే (పారా. ౪౭౧ ఆదయో) పన తిచీవరం అధిట్ఠహిత్వా పరిహరన్తస్స పరిహారో వుత్తో’’తి. ఉభతోవిభఙ్గభాణకో పుణ్ణవాలికవాసీ మహాతిస్సత్థేరోపి కిరాహ ‘‘మయం పుబ్బే మహాథేరానం అస్సుమ్హా ‘అరఞ్ఞవాసినో భిక్ఖూ రుక్ఖసుసిరాదీసు చీవరం ఠపేత్వా పధానం పదహనత్థాయ గచ్ఛన్తి, సామన్తవిహారే ధమ్మస్సవనత్థాయ గతానఞ్చ తేసం సూరియే ఉట్ఠితే సామణేరా వా దహరభిక్ఖూ వా పత్తచీవరం గహేత్వా గచ్ఛన్తి, తస్మా సుఖపరిభోగత్థం తిచీవరం పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతుం వట్టతీ’’’తి. మహాపచ్చరియమ్పి వుత్తం ‘‘పుబ్బే ఆరఞ్ఞికా భిక్ఖూ అబద్ధసీమాయ దుప్పరిహారన్తి తిచీవరం పరిక్ఖారచోళమేవ అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జింసూ’’తి.

౪౫. వస్సికసాటికా అనతిరిత్తప్పమాణా నామం గహేత్వా వుత్తనయేనేవ చత్తారో వస్సికే మాసే అధిట్ఠాతబ్బా, తతో పరం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా. వణ్ణభేదమత్తరత్తాపి చేసా వట్టతి, ద్వే పన న వట్టన్తి. నిసీదనం వుత్తనయేన అధిట్ఠాతబ్బమేవ, తఞ్చ ఖో పమాణయుత్తం ఏకమేవ, ద్వే న వట్టన్తి. పచ్చత్థరణమ్పి అధిట్ఠాతబ్బమేవ, తం పన మహన్తమ్పి వట్టతి, ఏకమ్పి వట్టతి, బహూనిపి వట్టన్తి, నీలమ్పి పీతకమ్పి సదసమ్పి పుప్ఫదసమ్పీతి సబ్బప్పకారం వట్టతి. కణ్డుప్పటిచ్ఛాది యావ ఆబాధో అత్థి, తావ పమాణికా అధిట్ఠాతబ్బా. ఆబాధే వూపసన్తే పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా, ఏకావ వట్టతి. ముఖపుఞ్ఛనచోళం అధిట్ఠాతబ్బమేవ, యావ ఏకం ధోవీయతి, తావ అఞ్ఞం పరిభోగత్థాయ ఇచ్ఛితబ్బన్తి ద్వేపి వట్టన్తి. అపరే పన థేరా ‘‘నిధానముఖమేతం, బహూనిపి వట్టన్తీ’’తి వదన్తి. పరిక్ఖారచోళే గణనా నత్థి, యత్తకం ఇచ్ఛతి, తత్తకం అధిట్ఠాతబ్బమేవ. థవికాపి పరిస్సావనమ్పి వికప్పనూపగపచ్ఛిమచీవరప్పమాణం ‘‘పరిక్ఖారచోళ’’న్తి అధిట్ఠాతబ్బమేవ. తస్స పమాణం దీఘతో ద్వే విదత్థియో తిరియం విదత్థి, తం పన దీఘతో వడ్ఢకీహత్థప్పమాణం, విత్థారతో తతో ఉపడ్ఢప్పమాణం హోతి. తత్రాయం పాళి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఆయామేన అట్ఠఙ్గులం సుగతఙ్గులేన చతురఙ్గులవిత్థతం పచ్ఛిమం చీవరం వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮). బహూనిపి ఏకతో కత్వా ‘‘ఇమాని చీవరాని పరిక్ఖారచోళాని అధిట్ఠామీ’’తి అధిట్ఠాతుమ్పి వట్టతియేవ. భేసజ్జనవకమ్మమాతాపితుఆదీనం అత్థాయ ఠపేన్తేన అనధిట్ఠితేపి నత్థి ఆపత్తి. మఞ్చభిసి పీఠభిసి బిమ్బోహనం పావారో కోజవోతి ఏతేసు పన సేనాసనపరిక్ఖారత్థాయ దిన్నపచ్చత్థరణే చ అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థియేవ.

సచే పన (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౩౬-౩౮) ఞాతకపవారితట్ఠానతో సుత్తం లభిత్వా ఞాతకపవారితేనేవ తన్తవాయేన అఞ్ఞేన వా మూలం దత్వా చీవరం వాయాపేతి, వాయాపనపచ్చయా అనాపత్తి. దసాహాతిక్కమనపచ్చయా పన ఆపత్తిం రక్ఖన్తేన వికప్పనుపగప్పమాణమత్తే వీతే తన్తే ఠితంయేవ అధిట్ఠాతబ్బం. దసాహాతిక్కమేన నిట్ఠాపియమానఞ్హి నిస్సగ్గియం భవేయ్యాతి. ఞాతకాదీహి తన్తం ఆరోపాపేత్వా ‘‘తుమ్హాకం, భన్తే, ఇదం చీవరం గణ్హేయ్యాథా’’తి నియ్యాతితేపి ఏసేవ నయో.

సచే తన్తవాయో ఏవం పయోజితో వా సయం దాతుకామో వా హుత్వా ‘‘అహం, భన్తే, తుమ్హాకం చీవరం అసుకదివసే నామ వాయిత్వా ఠపేస్సామీ’’తి వదతి, భిక్ఖు చ తేన పరిచ్ఛిన్నదివసతో పట్ఠాయ దసాహం అతిక్కామేతి, నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. సచే పన తన్తవాయో ‘‘అహం తుమ్హాకం చీవరం వాయిత్వా సాసనం పేసేస్సామీ’’తి వత్వా తథేవ కరోతి, తేన పేసితభిక్ఖు పన తస్స భిక్ఖునో న ఆరోచేతి, అఞ్ఞో దిస్వా వా సుత్వా వా ‘‘తుమ్హాకం, భన్తే, చీవరం నిట్ఠిత’’న్తి ఆరోచేతి, ఏతస్స ఆరోచనం న పమాణం. యదా పన తేన పేసితోయేవ ఆరోచేతి, తస్స వచనం సుతదివసతో పట్ఠాయ దసాహం అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం.

సచే తన్తవాయో ‘‘అహం తుమ్హాకం చీవరం వాయిత్వా కస్సచి హత్థే పహిణిస్సామీ’’తి వత్వా తథేవ కరోతి, చీవరం గహేత్వా గతభిక్ఖు పన అత్తనో పరివేణే ఠపేత్వా తస్స న ఆరోచేతి, అఞ్ఞో కోచి భణతి ‘‘అపి, భన్తే, అధునా ఆభతం చీవరం సున్దర’’న్తి. కుహిం, ఆవుసో, చీవరన్తి. ఇత్థన్నామస్స హత్థే పేసితన్తి. ఏతస్సపి వచనం న పమాణం. యదా పన సో భిక్ఖు చీవరం దేతి, లద్ధదివసతో పట్ఠాయ దసాహం అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. సచే పన వాయాపనమూలం అదిన్నం హోతి, యావ కాకణికమత్తమ్పి అవసిట్ఠం, తావ రక్ఖతి.

౪౬. అధిట్ఠితచీవరం (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯) పన పరిభుఞ్జతో కథం అధిట్ఠానం విజహతీతి? అఞ్ఞస్స దానేన అచ్ఛిన్దిత్వా గహణేన విస్సాసగ్గాహేన హీనాయావత్తనేన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానేన కాలకిరియాయ లిఙ్గపరివత్తనేన పచ్చుద్ధరణేన ఛిద్దభావేనాతి ఇమేహి నవహి కారణేహి విజహతి. తత్థ పురిమేహి అట్ఠహి సబ్బచీవరాని అధిట్ఠానం విజహన్తి, ఛిద్దభావేన పన తిచీవరస్సేవ సబ్బట్ఠకథాసు అధిట్ఠానవిజహనం వుత్తం, తఞ్చ నఖపిట్ఠిప్పమాణేన ఛిద్దేన. తత్థ నఖపిట్ఠిప్పమాణం కనిట్ఠఙ్గులినఖవసేన వేదితబ్బం, ఛిద్దఞ్చ వినివిద్ధఛిద్దమేవ. ఛిద్దస్స హి అబ్భన్తరే ఏకతన్తు చేపి అచ్ఛిన్నో హోతి, రక్ఖతి. తత్థ సఙ్ఘాటియా చ ఉత్తరాసఙ్గస్స చ దీఘన్తతో విదత్థిప్పమాణస్స, తిరియన్తతో అట్ఠఙ్గులప్పమాణస్స పదేసస్స ఓరతో ఛిద్దం అధిట్ఠానం భిన్దతి, అన్తరవాసకస్స పన దీఘన్తతో విదత్థిప్పమాణస్సేవ, తిరియన్తతో చతురఙ్గులప్పమాణస్స పదేసస్స ఓరతో ఛిద్దం అధిట్ఠానం భిన్దతి, పరతో న భిన్దతి, తస్మా జాతే ఛిద్దే తిచీవరం అతిరేకచీవరట్ఠానే తిట్ఠతి, సూచికమ్మం కత్వా పున అధిట్ఠాతబ్బం. యో పన దుబ్బలట్ఠానే పఠమం అగ్గళం దత్వా పచ్ఛా దుబ్బలట్ఠానం ఛిన్దిత్వా అపనేతి, అధిట్ఠానం న భిజ్జతి. మణ్డలపరివత్తనేపి ఏసేవ నయో. దుపట్టస్స ఏకస్మిం పటలే ఛిద్దే వా జాతే గళితే వా అధిట్ఠానం న భిజ్జతి, ఖుద్దకం చీవరం మహన్తం కరోతి, మహన్తం వా ఖుద్దకం కరోతి, అధిట్ఠానం న భిజ్జతి. ఉభో కోటియో మజ్ఝే కరోన్తో సచే పఠమం ఛిన్దిత్వా పచ్ఛా ఘటేతి, అధిట్ఠానం భిజ్జతి. అథ ఘటేత్వా ఛిన్దతి, న భిజ్జతి. రజకేహి ధోవాపేత్వా సేతం కారాపేన్తస్సపి అధిట్ఠానం అధిట్ఠానమేవాతి. అయం తావ అధిట్ఠానే వినిచ్ఛయో.

౪౭. వికప్పనే పన ద్వే వికప్పనా సమ్ముఖావికప్పనా పరమ్ముఖావికప్పనా చ. కథం సమ్ముఖావికప్పనా హోతి? చీవరానం ఏకబహుభావం సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా ‘‘ఇమం చీవర’’న్తి వా ‘‘ఇమాని చీవరానీ’’తి వా ‘‘ఏతం చీవర’’న్తి వా ‘‘ఏతాని చీవరానీ’’తి వా వత్వా ‘‘తుయ్హం వికప్పేమీ’’తి వత్తబ్బం, అయమేకా సమ్ముఖావికప్పనా. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతి, పరిభుఞ్జితుం పన విస్సజ్జేతుం వా అధిట్ఠాతుం వా న వట్టతి. ‘‘మయ్హం సన్తకం, మయ్హం సన్తకాని పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి ఏవం పన వుత్తే పచ్చుద్ధారో నామ హోతి, తతో పభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తి.

అపరో నయో – తథేవ చీవరానం ఏకబహుభావం సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా తస్సేవ భిక్ఖునో సన్తికే ‘‘ఇమం చీవర’’న్తి వా ‘‘ఇమాని చీవరానీ’’తి వా ‘‘ఏతం చీవర’’న్తి వా ‘‘ఏతాని చీవరానీ’’తి వా వత్వా పఞ్చసు సహధమ్మికేసు అఞ్ఞతరస్స అత్తనా అభిరుచితస్స యస్స కస్సచి నామం గహేత్వా ‘‘తిస్సస్స భిక్ఖునో వికప్పేమీ’’తి వా ‘‘తిస్సాయ భిక్ఖునియా, తిస్సాయ సిక్ఖమానాయ, తిస్సస్స సామణేరస్స, తిస్సాయ సామణేరియా వికప్పేమీ’’తి వా వత్తబ్బం, అయం అపరాపి సమ్ముఖావికప్పనా. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతి, పరిభోగాదీసు పన ఏకమ్పి న వట్టతి. తేన పన భిక్ఖునా ‘‘తిస్సస్స భిక్ఖునో సన్తకం…పే… తిస్సాయ సామణేరియా సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి వుత్తే పచ్చుద్ధారో నామ హోతి, తతో పభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తి.

కథం పరమ్ముఖావికప్పనా హోతి? చీవరానం తథేవ ఏకబహుభావం సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా ‘‘ఇమం చీవర’’న్తి వా ‘‘ఇమాని చీవరానీ’’తి వా ‘‘ఏతం చీవర’’న్తి వా ‘‘ఏతాని చీవరానీ’’తి వా వత్వా ‘‘తుయ్హం వికప్పనత్థాయ దమ్మీ’’తి వత్తబ్బం. తేన వత్తబ్బో ‘‘కో తే మిత్తో వా సన్దిట్ఠో వా’’తి. తతో ఇతరేన పురిమనయేనేవ ‘‘తిస్సో భిక్ఖూ’’తి వా…పే… ‘‘తిస్సా సామణేరీ’’తి వా వత్తబ్బం. పున తేన భిక్ఖునా ‘‘అహం తిస్సస్స భిక్ఖునో దమ్మీ’’తి వా…పే… ‘‘తిస్సాయ సామణేరియా దమ్మీ’’తి వా వత్తబ్బం, అయం పరమ్ముఖావికప్పనా. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతి, పరిభోగాదీసు పన ఏకమ్పి న వట్టతి. తేన పన భిక్ఖునా దుతియసమ్ముఖావికప్పనాయం వుత్తనయేనేవ ‘‘ఇత్థన్నామస్స సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి వుత్తే పచ్చుద్ధారో నామ హోతి, తతో పభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తి.

ద్విన్నం వికప్పనానం కిం నానాకరణం? సమ్ముఖావికప్పనాయం సయం వికప్పేత్వా పరేన పచ్చుద్ధరాపేతి, పరమ్ముఖావికప్పనాయం పరేనేవ వికప్పాపేత్వా పరేనేవ పచ్చుద్ధరాపేతి, ఇదమేత్థ నానాకరణం. సచే పన యస్స వికప్పేతి, సో పఞ్ఞత్తికోవిదో న హోతి, న జానాతి పచ్చుద్ధరితుం, తం చీవరం గహేత్వా అఞ్ఞస్స బ్యత్తస్స సన్తికం గన్త్వా పున వికప్పేత్వా పరేన పచ్చుద్ధరాపేతబ్బం. వికప్పితవికప్పనా నామేసా వట్టతి. ఏవం తావ చీవరే అధిట్ఠానవికప్పనానయో వేదితబ్బో.

౪౮. పత్తే పన అయం నయో – పత్తం అధిట్ఠహన్తేన ఉక్కట్ఠమజ్ఝిమోమకానం అఞ్ఞతరో పమాణయుత్తోవ అధిట్ఠాతబ్బో. తస్స పమాణం ‘‘అడ్ఢాళ్హకోదనం గణ్హాతీ’’తిఆదినా (పారా. ౬౦౨) నయేన పాళియం వుత్తం. తత్రాయం వినిచ్ఛయో (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౦౨ ఆదయో) – అనుపహతపురాణసాలితణ్డులానం సుకోట్టితపరిసుద్ధానం ద్వే మగధనాళియో గహేత్వా తేహి తణ్డులేహి అనుత్తణ్డులమకిలిన్నమపిణ్డితం సువిసదం కున్దమకుళరాసిసదిసం అవస్సావితోదనం పచిత్వా నిరవసేసం పత్తే పక్ఖిపిత్వా తస్స ఓదనస్స చతుత్థభాగప్పమాణో నాతిఘనో నాతితనుకో హత్థహారియో సబ్బసమ్భారసఙ్ఖతో ముగ్గసూపో పక్ఖిపితబ్బో, తతో ఆలోపస్స ఆలోపస్స అనురూపం యావచరిమాలోపప్పహోనకం మచ్ఛమంసాదిబ్యఞ్జనం పక్ఖిపితబ్బం, సప్పితేలతక్కరసకఞ్జికాదీని పన గణనూపగాని న హోన్తి. తాని హి ఓదనగతికాని హోన్తి, నేవ హాపేతుం, న వడ్ఢేతుం సక్కోన్తి. ఏవమేతం సబ్బమ్పి పక్ఖిత్తం సచే పత్తస్స ముఖవట్టియా హేట్ఠిమరాజిసమం తిట్ఠతి, సుత్తేన వా హీరేన వా ఛిన్దన్తస్స సుత్తస్స వా హీరస్స వా హేట్ఠిమన్తం ఫుసతి, అయం ఉక్కట్ఠో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం అతిక్కమ్మ థూపీకతం తిట్ఠతి, అయం ఉక్కట్ఠోమకో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం న సమ్పాపుణాతి అన్తోగధమేవ హోతి, అయం ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠో నామ పత్తో.

ఉక్కట్ఠతో ఉపడ్ఢప్పమాణో మజ్ఝిమో నామ పత్తో. మజ్ఝిమతో ఉపడ్ఢప్పమాణో ఓమకో. తస్మా సచే మగధనాళియా నాళికోదనాదిసబ్బమ్పి పక్ఖిత్తం వుత్తనయేనేవ హేట్ఠిమరాజిసమం తిట్ఠతి, అయం మజ్ఝిమో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం అతిక్కమ్మ థూపీకతం తిట్ఠతి, అయం మజ్ఝిమోమకో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం న సమ్పాపుణాతి అన్తోగధమేవ హోతి, అయం మజ్ఝిముక్కట్ఠో నామ పత్తో. సచే మగధనాళియా ఉపడ్ఢనాళికోదనాదిసబ్బమ్పి పక్ఖిత్తం హేట్ఠిమరాజిసమం తిట్ఠతి, అయం ఓమకో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం అతిక్కమ్మ థూపీకతం తిట్ఠతి, అయం ఓమకోమకో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం న సమ్పాపుణాతి అన్తోగధమేవ హోతి, అయం ఓమకుక్కట్ఠో నామ పత్తో. ఏవమేతే నవ పత్తా. తేసు ద్వే అపత్తా ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠో చ ఓమకోమకో చాతి. తస్మా ఏతే భాజనపరిభోగేన పరిభుఞ్జితబ్బా, న అధిట్ఠానూపగా న వికప్పనూపగా. ఇతరే పన సత్త అధిట్ఠహిత్వా వా వికప్పేత్వా వా పరిభుఞ్జితబ్బా.

పమాణయుత్తానమ్పి ఏతేసం అధిట్ఠానవికప్పనూపగత్తం ఏవం వేదితబ్బం – అయోపత్తో పఞ్చహి పాకేహి, మత్తికాపత్తో ద్వీహి పాకేహి పక్కో అధిట్ఠానూపగో. ఉభోపి యం మూలం దాతబ్బం, తస్మిం దిన్నేయేవ. సచే ఏకోపి పాకో ఊనో హోతి, కాకణికమత్తమ్పి వా మూలం అదిన్నం, న అధిట్ఠానూపగో. సచే పత్తసామికో వదతి ‘‘యదా తుమ్హాకం మూలం భవిస్సతి, తదా దస్సథ అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జథా’’తి, నేవ అధిట్ఠానూపగో హోతి, పాకస్స హి ఊనత్తా పత్తసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి, మూలస్స సకలస్స వా ఏకదేసస్స వా అదిన్నత్తా సకభావం న ఉపేతి, అఞ్ఞస్సేవ సన్తకో హోతి, తస్మా పాకే చ మూలే చ సునిట్ఠితేయేవ అధిట్ఠానూపగో హోతి. యో అధిట్ఠానూపగో, స్వేవ వికప్పనూపగో. సో హత్థం ఆగతోపి అనాగతోపి అధిట్ఠాతబ్బో వికప్పేతబ్బో వా. యది హి పత్తకారకో మూలం లభిత్వా సయం వా దాతుకామో హుత్వా ‘‘అహం భన్తే తుమ్హాకం పత్తం కత్వా అసుకదివసే నామ పచిత్వా ఠపేస్సామీ’’తి వదతి, భిక్ఖు చ తేన పరిచ్ఛిన్నదివసతో పట్ఠాయ దసాహం అతిక్కామేతి, నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. సచే పన పత్తకారకో ‘‘అహం తుమ్హాకం పత్తం కత్వా పచిత్వా సాసనం పేసేస్సామీ’’తి వత్వా తథేవ కరోతి, తేన పేసితభిక్ఖు పన తస్స భిక్ఖునో న ఆరోచేతి, అఞ్ఞో దిస్వా వా సుత్వా వా ‘‘తుమ్హాకం, భన్తే, పత్తో నిట్ఠితో’’తి ఆరోచేతి, ఏతస్స ఆరోచనం న పమాణం. యదా పన తేన పేసితోయేవ ఆరోచేతి, తస్స వచనం సుతదివసతో పట్ఠాయ దసాహం అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. సచే పన పత్తకారకో ‘‘అహం తుమ్హాకం పత్తం కత్వా పచిత్వా కస్సచి హత్థే పహిణిస్సామీ’’తి వత్వా తథేవ కరోతి, పత్తం గహేత్వా ఆగతభిక్ఖు పన అత్తనో పరివేణే ఠపేత్వా తస్స న ఆరోచేతి, అఞ్ఞో కోచి భణతి ‘‘అపి, భన్తే, అధునా ఆభతో పత్తో సున్దరో’’తి. ‘‘కుహిం, ఆవుసో, పత్తో’’తి? ‘‘ఇత్థన్నామస్స హత్థే పేసితో’’తి. ఏతస్సపి వచనం న పమాణం. యదా పన సో భిక్ఖు పత్తం దేతి, లద్ధదివసతో పట్ఠాయ దసాహం అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం, తస్మా దసాహం అనతిక్కామేత్వావ అధిట్ఠాతబ్బో వికప్పేతబ్బో వా.

తత్థ ద్వే పత్తస్స అధిట్ఠానా కాయేన వా అధిట్ఠాతి, వాచాయ వా అధిట్ఠాతి. తేసం వసేన అధిట్ఠహన్తేన ‘‘ఇమం పత్తం పచ్చుద్ధరామీ’’తి వా ‘‘ఏతం పత్తం పచ్చుద్ధరామీ’’తి వా వత్వా ఏవం సమ్ముఖే వా పరమ్ముఖే వా ఠితం పురాణపత్తం పచ్చుద్ధరిత్వా అఞ్ఞస్స వా దత్వా నవం పత్తం యత్థ కత్థచి ఠితం హత్థేన పరామసిత్వా ‘‘ఇదం పత్తం అధిట్ఠామీ’’తి చిత్తేన ఆభోగం కత్వా కాయవికారం కరోన్తేన కాయేన వా అధిట్ఠాతబ్బో. వచీభేదం కత్వా వాచాయ వా అధిట్ఠాభబ్బో. తత్ర దువిధం అధిట్ఠానం – సచే హత్థపాసే హోతి, ‘‘ఇమం పత్తం అధిట్ఠామీ’’తి వాచా భిన్దితబ్బా, అథ అన్తోగబ్భే వా ఉపరిపాసాదే వా సామన్తవిహారే వా హోతి, ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘ఏతం పత్తం అధిట్ఠామీ’’తి వాచా భిన్దితబ్బా. అధిట్ఠహన్తేన పన ఏకకేన అధిట్ఠాతుమ్పి వట్టతి, అఞ్ఞస్స సన్తికే అధిట్ఠాతుమ్పి వట్టతి. అఞ్ఞస్స సన్తికే అయమానిసంసో – సచస్స ‘‘అధిట్ఠితో ను ఖో మే, నో’’తి విమతి ఉప్పజ్జతి, ఇతరో సారేత్వా విమతిం ఛిన్దిస్సతీతి. సచే కోచి దస పత్తే లభిత్వా సబ్బే అత్తనావ పరిభుఞ్జితుకామో హోతి, న సబ్బే అధిట్ఠాతబ్బా, ఏకం పత్తం అధిట్ఠాయ పునదివసే తం పచ్చుద్ధరిత్వా అఞ్ఞో అధిట్ఠాతబ్బో. ఏతేనేవ ఉపాయేన వస్ససతమ్పి పరిహరితుం సక్కా.

ఏవం అప్పమత్తస్స సియా అధిట్ఠానవిజహనన్తి? సియా. సచే హి సయం పత్తం అఞ్ఞస్స దేతి, విబ్భమతి వా, సిక్ఖం వా పచ్చక్ఖాతి, కాలం వా కరోతి, లిఙ్గం వాస్స పరివత్తతి, పచ్చుద్ధరతి వా, పత్తే వా ఛిద్దం హోతి, అధిట్ఠానం విజహతి. వుత్తఞ్చేతం –

‘‘దిన్నవిబ్భన్తపచ్చక్ఖా, కాలకిరియాకతేన చ;

లిఙ్గపచ్చుద్ధరా చేవ, ఛిద్దేన భవతి సత్తమ’’న్తి. (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౦౮) –

చోరగహణవిస్సాసగ్గాహేహిపి విజహతియేవ. కిత్తకేన ఛిద్దేన అధిట్ఠానం భిజ్జతి? యేన కఙ్గుసిత్థం నిక్ఖమతి చేవ పవిసతి చ. ఇదఞ్హి సత్తన్నం ధఞ్ఞానం లామకధఞ్ఞసిత్థం. తస్మిం ఛిద్దే అయచుణ్ణేన వా ఆణియా వా పటిపాకతికే కతే దసాహబ్భన్తరే పున అధిట్ఠాతబ్బో. అయం తావేత్థ అధిట్ఠానే వినిచ్ఛయో.

౪౯. వికప్పనే పన ద్వే వికప్పనా సమ్ముఖావికప్పనా చేవ పరమ్ముఖావికప్పనా చ. కథం సమ్ముఖావికప్పనా హోతి? పత్తానం ఏకబహుభావం సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా ‘‘ఇమం పత్త’’న్తి వా ‘‘ఇమే పత్తే’’తి వా ‘‘ఏతం పత్త’’న్తి వా ‘‘ఏతే పత్తే’’తి వా వత్వా ‘‘తుయ్హం వికప్పేమీ’’తి వత్తబ్బం, అయమేకా సమ్ముఖావికప్పనా. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతి, పరిభుఞ్జితుం పన విస్సజ్జేతుం వా అధిట్ఠాతుం వా న వట్టతి. ‘‘మయ్హం సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి ఏవం పన వుత్తే పచ్చుద్ధారో నామ హోతి, తతో పభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తి.

అపరో నయో – తథేవ పత్తానం ఏకబహుభావం సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా తస్సేవ భిక్ఖునో సన్తికే ‘‘ఇమం పత్త’’న్తి వా ‘‘ఇమే పత్తే’’తి వా ‘‘ఏతం పత్త’’న్తి వా ‘‘ఏతే పత్తే’’తి వా వత్వా పఞ్చసు సహధమ్మికేసు అఞ్ఞతరస్స అత్తనా అభిరుచితస్స యస్స కస్సచి నామం గహేత్వా ‘‘తిస్సస్స భిక్ఖునో వికప్పేమీ’’తి వా ‘‘తిస్సాయ భిక్ఖునియా, సిక్ఖమానాయ, సామణేరస్స, తిస్సాయ సామణేరియా వికప్పేమీ’’తి వా వత్తబ్బం, అయం అపరాపి సమ్ముఖావికప్పనా. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతి. పరిభోగాదీసు పన ఏకమ్పి న వట్టతి. తేన పన భిక్ఖునా తిస్సస్స భిక్ఖునో సన్తకం…పే… తిస్సాయ సామణేరియా సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీతి వుత్తే పచ్చుద్ధారో నామ హోతి, తతో పభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తి.

కథం పరమ్ముఖావికప్పనా హోతి? పత్తానం తథేవ ఏకబహుభావం సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా ‘‘ఇమం పత్త’’న్తి వా ‘‘ఇమే పత్తే’’తి వా ‘‘ఏతం పత్త’’న్తి వా ‘‘ఏతే పత్తే’’తి వా వత్వా ‘‘తుయ్హం వికప్పనత్థాయ దమ్మీ’’తి వత్తబ్బం. తేన వత్తబ్బో ‘‘కో తే మిత్తో వా సన్దిట్ఠో వా’’తి. తతో ఇతరేన పురిమనయేన ‘‘తిస్సో భిక్ఖూ’’తి వా…పే… ‘‘తిస్సా సామణేరీ’’తి వా వత్తబ్బం. పున తేన భిక్ఖునా ‘‘అహం తిస్సస్స భిక్ఖునో దమ్మీ’’తి వా…పే… ‘‘తిస్సాయ సామణేరియా దమ్మీ’’తి వా వత్తబ్బం, అయం పరమ్ముఖావికప్పనా. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతి, పరిభోగాదీసు పన ఏకమ్పి న వట్టతి. తేన పన భిక్ఖునా దుతియసమ్ముఖావికప్పనాయం వుత్తనయేనేవ ‘‘ఇత్థన్నామస్స సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి వుత్తే పచ్చుద్ధారో నామ హోతి, తతో పభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తి. అయం వికప్పనే నయో.

౫౦. ఏవం అధిట్ఠహిత్వా వికప్పేత్వా చ పరిభుఞ్జన్తేన పత్తే భిన్నే కిం కాతబ్బన్తి? యస్స పత్తే రాజిముఖవట్టితో హేట్ఠా ద్వఙ్గులప్పమాణా న హోతి తేన న కిఞ్చి కాతబ్బం. యస్స (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౧౨-౩) పన తాదిసా ఏకాపి రాజి హోతి, తేన తస్సా రాజియా హేట్ఠిమపరియన్తే పత్తవేధకేన విజ్ఝిత్వా పచిత్వా సుత్తరజ్జుకమకచిరజ్జుకాదీహి వా తిపుసుత్తకేన వా బన్ధిత్వా తం బన్ధనం ఆమిసస్స అలగ్గనత్థం తిపుపట్టేన వా కేనచి వా బద్ధసిలేసేన పటిచ్ఛాదేతబ్బం. సో చ పత్తో అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బో. సుఖుమం వా ఛిద్దం కత్వా బన్ధితబ్బో. సుద్ధేహి పన మధుకసిత్థకలాఖాసజ్జురసాదీహి బన్ధితుం న వట్టతి, ఫాణితం ఝాపేత్వా పాసాణచుణ్ణేన బన్ధితుం వట్టతి. ముఖవట్టిసమీపే పన పత్తవేధకేన విజ్ఝియమానో కపాలస్స బహలత్తా భిజ్జతి, తస్మా హేట్ఠా విజ్ఝితబ్బో. యస్స పన ద్వే రాజియో, ఏకాయేవ వా చతురఙ్గులా, తస్స ద్వే బన్ధనాని దాతబ్బాని. యస్స తిస్సో, ఏకాయేవ వా ఛళఙ్గులా, తస్స తీణి. యస్స చతస్సో, ఏకాయేవ వా అట్ఠఙ్గులా, తస్స చత్తారి. యస్స పఞ్చ, ఏకాయేవ వా దసఙ్గులా, సో బద్ధోపి అబద్ధోపి అపత్తోయేవ, అఞ్ఞో విఞ్ఞాపేతబ్బో. ఏస తావ మత్తికాపత్తే వినిచ్ఛయో.

అయోపత్తే పన సచేపి పఞ్చ వా అతిరేకాని వా ఛిద్దాని హోన్తి, తాని చ అయచుణ్ణేన వా ఆణియా వా లోహమణ్డలకేన వా బద్ధాని మట్ఠాని హోన్తి, స్వేవ పత్తో పరిభుఞ్జితబ్బో, అఞ్ఞో న విఞ్ఞాపేతబ్బో. అథ పన ఏకమ్పి ఛిద్దం మహన్తం హోతి, లోహమణ్డలకేన బద్ధమ్పి మట్ఠం న హోతి, పత్తే ఆమిసం లగ్గతి, అకప్పియో హోతి, అయం అపత్తో, అఞ్ఞో విఞ్ఞాపేతబ్బో. విఞ్ఞాపేన్తేన చ సఙ్ఘవసేన పవారితట్ఠానే పఞ్చబన్ధనేనేవ పత్తేన అఞ్ఞం పత్తం విఞ్ఞాపేతుం వట్టతి, పుగ్గలవసేన పన పవారితట్ఠానే ఊనపఞ్చబన్ధనేనాపి వట్టతి. పత్తం లభిత్వా పరిభుఞ్జన్తేన చ యాగురన్ధనరజనపచనాదినా అపరిభోగేన న పరిభుఞ్జితబ్బో, అన్తరామగ్గే పన బ్యాధిమ్హి ఉప్పన్నే అఞ్ఞస్మిం భాజనే అసతి మత్తికాయ లిమ్పేత్వా యాగుం వా పచితుం ఉదకం వా తాపేతుం వట్టతి. మఞ్చపీఠఛత్తనాగదన్తకాదికే అదేసేపి న నిక్ఖిపితబ్బో. పత్తస్స హి నిక్ఖిపనదేసో ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పత్తాధారక’’న్తిఆదినా (చూళవ. ౨౫౪) నయేన ఖన్ధకే వుత్తోయేవ.

ఇతి పాళిముత్తకవినయవినిచ్ఛయసఙ్గహే

అధిట్ఠానవికప్పనవినిచ్ఛయకథా సమత్తా.