నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

వినయపిటకే

వినయసఙ్గహ-అట్ఠకథా

గన్థారమ్భకథా

వత్థుత్తయం నమస్సిత్వా, సరణం సబ్బపాణినం;

వినయే పాటవత్థాయ, యోగావచరభిక్ఖునం.

విప్పకిణ్ణమనేకత్థ, పాళిముత్తవినిచ్ఛయం;

సమాహరిత్వా ఏకత్థ, దస్సయిస్సమనాకులం.

తత్రాయం మాతికా –

‘‘దివాసేయ్యా పరిక్ఖారో, భేసజ్జకరణమ్పి చ;

పరిత్తం పటిసన్థారో, విఞ్ఞత్తి కులసఙ్గహో.

‘‘మచ్ఛమంసం అనామాసం, అధిట్ఠానవికప్పనం;

చీవరేనవినావాసో, భణ్డస్స పటిసామనం.

‘‘కయవిక్కయసమాపత్తి, రూపియాదిపటిగ్గహో;

దానవిస్సాసగ్గాహేహి, లాభస్స పరిణామనం.

‘‘పథవీ భూతగామో చ, దువిధం సహసేయ్యకం;

విహారే సఙ్ఘికే సేయ్యం, సన్థరిత్వాన పక్కమో.

‘‘కాలికానిపి చత్తారి, కప్పియా చతుభూమియో;

ఖాదనీయాదిపటిగ్గాహో, పటిక్ఖేపపవారణా.

‘‘పబ్బజ్జా నిస్సయో సీమా, ఉపోసథపవారణం;

వస్సూపనాయికా వత్తం, చతుపచ్చయభాజనం.

‘‘కథినం గరుభణ్డాని, చోదనాదివినిచ్ఛయో;

గరుకాపత్తివుట్ఠానం, కమ్మాకమ్మం పకిణ్ణక’’న్తి.

౧. దివాసేయ్యవినిచ్ఛయకథా

౧. తత్థ దివాసేయ్యాతి దివానిపజ్జనం. తత్రాయం వినిచ్ఛయో – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, దివా పటిసల్లీయన్తేన ద్వారం సంవరిత్వా పటిసల్లీయితు’’న్తి (పారా. ౭౭) వచనతో దివా నిపజ్జన్తేన ద్వారం సంవరిత్వా నిపజ్జితబ్బం. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి పాళియం ‘‘అయం నామ ఆపత్తీ’’తి న వుత్తా, వివరిత్వా నిపన్నదోసేన పన ఉప్పన్నే వత్థుస్మిం ద్వారం సంవరిత్వా నిపజ్జితుం అనుఞ్ఞాతత్తా అసంవరిత్వా నిపజ్జన్తస్స అట్ఠకథాయం దుక్కటం (పారా. అట్ఠ. ౧.౭౭) వుత్తం. భగవతో హి అధిప్పాయం ఞత్వా ఉపాలిత్థేరాదీహి అట్ఠకథా ఠపితా. ‘‘అత్థాపత్తి దివా ఆపజ్జతి, నో రత్తి’’న్తి (పరి. ౩౨౩) ఇమినాపి చేతం సిద్ధం.

౨. కీదిసం పన ద్వారం సంవరితబ్బం, కీదిసం న సంవరితబ్బం? రుక్ఖపదరవేళుపదరకిలఞ్జపణ్ణాదీనం యేన కేనచి కవాటం కత్వా హేట్ఠా ఉదుక్ఖలే ఉపరి ఉత్తరపాసకే చ పవేసేత్వా కతం పరివత్తకద్వారమేవ సంవరితబ్బం. అఞ్ఞం గోరూపానం వజేసు వియ రుక్ఖసూచికణ్టకద్వారం, గామథకనకం చక్కలకయుత్తద్వారం, ఫలకేసు వా కిటికాసు వా ద్వే తీణి చక్కలకాని యోజేత్వా కతం సంసరణకిటికద్వారం, ఆపణేసు వియ కతం ఉగ్ఘాటనకిటికద్వారం, ద్వీసు తీసు ఠానేసు వేళుసలాకా గోప్ఫేత్వా పణ్ణకుటీసు కతం సలాకహత్థకద్వారం, దుస్ససాణిద్వారన్తి ఏవరూపం ద్వారం న సంవరితబ్బం. పత్తహత్థస్స కవాటప్పణామనే పన ఏకం దుస్ససాణిద్వారమేవ అనాపత్తికరం, అవసేసాని పణామేన్తస్స ఆపత్తి. దివా పటిసల్లీయన్తస్స పన పరివత్తకద్వారమేవ ఆపత్తికరం, సేసాని సంవరిత్వా వా అసంవరిత్వా వా నిపజ్జన్తస్స ఆపత్తి నత్థి, సంవరిత్వా పన నిపజ్జితబ్బం, ఏతం వత్తం.

౩. పరివత్తకద్వారం కిత్తకేన సంవుతం హోతి? సూచిఘటికాసు దిన్నాసు సంవుతమేవ హోతి. అపిచ ఖో సూచిమత్తేపి దిన్నే వట్టతి, ఘటికామత్తేపి దిన్నే వట్టతి, ద్వారబాహం ఫుసిత్వా ఠపితమత్తేపి వట్టతి, ఈసకం అఫుసితేపి వట్టతి, సబ్బన్తిమేన విధినా యావతా సీసం నప్పవిసతి, తావతా అఫుసితేపి వట్టతి. సచే బహూనం వళఞ్జనట్ఠానం హోతి, భిక్ఖుం వా సామణేరం వా ‘‘ద్వారం, ఆవుసో, జగ్గాహీ’’తి వత్వాపి నిపజ్జితుం వట్టతి. అథ భిక్ఖూ చీవరకమ్మం వా అఞ్ఞం వా కిఞ్చి కరోన్తా నిసిన్నా హోన్తి, ‘‘ఏతే ద్వారం జగ్గిస్సన్తీ’’తి ఆభోగం కత్వాపి నిపజ్జితుం వట్టతి. కురున్దట్ఠకథాయం పన ‘‘ఉపాసకమ్పి ఆపుచ్ఛిత్వా వా ‘ఏస జగ్గిస్సతీ’తి ఆభోగం కత్వా వా నిపజ్జితుం వట్టతి, కేవలం భిక్ఖునిం వా మాతుగామం వా ఆపుచ్ఛితుం న వట్టతీ’’తి వుత్తం, తం యుత్తం. ఏవం సబ్బత్థపి యో యో థేరవాదో వా అట్ఠకథావాదో వా పచ్ఛా వుచ్చతి, సో సోవ పమాణన్తి గహేతబ్బం.

౪. అథ ద్వారస్స ఉదుక్ఖలం వా ఉత్తరపాసకో వా భిన్నో హోతి అట్ఠపితో వా, సంవరితుం న సక్కోతి, నవకమ్మత్థం వా పన ఇట్ఠకపుఞ్జో వా మత్తికాదీనం వా రాసి అన్తోద్వారే కతో హోతి, అట్టం వా బన్ధన్తి, యథా సంవరితుం న సక్కోతి. ఏవరూపే అన్తరాయే సతి అసంవరిత్వాపి నిపజ్జితుం వట్టతి. యది పన కవాటం నత్థి, లద్ధకప్పమేవ. ఉపరి సయన్తేన నిస్సేణిం ఆరోపేత్వా నిపజ్జితబ్బం. సచే నిస్సేణిమత్థకే థకనకం హోతి, థకేత్వాపి నిపజ్జితబ్బం. గబ్భే నిపజ్జన్తేన గబ్భద్వారం వా పముఖద్వారం వా యం కిఞ్చి సంవరిత్వా నిపజ్జితుం వట్టతి. సచే ఏకకుట్టకే గేహే ద్వీసు పస్సేసు ద్వారాని కత్వా వళఞ్జన్తి, ద్వేపి ద్వారాని జగ్గితబ్బాని, తిభూమకేపి పాసాదే ద్వారం జగ్గితబ్బమేవ. సచే భిక్ఖాచారా పటిక్కమ్మ లోహపాసాదసదిసం పాసాదం బహూ భిక్ఖూ దివావిహారత్థం పవిసన్తి, సఙ్ఘత్థేరేన ద్వారపాలస్స ‘‘ద్వారం జగ్గాహీ’’తి వత్వా వా ‘‘ద్వారజగ్గనం నామ ఏతస్స భారో’’తి ఆభోగం కత్వా వా పవిసిత్వా నిపజ్జితబ్బం. యావ సఙ్ఘనవకేన ఏవమేవ కాతబ్బం. పురే పవిసన్తానం ‘‘ద్వారజగ్గనం నామ పచ్ఛిమానం భారో’’తి ఏవం ఆభోగం కాతుమ్పి వట్టతి. అనాపుచ్ఛా వా ఆభోగం అకత్వా వా అన్తోగబ్భే వా అసంవుతద్వారే బహి వా నిపజ్జన్తానం ఆపత్తి. గబ్భే వా బహి వా నిపజ్జనకాలేపి ‘‘ద్వారజగ్గనం నామ మహాద్వారే ద్వారపాలస్స భారో’’తి ఆభోగం కత్వా నిపజ్జితుం వట్టతియేవ. ఏవం లోహపాసాదాదీసు ఆకాసతలే నిపజ్జన్తేనపి ద్వారం సంవరితబ్బమేవ.

అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపో – ఇదం దివాపటిసల్లీయనం యేన కేనచి పరిక్ఖిత్తే సద్వారబన్ధే ఠానే కథితం, తస్మా అబ్భోకాసే వా రుక్ఖమూలే వా మణ్డపే వా యత్థ కత్థచి సద్వారబన్ధే నిపజ్జన్తేన ద్వారం సంవరిత్వావ నిపజ్జితబ్బం. సచే మహాపరివేణం హోతి మహాబోధియఙ్గణలోహపాసాదఙ్గణసదిసం బహూనం ఓసరణట్ఠానం, యత్థ ద్వారం సంవుతమ్పి సంవుతట్ఠానే న తిట్ఠతి, ద్వారం అలభన్తా పాకారం ఆరుహిత్వాపి విచరన్తి, తత్థ సంవరణకిచ్చం నత్థి. రత్తిం ద్వారం వివరిత్వా నిపన్నో అరుణే ఉగ్గతే వుట్ఠాతి, అనాపత్తి. సచే పన పబుజ్ఝిత్వా పున సుపతి, ఆపత్తి. యో పన ‘‘అరుణే ఉగ్గతే వుట్ఠహిస్సామీ’’తి పరిచ్ఛిన్దిత్వావ ద్వారం అసంవరిత్వా రత్తిం నిపజ్జతి, యథాపరిచ్ఛేదమేవ వుట్ఠాతి, తస్స ఆపత్తియేవ. మహాపచ్చరియం పన ‘‘ఏవం నిపజ్జన్తో అనాదరియదుక్కటాపి న ముచ్చతీ’’తి వుత్తం.

౫. యో పన బహుదేవ రత్తిం జగ్గిత్వా అద్ధానం వా గన్త్వా దివా కిలన్తరూపో మఞ్చే నిసిన్నో పాదే భూమితో అమోచేత్వావ నిద్దావసేన నిపజ్జతి, తస్స అనాపత్తి. సచే ఓక్కన్తనిద్దో అజానన్తోపి పాదే మఞ్చకం ఆరోపేతి, ఆపత్తియేవ. నిసీదిత్వా అపస్సాయ సుపన్తస్స అనాపత్తి. యోపి చ ‘‘నిద్దం వినోదేస్సామీ’’తి చఙ్కమన్తో పతిత్వా సహసా వుట్ఠాతి, తస్సపి అనాపత్తి. యో పన పతిత్వా తత్థేవ సయతి, న వుట్ఠాతి, తస్స ఆపత్తి.

కో ముచ్చతి, కో న ముచ్చతీతి? మహాపచ్చరియం తావ ‘‘ఏకభఙ్గేన నిపన్నకో ఏవ ముచ్చతి. పాదే పన భూమితో మోచేత్వా నిపన్నోపి యక్ఖగహితకోపి విసఞ్ఞీభూతోపి న ముచ్చతీ’’తి వుత్తం. కురున్దట్ఠకథాయం పన ‘‘బన్ధిత్వా నిపజ్జాపితోవ ముచ్చతీ’’తి వుత్తం. మహాఅట్ఠకథాయం పన ‘‘యో చఙ్కమన్తో ముచ్ఛిత్వా పతితో తత్థేవ సుపతి, తస్సపి అవిసయతాయ ఆపత్తి న దిస్సతి. ఆచరియా పన ఏవం న కథయన్తి, తస్మా ఆపత్తియేవాతి మహాపదుమత్థేరేన వుత్తం. ద్వే పన జనా ఆపత్తితో ముచ్చన్తియేవ, యో చ యక్ఖగహితకో, యో చ బన్ధిత్వా నిపజ్జాపితో’’తి.

ఇతి పాళిముత్తకవినయవినిచ్ఛయసఙ్గహే

దివాసేయ్యవినిచ్ఛయకథా సమత్తా.

౨. పరిక్ఖారవినిచ్ఛయకథా

౬. పరిక్ఖారోతి సమణపరిక్ఖారో. తత్రాయం కప్పియాకప్పియపరిక్ఖారవినిచ్ఛయో (పారా. అట్ఠ. ౧.౮౫) – కేచి తాలపణ్ణచ్ఛత్తం అన్తో వా బహి వా పఞ్చవణ్ణేన సుత్తేన సిబ్బిత్వా వణ్ణమట్ఠం కరోన్తి, తం న వట్టతి. ఏకవణ్ణేన పన నీలేన వా పీతకేన వా యేన కేనచి సుత్తేన అన్తో వా బహి వా సిబ్బితుం, ఛత్తదణ్డగ్గాహకం సలాకపఞ్జరం వా వినన్ధితుం వట్టతి, తఞ్చ ఖో థిరకరణత్థం వట్టతి, న వణ్ణమట్ఠత్థాయ. ఛత్తపణ్ణేసు మకరదన్తకం వా అడ్ఢచన్దకం వా ఛిన్దితుం న వట్టతి. ఛత్తదణ్డే గేహత్థమ్భేసు వియ ఘటకో వా వాళరూపకం వా న వట్టతి. సచేపి సబ్బత్థ ఆరగ్గేన లేఖా దిన్నా హోతి, సాపి న వట్టతి. ఘటకం వా వాళరూపకం వా భిన్దిత్వా ధారేతబ్బం, లేఖాపి ఘంసిత్వా వా అపనేతబ్బా, సుత్తకేన వా దణ్డో వేఠేతబ్బో. దణ్డబున్దే పన అహిచ్ఛత్తకసణ్ఠానం వట్టతి. వాతప్పహారేన అచలనత్థం ఛత్తమణ్డలికం రజ్జుకేహి గాహేత్వా దణ్డే బన్ధన్తి, తస్మిం బన్ధనట్ఠానే వలయమివ ఉక్కిరిత్వా లేఖం ఠపేన్తి, సా వట్టతి.

౭. చీవరమణ్డనత్థాయ నానాసుత్తకేహి సతపదిసదిసం సిబ్బన్తా ఆగన్తుకపట్టం ఠపేన్తి, అఞ్ఞమ్పి యం కిఞ్చి సూచికమ్మవికారం కరోన్తి, పట్టముఖే వా పరియన్తే వా వేణిం వా సఙ్ఖలికం వా ముగ్గరం వా ఏవమాది సబ్బం న వట్టతి, పకతిసూచికమ్మమేవ వట్టతి. గణ్ఠికపట్టకఞ్చ పాసకపట్టకఞ్చ అట్ఠకోణమ్పి సోళసకోణమ్పి కరోన్తి, తత్థ అగ్ఘియగయముగ్గరాదీని దస్సేన్తి, కక్కటక్ఖీని ఉక్కిరన్తి, సబ్బం న వట్టతి, చతుకోణమేవ వట్టతి, కోణసుత్తపీళకా చ చీవరే రత్తే దువిఞ్ఞేయ్యరూపా వట్టన్తి. కఞ్జికపిట్ఠఖలిఅఅలకాదీసు చీవరం పక్ఖిపితుం న వట్టతి, చీవరకమ్మకాలే పన హత్థమలసూచిమలాదీనం ధోవనత్థం కిలిట్ఠకాలే చ ధోవనత్థం వట్టతి, గన్ధం వా లాఖం వా తేలం వా రజనే పక్ఖిపితుం న వట్టతి.

రజనేసు చ హలిద్దిం ఠపేత్వా సబ్బం మూలరజనం వట్టతి, మఞ్జిట్ఠిఞ్చ తుఙ్గహారఞ్చ ఠపేత్వా సబ్బం ఖన్ధరజనం వట్టతి. తుఙ్గహారో నామ ఏకో సకణ్టకరుక్ఖో, తస్స హరితాలవణ్ణం ఖన్ధరజనం హోతి. లోద్దఞ్చ కణ్డులఞ్చ ఠపేత్వా సబ్బం తచరజనం వట్టతి. అల్లిపత్తఞ్చ నీలిపత్తఞ్చ ఠపేత్వా సబ్బం పత్తరజనం వట్టతి. గిహిపరిభుత్తకం పన అల్లిపత్తేన ఏకవారం రజితుం వట్టతి. కింసుకపుప్ఫఞ్చ కుసుమ్భపుప్ఫఞ్చ ఠపేత్వా సబ్బం పుప్ఫరజనం వట్టతి. ఫలరజనే పన న కిఞ్చి న వట్టతి (మహావ. అట్ఠ. ౩౪౪).

౮. చీవరం రజిత్వా సఙ్ఖేన వా మణినా వా యేన కేనచి న ఘట్టేతబ్బం, భూమియం జాణుకాని నిహన్త్వా హత్థేహి గహేత్వా దోణియమ్పి న ఘంసితబ్బం. దోణియం వా ఫలకే వా ఠపేత్వా అన్తే గాహాపేత్వా హత్థేన పహరితుం పన వట్టతి, తమ్పి ముట్ఠినా న కాతబ్బం. పోరాణకత్థేరా పన దోణియమ్పి న ఠపేసుం. ఏకో చీవరం గహేత్వా తిట్ఠతి, అపరో హత్థే కత్వా హత్థేన పహరతి. చీవరస్స కణ్ణసుత్తకం న వట్టతి, రజితకాలే ఛిన్దితబ్బం. యం పన ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, కణ్ణసుత్తక’’న్తి (మహావ. ౩౪౪) ఏవం అనుఞ్ఞాతం, తం అనువాతే పాసకం కత్వా బన్ధితబ్బం రజనకాలే లగ్గనత్థాయ. గణ్ఠికేపి సోభాకరణత్థం లేఖా వా పీళకా వా న వట్టతి, నాసేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం.

౯. పత్తే వా థాలకే వా ఆరగ్గేన లేఖం కరోన్తి అన్తో వా బహి వా, న వట్టతి. పత్తం భమం ఆరోపేత్వా మజ్జిత్వా పచన్తి ‘‘మణివణ్ణం కరిస్సామా’’తి, న వట్టతి, తేలవణ్ణో పన వట్టతి. పత్తమణ్డలే భిత్తికమ్మం న వట్టతి, మకరదన్తకం పన వట్టతి.

ధమకరణఛత్తకస్స ఉపరి వా హేట్ఠా వా ధమకరణకుచ్ఛియం వా లేఖా న వట్టతి, ఛత్తముఖవట్టియం పనస్స లేఖా వట్టతి.

౧౦. కాయబన్ధనస్స సోభనత్థం తహిం తహిం దిగుణం సుత్తం కోట్టేన్తి, కక్కటక్ఖీని ఉట్ఠాపేన్తి, న వట్టతి, ఉభోసు పన అన్తేసు దసాముఖస్స థిరభావాయ దిగుణం కోట్టేతుం వట్టతి. దసాముఖే పన ఘటకం వా మకరముఖం వా దేడ్డుభసీసం వా యం కిఞ్చి వికారరూపం కాతుం న వట్టతి, తత్థ తత్థ అచ్ఛీని దస్సేత్వా మాలాకమ్మాదీని వా కత్వా కోట్టితకాయబన్ధనమ్పి న వట్టతి, ఉజుకమేవ పన మచ్ఛకణ్టకం వా ఖజ్జూరిపత్తకం వా మట్ఠకపట్టికం వా కత్వా కోట్టేతుం వట్టతి. కాయబన్ధనస్స దసా ఏకా వట్టతి, ద్వే తీణి చత్తారిపి వట్టన్తి, తతో పరం న వట్టన్తి. రజ్జుకకాయబన్ధనం ఏకమేవ వట్టతి, పామఙ్గసణ్ఠానం పన ఏకమ్పి న వట్టతి, దసా పన పామఙ్గసణ్ఠానాపి వట్టతి, బహురజ్జుకే ఏకతో కత్వా ఏకేన నిరన్తరం వేఠేత్వా కతం బహురజ్జుకన్తి న వత్తబ్బం, తం వట్టతి.

కాయబన్ధనవిధే అట్ఠమఙ్గలాదికం యం కిఞ్చి వికారరూపం న వట్టతి, పరిచ్ఛేదలేఖామత్తం వట్టతి. విధకస్స ఉభోసు అన్తేసు థిరకరణత్థాయ ఘటకం కరోన్తి, అయమ్పి వట్టతి.

౧౧. అఞ్జనియం ఇత్థిపురిసచతుప్పదసకుణరూపం వా మాలాకమ్మలతాకమ్మమకరదన్తకగోముత్తకఅడ్ఢచన్దకాదిభేదం వా వికారరూపం న వట్టతి, ఘంసిత్వా వా భిన్దిత్వా వా యథా వా న పఞ్ఞాయతి, తథా సుత్తకేన వేఠేత్వా వళఞ్జేతబ్బా. ఉజుకమేవ పన చతురంసా వా అట్ఠంసా వా సోళసంసా వా అఞ్జనీ వట్టతి. హేట్ఠతోపిస్సా ద్వే వా తిస్సో వా వట్టలేఖాయో వట్టన్తి, గీవాయమ్పిస్సా పిధానకబన్ధనత్థం ఏకా వట్టలేఖా వట్టతి.

అఞ్జనీసలాకాయపి వణ్ణమట్ఠకమ్మం న వట్టతి, అఞ్జనీథవికాయపి యం కిఞ్చి నానావణ్ణేన సుత్తేన వణ్ణమట్ఠకమ్మం న వట్టతి. ఏసేవ నయో కుఞ్చికకోసకేపి. కుఞ్చికాయ వణ్ణమట్ఠకమ్మం న వట్టతి, తథా సిపాటికాయ. ఏకవణ్ణసుత్తేన పన యేన కేనచి యం కిఞ్చి సిబ్బితుం వట్టతి.

౧౨. ఆరకణ్టకేపి వట్టమణికం వా అఞ్ఞం వా వణ్ణమట్ఠం న వట్టతి, గీవాయం పన పరిచ్ఛేదలేఖా వట్టతి. పిప్ఫలికేపి మణికం వా పీళకం వా యం కిఞ్చి ఉట్ఠాపేతుం న వట్టతి, దణ్డకే పన పరిచ్ఛేదలేఖా వట్టతి. నఖచ్ఛేదనం వలితకంయేవ కరోన్తి, తస్మా తం వట్టతి. ఉత్తరారణియం వాపి అరణిధనుకే వా ఉపరిపేల్లనదణ్డకే వా మాలాకమ్మాది యం కిఞ్చి వణ్ణమట్ఠం న వట్టతి. పేల్లనదణ్డకస్స పన వేమజ్ఝే మణ్డలం హోతి, తత్థ పరిచ్ఛేదలేఖామత్తం వట్టతి. సూచిసణ్డాసం కరోన్తి, యేన సూచిం డంసాపేత్వా ఘంసన్తి, తత్థ మకరముఖాదికం యం కిఞ్చి వణ్ణమట్ఠం న వట్టతి, సూచిడంసనత్థం పన ముఖమత్తం హోతి, తం వట్టతి.

దన్తకట్ఠచ్ఛేదనవాసియమ్పి యం కిఞ్చి వణ్ణమట్ఠం న వట్టతి, ఉజుకమేవ కప్పియలోహేన ఉభోసు వా పస్సేసు చతురంసం వా అట్ఠంసం వా బన్ధితుం వట్టతి. కత్తరదణ్డేపి యం కిఞ్చి వణ్ణమట్ఠం న వట్టతి, హేట్ఠా ఏకా వా ద్వే వా వట్టలేఖా ఉపరి అహిచ్ఛత్తకమకుళమత్తఞ్చ వట్టతి.

౧౩. తేలభాజనేసు విసాణే వా నాళియం వా అలాబుకే వా ఆమణ్డసారకే వా ఠపేత్వా ఇత్థిరూపం పురిసరూపఞ్చ అవసేసం సబ్బమ్పి వణ్ణమట్ఠకమ్మం వట్టతి. మఞ్చపీఠే భిసిబిమ్బోహనే భూమత్థరణే పాదపుఞ్ఛనే చఙ్కమనభిసియా సమ్ముఞ్జనియం కచవరఛడ్డనకే రజనదోణికాయ పానీయఉళుఙ్కే పానీయఘటే పాదకథలికాయ ఫలకపీఠకే వలయాధారకే దణ్డాధారకే పత్తపిధానే తాలవణ్టే బీజనేతి ఏతేసు సబ్బం మాలాకమ్మాది వణ్ణమట్ఠకమ్మం వట్టతి.

౧౪. సేనాసనే పన ద్వారకవాటవాతపానకవాటాదీసు సబ్బరతనమయమ్పి వణ్ణమట్ఠకమ్మం వట్టతి. సేనాసనే కిఞ్చి పటిసేధేతబ్బం నత్థి అఞ్ఞత్ర విరుద్ధసేనాసనా. విరుద్ధసేనాసనం నామ అఞ్ఞేసం సీమాయ రాజవల్లభేహి కతసేనాసనం వుచ్చతి. తస్మా యే తాదిసం సేనాసనం కరోన్తి, తే వత్తబ్బా ‘‘మా అమ్హాకం సీమాయ సేనాసనం కరోథా’’తి. అనాదియిత్వా కరోన్తియేవ, పునపి వత్తబ్బా ‘‘మా ఏవం అకత్థ, మా అమ్హాకం ఉపోసథపవారణానం అన్తరాయమకత్థ, మా సామగ్గిం భిన్దిత్థ, తుమ్హాకం సేనాసనం కతమ్పి కతట్ఠానే న ఠస్సతీ’’తి. సచే బలక్కారేన కరోన్తియేవ, యదా తేసం లజ్జిపరిసా ఉస్సన్నా హోతి, సక్కా చ హోతి లద్ధుం ధమ్మికో వినిచ్ఛయో, తదా తేసం పేసేతబ్బం ‘‘తుమ్హాకం ఆవాసం హరథా’’తి. సచే యావతతియం పేసితే హరన్తి, సాధు. నో చే హరన్తి, ఠపేత్వా బోధిఞ్చ చేతియఞ్చ అవసేససేనాసనాని భిన్దితబ్బాని, నో చ ఖో అపరిభోగం కరోన్తేహి, పటిపాటియా పన ఛదనగోపానసీఇట్ఠకాదీని అపనేత్వా తేసం పేసేతబ్బం ‘‘తుమ్హాకం దబ్బసమ్భారే హరథా’’తి. సచే హరన్తి, సాధు. నో చే హరన్తి, అథ తేసు దబ్బసమ్భారేసు హిమవస్సవాతాతపాదీహి పూతిభూతేసు వా చోరేహి వా హటేసు అగ్గినా వా దడ్ఢేసు సీమసామికా భిక్ఖూ అనుపవజ్జా, న లబ్భా చోదేతుం ‘‘తుమ్హేహి అమ్హాకం దబ్బసమ్భారా నాసితా’’తి వా ‘‘తుమ్హాకం గీవా’’తి వా. యం పన సీమసామికేహి భిక్ఖూహి కతం, తం సుకతమేవ హోతి. యోపి భిక్ఖు బహుస్సుతో వినయఞ్ఞూ అఞ్ఞం భిక్ఖుం అకప్పియపరిక్ఖారం గహేత్వా విచరన్తం దిస్వా ఛిన్దాపేయ్య వా భిన్దాపేయ్య వా, అనుపవజ్జో, సో నేవ చోదేతబ్బో న సారేతబ్బో, న తం లబ్భా వత్తుం ‘‘అయం నామ మమ పరిక్ఖారో తయా నాసితో, తం మే దేహీ’’తి.

ఇతి పాళిముత్తకవినయవినిచ్ఛయసఙ్గహే

పరిక్ఖారవినిచ్ఛయకథా సమత్తా.

౩. భేసజ్జాదికరణవినిచ్ఛయకథా

౧౫. భేసజ్జకరణపరిత్తపటిసన్థారేసు పన భేసజ్జకరణే తావ అయం వినిచ్ఛయో (పారా. అట్ఠ. ౨.౧౮౫-౭) – ఆగతాగతస్స పరజనస్స భేసజ్జం న కాతబ్బం, కరోన్తో దుక్కటం ఆపజ్జతి. పఞ్చన్నం పన సహధమ్మికానం కాతబ్బం భిక్ఖుస్స భిక్ఖునియా సిక్ఖమానాయ సామణేరస్స సామణేరియాతి. సమసీలసద్ధాపఞ్ఞానఞ్హి ఏతేసం తీసు సిక్ఖాసు యుత్తానం భేసజ్జం అకాతుం న లబ్భతి. కరోన్తేన చ సచే తేసం అత్థి, తేసం సన్తకం గహేత్వా యోజేత్వా దాతబ్బం, సచే నత్థి, అత్తనో సన్తకం కాతబ్బం. సచే అత్తనోపి నత్థి, భిక్ఖాచారవత్తేన వా ఞాతకపవారితట్ఠానతో వా పరియేసితబ్బం, అలభన్తేన గిలానస్స అత్థాయ అకతవిఞ్ఞత్తియాపి ఆహరిత్వా కాతబ్బం.

౧౬. అపరేసమ్పి పఞ్చన్నం కాతుం వట్టతి మాతు పితు తదుపట్ఠాకానం అత్తనో వేయ్యావచ్చకరస్స పణ్డుపలాసస్స చాతి. పణ్డుపలాసో నామ యో పబ్బజ్జాపేక్ఖో యావ పత్తచీవరం పటియాదియతి, తావ విహారే వసతి. తేసు సచే మాతాపితరో ఇస్సరా హోన్తి న పచ్చాసీసన్తి, అకాతుం వట్టతి. సచే పన రజ్జేపి ఠితా పచ్చాసీసన్తి, అకాతుం న వట్టతి. భేసజ్జం పచ్చాసీసన్తానం భేసజ్జం దాతబ్బం, యోజేతుం అజానన్తానం యోజేత్వా దాతబ్బం. సబ్బేసం అత్థాయ సహధమ్మికేసు వుత్తనయేనేవ పరియేసితబ్బం. సచే పన మాతరం విహారం ఆనేత్వా జగ్గతి, సబ్బం పరికమ్మం అనామసన్తేన కాతబ్బం, ఖాదనీయభోజనీయం సహత్థా దాతబ్బం. పితా పన యథా సామణేరో, ఏవం సహత్థేన న్హాపనసమ్బాహనాదీని కత్వా ఉపట్ఠాతబ్బో. యే చ మాతాపితరో ఉపట్ఠహన్తి పటిజగ్గన్తి, తేసమ్పి ఏవమేవ కాతబ్బం. వేయ్యావచ్చకరో నామ యో వేతనం గహేత్వా అరఞ్ఞే దారూని వా ఛిన్దతి, అఞ్ఞం వా కిఞ్చి కమ్మం కరోతి, తస్స రోగే ఉప్పన్నే యావ ఞాతకా న పస్సన్తి, తావ భేసజ్జం కాతబ్బం. యో పన భిక్ఖునిస్సితకోవ హుత్వా సబ్బకమ్మాని కరోతి, తస్స భేసజ్జం కాతబ్బమేవ. పణ్డుపలాసేపి సామణేరే వియ పటిపజ్జితబ్బం.

౧౭. అపరేసమ్పి దసన్నం కాతుం వట్టతి జేట్ఠభాతు కనిట్ఠభాతు జేట్ఠభగినియా కనిట్ఠభగినియా చూళమాతుయా మహామాతుయా చూళపితునో మహాపితునో పితుచ్ఛాయ మాతులస్సాతి. తేసం పన సబ్బేసమ్పి కరోన్తేన తేసంయేవ సన్తకం భేసజ్జం గహేత్వా కేవలం యోజేత్వా దాతబ్బం. సచే పన నప్పహోన్తి యాచన్తి చ ‘‘దేథ నో, భన్తే, తుమ్హాకం పటిదస్సామా’’తి, తావకాలికం దాతబ్బం. సచేపి న యాచన్తి, ‘‘అమ్హాకం భేసజ్జం అత్థి, తావకాలికం గణ్హథా’’తి వత్వా వా ‘‘యదా తేసం భవిస్సతి, తదా దస్సన్తీ’’తి ఆభోగం వా కత్వా దాతబ్బం. సచే పటిదేన్తి, గహేతబ్బం. నో చే దేన్తి, న చోదేతబ్బా. ఏతే దస ఞాతకే ఠపేత్వా అఞ్ఞేసం న కాతబ్బం.

ఏతేసం పుత్తపరమ్పరాయ పన యావ సత్తమా కులపరివట్టా, తావ చత్తారో పచ్చయే ఆహరాపేన్తస్స అకతవిఞ్ఞత్తి వా భేసజ్జం కరోన్తస్స వేజ్జకమ్మం వా కులదూసకాపత్తి వా న హోతి. సచే భాతు జాయా, భగినియా సామికో వా గిలానో హోతి, ఞాతకా చే, తేసమ్పి వట్టతి. అఞ్ఞాతకా చే, భాతు చ భగినియా చ కత్వా దాతబ్బం ‘‘తుమ్హాకం జగ్గనట్ఠానే దేథా’’తి. అథ వా తేసం పుత్తానం కత్వా దాతబ్బం ‘‘తుమ్హాకం మాతాపితూనం దేథా’’తి. ఏతేనుపాయేన సబ్బపదేసు వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

తేసం అత్థాయ చ సామణేరేహి అరఞ్ఞతో భేసజ్జం ఆహరాపేన్తేన ఞాతిసామణేరేహి వా ఆహరాపేతబ్బం, అఞ్ఞాతకేహి అత్తనో అత్థాయ వా ఆహరాపేత్వా దాతబ్బం. తేహిపి ‘‘ఉపజ్ఝాయస్స ఆహరామా’’తి వత్తసీసేన ఆహరితబ్బం. ఉపజ్ఝాయస్స మాతాపితరో గిలానా విహారం ఆగచ్ఛన్తి, ఉపజ్ఝాయో చ దిసాపక్కన్తో హోతి, సద్ధివిహారికేన ఉపజ్ఝాయస్స సన్తకం భేసజ్జం దాతబ్బం. నో చే అత్థి, అత్తనో భేసజ్జం ఉపజ్ఝాయస్స పరిచ్చజిత్వా దాతబ్బం. అత్తనోపి అసన్తే వుత్తనయేనేవ పరియేసిత్వా ఉపజ్ఝాయస్స సన్తకం కత్వా దాతబ్బం. ఉపజ్ఝాయేనపి సద్ధివిహారికస్స మాతాపితూసు ఏవమేవ పటిపజ్జితబ్బం. ఏసేవ నయో ఆచరియన్తేవాసికేసుపి. అఞ్ఞోపి యో ఆగన్తుకో వా చోరో వా యుద్ధపరాజితో ఇస్సరో వా ఞాతకేహి పరిచ్చత్తో కపణో వా గమియమనుస్సో వా గిలానో హుత్వా విహారం పవిసతి, సబ్బేసం అపచ్చాసీసన్తేన భేసజ్జం కాతబ్బం.

౧౮. సద్ధం కులం హోతి చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠాయకం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మాతాపితుట్ఠానియం, తత్ర చే కోచి గిలానో హోతి, తస్సత్థాయ విస్సాసేన ‘‘భేసజ్జం కత్వా భన్తే దేథా’’తి వదన్తి, నేవ దాతబ్బం న కాతబ్బం. అథ పన కప్పియం ఞత్వా ఏవం పుచ్ఛన్తి ‘‘భన్తే, అసుకస్స నామ రోగస్స కిం భేసజ్జం కరోన్తీ’’తి, ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ గహేత్వా కరోన్తీ’’తి వత్తుం వట్టతి. ‘‘భన్తే, మయ్హం మాతా గిలానా, భేసజ్జం తావ ఆచిక్ఖథా’’తి ఏవం పుచ్ఛితే పన న ఆచిక్ఖితబ్బం, అఞ్ఞమఞ్ఞం పన కథా కాతబ్బా ‘‘ఆవుసో, అసుకస్స నామ భిక్ఖునో ఇమస్మిం రోగే కిం భేసజ్జం కరింసూ’’తి. ఇదఞ్చిదఞ్చ భేసజ్జం భన్తేతి. తం సుత్వా ఇతరో మాతు భేసజ్జం కరోతి, వట్టతి. మహాపదుమత్థేరో కిర వసభరఞ్ఞోపి దేవియా రోగే ఉప్పన్నే ఏకాయ ఇత్థియా ఆగన్త్వా పుచ్ఛితో ‘‘న జానామీ’’తి అవత్వా ఏవమేవ భిక్ఖూహి సద్ధిం సముల్లపేసి. తం సుత్వా తస్సా భేసజ్జమకంసు. వూపసన్తే చ రోగే తిచీవరేన తీహి చ కహాపణసతేహి సద్ధిం భేసజ్జచఙ్కోటకం పూరేత్వా ఆహరిత్వా థేరస్స పాదమూలే ఠపేత్వా ‘‘భన్తే, పుప్ఫపూజం కరోథా’’తి ఆహంసు. థేరో ‘‘ఆచరియభాగో నామ అయ’’న్తి కప్పియవసేన గాహాపేత్వా పుప్ఫపూజమకాసి. ఏవం తావ భేసజ్జే పటిపజ్జితబ్బం.

౧౯. పరిత్తే పన ‘‘గిలానస్స పరిత్తం కరోథ, భన్తే’’తి వుత్తే న కాతబ్బం, ‘‘పరిత్తం భణథా’’తి వుత్తే పన భణితబ్బం. సచేపిస్స ఏవం హోతి ‘‘మనుస్సా నామ న జానన్తి, అకరియమానే విప్పటిసారినో భవిస్సన్తీ’’తి, కాతబ్బం. ‘‘పరిత్తోదకం పరిత్తసుత్తం కత్వా దేథా’’తి వుత్తే పన తేసంయేవ ఉదకం హత్థేన చాలేత్వా సుత్తం పరిమజ్జిత్వా దాతబ్బం. సచే విహారతో ఉదకం అత్తనో సన్తకం వా సుత్తం దేతి, దుక్కటం. మనుస్సా ఉదకఞ్చ సుత్తఞ్చ గహేత్వా నిసీదిత్వా ‘‘పరిత్తం భణథా’’తి వదన్తి, కాతబ్బం. నో చే జానన్తి, ఆచిక్ఖితబ్బం. భిక్ఖూనం నిసిన్నానం పాదేసు ఉదకం ఆకిరిత్వా సుత్తఞ్చ ఠపేత్వా గచ్ఛన్తి ‘‘పరిత్తం కరోథ, పరిత్తం భణథా’’తి, న పాదా అపనేతబ్బా. మనుస్సా హి విప్పటిసారినో హోన్తి. అన్తోగామేపి గిలానస్స అత్థాయ విహారం పేసేన్తి ‘‘పరిత్తం భణన్తూ’’తి, భణితబ్బం. అన్తోగామే రాజగేహాదీసు రోగే వా ఉపద్దవే వా ఉప్పన్నే పక్కోసాపేత్వా భణాపేన్తి, ఆటానాటియసుత్తాదీని భణితబ్బాని. ‘‘ఆగన్త్వా గిలానస్స సిక్ఖాపదాని దేన్తు, ధమ్మం కథేన్తు, రాజన్తేపురే వా అమచ్చగేహే వా ఆగన్త్వా సిక్ఖాపదాని దేన్తు, ధమ్మం కథేన్తూ’’తి పేసితేపి గన్త్వా సిక్ఖాపదాని దాతబ్బాని, ధమ్మో కథేతబ్బో. ‘‘మతానం పరివారత్థం ఆగచ్ఛన్తూ’’తి పక్కోసన్తి, న గన్తబ్బం. ‘‘సీవథికదస్సనే అసుభదస్సనే చ మరణస్సతిం పటిలభిస్సామా’’తి కమ్మట్ఠానసీసేన గన్తుం వట్టతి. ‘‘పహారేదిన్నే మతేపి అమరణాధిప్పాయస్స అనాపత్తి వుత్తా’’తి న ఏత్తకేనేవ అమనుస్సగహితస్స పహారో దాతబ్బో, తాలపణ్ణం పన పరిత్తసుత్తం వా హత్థే వా పాదే వా బన్ధితబ్బం, రతనసుత్తాదీని పరిత్తాని భణితబ్బాని, ‘‘మా సీలవన్తం భిక్ఖుం విహేఠేహీ’’తి ధమ్మకథా కాతబ్బా, ఆటానాటియపరిత్తం వా భణితబ్బం.

ఇధ పన ఆటానాటియపరిత్తస్స పరికమ్మం వేదితబ్బం (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౨౮౨). పఠమమేవ హి ఆటానాటియసుత్తం న భణితబ్బం, మేత్తసుత్తం (ఖు. పా. ౯.౧ ఆదయో; సు. ని. ౧౪౩ ఆదయో) ధజగ్గసుత్తం (సం. ని. ౧.౨౪౯) రతనసుత్తన్తి (ఖు. పా. ౬.౧ ఆదయో; సు. ని. ౨౨౪ ఆదయో) ఇమాని సత్తాహం భణితబ్బాని. సచే ముఞ్చతి, సున్దరం. నో చే ముఞ్చతి, ఆటానాటియసుత్తం భణితబ్బం. తం భణన్తేన చ భిక్ఖునా పిట్ఠం వా మంసం వా న ఖాదితబ్బం, సుసానే న వసితబ్బం. కస్మా? అమనుస్సా ఓతారం లభన్తి. పరిత్తకరణట్ఠానం హరితూపలిత్తం కారేత్వా తత్థ పరిసుద్ధం ఆసనం పఞ్ఞపేత్వా నిసీదితబ్బం. పరిత్తకారకో భిక్ఖు విహారతో ఘరం నేన్తేహి ఫలకావుధేహి పరివారేత్వా నేతబ్బో. అబ్భోకాసే నిసీదిత్వా న వత్తబ్బం, ద్వారవాతపానాని పిదహిత్వా నిసిన్నేన ఆవుధహత్థేహి సమ్పరివారితేన మేత్తచిత్తం పురేచారికం కత్వా వత్తబ్బం, పఠమం సిక్ఖాపదాని గాహాపేత్వా సీలే పతిట్ఠితస్స పరిత్తం కాతబ్బం. ఏవమ్పి మోచేతుం అసక్కోన్తేన విహారం నేత్వా చేతియఙ్గణే నిపజ్జాపేత్వా ఆసనపూజం కారేత్వా దీపే జాలాపేత్వా చేతియఙ్గణం సమ్మజ్జిత్వా మఙ్గలకథా వత్తబ్బా, సబ్బసన్నిపాతో ఘోసేతబ్బో, విహారస్స ఉపవనే జేట్ఠకరుక్ఖో నామ హోతి, తత్థ ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘో తుమ్హాకం ఆగమనం పతిమానేతీ’’తి పహిణితబ్బం. సబ్బసన్నిపాతట్ఠానే అనాగన్తుం నామ న లభతి, తతో అమనుస్సగహితకో ‘‘త్వం కోనామోసీ’’తి పుచ్ఛితబ్బో, నామే కథితే నామేనేవ ఆలపితబ్బో, ‘‘ఇత్థన్నామ తుయ్హం మాలాగన్ధాదీసు పత్తి, ఆసనపూజాయం పత్తి, పిణ్డపాతే పత్తి, భిక్ఖుసఙ్ఘేన తుయ్హం పణ్ణాకారత్థాయ మహామఙ్గలకథా వుత్తా, భిక్ఖుసఙ్ఘే గారవేన ఏతం ముఞ్చాహీ’’తి మోచేతబ్బో. సచే న ముఞ్చతి, దేవతానం ఆరోచేతబ్బం ‘‘తుమ్హే జానాథ, అయం అమనుస్సో అమ్హాకం వచనం న కరోతి, మయం బుద్ధఆణం కరిస్సామా’’తి పరిత్తం కాతబ్బం. ఏతం తావ గిహీనం పరికమ్మం. సచే పన భిక్ఖు అమనుస్సేన గహితో హోతి, ఆసనాని ధోవిత్వా సబ్బసన్నిపాతం ఘోసాపేత్వా గన్ధమాలాదీసు పత్తిం దత్వా పరిత్తం భణితబ్బం, ఇదం భిక్ఖూనం పరికమ్మం. ఏవం పరిత్తే పటిపజ్జితబ్బం.

౨౦. పటిసన్థారే పన అయం వినిచ్ఛయో (పారా. అట్ఠ. ౨.౧౮౫-౭) – అనామట్ఠపిణ్డపాతో కస్స దాతబ్బో, కస్స న దాతబ్బో? మాతాపితూనం తావ దాతబ్బో. సచేపి కహాపణగ్ఘనకో హోతి, సద్ధాదేయ్యవినిపాతనం నత్థి. మాతాపితుఉపట్ఠాకానం వేయ్యావచ్చకరస్స పణ్డుపలాసస్స చాతి ఏతేసమ్పి దాతబ్బో. తత్థ పణ్డుపలాసస్స థాలకే పక్ఖిపిత్వాపి దాతుం వట్టతి, తం ఠపేత్వా అఞ్ఞేసం అగారికానం మాతాపితూనమ్పి న వట్టతి. పబ్బజితపరిభోగో హి అగారికానం చేతియట్ఠానియో. అపిచ అనామట్ఠపిణ్డపాథో నామేస సమ్పత్తస్స దామరికచోరస్సపి ఇస్సరియస్సపి దాతబ్బో. కస్మా? తే హి అదీయమానేపి ‘‘న దేన్తీ’’తి ఆమసిత్వా దీయమానేపి ‘‘ఉచ్ఛిట్ఠకం దేన్తీ’’తి కుజ్ఝన్తి, కుద్ధా జీవితాపి వోరోపేన్తి, సాసనస్సపి అన్తరాయం కరోన్తి. రజ్జం పత్థయమానస్స విచరతో చోరనాగస్స వత్థు చేత్థ కథేతబ్బం. ఏవం అనామట్ఠపిణ్డపాతే పటిపజ్జితబ్బం.

పటిసన్థారో చ నామాయం కస్స కాతబ్బో, కస్స న కాతబ్బో? పటిసన్థారో నామ విహారం సమ్పత్తస్స యస్స కస్సచి ఆగన్తుకస్స వా దలిద్దస్స వా చోరస్స వా ఇస్సరస్స వా కాతబ్బోయేవ. కథం? ఆగన్తుకం తావ ఖీణపరిబ్బయం విహారం సమ్పత్తం దిస్వా ‘‘పానీయం పివా’’తి దాతబ్బం, పాదమక్ఖనతేలం దాతబ్బం, కాలే ఆగతస్స యాగుభత్తం, వికాలే ఆగతస్స సచే తణ్డులా అత్థి, తణ్డులా దాతబ్బా. అవేలాయ సమ్పత్తోపి ‘‘గచ్ఛాహీ’’తి న వత్తబ్బో, సయనట్ఠానం దాతబ్బం. సబ్బం అపచ్చాసీయన్తేనేవ కాతబ్బం. ‘‘మనుస్సా నామ చతుపచ్చయదాయకా, ఏవం సఙ్గహే కరియమానే పునప్పునం పసీదిత్వా ఉపకారం కరిస్సన్తీ’’తి చిత్తం న ఉప్పాదేతబ్బం. చోరానం పన సఙ్ఘికమ్పి దాతబ్బం. పటిసన్థారానిసంసదీపనత్థఞ్చ చోరనాగవత్థు, భాతరా సద్ధిం జమ్బుదీపగతస్స మహానాగరఞ్ఞో వత్థు, పితురాజస్స రజ్జే చతున్నం అమచ్చానం వత్థు, అభయచోరవత్థూతి ఏవమాదీని బహూని వత్థూని మహాఅట్ఠకథాయం విత్థారతో వుత్తాని.

తత్రాయం ఏకవత్థుదీపనా – సీహళదీపే కిర అభయో నామ చోరో పఞ్చసతపరివారో ఏకస్మిం ఠానే ఖన్ధావారం బన్ధిత్వా సమన్తా తియోజనం ఉబ్బాసేత్వా వసతి. అనురాధపురవాసినో కదమ్బనదిం న ఉత్తరన్తి, చేతియగిరిమగ్గే జనసఞ్చారో ఉపచ్ఛిన్నో. అథేకదివసం చోరో ‘‘చేతియగిరిం విలుమ్పిస్సామీ’’తి అగమాసి. ఆరామికా దిస్వా దీఘభాణకఅభయత్థేరస్స ఆరోచేసుం. థేరో ‘‘సప్పిఫాణితాదీని అత్థీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అత్థి, భన్తే’’తి. ‘‘చోరానం దేథ’’. ‘‘తణ్డులా అత్థీ’’తి. ‘‘అత్థి, భన్తే, సఙ్ఘస్సత్థాయ ఆహటా తణ్డులా చ పక్కసాకఞ్చ గోరసో చా’’తి. ‘‘భత్తం సమ్పాదేత్వా చోరానం దేథా’’తి. ఆరామికా తథా కరింసు. చోరా భత్తం భుఞ్జిత్వా ‘‘కేనాయం పటిసన్థారో కతో’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘అమ్హాకం అయ్యేన అభయత్థేరేనా’’తి. చోరా థేరస్స సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఆహంసు ‘‘మయం ‘సఙ్ఘస్స చ చేతియస్స చ సన్తకం అచ్ఛిన్దిత్వా గహేస్సామా’తి ఆగతా, తుమ్హాకం పన ఇమినా పటిసన్థారేన మయం పసన్నా, అజ్జ పట్ఠాయ విహారే ధమ్మికారక్ఖా అమ్హాకం ఆయత్తా హోతు, నాగరా ఆగన్త్వా దానం దేన్తు, చేతియం వన్దన్తూ’’తి. తతో పట్ఠాయ చ నాగరే దానం దాతుం ఆగచ్ఛన్తే నదీతీరేయేవ పచ్చుగ్గన్త్వా రక్ఖన్తా విహారం నేన్తి, విహారేపి దానం దేన్తానం రక్ఖం కత్వా తిట్ఠన్తి. తేపి భిక్ఖూనం భుత్తావసేసం చోరానం దేన్తి. గమనకాలేపి తే చోరా నదీతీరం పాపేత్వా నివత్తన్తి.

అథేకదివసం భిక్ఖుసఙ్ఘే ఖీయనకకథా ఉప్పన్నా ‘‘థేరో ఇస్సరవతాయ సఙ్ఘసన్తకం చోరానం అదాసీ’’తి. థేరో సన్నిపాతం కారాపేత్వా ఆహ ‘‘చోరా ‘సఙ్ఘస్స పకతివట్టఞ్చ చేతియసన్తకఞ్చ అచ్ఛిన్దిత్వా గణ్హిస్సామా’తి ఆగమింసు, అథ తేసం మయా ‘ఏతం న హరిస్సన్తీ’తి ఏత్తకో నామ పటిసన్థారో కతో, తం సబ్బమ్పి ఏకతో సమ్పిణ్డేత్వా అగ్ఘాపేథ, తేన కారణేన అవిలుత్తం భణ్డం ఏకతో సమ్పిణ్డేత్వా అగ్ఘాపేథా’’తి. తతో సబ్బమ్పి థేరేన దిన్నకం చేతియఘరే ఏకం వరపోత్థకచిత్తత్థరణం న అగ్ఘతి. తతో ఆహంసు ‘‘థేరేన కతో పటిసన్థారో సుకతో, చోదేతుం వా సారేతుం వా న లబ్భతి, గీవా వా అవహారో వా నత్థీ’’తి. ఏవం మహానిసంసో పటిసన్థారోతి సల్లక్ఖేత్వా కత్తబ్బో పణ్డితేన భిక్ఖునాతి.

ఇతి పాళిముత్తకవినయవినిచ్ఛయసఙ్గహే

భేసజ్జాదికరణవినిచ్ఛయకథా సమత్తా.

౪. విఞ్ఞత్తివినిచ్ఛయకథా

౨౧. విఞ్ఞత్తీతి యాచనా. తత్రాయం వినిచ్ఛయో (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౪౨) – మూలచ్ఛేజ్జాయ పురిసం యాచితుం న వట్టతి, ‘‘సహాయత్థాయ కమ్మకరణత్థాయ పురిసం దేథా’’తి యాచితుం వట్టతి, పురిసేన కత్తబ్బం హత్థకమ్మసఙ్ఖాతం పురిసత్తకరం యాచితుం వట్టతియేవ. హత్థకమ్మఞ్హి కిఞ్చి వత్థు న హోతి, తస్మా తం ఠపేత్వా మిగలుద్దకమచ్ఛబన్ధనకాదీనం సకకమ్మం అవసేసం సబ్బం కప్పియం. ‘‘కిం, భన్తే, ఆగతాత్థ కేన కమ్మేనా’’తి పుచ్ఛితే వా అపుచ్ఛితే వా యాచితుం వట్టతి, విఞ్ఞత్తిపచ్చయా దోసో నత్థి. మిగలుద్దకాదయో పన సకకమ్మం న యాచితబ్బా, ‘‘హత్థకమ్మం దేథా’’తి అనియమేత్వాపి న యాచితబ్బా. ఏవం యాచితా హి తే ‘‘సాధు, భన్తే’’తి భిక్ఖూ ఉయ్యోజేత్వా మిగేపి మారేత్వా ఆహరేయ్యుం. నియమేత్వా పన ‘‘విహారే కిఞ్చి కత్తబ్బం అత్థి, తత్థ హత్థకమ్మం దేథా’’తి యాచితబ్బా, ఫాలనఙ్గలాదీని ఉపకరణాని గహేత్వా కసితుం వా వపితుం వా లాయితుం వా గచ్ఛన్తం సకకిచ్చపసుతమ్పి కస్సకం వా అఞ్ఞం వా కిఞ్చి హత్థకమ్మం యాచితుం వట్టతేవ. యో పన విఘాసాదో వా అఞ్ఞో వా కోచి నిక్కమ్మో నిరత్థకకథం కథేన్తో నిద్దాయన్తో వా విహరతి, ఏవరూపం అయాచిత్వాపి ‘‘ఏహి రే ఇదం వా ఇదం వా కరోహీ’’తి యదిచ్ఛకం కారాపేతుం వట్టతి.

హత్థకమ్మస్స పన సబ్బకప్పియభావదీపనత్థం ఇమం నయం కథేన్తి. సచే హి భిక్ఖు పాసాదం కారేతుకామో హోతి, థమ్భత్థాయ పాసాణకోట్టకానం ఘరం గన్త్వా వత్తబ్బం ‘‘హత్థకమ్మం లద్ధుం వట్టతి ఉపాసకా’’తి. ‘‘కిం కాతబ్బం, భన్తే’’తి? ‘‘పాసాణత్థమ్భా ఉద్ధరిత్వా దాతబ్బా’’తి. సచే తే ఉద్ధరిత్వా వా దేన్తి, ఉద్ధరిత్వా నిక్ఖిత్తే అత్తనో థమ్భే వా దేన్తి, వట్టతి. అథాపి వదన్తి ‘‘అమ్హాకం, భన్తే, హత్థకమ్మం కాతుం ఖణో నత్థి, అఞ్ఞం ఉద్ధరాపేథ, తస్స మూలం దస్సామా’’తి, ఉద్ధరాపేత్వా ‘‘పాసాణత్థమ్భే ఉద్ధటమనుస్సానం మూలం దేథా’’తి వత్తుం వట్టతి. ఏతేనేవ ఉపాయేన పాసాదదారూనం అత్థాయ వడ్ఢకీనం సన్తికం, ఇట్ఠకత్థాయ ఇట్ఠకవడ్ఢకీనం, ఛదనత్థాయ గేహచ్ఛాదకానం, చిత్తకమ్మత్థాయ చిత్తకారానన్తి యేన యేన అత్థో హోతి, తస్స తస్స అత్థాయ తేసం తేసం సిప్పకారకానం సన్తికం గన్త్వా హత్థకమ్మం యాచితుం వట్టతి, హత్థకమ్మయాచనవసేన చ మూలచ్ఛేజ్జాయ వా భత్తవేతనానుప్పదానేన వా లద్ధమ్పి సబ్బం గహేతుం వట్టతి. అరఞ్ఞతో ఆహరాపేన్తేన చ సబ్బం అనజ్ఝావుత్థకం ఆహరాపేతబ్బం.

౨౨. న కేవలఞ్చ పాసాదం కారేతుకామేన, మఞ్చపీఠపత్తపరిస్సావనధమకరణచీవరాదీని కారాపేతుకామేనపి దారులోహసుత్తాదీని లభిత్వా తే తే సిప్పకారకే ఉపసఙ్కమిత్వా వుత్తనయేనేవ హత్థకమ్మం యాచితబ్బం. హత్థకమ్మయాచనవసేన చ మూలచ్ఛేజ్జాయ వా భత్తవేతనానుప్పదానేన వా లద్ధమ్పి సబ్బం గహేతబ్బం. సచే పన కాతుం న ఇచ్ఛన్తి, భత్తవేతనం పచ్చాసీసన్తి, అకప్పియకహాపణాది న దాతబ్బం, భిక్ఖాచారవత్తేన తణ్డులాదీని పరియేసిత్వా దాతుం వట్టతి. హత్థకమ్మవసేన పత్తం కారేత్వా తథేవ పాచేత్వా నవపక్కస్స పత్తస్స పుఞ్ఛనతేలత్థాయ అన్తోగామం పవిట్ఠేన ‘‘భిక్ఖాయ ఆగతో’’తి సల్లక్ఖేత్వా యాగుయా వా భత్తే వా ఆనీతే హత్థేన పత్తో పిధాతబ్బో. సచే ఉపాసికా ‘‘కిం, భన్తే’’తి పుచ్ఛతి, ‘‘నవపక్కో పత్తో, పుఞ్ఛనతేలేన అత్థో’’తి వత్తబ్బం. సచే సా ‘‘దేహి, భన్తే’’తి పత్తం గహేత్వా తేలేన పుఞ్ఛిత్వా యాగుయా వా భత్తస్స వా పూరేత్వా దేతి, విఞ్ఞత్తి నామ న హోతి, గహేతుం వట్టతి.

౨౩. భిక్ఖూ పగేవ పిణ్డాయ చరిత్వా ఆసనసాలం గన్త్వా ఆసనం అపస్సన్తా తిట్ఠన్తి. తత్ర చే ఉపాసకా భిక్ఖూ ఠితే దిస్వా సయమేవ ఆసనాని ఆహరాపేన్తి, నిసీదిత్వా గచ్ఛన్తేహి ఆపుచ్ఛిత్వా గన్తబ్బం, అనాపుచ్ఛా గతానమ్పి నట్ఠం గీవా న హోతి, ఆపుచ్ఛిత్వా గమనం పన వత్తం. సచే భిక్ఖూహి ‘‘ఆసనాని ఆహరథా’’తి వుత్తేహి ఆహటాని హోన్తి, ఆపుచ్ఛిత్వావ గన్తబ్బం, అనాపుచ్ఛా గతానం వత్తభేదో చ నట్ఠఞ్చ గీవా. అత్థరణకోజవకాదీసుపి ఏసేవ నయో.

మక్ఖికా బహుకా హోన్తి, ‘‘మక్ఖికబీజనిం ఆహరథా’’తి వత్తబ్బం, పుచిమన్దసాఖాదీని ఆహరన్తి, కప్పియం కారాపేత్వా పటిగ్గహేతబ్బాని. ఆసనసాలాయం ఉదకభాజనం రిత్తం హోతి, ‘‘ధమకరణం గణ్హాహీ’’తి న వత్తబ్బం. ధమకరణఞ్హి రిత్తభాజనే పక్ఖిపన్తో భిన్దేయ్య, ‘‘నదిం వా తళాకం వా గన్త్వా ఉదకం ఆహరా’’తి పన వత్తుం వట్టతి, ‘‘గేహతో ఆహరా’’తి నేవ వత్తుం వట్టతి, న ఆహటం పరిభుఞ్జితుం. ఆసనసాలాయ వా అరఞ్ఞే వా భత్తకిచ్చం కరోన్తేహి తత్థ జాతకం అనజ్ఝావుత్థకం యం కిఞ్చి ఉత్తరిభఙ్గారహం పత్తం వా ఫలం వా సచే కిఞ్చి కమ్మం కరోన్తం ఆహరాపేతి, హత్థకమ్మవసేన ఆహరాపేత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి, అలజ్జీహి పన భిక్ఖూహి వా సామణేరేహి వా హత్థకమ్మం న కారేతబ్బం. అయం తావ పురిసత్తకరే నయో.

౨౪. గోణం పన అఞ్ఞాతకఅప్పవారితట్ఠానతో ఆహరాపేతుం న వట్టతి, ఆహరాపేన్తస్స దుక్కటం. ఞాతకపవారితట్ఠానతోపి మూలచ్ఛేజ్జాయ యాచితుం న వట్టతి, తావకాలికనయేన సబ్బత్థ వట్టతి. ఏవం ఆహరాపితఞ్చ గోణం రక్ఖిత్వా జగ్గిత్వా సామికా పటిచ్ఛాపేతబ్బా. సచస్స పాదో వా సిఙ్గం వా భిజ్జతి వా నస్సతి వా, సామికా చే సమ్పటిచ్ఛన్తి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే సమ్పటిచ్ఛన్తి, గీవా హోతి. సచే ‘‘తుమ్హాకంయేవ దేమా’’తి వదన్తి, న సమ్పటిచ్ఛితబ్బం. ‘‘విహారస్స దేమా’’తి వుత్తే పన ‘‘ఆరామికానం ఆచిక్ఖథ జగ్గనత్థాయా’’తి వత్తబ్బా.

౨౫. ‘‘సకటం దేథా’’తిపి అఞ్ఞాతకఅప్పవారితే వత్తుం న వట్టతి, విఞ్ఞత్తి ఏవ హోతి, దుక్కటం ఆపజ్జతి. ఞాతకపవారితట్ఠానే పన వట్టతి, తావకాలికం వట్టతి, కమ్మం పన కత్వా పున దాతబ్బం. సచే నేమిఆదీని భిజ్జన్తి, పాకతికాని కత్వా దాతబ్బం, నట్ఠే గీవా హోతి. ‘‘తుమ్హాకమేవ దేమా’’తి వుత్తే దారుభణ్డం నామ సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. ఏస నయో వాసిఫరసుకుఠారీకుదాలనిఖాదనేసు వల్లిఆదీసు చ పరపరిగ్గహితేసు. గరుభణ్డప్పహోనకేసుయేవ వల్లిఆదీసు విఞ్ఞత్తి హోతి, న తతో ఓరం.

౨౬. అనజ్ఝావుత్థకం పన యం కిఞ్చి ఆహరాపేతుం వట్టతి. రక్ఖితగోపితట్ఠానేయేవ హి విఞ్ఞత్తి నామ వుచ్చతి. సా ద్వీసు పచ్చయేసు సబ్బేన సబ్బం న వట్టతి. సేనాసనపచ్చయే పన ‘‘ఆహర దేహీ’’తి విఞ్ఞత్తిమత్తమేవ న వట్టతి, పరికథోభాసనిమిత్తకమ్మాని వట్టన్తి. తత్థ ఉపోసథాగారం వా భోజనసాలం వా అఞ్ఞం వా కిఞ్చి సేనాసనం ఇచ్ఛతో ‘‘ఇమస్మిం వత ఓకాసే ఏవరూపం సేనాసనం కాతుం వట్టతీ’’తి వా ‘‘యుత్త’’న్తి వా ‘‘అనురూప’’న్తి వాతిఆదినా నయేన వచనం పరికథా నామ. ఉపాసకా తుమ్హే కుహిం వసథాతి. పాసాదే, భన్తేతి. ‘‘కిం భిక్ఖూనం పన ఉపాసకా పాసాదో న వట్టతీ’’తి ఏవమాదివచనం ఓభాసో నామ. మనుస్సే దిస్వా రజ్జుం పసారేతి, ఖీలే ఆకోటాపేతి, ‘‘కిం ఇదం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘ఇధ ఆవాసం కరిస్సామా’’తి ఏవమాదికరణం పన నిమిత్తకమ్మం నామ. గిలానపచ్చయే పన విఞ్ఞత్తిపి వట్టతి, పగేవ పరికథాదీని.

ఇతి పాళిముత్తకవినయవినిచ్ఛయసఙ్గహే

విఞ్ఞత్తివినిచ్ఛయకథా సమత్తా.

౫. కులసఙ్గహవినిచ్ఛయకథా

౨౭. కులసఙ్గహోతి పుప్ఫఫలాదీహి కులానం సఙ్గహో కులసఙ్గహో. తత్రాయం వినిచ్ఛయో (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౩౧) – కులసఙ్గహత్థాయ మాలావచ్ఛాదీని రోపేతుం వా రోపాపేతుం వా సిఞ్చితుం వా సిఞ్చాపేతుం వా పుప్ఫాని ఓచినితుం వా ఓచినాపేతుం వా గన్థితుం వా గన్థాపేతుం వా న వట్టతి. తత్థ అకప్పియవోహారో కప్పియవోహారో పరియాయో ఓభాసో నిమిత్తకమ్మన్తి ఇమాని పఞ్చ జానితబ్బాని.

౨౮. తత్థ అకప్పియవోహారో నామ అల్లహరితానం కోట్టనం కోట్టాపనం, ఆవాటస్స ఖణనం ఖణాపనం, మాలావచ్ఛస్స రోపనం రోపాపనం, ఆళియా బన్ధనం బన్ధాపనం, ఉదకస్స సేచనం సేచాపనం, మాతికాయ సమ్ముఖకరణం, కప్పియఉదకసిఞ్చనం, హత్థపాదముఖధోవననహానోదకసిఞ్చనం. కప్పియవోహారో నామ ‘‘ఇమం రుక్ఖం జాన, ఇమం ఆవాటం జాన, ఇమం మాలావచ్ఛం జాన, ఏత్థ ఉదకం జానా’’తిఆదివచనం సుక్ఖమాతికాయ ఉజుకరణఞ్చ. పరియాయో నామ ‘‘పణ్డితేన మాలావచ్ఛాదయో రోపాపేతబ్బా, నచిరస్సేవ ఉపకారాయ సంవత్తన్తీ’’తిఆదివచనం. ఓభాసో నామ కుదాలఖణిత్తాదీని చ మాలావచ్ఛే చ గహేత్వా ఠానం. ఏవం ఠితఞ్హి సామణేరాదయో దిస్వా ‘‘థేరో కారాపేతుకామో’’తి గన్త్వా కరోన్తి. నిమిత్తకమ్మం నామ కుదాలఖణిత్తివాసిఫరసుఉదకభాజనాని ఆహరిత్వా సమీపే ఠపనం.

౨౯. ఇమాని పఞ్చపి కులసఙ్గహత్థాయ రోపనరోపాపనాదీసు న వట్టన్తి. ఫలపరిభోగత్థాయ కప్పియాకప్పియవోహారద్వయమేవ న వట్టతి, ఇతరత్తయం వట్టతి. మహాపచ్చరియం పన ‘‘కప్పియవోహారోపి వట్టతి, యఞ్చ అత్తనో పరిభోగత్థాయ వట్టతి, తం అఞ్ఞపుగ్గలస్స వా సఙ్ఘస్స వా చేతియస్స వా అత్థాయపి వట్టతీ’’తి వుత్తం. ఆరామత్థాయ పన వనత్థాయ ఛాయత్థాయ చ అకప్పియవోహారమత్తమేవ న వట్టతి, సేసం వట్టతి. న కేవలఞ్చ సేసం, యం కిఞ్చి మాతికమ్పి ఉజుం కాతుం కప్పియఉదకం సిఞ్చితుం నహానకోట్ఠకం కత్వా నహాయితుం హత్థపాదముఖధోవనఉదకాని చ తత్థ ఛడ్డేతుమ్పి వట్టతి. మహాపచ్చరియం పన కురున్దియఞ్చ ‘‘కప్పియపథవియం సయం రోపేతుమ్పి వట్టతీ’’తి వుత్తం. ఆరామాదిఅత్థాయ పన రోపితస్స వా రోపాపితస్స వా ఫలం పరిభుఞ్జితుమ్పి వట్టతి.

౩౦. అయం పన ఆదితో పట్ఠాయ విత్థారేన ఆపత్తివినిచ్ఛయో – కులదూసనత్థాయ అకప్పియపథవియం మాలావచ్ఛం రోపేన్తస్స పాచిత్తియఞ్చేవ దుక్కటఞ్చ, తథా అకప్పియవోహారేన రోపాపేన్తస్స. కప్పియపథవియం రోపనేపి రోపాపనేపి దుక్కటమేవ. ఉభయత్రాపి సకిం ఆణత్తియా బహూనమ్పి రోపనే ఏకమేవ సపాచిత్తియదుక్కటం వా సుద్ధదుక్కటం వా హోతి. పరిభోగత్థాయ కప్పియభూమియం వా అకప్పియభూమియం వా కప్పియవోహారేన రోపాపనే అనాపత్తి. ఆరామాదిఅత్థాయపి అకప్పియపథవియం రోపేన్తస్స వా అకప్పియవచనేన రోపాపేన్తస్స వా పాచిత్తియం. అయం పన నయో మహాఅట్ఠకథాయం న సుట్ఠు విభత్తో, మహాపచ్చరియం పన విభత్తోతి.

సిఞ్చనసిఞ్చాపనే పన అకప్పియఉదకేన సబ్బత్థ పాచిత్తియం, కులదూసనపరిభోగత్థాయ దుక్కటమ్పి. కప్పియేన తేసంయేవ ద్విన్నం అత్థాయ దుక్కటం, పరిభోగత్థాయ చేత్థ కప్పియవోహారేన సిఞ్చాపనే అనాపత్తి. ఆపత్తిట్ఠానే పన ధారావచ్ఛేదవసేన పయోగబహులతాయ చ ఆపత్తిబహులతా వేదితబ్బా.

కులసఙ్గహత్థాయ ఓచిననే పుప్ఫగణనాయ దుక్కటపాచిత్తియాని, అఞ్ఞత్థ పాచిత్తియానేవ. బహూని పన పుప్ఫాని ఏకపయోగేన ఓచినన్తో పయోగవసేన కారేతబ్బో. ఓచినాపనే కులదూసనత్థాయ సకిం ఆణత్తో బహుమ్పి ఓచినాతి, ఏకమేవ సపాచిత్తియదుక్కటం, అఞ్ఞత్ర పాచిత్తియమేవ.

౩౧. గన్థనగన్థాపనేసు పన సబ్బాపి ఛ పుప్ఫవికతియో వేదితబ్బా – గన్థిమం గోప్ఫిమం వేధిమం వేఠిమం పూరిమం వాయిమన్తి. తత్థ గన్థిమం నామ సదణ్డకేసు వా ఉప్పలపదుమాదీసు అఞ్ఞేసు వా దీఘవణ్టేసు పుప్ఫేసు దట్ఠబ్బం. దణ్డకేన వా దణ్డకం, వణ్టేన వా వణ్టం గన్థేత్వా కతమేవ హి గన్థిమం. తం భిక్ఖుస్స వా భిక్ఖునియా వా కాతుమ్పి అకప్పియవచనేన కారాపేతుమ్పి న వట్టతి, ‘‘ఏవం జాన, ఏవం కతే సోభేయ్య, యథా ఏతాని పుప్ఫాని న వికిరియన్తి, తథా కరోహీ’’తిఆదినా పన కప్పియవచనేన కారాపేతుం వట్టతి.

గోప్ఫిమం నామ సుత్తేన వా వాకాదీహి వా వస్సికపుప్ఫాదీనం ఏకతోవణ్టికఉభతోవణ్టికమాలావసేన గోప్ఫనం, వాకం వా రజ్జుం వా దిగుణం కత్వా తత్థ అవణ్టకాని నీపపుప్ఫాదీని పవేసేత్వా పటిపాటియా బన్ధన్తి, ఏతమ్పి గోప్ఫిమమేవ. సబ్బం పురిమనయేనేవ న వట్టతి.

వేధిమం నామ సవణ్టకాని వస్సికపుప్ఫాదీని వణ్టే, అవణ్టకాని వకులపుప్ఫాదీని అత్తనో ఛిద్దేసు సూచితాలహీరాదీహి వినివిజ్ఝిత్వా ఆవునన్తి, ఏతం వేధిమం నామ. తం పురిమనయేనేవ న వట్టతి. కేచి పన కదలిక్ఖన్ధమ్హి కణ్టకే వా తాలహీరాదీని వా పవేసేత్వా తత్థ పుప్ఫాని వినివిజ్ఝిత్వా ఠపేన్తి, కేచి కణ్టకసాఖాసు, కేచి పుప్ఫఛత్తపుప్ఫకూటాగారకరణత్థం ఛత్తే చ భిత్తియఞ్చ పవేసేత్వా ఠపితకణ్టకేసు, కేచి ధమ్మాసనవితానే బద్ధకణ్టకేసు, కేచి కణికారపుప్ఫాదీని సలాకాహి విజ్ఝన్తి, ఛత్తాధిఛత్తం వియ కరోన్తి, తం అతిఓళారికమేవ. పుప్ఫవిజ్ఝనత్థం పన ధమ్మాసనవితానే కణ్టకమ్పి బన్ధితుం కణ్టకాదీహి వా ఏకపుప్ఫమ్పి విజ్ఝితుం పుప్ఫేయేవ వా పుప్ఫం పవేసేతుం న వట్టతి. జాలవితానవేదికనాగదన్తకపుప్ఫపటిచ్ఛకతాలపణ్ణగుళకాదీనం పన ఛిద్దేసు అసోకపిణ్డియా వా అన్తరేసు పుప్ఫాని పవేసేతుం న దోసో. న హేతం వేధిమం హోతి. ధమ్మరజ్జుయమ్పి ఏసేవ నయో.

వేఠిమం నామ పుప్ఫదామపుప్ఫహత్థకేసు దట్ఠబ్బం. కేచి హి మత్థకదామం కరోన్తా హేట్ఠా ఘటకాకారం దస్సేతుం పుప్ఫేహి వేఠేన్తి, కేచి అట్ఠ అట్ఠ వా దస దస వా ఉప్పలపుప్ఫాదీని సుత్తేన వా వాకేన వా దణ్డకేసు బన్ధిత్వా ఉప్పలహత్థకే వా పదుమహత్థకే వా కరోన్తి, తం సబ్బం పురిమనయేనేవ న వట్టతి. సామణేరేహి ఉప్పాటేత్వా థలే ఠపితఉప్పలాదీని కాసావేన భణ్డికమ్పి బన్ధితుం న వట్టతి. తేసంయేవ పన వాకేన వా దణ్డకేన వా బన్ధితుం అంసభణ్డికం వా కాతుం వట్టతి. అంసభణ్డికం నామ ఖన్ధే ఠపితకాసావస్స ఉభో అన్తే ఆహరిత్వా భణ్డికం కత్వా తస్మిం పసిబ్బకే వియ పుప్ఫాని పక్ఖిపన్తి, అయం వుచ్చతి అంసభణ్డికా, ఏతం కాతుం వట్టతి. దణ్డకేహి పదుమినిపణ్ణం విజ్ఝిత్వా ఉప్పలాదీని పణ్ణేన వేఠేత్వా గణ్హన్తి, తత్రాపి పుప్ఫానం ఉపరి పదుమినిపణ్ణమేవ బన్ధితుం వట్టతి, హేట్ఠా దణ్డకం పన బన్ధితుం న వట్టతి.

పూరిమం నామ మాలాగుణే చ పుప్ఫపటే చ దట్ఠబ్బం. యో హి మాలాగుణేన చేతియం వా బోధిం వా వేదికం వా పరిక్ఖిపన్తో పున ఆనేత్వా పురిమట్ఠానం అతిక్కామేతి, ఏత్తావతా పూరిమం నామ హోతి, కో పన వాదో అనేకక్ఖత్తుం పరిక్ఖిపన్తస్స. నాగదన్తకన్తరేహి పవేసేత్వా హరన్తో ఓలమ్బకం కత్వా పున నాగదన్తకం పరిక్ఖిపతి, ఏతమ్పి పూరిమం నామ. నాగదన్తకే పన పుప్ఫవలయం పవేసేతుం వట్టతి. మాలాగుణేహి పుప్ఫపటం కరోన్తి, తత్రాపి ఏకమేవ మాలాగుణం హరితుం వట్టతి. పున పచ్చాహరతో పూరిమమేవ హోతి. తం సబ్బం పురిమనయేనేవ న వట్టతి. మాలాగుణేహి పన బహూహిపి కతం పుప్ఫదామం లభిత్వా ఆసనమత్థకాదీసు బన్ధితుం వట్టతి. అతిదీఘం పన మాలాగుణం ఏకవారం హరిత్వా పరిక్ఖిపిత్వా పున ఇతరస్స భిక్ఖునో దాతుం వట్టతి, తేనపి తథేవ కాతుం వట్టతి.

వాయిమం నామ పుప్ఫజాలపుప్ఫపటపుప్ఫరూపేసు దట్ఠబ్బం. చేతియే పుప్ఫజాలం కరోన్తస్స ఏకమేకమ్హి జాలఛిద్దకే దుక్కటం. భిత్తిఛత్తబోధిత్థమ్భాదీసుపి ఏసేవ నయో. పుప్ఫపటం పన పరేహి పూరితమ్పి వాయితుం న లబ్భతి. గోప్ఫిమపుప్ఫేహేవ హత్థిఅస్సాదిరూపకాని కరోన్తి, తానిపి వాయిమట్ఠానే తిట్ఠన్తి. పురిమనయేనేవ సబ్బం న వట్టతి. అఞ్ఞేహి కతపరిచ్ఛేదే పన పుప్ఫాని ఠపేన్తేన హత్థిఅస్సాదిరూపకమ్పి కాతుం వట్టతి. మహాపచ్చరియం పన కళమ్బకేన అడ్ఢచన్దకేన చ సద్ధిం అట్ఠ పుప్ఫవికతియో వుత్తా.

౩౨. తత్థ కళమ్బకోతి అడ్ఢచన్దకన్తరే ఘటికదామఓలమ్బకో వుత్తో. అడ్ఢచన్దకోతి అడ్ఢచన్దాకారేన మాలాగుణపరిక్ఖేపో. తదుభయమ్పి పూరిమేయేవ పవిట్ఠం. కురున్దియం పన ‘‘ద్వే తయో మాలాగుణే ఏకతో కత్వా పుప్ఫదామకరణమ్పి వాయిమంయేవా’’తి వుత్తం. తమ్పి ఇధ పూరిమట్ఠానేయేవ పవిట్ఠం. న కేవలఞ్చ పుప్ఫదామమేవ, పిట్ఠమయదామమ్పి గేణ్డుకపుప్ఫదామమ్పి కురున్దియం వుత్తం. ఖరపత్తదామమ్పి సిక్ఖాపదస్స సాధారణత్తా భిక్ఖూనమ్పి భిక్ఖునీనమ్పి నేవ కాతుం, న కారాపేతుం వట్టతి, పూజానిమిత్తం పన కప్పియవచనం సబ్బత్థ వత్తుం వట్టతి. పరియాయఓభాసనిమిత్తకమ్మాని వట్టన్తియేవ.

యో హరిత్వా వా హరాపేత్వా వా పక్కోసిత్వా వా పక్కోసాపేత్వా వా సయం వా ఉపగతానం యం కిఞ్చి అత్తనో సన్తకం పుప్ఫం కులసఙ్గహత్థాయ దేతి, తస్స దుక్కటం, పరసన్తకం దేతి, దుక్కటమేవ. థేయ్యచిత్తేన దేతి, భణ్డగ్ఘేన కారేతబ్బో. ఏస నయో సఙ్ఘికేపి. అయం పన విసేసో – సేనాసనత్థాయ నియమితం ఇస్సరవతాయ దదతో థుల్లచ్చయన్తి.

౩౩. పుప్ఫం నామ కస్స దాతుం వట్టతి, కస్స న వట్టతీతి? మాతాపితూనం తావ హరిత్వాపి హరాపేత్వాపి పక్కోసిత్వాపి పక్కోసాపేత్వాపి దాతుం వట్టతి, సేసఞాతకానం పక్కోసాపేత్వావ. తఞ్చ ఖో వత్థుపూజనత్థాయ, మణ్డనత్థాయ పన సివలిఙ్గాదిపూజనత్థాయ వా కస్సచిపి దాతుం న వట్టతి. మాతాపితూనఞ్చ హరాపేన్తేన ఞాతిసామణేరేహేవ హరాపేతబ్బం. ఇతరే పన యది సయమేవ ఇచ్ఛన్తి, వట్టతి. సమ్మతేన పుప్ఫభాజకేన పుప్ఫభాజనకాలే సమ్పత్తానం సామణేరానం ఉపడ్ఢభాగం దాతుం వట్టతి. కురున్దియం పన ‘‘సమ్పత్తగిహీనం ఉపడ్ఢభాగం’’, మహాపచ్చరియం ‘‘చూళకం దాతుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. అసమ్మతేన అపలోకేత్వా దాతబ్బం. ఆచరియుపజ్ఝాయేసు సగారవా సామణేరా బహూని పుప్ఫాని ఆహరిత్వా రాసిం కత్వా ఠపేన్తి, థేరా పాతోవ సమ్పత్తానం సద్ధివిహారికాదీనం ఉపాసకాదీనం వా ‘‘త్వం ఇదం గణ్హ, త్వం ఇదం గణ్హా’’తి దేన్తి, పుప్ఫదానం నామ న హోతి. ‘‘చేతియం పూజేస్సామా’’తి గహేత్వా గచ్ఛన్తాపి పూజం కరోన్తాపి తత్థ తత్థ సమ్పత్తానం చేతియపూజనత్థాయ దేన్తి, ఏతమ్పి పుప్ఫదానం నామ న హోతి. ఉపాసకే అక్కపుప్ఫాదీహి పూజేన్తే దిస్వా ‘‘విహారే కణికారపుప్ఫాదీని అత్థి, ఉపాసకా తాని గహేత్వా పూజేథా’’తి వత్తుమ్పి వట్టతి. భిక్ఖూ పుప్ఫపూజం కత్వా దివాతరం గామం పవిట్ఠే ‘‘కిం, భన్తే, అతిదివా పవిట్ఠత్థా’’తి పుచ్ఛన్తి, ‘‘విహారే పుప్ఫాని బహూని, పూజం అకరిమ్హా’’తి వదన్తి. మనుస్సా ‘‘బహూని కిర విహారే పుప్ఫానీ’’తి పునదివసే పహూతం ఖాదనీయం భోజనీయం గహేత్వా విహారం గన్త్వా పుప్ఫపూజఞ్చ కరోన్తి దానఞ్చ దేన్తి, వట్టతి.

౩౪. మనుస్సా ‘‘మయం, భన్తే, అసుకదివసం నామ పూజేస్సామా’’తి పుప్ఫవారం యాచిత్వా అనుఞ్ఞాతదివసే ఆగచ్ఛన్తి, సామణేరేహి చ పగేవ పుప్ఫాని ఓచినిత్వా ఠపితాని హోన్తి, తే రుక్ఖేసు పుప్ఫాని అపస్సన్తా ‘‘కుహిం, భన్తే, పుప్ఫానీ’’తి వదన్తి, సామణేరేహి ఓచినిత్వా ఠపితాని, తుమ్హే పన పూజేత్వా గచ్ఛథ, సఙ్ఘో అఞ్ఞం దివసం పూజేస్సతీతి. తే పూజేత్వా దానం దత్వా గచ్ఛన్తి, వట్టతి. మహాపచ్చరియం పన కురున్దియఞ్చ ‘‘థేరా సామణేరేహి దాపేతుం న లభన్తి, సచే సయమేవ తాని పుప్ఫాని తేసం దేన్తి, వట్టతి. థేరేహి పన ‘సామణేరేహి ఓచినిత్వా ఠపితానీ’తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బ’’న్తి వుత్తం. సచే పన పుప్ఫవారం యాచిత్వా అనోచితేసు పుప్ఫేసు యాగుభత్తాదీని ఆదాయ ఆగన్త్వా సామణేరే ‘‘ఓచినిత్వా దేథా’’తి వదన్తి, ఞాభిసామణేరానంయేవ ఓచినిత్వా దాతుం వట్టతి. అఞ్ఞాతకే ఉక్ఖిపిత్వా రుక్ఖసాఖాయ ఠపేన్తి, న ఓరోహిత్వా పలాయితబ్బం, ఓచినిత్వా దాతుం వట్టతి. సచే పన కోచి ధమ్మకథికో ‘‘బహూని ఉపాసకా విహారే పుప్ఫాని, యాగుభత్తాదీని ఆదాయ గన్త్వా పుప్ఫపూజం కరోథా’’తి వదతి, తస్సేవ న కప్పతీతి మహాపచ్చరియఞ్చ కురున్దియఞ్చ వుత్తం. మహాఅట్ఠకథాయం పన ‘‘ఏతం అకప్పియం న వట్టతీ’’తి అవిసేసేన వుత్తం.

౩౫. ఫలమ్పి అత్తనో సన్తకం వుత్తనయేనేవ మాతాపితూనఞ్చ సేసఞాతీనఞ్చ దాతుం వట్టతి. కులసఙ్గహత్థాయ పన దేన్తస్స వుత్తనయేనేవ అత్తనో సన్తకే పరసన్తకే సఙ్ఘికే సేనాసనత్థాయ నియమితే చ దుక్కటాదీని వేదితబ్బాని. అత్తనో సన్తకంయేవ గిలానమనుస్సానం వా సమ్పత్తఇస్సరానం వా ఖీణపరిబ్బయానం వా దాతుం వట్టతి, ఫలదానం న హోతి. ఫలభాజకేనపి సమ్మతేన సఙ్ఘస్స ఫలభాజనకాలే సమ్పత్తమనుస్సానం ఉపడ్ఢభాగం దాతుం వట్టతి, అసమ్మతేన అపలోకేత్వా దాతబ్బం. సఙ్ఘారామేపి ఫలపరిచ్ఛేదేన వా రుక్ఖపరిచ్ఛేదేన వా కతికా కాతబ్బా ‘‘తతో గిలానమనుస్సానం వా అఞ్ఞేసం వా ఫలం యాచన్తానం యథాపరిచ్ఛేదేన చత్తారి పఞ్చ ఫలాని దాతబ్బాని, రుక్ఖా వా దస్సేతబ్బా ‘ఇతో గహేతుం లబ్భతీ’’’తి. ‘‘ఇధ ఫలాని సున్దరాని, ఇతో గణ్హథా’’తి ఏవం పన న వత్తబ్బం. అత్తనో సన్తకం సిరీసచుణ్ణం వా అఞ్ఞం వా యం కిఞ్చి కసావం కులసఙ్గహత్థాయ దేతి, దుక్కటం. పరసన్తకాదీసుపి వుత్తనయేనేవ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. అయం పన విసేసో – సఙ్ఘస్స రక్ఖితగోపితాపి రుక్ఖఛల్లి గరుభణ్డమేవాతి. మత్తికదన్తకట్ఠవేళుపణ్ణేసుపి గరుభణ్డూపగం ఞత్వా చుణ్ణే వుత్తనయేనేవ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

౩౬. జఙ్ఘపేసనియన్తి గిహీనం దూతేయ్యం సాసనహరణకమ్మం వుచ్చతి, తం న కాతబ్బం. గిహీనఞ్హి సాసనం గహేత్వా గచ్ఛన్తస్స పదే పదే దుక్కటం. తం కమ్మం నిస్సాయ లద్ధభోజనం భుఞ్జన్తస్సపి అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే దుక్కటం. పఠమం సాసనం అగ్గహేత్వాపి పచ్ఛా ‘‘అయం దాని సో గామో, హన్ద నం సాసనం ఆరోచేమీ’’తి మగ్గా ఓక్కమన్తస్సపి పదే పదే దుక్కటం. సాసనం ఆరోచేత్వా లద్ధభోజనం భుఞ్జతో పురిమనయేనేవ దుక్కటం. సాసనం అగ్గహేత్వా ఆగతేన పన ‘‘భన్తే, తస్మిం గామే ఇత్థన్నామస్స కా పవత్తీ’’తి పుచ్ఛియమానేన కథేతుం వట్టతి, పుచ్ఛితపఞ్హే దోసో నత్థి. పఞ్చన్నం పన సహధమ్మికానం మాతాపితూనం పణ్డుపలాసస్స అత్తనో వేయ్యావచ్చకరస్స సాసనం హరితుం వట్టతి, గిహీనఞ్చ కప్పియసాసనం, తస్మా ‘‘మమ వచనేన భగవతో పాదే వన్దథా’’తి వా ‘‘చేతియం పటిమం బోధిం సఙ్ఘత్థేరం వన్దథా’’తి వా ‘‘చేతియే గన్ధపూజం కరోథా’’తి వా ‘‘పుప్ఫపూజం కరోథా’’తి వా ‘‘భిక్ఖూ సన్నిపాతేథ, దానం దస్సామ, ధమ్మం దేసాపయిస్సామా’’తి వా ఈదిసేసు సాసనేసు కుక్కుచ్చం న కాతబ్బం. కప్పియసాసనాని హి ఏతాని, న గిహీనం గిహికమ్మపటిసంయుత్తానీతి. ఇమేహి పన అట్ఠహి కులదూసకకమ్మేహి ఉప్పన్నపచ్చయా పఞ్చన్నమ్పి సహధమ్మికానం న కప్పన్తి. అభూతారోచనరూపియసంవోహారేహి ఉప్పన్నపచ్చయసదిసావ హోన్తి.

పబ్బాజనీయకమ్మకతో పన యస్మిం గామే వా నిగమే వా కులదూసకకమ్మం కతం, యస్మిఞ్చ విహారే వసతి, నేవ తస్మిం గామే వా నిగమే వా చరితుం లభతి, న విహారే వసితుం. పటిప్పస్సద్ధకమ్మేనపి చ తేన యేసు కులేసు పుబ్బే కులదూసకకమ్మం కతం, తతో ఉప్పన్నపచ్చయా న గహేతబ్బా, ఆసవక్ఖయపత్తేనపి న గహేతబ్బా, అకప్పియావ హోన్తి. ‘‘కస్మా న గణ్హథా’’తి పుచ్ఛితేన ‘‘పుబ్బే ఏవం కతత్తా’’తి వుత్తే సచే వదన్తి ‘‘న మయం తేన కారణేన దేమ, ఇదాని సీలవన్తతాయ దేమా’’తి, గహేతబ్బా. పకతియా దానట్ఠానేయేవ కులదూసకకమ్మం కతం హోతి, తతో పకతిదానమేవ గహేతుం వట్టతి. యం వడ్ఢేత్వా దేన్తి, తం న వట్టతి. యస్మా చ పుచ్ఛితపఞ్హే దోసో నత్థి, తస్మా అఞ్ఞమ్పి భిక్ఖుం పుబ్బణ్హే వా సాయన్హే వా అన్తరఘరం పవిట్ఠం కోచి పుచ్ఛేయ్య ‘‘కస్మా, భన్తే, చరథా’’తి. యేనత్థేన చరతి, తం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘లద్ధం న లద్ధ’’న్తి వుత్తే సచే న లద్ధం, ‘‘న లద్ధ’’న్తి వత్వా యం సో దేతి, తం గహేతుం వట్టతి.

౩౭. ‘‘న చ, భిక్ఖవే, పణిధాయ అరఞ్ఞే వత్థబ్బం, యో వసేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్స. న చ, భిక్ఖవే, పణిధాయ పిణ్డాయ చరితబ్బం…పే… న చ, భిక్ఖవే, పణిధాయ చఙ్కమితబ్బం…పే… న చ, భిక్ఖవే, పణిధాయ ఠాతబ్బం…పే… న చ, భిక్ఖవే, పణిధాయ నిసీదితబ్బం…పే… న చ, భిక్ఖవే, పణిధాయ సేయ్యా కప్పేతబ్బా, యో కప్పేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పారా. ౨౨౩ ఆదయో) వుత్తత్తా ‘‘ఏవం (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౨౩) అరఞ్ఞే వసన్తం మం జనో అరహత్తే వా సేక్ఖభూమియం వా సమ్భావేస్సతి, తతో లోకస్స సక్కతో భవిస్సామి గరుకతో మానితో పూజితో’’తి ఏవం పత్థనం కత్వా అరఞ్ఞే న వసితబ్బం. ఏవం పణిధాయ ‘‘అరఞ్ఞే వసిస్సామీ’’తి గచ్ఛన్తస్స పదవారే పదవారే దుక్కటం, తథా అరఞ్ఞే కుటికరణచఙ్కమననిసీదననివాసనపారుపనాదీసు సబ్బకిచ్చేసు పయోగే పయోగే దుక్కటం, తస్మా ఏవం అరఞ్ఞే న వసితబ్బం. ఏవం వసన్తో హి సమ్భావనం లభతు వా మా వా, దుక్కటం ఆపజ్జతి. యో పన సమాదిన్నధుతఙ్గో ‘‘ధుతఙ్గం రక్ఖిస్సామీ’’తి వా ‘‘గామన్తే మే వసతో చిత్తం విక్ఖిపతి, అరఞ్ఞం సప్పాయ’’న్తి చిన్తేత్వా వా ‘‘అద్ధా అరఞ్ఞే తిణ్ణం వివేకానం అఞ్ఞతరం పాపుణిస్సామీ’’తి వా ‘‘అరఞ్ఞం పవిసిత్వా అరహత్తం అపాపుణిత్వా న నిక్ఖమిస్సామీ’’తి వా ‘‘అరఞ్ఞవాసో నామ భగవతా పసత్థో, మయి చ అరఞ్ఞే వసన్తే బహూ సబ్రహ్మచారీ గామన్తం హిత్వా ఆరఞ్ఞకా భవిస్సన్తీ’’తి వా ఏవం అనవజ్జవాసం వసితుకామో హోతి, తేనేవ వసితబ్బం. పిణ్డాయ చరన్తస్సపి ‘‘అభిక్కన్తాదీని సణ్ఠపేత్వా పిణ్డాయ చరిస్సామీ’’తి నివాసనపారుపనకిచ్చతో పభుతి యావ భోజనపరియోసానం, తావ పయోగే పయోగే దుక్కటం, సమ్భావనం లభతు వా మా వా, దుక్కటమేవ. ఖన్ధకవత్తసేఖియవత్తపరిపూరణత్థం పన సబ్రహ్మచారీనం దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనత్థం వా పాసాదికేహి అభిక్కమపటిక్కమాదీహి పిణ్డాయ పవిసన్తో అనుపవజ్జో విఞ్ఞూనం. చఙ్కమనాదీసుపి ఏసేవ నయో.

ఇతి పాళిముత్తకవినయవినిచ్ఛయసఙ్గహే

కులసఙ్గహవినిచ్ఛయకథా సమత్తా.

౬. మచ్ఛమంసవినిచ్ఛయకథా

౩౮. మచ్ఛమంసేసు పన మచ్ఛగ్గహణేన సబ్బమ్పి జలజం వుత్తం. తత్థ అకప్పియం నామ నత్థి. మంసేసు పన మనుస్సహత్థిఅస్ససునఖఅహిసీహబ్యగ్ఘదీపిఅచ్ఛతరచ్ఛానం వసేన దస మంసాని అకప్పియాని. తత్థ మనుస్సమంసే థుల్లచ్చయం, సేసేసు దుక్కటం. ఇతి ఇమేసం మనుస్సాదీనం దసన్నం మంసమ్పి అట్ఠిపి లోహితమ్పి చమ్మమ్పి లోమమ్పి సబ్బం న వట్టతి. వసాసు పన ఏకా మనుస్సవసావ న వట్టతి. ఖీరాదీసు అకప్పియం నామ నత్థి. ఇమేసు పన అకప్పియమంసేసు అట్ఠిఆదీసు వా యం కిఞ్చి ఞత్వా వా అఞత్వా వా ఖాదన్తస్స ఆపత్తియేవ. యదా జానాతి, తదా దేసేతబ్బా. ‘‘అపుచ్ఛిత్వావ ఖాదిస్సామీ’’తి గణ్హతో పటిగ్గహణేపి దుక్కటం, ‘‘పుచ్ఛిత్వా ఖాదిస్సామీ’’తి గణ్హతో అనాపత్తి. ఉద్దిస్సకతం పన జానిత్వా ఖాదన్తస్సేవ ఆపత్తి, పచ్ఛా జానన్తో ఆపత్తియా న కారేతబ్బో (మహావ. అట్ఠ. ౨౮౧).

తత్థ (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౧౦) ఉద్దిస్సకతం నామ భిక్ఖూనం అత్థాయ వధిత్వా సమ్పాదితం మచ్ఛమంసం. ఉభయమ్పి హి ఉద్దిస్సకతం న వట్టతి. తమ్పి అదిట్ఠం అసుతం అపరిసఙ్కితం వట్టతి. తికోటిపరిసుద్ధఞ్హి మచ్ఛమంసం భగవతా అనుఞ్ఞాతం అదిట్ఠం అసుతం అపరిసఙ్కితం. తత్థ అదిట్ఠం నామ భిక్ఖూనం అత్థాయ మిగమచ్ఛే వధిత్వా గయ్హమానం అదిట్ఠం. అసుతం నామ భిక్ఖూనం అత్థాయ మిగమచ్ఛే వధిత్వా గహితన్తి అసుతం. అపరిసఙ్కితం పన దిట్ఠపరిసఙ్కితం సుతపరిసఙ్కితం తదుభయవినిముత్తపరిసఙ్కితఞ్చ ఞత్వా తబ్బిపక్ఖతో జానితబ్బం. కథం? ఇధ భిక్ఖూ పస్సన్తి మనుస్సే జాలవాగురాదిహత్థే గామతో వా నిక్ఖమన్తే అరఞ్ఞే వా విచరన్తే. దుతియదివసే చ నేసం తం గామం పిణ్డాయ పవిట్ఠానం సమచ్ఛమంసం పిణ్డపాతం అభిహరన్తి. తే తేన దిట్ఠేన పరిసఙ్కన్తి ‘‘భిక్ఖూనం ను ఖో అత్థాయ కత’’న్తి, ఇదం దిట్ఠపరిసఙ్కితం, ఏతం గహేతుం న వట్టతి. యం ఏవం అపరిసఙ్కితం, తం వట్టతి. సచే పన తే మనుస్సా ‘‘కస్మా, భన్తే, న గణ్హథా’’తి పుచ్ఛిత్వా తమత్థం సుత్వా ‘‘నయిదం, భన్తే, భిక్ఖూనం అత్థాయ కతం, అమ్హేహి అత్తనో అత్థాయ వా రాజయుత్తాదీనం వా అత్థాయ కత’’న్తి వదన్తి, కప్పతి.

న హేవ ఖో భిక్ఖూ పస్సన్తి, అపిచ ఖో సుణన్తి ‘‘మనుస్సా కిర జాలవాగురాదిహత్థా గామతో వా నిక్ఖమన్తి, అరఞ్ఞే వా విచరన్తీ’’తి. దుతియదివసే చ తేసం తం గామం పిణ్డాయ పవిట్ఠానం సమచ్ఛమంసం పిణ్డపాతం అభిహరన్తి. తే తేన సుతేన పరిసఙ్కన్తి ‘‘భిక్ఖూనం ను ఖో అత్థాయ కత’’న్తి, ఇదం సుతపరిసఙ్కితం నామ, ఏతం గహేతుం న వట్టతి. యం ఏవం అపరిసఙ్కితం, తం వట్టతి. సచే పన తే మనుస్సా ‘‘కస్మా, భన్తే, న గణ్హథా’’తి పుచ్ఛిత్వా తమత్థం సుత్వా ‘‘నయిదం, భన్తే, భిక్ఖూనం అత్థాయ కతం, అమ్హేహి అత్తనో అత్థాయ వా రాజయుత్తాదీనం వా అత్థాయ కత’’న్తి వదన్తి, కప్పతి.

న హేవ ఖో పన భిక్ఖూ పస్సన్తి న సుణన్తి, అపిచ ఖో తేసం తం గామం పిణ్డాయ పవిట్ఠానం పత్తం గహేత్వా సమచ్ఛమంసం పిణ్డపాతం అభిసఙ్ఖరిత్వా అభిహరన్తి. తే పరిసఙ్కన్తి ‘‘భిక్ఖూనం ను ఖో అత్థాయ కత’’న్తి, ఇదం తదుభయవినిముత్తపరిసఙ్కితం నామ, ఏతమ్పి గహేతుం న వట్టతి. యం ఏవం అపరిసఙ్కితం, తం వట్టతి. సచే పన తే మనుస్సా ‘‘కస్మా, భన్తే, న గణ్హథా’’తి పుచ్ఛిత్వా తమత్థం సుత్వా ‘‘నయిదం, భన్తే, భిక్ఖూనం అత్థాయ కతం, అమ్హేహి అత్తనో అత్థాయ వా రాజయుత్తాదీనం వా అత్థాయ కతం, పవత్తమంసం వా కప్పియమేవ లభిత్వా భిక్ఖూనం అత్థాయ సమ్పాదిత’’న్తి వదన్తి, కప్పతి. మతానం పేతకిచ్చత్థాయ మఙ్గలాదీనం వా అత్థాయ కతేపి ఏసేవ నయో. యం యఞ్హి భిక్ఖూనంయేవ అత్థాయ అకతం, యత్థ చ నిబ్బేమతికో హోతి, తం సబ్బం కప్పతి.

౩౯. సచే పన ఏకస్మిం విహారే భిక్ఖూనం ఉద్దిస్సకతం హోతి, తే చ అత్తనో అత్థాయ కతభావం న జానన్తి, అఞ్ఞే జానన్తి. యే జానన్తి, తేసం న వట్టతి, ఇతరేసం పన వట్టతి. అఞ్ఞే న జానన్తి, తేయేవ జానన్తి, తేసంయేవ న వట్టతి, అఞ్ఞేసం వట్టతి. తేపి ‘‘అమ్హాకం అత్థాయ కత’’న్తి జానన్తి, అఞ్ఞేపి ‘‘ఏతేసం అత్థాయ కత’’న్తి జానన్తి, సబ్బేసమ్పి న వట్టతి. సబ్బే న జానన్తి, సబ్బేసమ్పి వట్టతి. పఞ్చసు హి సహధమ్మికేసు యస్స వా తస్స వా అత్థాయ ఉద్దిస్సకతం సబ్బేసం న కప్పతి.

సచే పన కోచి ఏకం భిక్ఖుం ఉద్దిస్స పాణం వధిత్వా తస్స పత్తం పూరేత్వా దేతి, సో చ అత్తనో అత్థాయ కతభావం జానంయేవ గహేత్వా అఞ్ఞస్స భిక్ఖునో దేతి, సో తం తస్స సద్ధాయ పరిభుఞ్జతి, కస్స ఆపత్తీతి? ద్విన్నమ్పి అనాపత్తి. యఞ్హి ఉద్దిస్స కతం, తస్స అభుత్తతాయ అనాపత్తి, ఇతరస్స అజాననతాయ. కప్పియమంసస్స హి పటిగ్గహణే ఆపత్తి నత్థి, ఉద్దిస్సకతఞ్చ అజానిత్వా భుత్తస్స పచ్ఛా ఞత్వా ఆపత్తిదేసనాకిచ్చం నామ నత్థి. అకప్పియమంసం పన అజానిత్వా భుత్తేన పచ్ఛా ఞత్వాపి ఆపత్తి దేసేతబ్బా. ఉద్దిస్సకతఞ్హి ఞత్వా భుఞ్జతోవ ఆపత్తి, అకప్పియమంసం అజానిత్వా భుఞ్జన్తస్సపి ఆపత్తియేవ, తస్మా ఆపత్తిభీరుకేన రూపం సల్లక్ఖేన్తేనపి పుచ్ఛిత్వావ మంసం పటిగ్గహేతబ్బం. పరిభోగకాలే ‘‘పుచ్ఛిత్వా పరిభుఞ్జిస్సామీ’’తి వా గహేత్వా పుచ్ఛిత్వావ పరిభుఞ్జితబ్బం. కస్మా? దువిఞ్ఞేయ్యత్తా. అచ్ఛమంసమ్పి హి సూకరమంససదిసం హోతి, దీపిమంసాదీని చ మిగమంసాదిసదిసాని, తస్మా పుచ్ఛిత్వా గహణమేవ వత్తన్తి వదన్తి.

ఇతి పాళిముత్తకవినయవినిచ్ఛయసఙ్గహే

మచ్ఛమంసవినిచ్ఛయకథా సమత్తా.

౭. అనామాసవినిచ్ఛయకథా

౪౦. అనామాసన్తి న పరామసితబ్బం. తత్రాయం వినిచ్ఛయో (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౮౧) – యస్మా మాతా వా హోతు ధీతా వా భగినీ వా, ఇత్థీ నామ సబ్బాపి బ్రహ్మచరియస్స పారిబన్థికావ అనామాసా చ, తస్మా ‘‘అయం మే మాతా, అయం మే ధీతా, అయం మే భగినీ’’తి గేహస్సితపేమేన ఆమసతోపి దుక్కటమేవ వుత్తం. ఇమం పన భగవతో ఆణం అనుస్సరన్తేన సచేపి నదీసోతేన వుయ్హమానం మాతరం పస్సతి, నేవ హత్థేన పరామసితబ్బా, పణ్డితేన పన భిక్ఖునా నావా వా ఫలకం వా కదలిక్ఖన్ధో వా దారుక్ఖన్ధో వా ఉపసంహరితబ్బో. తస్మిం అసతి కాసావమ్పి ఉపసంహరిత్వా పురతో ఠపేతబ్బం, ‘‘ఏత్థ గణ్హాహీ’’తి పన న వత్తబ్బా. గహితే ‘‘పరిక్ఖారం కడ్ఢామీ’’తి కడ్ఢన్తేన గన్తబ్బం. సచే పన భాయతి, పురతో పురతో గన్త్వా ‘‘మా భాయీ’’తి సమస్సాసేతబ్బా. సచే భాయమానా పుత్తస్స సహసా ఖన్ధే వా అభిరుహతి, హత్థే వా గణ్హాతి, న ‘‘అపేహి మహల్లికే’’తి నిద్ధునితబ్బా, థలం పాపేతబ్బా. కద్దమే లగ్గాయపి కూపే పతితాయపి ఏసేవ నయో. తత్రాపి హి యోత్తం వా వత్థం వా పక్ఖిపిత్వా హత్థేన గహితభావం ఞత్వా ఉద్ధరితబ్బా, న త్వేవ ఆమసితబ్బా.

న కేవలఞ్చ మాతుగామస్స సరీరమేవ అనామాసం, నివాసనపారుపనమ్పి ఆభరణభణ్డమ్పి అన్తమసో తిణణ్డుపకం వా తాలపణ్ణముద్దికం వా ఉపాదాయ అనామాసమేవ. తఞ్చ ఖో నివాసనపావురణం పిళన్ధనత్థాయ ఠపితమేవ. సచే పన నివాసనం వా పారుపనం వా పరివత్తేత్వా చీవరత్థాయ పాదమూలే ఠపేతి, వట్టతి. ఆభరణభణ్డేసు పన సీసపసాధనదన్తసూచిఆదికప్పియభణ్డం ‘‘ఇమం, భన్తే, తుమ్హాకం దేమ, గణ్హథా’’తి దీయమానం సిపాటికాసూచిఆదిఉపకరణత్థాయ గహేతబ్బం. సువణ్ణరజతముత్తాదిమయం పన అనామాసమేవ, దీయమానమ్పి న గహేతబ్బం. న కేవలఞ్చ ఏతాసం సరీరూపగమేవ అనామాసం, ఇత్థిసణ్ఠానేన కతం కట్ఠరూపమ్పి దన్తరూపమ్పి అయరూపమ్పి లోహరూపమ్పి తిపురూపమ్పి పోత్థకరూపమ్పి సబ్బరతనరూపమ్పి అన్తమసో పిట్ఠమయరూపమ్పి అనామాసమేవ. పరిభోగత్థాయ పన ‘‘ఇదం తుమ్హాకం హోతూ’’తి లభిత్వా ఠపేత్వా సబ్బరతనమయం అవసేసం భిన్దిత్వా ఉపకరణారహం ఉపకరణే, పరిభోగారహం పరిభోగే ఉపనేతుం వట్టతి.

౪౧. యథా చ ఇత్థిరూపకం, ఏవం సత్తవిధం ధఞ్ఞమ్పి అనామాసమేవ. తస్మా ఖేత్తమజ్ఝేన గచ్ఛన్తేన తత్థజాతకమ్పి ధఞ్ఞఫలం న ఆమసన్తేన గన్తబ్బం. సచే ఘరద్వారే వా అన్తరామగ్గే వా ధఞ్ఞం పసారితం హోతి, పస్సేన చ మగ్గో అత్థి, న మద్దన్తేన గన్తబ్బం. గమనమగ్గే అసతి మగ్గం అధిట్ఠాయ గన్తబ్బం. అన్తరఘరే ధఞ్ఞస్స ఉపరి ఆసనం పఞ్ఞపేత్వా దేన్తి, నిసీదితుం వట్టతి. కేచి ఆసనసాలాయ ధఞ్ఞం ఆకిరన్తి, సచే సక్కా హోతి హరాపేతుం, హరాపేతబ్బం. నో చే, ఏకమన్తం ధఞ్ఞం అమద్దన్తేన పీఠకం పఞ్ఞపేత్వా నిసీదితబ్బం. సచే ఓకాసో న హోతి, మనుస్సా ధఞ్ఞమజ్ఝేయేవ పఞ్ఞపేత్వా దేన్తి, నిసీదితబ్బం. తత్థజాతకాని ముగ్గమాసాదీని అపరణ్ణానిపి తాలపనసాదీని వా ఫలాని కీళన్తేన న ఆమసితబ్బాని. మనుస్సేహి రాసికతేసుపి ఏసేవ నయో. అరఞ్ఞే పన రుక్ఖతో పతితాని ఫలాని ‘‘అనుపసమ్పన్నానం దస్సామీ’’తి గణ్హితుం వట్టతి.

౪౨. ముత్తా మణి వేళురియో సఙ్ఖో సిలా పవాళం రజతం జాతరూపం లోహితఙ్కో మసారగల్లన్తి ఇమేసు దససు రతనేసు ముత్తా అధోతా అవిద్ధా యథాజాతావ ఆమసితుం వట్టతి, సేసా అనామాసాతి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. మహాపచ్చరియం పన ‘‘ముత్తా ధోతాపి అధోతాపి అనామాసా, భణ్డమూలత్థాయ చ సమ్పటిచ్ఛితుం న వట్టతి, కుట్ఠరోగస్స భేసజ్జత్థాయ పన వట్టతీ’’తి వుత్తం, తం యుత్తం. అన్తమసో జాతిఫలికం ఉపాదాయ సబ్బోపి నీలపీతాదివణ్ణభేదో మణి ధోతవిద్ధవట్టితో అనామాసో, యథాజాతో పన ఆకరముత్తో పత్తాదిభణ్డమూలత్థం సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీతి వుత్తం, తమ్పి మహాపచ్చరియం పటిక్ఖిత్తం. పచిత్వా కతో కాచమణియేవేకో వట్టతీతి వుత్తం. వేళురియేపి మణిసదిసోవ వినిచ్ఛయో.

సఙ్ఖో ధమనసఙ్ఖో చ ధోతవిద్ధో చ రతనమిస్సో అనామాసో, పానీయసఙ్ఖో ధోతోపి అధోతోపి ఆమాసోవ. సేసఞ్చ అఞ్జనాదిభేసజ్జత్థాయపి భణ్డమూలత్థాయపి సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. సిలా ధోతవిద్ధా రతనసంయుత్తా ముగ్గవణ్ణావ అనామాసా, సేసా సత్థకనిఘంసనాదిఅత్థాయ గణ్హితుం వట్టతి. ఏత్థ చ రతనసంయుత్తాతి సువణ్ణేన సద్ధిం యోజేత్వా పచిత్వా కతాతి వదన్తి. పవాళం ధోతవిద్ధం అనామాసం, సేసం ఆమాసఞ్చ భణ్డమూలత్థఞ్చ సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీతి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. మహాపచ్చరియం పన ‘‘ధోతమ్పి అధోతమ్పి సబ్బం అనామాసఞ్చ న చ సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీ’’తి వుత్తం, తం యుత్తం.

రజతఞ్చ జాతరూపఞ్చ కతభణ్డమ్పి అకతభణ్డమ్పి సబ్బేన సబ్బం బీజతో పట్ఠాయ అనామాసఞ్చ అసమ్పటిచ్ఛనీయఞ్చ. ఉత్తరరాజపుత్తో కిర సువణ్ణచేతియం కారాపేత్వా మహాపదుమత్థేరస్స పేసేసి. థేరో ‘‘న కప్పతీ’’తి పటిక్ఖిపి. చేతియఘరే సువణ్ణపదుమసువణ్ణబుబ్బుళకాదీని హోన్తి, ఏతానిపి అనామాసాని. చేతియఘరగోపకా పన రూపియఛడ్డకట్ఠానే ఠితా, తస్మా తేసం కేళాపయితుం వట్టతీతి వుత్తం. కురున్ధియం పన తమ్పి పటిక్ఖిత్తం, సువణ్ణచేతియే కచవరమేవ హరితుం వట్టతీతి ఏత్తకమేవ అనుఞ్ఞాతం. ఆరకూటలోహమ్పి జాతరూపగతికమేవ అనామాసన్తి సబ్బట్ఠకథాసు వుత్తం. సేనాసనపరిభోగే పన సబ్బోపి కప్పియో, తస్మా జాతరూపరజతమయా సబ్బేపి సేనాసనపరిక్ఖారా ఆమాసా, భిక్ఖూనం ధమ్మవినయవణ్ణనట్ఠానే రతనమణ్డపే కరోన్తి ఫలికత్థమ్భే రతనదామపటిమణ్డితే, తత్థ సబ్బూపకరణాని భిక్ఖూనం పటిజగ్గితుం వట్టన్తి. లోహితఙ్కమసారగల్లా ధోతవిద్ధా అనామాసా, ఇతరే ఆమాసా, భణ్డమూలత్థాయ చ సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీతి వుత్తం. మహాపచ్చరియం పన ‘‘ధోతాపి అధోతాపి సబ్బసో అనామాసా, న చ సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టన్తీ’’తి పటిక్ఖిత్తం.

౪౩. సబ్బం ఆవుధభణ్డం అనామాసం, భణ్డమూలత్థాయ దీయమానమ్పి న సమ్పటిచ్ఛితబ్బం. సత్థవణిజ్జా నామ న వట్టతి. సుద్ధధనుదణ్డోపి ధనుజియాపి పతోదోపి తోమరోపి అఙ్కుసోపి అన్తమసో వాసిఫరసుఆదీనిపి ఆవుధసఙ్ఖేపేన కతాని అనామాసాని. సచే కేనచి విహారే సత్తి వా తోమరో వా ఠపితో హోతి, విహారం జగ్గన్తేన ‘‘హరన్తూ’’తి సామికానం పేసేతబ్బం. సచే న హరన్తి, తం అచాలేన్తేన విహారో పటిజగ్గితబ్బో. యుద్ధభూమియం పన పతితం అసిం వా సత్తిం వా తోమరం వా దిస్వా పాసాణేన వా కేనచి వా అసిం భిన్దిత్వా సత్థకత్థాయ గహేతుం వట్టతి. ఇతరానిపి వియోజేత్వా కిఞ్చి సత్థకత్థాయ, కిఞ్చి కత్తరదణ్డాదిఅత్థాయ గహేతుం వట్టతి. ‘‘ఇదం గణ్హథా’’తి దీయమానం పన వినాసేత్వా ‘‘కప్పియభణ్డం కరిస్సామీ’’తి సబ్బమ్పి సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి.

మచ్ఛజాలపక్ఖిజాలాదీనిపి ఫలకజాలికాదీనిపి సరపరిత్తాణానిపి సబ్బాని అనామాసాని, పరిభోగత్థాయ లబ్భమానేసు పన జాలం తావ ‘‘ఆసనస్స వా చేతియస్స వా ఉపరి బన్ధిస్సామి, ఛత్తం వా వేఠేస్సామీ’’తి గహేతుం వట్టతి. సరపరిత్తాణం సబ్బమ్పి భణ్డమూలత్థాయ సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. పరూపరోధనివారణఞ్హి ఏతం, న ఉపరోధకరన్తి. ఫలకం ‘‘దన్తకట్ఠభాజనం కరిస్సామీ’’తి గహేతుం వట్టతి.

చమ్మవినద్ధాని వీణాభేరిఆదీని అనామాసాని. కురున్దియం పన ‘‘భేరిసఙ్ఘాటోపి వీణాసఙ్ఘాటోపి తుచ్ఛపోక్ఖరమ్పి ముఖవట్టియం ఆరోపితచమ్మమ్పి వీణాదణ్డకోపి సబ్బం అనామాస’’న్తి వుత్తం. ఓనహితుం వా ఓనహాపేతుం వా వాదేతుం వా వాదాపేతుం వా న లబ్భతియేవ. చేతియఙ్గణే పూజం కత్వా మనుస్సేహి ఛడ్డితం దిస్వాపి అచాలేత్వావ అన్తరన్తరే సమ్మజ్జితబ్బం, కచవరఛడ్డనకాలే పన కచవరనియామేనేవ హరిత్వా ఏకమన్తం నిక్ఖిపితుం వట్టతీతి మహాపచ్చరియం వుత్తం. భణ్డమూలత్థాయ సమ్పటిచ్ఛితుమ్పి వట్టతి, పరిభోగత్థాయ లబ్భమానేసు పన వీణాదోణికఞ్చ భేరిపోక్ఖరఞ్చ దన్తకట్ఠభాజనం కరిస్సామ, చమ్మం సత్థకకోసకన్తి ఏవం తస్స తస్స పరిక్ఖారస్స ఉపకరణత్థాయ గహేత్వా తథా తథా కాతుం వట్టతి.

ఇతి పాళిముత్తకవినయవినిచ్ఛయసఙ్గహే

అనామాసవినిచ్ఛయకథా సమత్తా.

౮. అధిట్ఠానవికప్పనవినిచ్ఛయకథా

౪౪. అధిట్ఠానవికప్పనేసు పన – అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిచీవరం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతుం, వస్సికసాటికం వస్సానం చాతుమాసం అధిట్ఠాతుం తతో పరం వికప్పేతుం, నిసీదనం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతుం, పచ్చత్థరణం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతుం, కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిం యావ ఆబాధా అధిట్ఠాతుం తతో పరం వికప్పేతుం, ముఖపుఞ్ఛనచోళం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతుం, పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) వచనతో తిచీవరాదినియామేనేవ అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితుకఆమేన ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తిఆదినా నామం వత్వా అధిట్ఠాతబ్బం. వికప్పేన్తేన పన నామం అగ్గహేత్వావ ‘‘ఇమం చీవరం తుయ్హం వికప్పేమీ’’తి వత్వా వికప్పేతబ్బం. తత్థ (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯) తిచీవరం అధిట్ఠహన్తేన రజిత్వా కప్పబిన్దుం దత్వా పమాణయుత్తమేవ అధిట్ఠాతబ్బం. అస్స పమాణం ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన సుగతచీవరతో ఊనకం వట్టతి, లామకపరిచ్ఛేదేన సఙ్ఘాటియా ఉత్తరాసఙ్గస్స చ దీఘతో ముట్ఠిపఞ్చకం, తిరియం ముట్ఠిత్తికం పమాణం వట్టతి. అన్తరవాసకో దీఘసో ముట్ఠిపఞ్చకో, తిరియం ద్విహత్థోపి వట్టతి. పారుపనేనపి హి సక్కా నాభిం పటిచ్ఛాదేతున్తి. వుత్తప్పమాణతో పన అతిరేకఞ్చ ఊనకఞ్చ ‘‘పరిక్ఖారచోళక’’న్తి అధిట్ఠాతబ్బం.

తత్థ యస్మా ‘‘ద్వే చీవరస్స అధిట్ఠానా కాయేన వా అధిట్ఠేతి, వాచాయ వా అధిట్ఠేతీ’’తి (పరి. ౩౨౨) వుత్తం, తస్మా పురాణసఙ్ఘాటిం ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం పచ్చుద్ధరామీ’’తి పచ్చుద్ధరిత్వా నవం సఙ్ఘాటిం హత్థేన గహేత్వా ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి చిత్తేన ఆభోగం కత్వా కాయవికారం కరోన్తేన కాయేన అధిట్ఠాతబ్బా. ఇదం కాయేన అధిట్ఠానం, తం యేన కేనచి సరీరావయవేన అఫుసన్తస్స న వట్టతి. వాచాయ అధిట్ఠానే పన వచీభేదం కత్వా వాచాయ అధిట్ఠాతబ్బా. తత్ర దువిధం అధిట్ఠానం – సచే హత్థపాసే హోతి, ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి వాచా భిన్దితబ్బా. అథ అన్తోగబ్భే వా ఉపరిపాసాదే వా సామన్తవిహారే వా హోతి, ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘ఏతం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి వాచా భిన్దితబ్బా. ఏస నయో ఉత్తరాసఙ్గే అన్తరవాసకే చ. నామమత్తమేవ హి విసేసో, తస్మా సబ్బాని సఙ్ఘాటిం ఉత్తరాసఙ్గం అన్తరవాసకన్తి ఏవం అత్తనో నామేనేవ అధిట్ఠాతబ్బాని. సచే అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహి సఙ్ఘాటిఆదీని కరోతి, నిట్ఠితే రజనే చ కప్పే చ ‘‘ఇమం పచ్చుద్ధరామీ’’తి పచ్చుద్ధరిత్వా పున అధిట్ఠాతబ్బాని. అధిట్ఠితేన పన సద్ధిం మహన్తతరమేవ దుతియపట్టం వా ఖణ్డం వా సిబ్బన్తేన పున అధిట్ఠాతబ్బం. సమే వా ఖుద్దకే వా అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థి.

తిచీవరం పన పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతుం వట్టతి, న వట్టతీతి? మహాపదుమత్థేరో కిరాహ ‘‘తిచీవరం తిచీవరమేవ అధిట్ఠాతబ్బం, సచే పరిక్ఖారచోళాధిట్ఠానం లభేయ్య, ఉదోసితసిక్ఖాపదే పరిహారో నిరత్థకో భవేయ్యా’’తి. ఏవం వుత్తే కిర అవసేసా భిక్ఖూ ఆహంసు ‘‘పరిక్ఖారచోళమ్పి భగవతావ ‘అధిట్ఠాతబ్బ’న్తి వుత్తం, తస్మా వట్టతీ’’తి. మహాపచ్చరియమ్పి వుత్తం ‘‘పరిక్ఖారచోళం నామ పాటేక్కం నిధానముఖమేతం. తిచీవరం ‘పరిక్ఖారచోళ’న్తి అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి, ఉదోసితసిక్ఖాపదే (పారా. ౪౭౧ ఆదయో) పన తిచీవరం అధిట్ఠహిత్వా పరిహరన్తస్స పరిహారో వుత్తో’’తి. ఉభతోవిభఙ్గభాణకో పుణ్ణవాలికవాసీ మహాతిస్సత్థేరోపి కిరాహ ‘‘మయం పుబ్బే మహాథేరానం అస్సుమ్హా ‘అరఞ్ఞవాసినో భిక్ఖూ రుక్ఖసుసిరాదీసు చీవరం ఠపేత్వా పధానం పదహనత్థాయ గచ్ఛన్తి, సామన్తవిహారే ధమ్మస్సవనత్థాయ గతానఞ్చ తేసం సూరియే ఉట్ఠితే సామణేరా వా దహరభిక్ఖూ వా పత్తచీవరం గహేత్వా గచ్ఛన్తి, తస్మా సుఖపరిభోగత్థం తిచీవరం పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతుం వట్టతీ’’’తి. మహాపచ్చరియమ్పి వుత్తం ‘‘పుబ్బే ఆరఞ్ఞికా భిక్ఖూ అబద్ధసీమాయ దుప్పరిహారన్తి తిచీవరం పరిక్ఖారచోళమేవ అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జింసూ’’తి.

౪౫. వస్సికసాటికా అనతిరిత్తప్పమాణా నామం గహేత్వా వుత్తనయేనేవ చత్తారో వస్సికే మాసే అధిట్ఠాతబ్బా, తతో పరం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా. వణ్ణభేదమత్తరత్తాపి చేసా వట్టతి, ద్వే పన న వట్టన్తి. నిసీదనం వుత్తనయేన అధిట్ఠాతబ్బమేవ, తఞ్చ ఖో పమాణయుత్తం ఏకమేవ, ద్వే న వట్టన్తి. పచ్చత్థరణమ్పి అధిట్ఠాతబ్బమేవ, తం పన మహన్తమ్పి వట్టతి, ఏకమ్పి వట్టతి, బహూనిపి వట్టన్తి, నీలమ్పి పీతకమ్పి సదసమ్పి పుప్ఫదసమ్పీతి సబ్బప్పకారం వట్టతి. కణ్డుప్పటిచ్ఛాది యావ ఆబాధో అత్థి, తావ పమాణికా అధిట్ఠాతబ్బా. ఆబాధే వూపసన్తే పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా, ఏకావ వట్టతి. ముఖపుఞ్ఛనచోళం అధిట్ఠాతబ్బమేవ, యావ ఏకం ధోవీయతి, తావ అఞ్ఞం పరిభోగత్థాయ ఇచ్ఛితబ్బన్తి ద్వేపి వట్టన్తి. అపరే పన థేరా ‘‘నిధానముఖమేతం, బహూనిపి వట్టన్తీ’’తి వదన్తి. పరిక్ఖారచోళే గణనా నత్థి, యత్తకం ఇచ్ఛతి, తత్తకం అధిట్ఠాతబ్బమేవ. థవికాపి పరిస్సావనమ్పి వికప్పనూపగపచ్ఛిమచీవరప్పమాణం ‘‘పరిక్ఖారచోళ’’న్తి అధిట్ఠాతబ్బమేవ. తస్స పమాణం దీఘతో ద్వే విదత్థియో తిరియం విదత్థి, తం పన దీఘతో వడ్ఢకీహత్థప్పమాణం, విత్థారతో తతో ఉపడ్ఢప్పమాణం హోతి. తత్రాయం పాళి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఆయామేన అట్ఠఙ్గులం సుగతఙ్గులేన చతురఙ్గులవిత్థతం పచ్ఛిమం చీవరం వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮). బహూనిపి ఏకతో కత్వా ‘‘ఇమాని చీవరాని పరిక్ఖారచోళాని అధిట్ఠామీ’’తి అధిట్ఠాతుమ్పి వట్టతియేవ. భేసజ్జనవకమ్మమాతాపితుఆదీనం అత్థాయ ఠపేన్తేన అనధిట్ఠితేపి నత్థి ఆపత్తి. మఞ్చభిసి పీఠభిసి బిమ్బోహనం పావారో కోజవోతి ఏతేసు పన సేనాసనపరిక్ఖారత్థాయ దిన్నపచ్చత్థరణే చ అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థియేవ.

సచే పన (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౩౬-౩౮) ఞాతకపవారితట్ఠానతో సుత్తం లభిత్వా ఞాతకపవారితేనేవ తన్తవాయేన అఞ్ఞేన వా మూలం దత్వా చీవరం వాయాపేతి, వాయాపనపచ్చయా అనాపత్తి. దసాహాతిక్కమనపచ్చయా పన ఆపత్తిం రక్ఖన్తేన వికప్పనుపగప్పమాణమత్తే వీతే తన్తే ఠితంయేవ అధిట్ఠాతబ్బం. దసాహాతిక్కమేన నిట్ఠాపియమానఞ్హి నిస్సగ్గియం భవేయ్యాతి. ఞాతకాదీహి తన్తం ఆరోపాపేత్వా ‘‘తుమ్హాకం, భన్తే, ఇదం చీవరం గణ్హేయ్యాథా’’తి నియ్యాతితేపి ఏసేవ నయో.

సచే తన్తవాయో ఏవం పయోజితో వా సయం దాతుకామో వా హుత్వా ‘‘అహం, భన్తే, తుమ్హాకం చీవరం అసుకదివసే నామ వాయిత్వా ఠపేస్సామీ’’తి వదతి, భిక్ఖు చ తేన పరిచ్ఛిన్నదివసతో పట్ఠాయ దసాహం అతిక్కామేతి, నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. సచే పన తన్తవాయో ‘‘అహం తుమ్హాకం చీవరం వాయిత్వా సాసనం పేసేస్సామీ’’తి వత్వా తథేవ కరోతి, తేన పేసితభిక్ఖు పన తస్స భిక్ఖునో న ఆరోచేతి, అఞ్ఞో దిస్వా వా సుత్వా వా ‘‘తుమ్హాకం, భన్తే, చీవరం నిట్ఠిత’’న్తి ఆరోచేతి, ఏతస్స ఆరోచనం న పమాణం. యదా పన తేన పేసితోయేవ ఆరోచేతి, తస్స వచనం సుతదివసతో పట్ఠాయ దసాహం అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం.

సచే తన్తవాయో ‘‘అహం తుమ్హాకం చీవరం వాయిత్వా కస్సచి హత్థే పహిణిస్సామీ’’తి వత్వా తథేవ కరోతి, చీవరం గహేత్వా గతభిక్ఖు పన అత్తనో పరివేణే ఠపేత్వా తస్స న ఆరోచేతి, అఞ్ఞో కోచి భణతి ‘‘అపి, భన్తే, అధునా ఆభతం చీవరం సున్దర’’న్తి. కుహిం, ఆవుసో, చీవరన్తి. ఇత్థన్నామస్స హత్థే పేసితన్తి. ఏతస్సపి వచనం న పమాణం. యదా పన సో భిక్ఖు చీవరం దేతి, లద్ధదివసతో పట్ఠాయ దసాహం అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. సచే పన వాయాపనమూలం అదిన్నం హోతి, యావ కాకణికమత్తమ్పి అవసిట్ఠం, తావ రక్ఖతి.

౪౬. అధిట్ఠితచీవరం (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯) పన పరిభుఞ్జతో కథం అధిట్ఠానం విజహతీతి? అఞ్ఞస్స దానేన అచ్ఛిన్దిత్వా గహణేన విస్సాసగ్గాహేన హీనాయావత్తనేన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానేన కాలకిరియాయ లిఙ్గపరివత్తనేన పచ్చుద్ధరణేన ఛిద్దభావేనాతి ఇమేహి నవహి కారణేహి విజహతి. తత్థ పురిమేహి అట్ఠహి సబ్బచీవరాని అధిట్ఠానం విజహన్తి, ఛిద్దభావేన పన తిచీవరస్సేవ సబ్బట్ఠకథాసు అధిట్ఠానవిజహనం వుత్తం, తఞ్చ నఖపిట్ఠిప్పమాణేన ఛిద్దేన. తత్థ నఖపిట్ఠిప్పమాణం కనిట్ఠఙ్గులినఖవసేన వేదితబ్బం, ఛిద్దఞ్చ వినివిద్ధఛిద్దమేవ. ఛిద్దస్స హి అబ్భన్తరే ఏకతన్తు చేపి అచ్ఛిన్నో హోతి, రక్ఖతి. తత్థ సఙ్ఘాటియా చ ఉత్తరాసఙ్గస్స చ దీఘన్తతో విదత్థిప్పమాణస్స, తిరియన్తతో అట్ఠఙ్గులప్పమాణస్స పదేసస్స ఓరతో ఛిద్దం అధిట్ఠానం భిన్దతి, అన్తరవాసకస్స పన దీఘన్తతో విదత్థిప్పమాణస్సేవ, తిరియన్తతో చతురఙ్గులప్పమాణస్స పదేసస్స ఓరతో ఛిద్దం అధిట్ఠానం భిన్దతి, పరతో న భిన్దతి, తస్మా జాతే ఛిద్దే తిచీవరం అతిరేకచీవరట్ఠానే తిట్ఠతి, సూచికమ్మం కత్వా పున అధిట్ఠాతబ్బం. యో పన దుబ్బలట్ఠానే పఠమం అగ్గళం దత్వా పచ్ఛా దుబ్బలట్ఠానం ఛిన్దిత్వా అపనేతి, అధిట్ఠానం న భిజ్జతి. మణ్డలపరివత్తనేపి ఏసేవ నయో. దుపట్టస్స ఏకస్మిం పటలే ఛిద్దే వా జాతే గళితే వా అధిట్ఠానం న భిజ్జతి, ఖుద్దకం చీవరం మహన్తం కరోతి, మహన్తం వా ఖుద్దకం కరోతి, అధిట్ఠానం న భిజ్జతి. ఉభో కోటియో మజ్ఝే కరోన్తో సచే పఠమం ఛిన్దిత్వా పచ్ఛా ఘటేతి, అధిట్ఠానం భిజ్జతి. అథ ఘటేత్వా ఛిన్దతి, న భిజ్జతి. రజకేహి ధోవాపేత్వా సేతం కారాపేన్తస్సపి అధిట్ఠానం అధిట్ఠానమేవాతి. అయం తావ అధిట్ఠానే వినిచ్ఛయో.

౪౭. వికప్పనే పన ద్వే వికప్పనా సమ్ముఖావికప్పనా పరమ్ముఖావికప్పనా చ. కథం సమ్ముఖావికప్పనా హోతి? చీవరానం ఏకబహుభావం సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా ‘‘ఇమం చీవర’’న్తి వా ‘‘ఇమాని చీవరానీ’’తి వా ‘‘ఏతం చీవర’’న్తి వా ‘‘ఏతాని చీవరానీ’’తి వా వత్వా ‘‘తుయ్హం వికప్పేమీ’’తి వత్తబ్బం, అయమేకా సమ్ముఖావికప్పనా. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతి, పరిభుఞ్జితుం పన విస్సజ్జేతుం వా అధిట్ఠాతుం వా న వట్టతి. ‘‘మయ్హం సన్తకం, మయ్హం సన్తకాని పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి ఏవం పన వుత్తే పచ్చుద్ధారో నామ హోతి, తతో పభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తి.

అపరో నయో – తథేవ చీవరానం ఏకబహుభావం సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా తస్సేవ భిక్ఖునో సన్తికే ‘‘ఇమం చీవర’’న్తి వా ‘‘ఇమాని చీవరానీ’’తి వా ‘‘ఏతం చీవర’’న్తి వా ‘‘ఏతాని చీవరానీ’’తి వా వత్వా పఞ్చసు సహధమ్మికేసు అఞ్ఞతరస్స అత్తనా అభిరుచితస్స యస్స కస్సచి నామం గహేత్వా ‘‘తిస్సస్స భిక్ఖునో వికప్పేమీ’’తి వా ‘‘తిస్సాయ భిక్ఖునియా, తిస్సాయ సిక్ఖమానాయ, తిస్సస్స సామణేరస్స, తిస్సాయ సామణేరియా వికప్పేమీ’’తి వా వత్తబ్బం, అయం అపరాపి సమ్ముఖావికప్పనా. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతి, పరిభోగాదీసు పన ఏకమ్పి న వట్టతి. తేన పన భిక్ఖునా ‘‘తిస్సస్స భిక్ఖునో సన్తకం…పే… తిస్సాయ సామణేరియా సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి వుత్తే పచ్చుద్ధారో నామ హోతి, తతో పభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తి.

కథం పరమ్ముఖావికప్పనా హోతి? చీవరానం తథేవ ఏకబహుభావం సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా ‘‘ఇమం చీవర’’న్తి వా ‘‘ఇమాని చీవరానీ’’తి వా ‘‘ఏతం చీవర’’న్తి వా ‘‘ఏతాని చీవరానీ’’తి వా వత్వా ‘‘తుయ్హం వికప్పనత్థాయ దమ్మీ’’తి వత్తబ్బం. తేన వత్తబ్బో ‘‘కో తే మిత్తో వా సన్దిట్ఠో వా’’తి. తతో ఇతరేన పురిమనయేనేవ ‘‘తిస్సో భిక్ఖూ’’తి వా…పే… ‘‘తిస్సా సామణేరీ’’తి వా వత్తబ్బం. పున తేన భిక్ఖునా ‘‘అహం తిస్సస్స భిక్ఖునో దమ్మీ’’తి వా…పే… ‘‘తిస్సాయ సామణేరియా దమ్మీ’’తి వా వత్తబ్బం, అయం పరమ్ముఖావికప్పనా. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతి, పరిభోగాదీసు పన ఏకమ్పి న వట్టతి. తేన పన భిక్ఖునా దుతియసమ్ముఖావికప్పనాయం వుత్తనయేనేవ ‘‘ఇత్థన్నామస్స సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి వుత్తే పచ్చుద్ధారో నామ హోతి, తతో పభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తి.

ద్విన్నం వికప్పనానం కిం నానాకరణం? సమ్ముఖావికప్పనాయం సయం వికప్పేత్వా పరేన పచ్చుద్ధరాపేతి, పరమ్ముఖావికప్పనాయం పరేనేవ వికప్పాపేత్వా పరేనేవ పచ్చుద్ధరాపేతి, ఇదమేత్థ నానాకరణం. సచే పన యస్స వికప్పేతి, సో పఞ్ఞత్తికోవిదో న హోతి, న జానాతి పచ్చుద్ధరితుం, తం చీవరం గహేత్వా అఞ్ఞస్స బ్యత్తస్స సన్తికం గన్త్వా పున వికప్పేత్వా పరేన పచ్చుద్ధరాపేతబ్బం. వికప్పితవికప్పనా నామేసా వట్టతి. ఏవం తావ చీవరే అధిట్ఠానవికప్పనానయో వేదితబ్బో.

౪౮. పత్తే పన అయం నయో – పత్తం అధిట్ఠహన్తేన ఉక్కట్ఠమజ్ఝిమోమకానం అఞ్ఞతరో పమాణయుత్తోవ అధిట్ఠాతబ్బో. తస్స పమాణం ‘‘అడ్ఢాళ్హకోదనం గణ్హాతీ’’తిఆదినా (పారా. ౬౦౨) నయేన పాళియం వుత్తం. తత్రాయం వినిచ్ఛయో (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౦౨ ఆదయో) – అనుపహతపురాణసాలితణ్డులానం సుకోట్టితపరిసుద్ధానం ద్వే మగధనాళియో గహేత్వా తేహి తణ్డులేహి అనుత్తణ్డులమకిలిన్నమపిణ్డితం సువిసదం కున్దమకుళరాసిసదిసం అవస్సావితోదనం పచిత్వా నిరవసేసం పత్తే పక్ఖిపిత్వా తస్స ఓదనస్స చతుత్థభాగప్పమాణో నాతిఘనో నాతితనుకో హత్థహారియో సబ్బసమ్భారసఙ్ఖతో ముగ్గసూపో పక్ఖిపితబ్బో, తతో ఆలోపస్స ఆలోపస్స అనురూపం యావచరిమాలోపప్పహోనకం మచ్ఛమంసాదిబ్యఞ్జనం పక్ఖిపితబ్బం, సప్పితేలతక్కరసకఞ్జికాదీని పన గణనూపగాని న హోన్తి. తాని హి ఓదనగతికాని హోన్తి, నేవ హాపేతుం, న వడ్ఢేతుం సక్కోన్తి. ఏవమేతం సబ్బమ్పి పక్ఖిత్తం సచే పత్తస్స ముఖవట్టియా హేట్ఠిమరాజిసమం తిట్ఠతి, సుత్తేన వా హీరేన వా ఛిన్దన్తస్స సుత్తస్స వా హీరస్స వా హేట్ఠిమన్తం ఫుసతి, అయం ఉక్కట్ఠో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం అతిక్కమ్మ థూపీకతం తిట్ఠతి, అయం ఉక్కట్ఠోమకో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం న సమ్పాపుణాతి అన్తోగధమేవ హోతి, అయం ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠో నామ పత్తో.

ఉక్కట్ఠతో ఉపడ్ఢప్పమాణో మజ్ఝిమో నామ పత్తో. మజ్ఝిమతో ఉపడ్ఢప్పమాణో ఓమకో. తస్మా సచే మగధనాళియా నాళికోదనాదిసబ్బమ్పి పక్ఖిత్తం వుత్తనయేనేవ హేట్ఠిమరాజిసమం తిట్ఠతి, అయం మజ్ఝిమో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం అతిక్కమ్మ థూపీకతం తిట్ఠతి, అయం మజ్ఝిమోమకో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం న సమ్పాపుణాతి అన్తోగధమేవ హోతి, అయం మజ్ఝిముక్కట్ఠో నామ పత్తో. సచే మగధనాళియా ఉపడ్ఢనాళికోదనాదిసబ్బమ్పి పక్ఖిత్తం హేట్ఠిమరాజిసమం తిట్ఠతి, అయం ఓమకో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం అతిక్కమ్మ థూపీకతం తిట్ఠతి, అయం ఓమకోమకో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం న సమ్పాపుణాతి అన్తోగధమేవ హోతి, అయం ఓమకుక్కట్ఠో నామ పత్తో. ఏవమేతే నవ పత్తా. తేసు ద్వే అపత్తా ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠో చ ఓమకోమకో చాతి. తస్మా ఏతే భాజనపరిభోగేన పరిభుఞ్జితబ్బా, న అధిట్ఠానూపగా న వికప్పనూపగా. ఇతరే పన సత్త అధిట్ఠహిత్వా వా వికప్పేత్వా వా పరిభుఞ్జితబ్బా.

పమాణయుత్తానమ్పి ఏతేసం అధిట్ఠానవికప్పనూపగత్తం ఏవం వేదితబ్బం – అయోపత్తో పఞ్చహి పాకేహి, మత్తికాపత్తో ద్వీహి పాకేహి పక్కో అధిట్ఠానూపగో. ఉభోపి యం మూలం దాతబ్బం, తస్మిం దిన్నేయేవ. సచే ఏకోపి పాకో ఊనో హోతి, కాకణికమత్తమ్పి వా మూలం అదిన్నం, న అధిట్ఠానూపగో. సచే పత్తసామికో వదతి ‘‘యదా తుమ్హాకం మూలం భవిస్సతి, తదా దస్సథ అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జథా’’తి, నేవ అధిట్ఠానూపగో హోతి, పాకస్స హి ఊనత్తా పత్తసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి, మూలస్స సకలస్స వా ఏకదేసస్స వా అదిన్నత్తా సకభావం న ఉపేతి, అఞ్ఞస్సేవ సన్తకో హోతి, తస్మా పాకే చ మూలే చ సునిట్ఠితేయేవ అధిట్ఠానూపగో హోతి. యో అధిట్ఠానూపగో, స్వేవ వికప్పనూపగో. సో హత్థం ఆగతోపి అనాగతోపి అధిట్ఠాతబ్బో వికప్పేతబ్బో వా. యది హి పత్తకారకో మూలం లభిత్వా సయం వా దాతుకామో హుత్వా ‘‘అహం భన్తే తుమ్హాకం పత్తం కత్వా అసుకదివసే నామ పచిత్వా ఠపేస్సామీ’’తి వదతి, భిక్ఖు చ తేన పరిచ్ఛిన్నదివసతో పట్ఠాయ దసాహం అతిక్కామేతి, నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. సచే పన పత్తకారకో ‘‘అహం తుమ్హాకం పత్తం కత్వా పచిత్వా సాసనం పేసేస్సామీ’’తి వత్వా తథేవ కరోతి, తేన పేసితభిక్ఖు పన తస్స భిక్ఖునో న ఆరోచేతి, అఞ్ఞో దిస్వా వా సుత్వా వా ‘‘తుమ్హాకం, భన్తే, పత్తో నిట్ఠితో’’తి ఆరోచేతి, ఏతస్స ఆరోచనం న పమాణం. యదా పన తేన పేసితోయేవ ఆరోచేతి, తస్స వచనం సుతదివసతో పట్ఠాయ దసాహం అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. సచే పన పత్తకారకో ‘‘అహం తుమ్హాకం పత్తం కత్వా పచిత్వా కస్సచి హత్థే పహిణిస్సామీ’’తి వత్వా తథేవ కరోతి, పత్తం గహేత్వా ఆగతభిక్ఖు పన అత్తనో పరివేణే ఠపేత్వా తస్స న ఆరోచేతి, అఞ్ఞో కోచి భణతి ‘‘అపి, భన్తే, అధునా ఆభతో పత్తో సున్దరో’’తి. ‘‘కుహిం, ఆవుసో, పత్తో’’తి? ‘‘ఇత్థన్నామస్స హత్థే పేసితో’’తి. ఏతస్సపి వచనం న పమాణం. యదా పన సో భిక్ఖు పత్తం దేతి, లద్ధదివసతో పట్ఠాయ దసాహం అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం, తస్మా దసాహం అనతిక్కామేత్వావ అధిట్ఠాతబ్బో వికప్పేతబ్బో వా.

తత్థ ద్వే పత్తస్స అధిట్ఠానా కాయేన వా అధిట్ఠాతి, వాచాయ వా అధిట్ఠాతి. తేసం వసేన అధిట్ఠహన్తేన ‘‘ఇమం పత్తం పచ్చుద్ధరామీ’’తి వా ‘‘ఏతం పత్తం పచ్చుద్ధరామీ’’తి వా వత్వా ఏవం సమ్ముఖే వా పరమ్ముఖే వా ఠితం పురాణపత్తం పచ్చుద్ధరిత్వా అఞ్ఞస్స వా దత్వా నవం పత్తం యత్థ కత్థచి ఠితం హత్థేన పరామసిత్వా ‘‘ఇదం పత్తం అధిట్ఠామీ’’తి చిత్తేన ఆభోగం కత్వా కాయవికారం కరోన్తేన కాయేన వా అధిట్ఠాతబ్బో. వచీభేదం కత్వా వాచాయ వా అధిట్ఠాభబ్బో. తత్ర దువిధం అధిట్ఠానం – సచే హత్థపాసే హోతి, ‘‘ఇమం పత్తం అధిట్ఠామీ’’తి వాచా భిన్దితబ్బా, అథ అన్తోగబ్భే వా ఉపరిపాసాదే వా సామన్తవిహారే వా హోతి, ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘ఏతం పత్తం అధిట్ఠామీ’’తి వాచా భిన్దితబ్బా. అధిట్ఠహన్తేన పన ఏకకేన అధిట్ఠాతుమ్పి వట్టతి, అఞ్ఞస్స సన్తికే అధిట్ఠాతుమ్పి వట్టతి. అఞ్ఞస్స సన్తికే అయమానిసంసో – సచస్స ‘‘అధిట్ఠితో ను ఖో మే, నో’’తి విమతి ఉప్పజ్జతి, ఇతరో సారేత్వా విమతిం ఛిన్దిస్సతీతి. సచే కోచి దస పత్తే లభిత్వా సబ్బే అత్తనావ పరిభుఞ్జితుకామో హోతి, న సబ్బే అధిట్ఠాతబ్బా, ఏకం పత్తం అధిట్ఠాయ పునదివసే తం పచ్చుద్ధరిత్వా అఞ్ఞో అధిట్ఠాతబ్బో. ఏతేనేవ ఉపాయేన వస్ససతమ్పి పరిహరితుం సక్కా.

ఏవం అప్పమత్తస్స సియా అధిట్ఠానవిజహనన్తి? సియా. సచే హి సయం పత్తం అఞ్ఞస్స దేతి, విబ్భమతి వా, సిక్ఖం వా పచ్చక్ఖాతి, కాలం వా కరోతి, లిఙ్గం వాస్స పరివత్తతి, పచ్చుద్ధరతి వా, పత్తే వా ఛిద్దం హోతి, అధిట్ఠానం విజహతి. వుత్తఞ్చేతం –

‘‘దిన్నవిబ్భన్తపచ్చక్ఖా, కాలకిరియాకతేన చ;

లిఙ్గపచ్చుద్ధరా చేవ, ఛిద్దేన భవతి సత్తమ’’న్తి. (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౦౮) –

చోరగహణవిస్సాసగ్గాహేహిపి విజహతియేవ. కిత్తకేన ఛిద్దేన అధిట్ఠానం భిజ్జతి? యేన కఙ్గుసిత్థం నిక్ఖమతి చేవ పవిసతి చ. ఇదఞ్హి సత్తన్నం ధఞ్ఞానం లామకధఞ్ఞసిత్థం. తస్మిం ఛిద్దే అయచుణ్ణేన వా ఆణియా వా పటిపాకతికే కతే దసాహబ్భన్తరే పున అధిట్ఠాతబ్బో. అయం తావేత్థ అధిట్ఠానే వినిచ్ఛయో.

౪౯. వికప్పనే పన ద్వే వికప్పనా సమ్ముఖావికప్పనా చేవ పరమ్ముఖావికప్పనా చ. కథం సమ్ముఖావికప్పనా హోతి? పత్తానం ఏకబహుభావం సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా ‘‘ఇమం పత్త’’న్తి వా ‘‘ఇమే పత్తే’’తి వా ‘‘ఏతం పత్త’’న్తి వా ‘‘ఏతే పత్తే’’తి వా వత్వా ‘‘తుయ్హం వికప్పేమీ’’తి వత్తబ్బం, అయమేకా సమ్ముఖావికప్పనా. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతి, పరిభుఞ్జితుం పన విస్సజ్జేతుం వా అధిట్ఠాతుం వా న వట్టతి. ‘‘మయ్హం సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి ఏవం పన వుత్తే పచ్చుద్ధారో నామ హోతి, తతో పభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తి.

అపరో నయో – తథేవ పత్తానం ఏకబహుభావం సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా తస్సేవ భిక్ఖునో సన్తికే ‘‘ఇమం పత్త’’న్తి వా ‘‘ఇమే పత్తే’’తి వా ‘‘ఏతం పత్త’’న్తి వా ‘‘ఏతే పత్తే’’తి వా వత్వా పఞ్చసు సహధమ్మికేసు అఞ్ఞతరస్స అత్తనా అభిరుచితస్స యస్స కస్సచి నామం గహేత్వా ‘‘తిస్సస్స భిక్ఖునో వికప్పేమీ’’తి వా ‘‘తిస్సాయ భిక్ఖునియా, సిక్ఖమానాయ, సామణేరస్స, తిస్సాయ సామణేరియా వికప్పేమీ’’తి వా వత్తబ్బం, అయం అపరాపి సమ్ముఖావికప్పనా. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతి. పరిభోగాదీసు పన ఏకమ్పి న వట్టతి. తేన పన భిక్ఖునా తిస్సస్స భిక్ఖునో సన్తకం…పే… తిస్సాయ సామణేరియా సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీతి వుత్తే పచ్చుద్ధారో నామ హోతి, తతో పభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తి.

కథం పరమ్ముఖావికప్పనా హోతి? పత్తానం తథేవ ఏకబహుభావం సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా ‘‘ఇమం పత్త’’న్తి వా ‘‘ఇమే పత్తే’’తి వా ‘‘ఏతం పత్త’’న్తి వా ‘‘ఏతే పత్తే’’తి వా వత్వా ‘‘తుయ్హం వికప్పనత్థాయ దమ్మీ’’తి వత్తబ్బం. తేన వత్తబ్బో ‘‘కో తే మిత్తో వా సన్దిట్ఠో వా’’తి. తతో ఇతరేన పురిమనయేన ‘‘తిస్సో భిక్ఖూ’’తి వా…పే… ‘‘తిస్సా సామణేరీ’’తి వా వత్తబ్బం. పున తేన భిక్ఖునా ‘‘అహం తిస్సస్స భిక్ఖునో దమ్మీ’’తి వా…పే… ‘‘తిస్సాయ సామణేరియా దమ్మీ’’తి వా వత్తబ్బం, అయం పరమ్ముఖావికప్పనా. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతి, పరిభోగాదీసు పన ఏకమ్పి న వట్టతి. తేన పన భిక్ఖునా దుతియసమ్ముఖావికప్పనాయం వుత్తనయేనేవ ‘‘ఇత్థన్నామస్స సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి వుత్తే పచ్చుద్ధారో నామ హోతి, తతో పభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తి. అయం వికప్పనే నయో.

౫౦. ఏవం అధిట్ఠహిత్వా వికప్పేత్వా చ పరిభుఞ్జన్తేన పత్తే భిన్నే కిం కాతబ్బన్తి? యస్స పత్తే రాజిముఖవట్టితో హేట్ఠా ద్వఙ్గులప్పమాణా న హోతి తేన న కిఞ్చి కాతబ్బం. యస్స (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౧౨-౩) పన తాదిసా ఏకాపి రాజి హోతి, తేన తస్సా రాజియా హేట్ఠిమపరియన్తే పత్తవేధకేన విజ్ఝిత్వా పచిత్వా సుత్తరజ్జుకమకచిరజ్జుకాదీహి వా తిపుసుత్తకేన వా బన్ధిత్వా తం బన్ధనం ఆమిసస్స అలగ్గనత్థం తిపుపట్టేన వా కేనచి వా బద్ధసిలేసేన పటిచ్ఛాదేతబ్బం. సో చ పత్తో అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బో. సుఖుమం వా ఛిద్దం కత్వా బన్ధితబ్బో. సుద్ధేహి పన మధుకసిత్థకలాఖాసజ్జురసాదీహి బన్ధితుం న వట్టతి, ఫాణితం ఝాపేత్వా పాసాణచుణ్ణేన బన్ధితుం వట్టతి. ముఖవట్టిసమీపే పన పత్తవేధకేన విజ్ఝియమానో కపాలస్స బహలత్తా భిజ్జతి, తస్మా హేట్ఠా విజ్ఝితబ్బో. యస్స పన ద్వే రాజియో, ఏకాయేవ వా చతురఙ్గులా, తస్స ద్వే బన్ధనాని దాతబ్బాని. యస్స తిస్సో, ఏకాయేవ వా ఛళఙ్గులా, తస్స తీణి. యస్స చతస్సో, ఏకాయేవ వా అట్ఠఙ్గులా, తస్స చత్తారి. యస్స పఞ్చ, ఏకాయేవ వా దసఙ్గులా, సో బద్ధోపి అబద్ధోపి అపత్తోయేవ, అఞ్ఞో విఞ్ఞాపేతబ్బో. ఏస తావ మత్తికాపత్తే వినిచ్ఛయో.

అయోపత్తే పన సచేపి పఞ్చ వా అతిరేకాని వా ఛిద్దాని హోన్తి, తాని చ అయచుణ్ణేన వా ఆణియా వా లోహమణ్డలకేన వా బద్ధాని మట్ఠాని హోన్తి, స్వేవ పత్తో పరిభుఞ్జితబ్బో, అఞ్ఞో న విఞ్ఞాపేతబ్బో. అథ పన ఏకమ్పి ఛిద్దం మహన్తం హోతి, లోహమణ్డలకేన బద్ధమ్పి మట్ఠం న హోతి, పత్తే ఆమిసం లగ్గతి, అకప్పియో హోతి, అయం అపత్తో, అఞ్ఞో విఞ్ఞాపేతబ్బో. విఞ్ఞాపేన్తేన చ సఙ్ఘవసేన పవారితట్ఠానే పఞ్చబన్ధనేనేవ పత్తేన అఞ్ఞం పత్తం విఞ్ఞాపేతుం వట్టతి, పుగ్గలవసేన పన పవారితట్ఠానే ఊనపఞ్చబన్ధనేనాపి వట్టతి. పత్తం లభిత్వా పరిభుఞ్జన్తేన చ యాగురన్ధనరజనపచనాదినా అపరిభోగేన న పరిభుఞ్జితబ్బో, అన్తరామగ్గే పన బ్యాధిమ్హి ఉప్పన్నే అఞ్ఞస్మిం భాజనే అసతి మత్తికాయ లిమ్పేత్వా యాగుం వా పచితుం ఉదకం వా తాపేతుం వట్టతి. మఞ్చపీఠఛత్తనాగదన్తకాదికే అదేసేపి న నిక్ఖిపితబ్బో. పత్తస్స హి నిక్ఖిపనదేసో ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పత్తాధారక’’న్తిఆదినా (చూళవ. ౨౫౪) నయేన ఖన్ధకే వుత్తోయేవ.

ఇతి పాళిముత్తకవినయవినిచ్ఛయసఙ్గహే

అధిట్ఠానవికప్పనవినిచ్ఛయకథా సమత్తా.

౯. చీవరవిప్పవాసవినిచ్ఛయకథా

౫౧. చీవరేనవినావాసోతి తిచీవరాధిట్ఠానేన అధిట్ఠితానం తిణ్ణం చీవరానం అఞ్ఞతరేన విప్పవాసో. ఏవం అధిట్ఠితేసు హి తీసు చీవరేసు ఏకేనపి వినా వసితుం న వట్టతి, వసన్తస్స సహ అరుణుగ్గమనా చీవరం నిస్సగ్గియం హోతి, తస్మా అరుణుగ్గమనసమయే చీవరం అడ్ఢతేయ్యరతనప్పమాణే హత్థపాసే కత్వా వసితబ్బం. గామనివేసనఉదోసితఅడ్డమాళపాసాదహమ్మియనావాసత్థఖేత్తధఞ్ఞకరణఆరామవిహారరుక్ఖమూలఅజ్ఝోకాసేసు పన అయం విసేసో (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౭౭-౮) – సచే ఏకస్స రఞ్ఞో గామభోజకస్స వా సన్తకో గామో హోతి, యేన కేనచి పాకారేన వా వతియా వా పరిఖాయ వా పరిక్ఖిత్తో చ, ఏవరూపే గామే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా గామబ్భన్తరే యత్థ కత్థచి యథారుచితట్ఠానే అరుణం ఉట్ఠాపేతుం వట్టతి. సచే పన అపరిక్ఖిత్తో హోతి, ఏవరూపే గామే యస్మిం ఘరే చీవరం నిక్ఖిత్తం, తస్మిం వత్థబ్బం, తస్స వా ఘరస్స హత్థపాసే సమన్తా అడ్ఢతేయ్యరతనబ్భన్తరే వసితబ్బం. తం పమాణం అతిక్కమిత్వా సచేపి ఇద్ధిమా భిక్ఖు ఆకాసే అరుణం ఉట్ఠాపేతి, చీవరం నిస్సగ్గియమేవ హోతి.