౮. అధిట్ఠానవికప్పనవినిచ్ఛయకథా

౪౪. ఏవం అనామాసవినిచ్ఛయకథం కథేత్వా ఇదాని అధిట్ఠానవికప్పనవినిచ్ఛయం కథేతుం ‘‘అధిట్ఠానవికప్పనేసు పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అధిట్ఠియతే అధిట్ఠానం, గహణం సల్లక్ఖణన్తి అత్థో. వికప్పియతే వికప్పనా, సఙ్కప్పనం చిన్తనన్తి అత్థో. తత్థ ‘‘తిచీవరం అధిట్ఠాతున్తి నామం వత్వా అధిట్ఠాతుం. న వికప్పేతున్తి నామం వత్వా న వికప్పేతుం. ఏస నయో సబ్బత్థ. తస్మా తిచీవరం అధిట్ఠహన్తేన ‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’తిఆదినా నామం వత్వా అధిట్ఠాతబ్బం. వికప్పేన్తేన పన ‘ఇమం సఙ్ఘాటి’న్తిఆదినా తస్స తస్స చీవరస్స నామం అగ్గహేత్వావ ‘ఇమం చీవరం తుయ్హం వికప్పేమీ’తి వికప్పేతబ్బం. తిచీవరం వా హోతు అఞ్ఞం వా, యది తం తం నామం గహేత్వా వికప్పేతి, అవికప్పితం హోతి, అతిరేకచీవరట్ఠానే తిట్ఠతీ’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౪౬౯) వుత్తం.

విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౪౬౯) పన ‘‘తిచీవరం అధిట్ఠాతున్తి సఙ్ఘాటిఆదినామేన అధిట్ఠాతుం. న వికప్పేతున్తి ఇమినా నామేన న వికప్పేతుం, ఏతేన వికప్పితతిచీవరో తేచీవరికో న హోతి, తస్స తస్మిం అధిట్ఠితతిచీవరే వియ అవిప్పవాసాదినా కాతబ్బవిధి న కాతబ్బోతి దస్సేతి, న పన వికప్పనే దోసో’’తి వుత్తం. వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పారాజిక ౪౬౯) పన ‘‘తిచీవరం అధిట్ఠాతున్తి ఏత్థ తిచీవరం తిచీవరాధిట్ఠానేన అధిట్ఠాతబ్బయుత్తకం, యం వా తిచీవరాధిట్ఠానేన అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతుం అనుజానామి, తస్స అధిట్ఠానకాలపరిచ్ఛేదాభావతో సబ్బకాలం ఇచ్ఛన్తస్స అధిట్ఠాతుంయేవ అనుజానామి, తం కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా వికప్పేతుం నానుజానామి, సతి పన పచ్చయే యదా తదా వా పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతుం వట్టతీతి ‘అనాపత్తి అన్తోదసాహం అధిట్ఠేతి వికప్పేతీ’తి వచనతో సిద్ధం హోతీ’’తి వుత్తం.

ఇమేసు పన తీసు టీకావాదేసు తతియవాదో యుత్తతరో వియ దిస్సతి. కస్మా? పాళియా అట్ఠకథాయ చ సంసన్దనతో. కథం? పాళియఞ్హి కతపరిచ్ఛేదాసుయేవ ద్వీసు వస్సికసాటికకణ్డుపటిచ్ఛాదీసు తతో పరం వికప్పేతున్తి వుత్తం, తతో అఞ్ఞేసు న వికప్పేతుం ఇచ్చేవ, తస్మా తేసు అసతి పచ్చయే నిచ్చం అధిట్ఠాతబ్బమేవ హోతి, న వికప్పేతబ్బన్తి అయం పాళియా అధిప్పాయో దిస్సతి, ఇతరాసు పన ద్వీసు అనుఞ్ఞాతకాలేయేవ అధిట్ఠాతబ్బం, ‘‘తతో పరం వికప్పేతు’’న్తి ఏవం పాళియా సంసన్దతి, అట్ఠకథాయం తిచీవరం తిచీవరసఙ్ఖేపేన పరిహరతో అధిట్ఠాతుమేవ అనుజానామి, న వికప్పేతుం. వస్సికసాటికం పన చాతుమాసతో పరం వికప్పేతుమేవ, న అధిట్ఠాతుం, ఏవఞ్చ సతి యో తిచీవరే ఏకేన చీవరేన విప్పవసితుకామో హోతి, తస్స చీవరాధిట్ఠానం పచ్చుద్ధరిత్వా విప్పవాససుఖత్థం వికప్పనాయ ఓకాసో దిన్నో హోతీతి.

పఠమవాదే ‘‘న వికప్పేతు’’న్తి నామం వత్వా ‘‘న వికప్పేతు’’న్తి అత్థో వుత్తో, ఏవం సన్తే ‘‘తతో పరం వికప్పేతు’’న్తి ఏత్థ తతో పరం నామం వత్వా వికప్పేతున్తి అత్థో భవేయ్య, సో చ అత్థో వికప్పనాధికారేన వుత్తో, ‘‘నామం వత్వా’’తి చ విసేసనే కత్తబ్బే సతి ‘‘న వికప్పేతు’’న్తి చ ‘‘తతో పరం వికప్పేతు’’న్తి చ భేదవచనం న సియా, సబ్బేసుపి చీవరేసు నామం అవత్వావ వికప్పేతబ్బతో, దుతియవాదే చ ‘‘న వికప్పేతు’’న్తి ఇమినా నామేన న వికప్పేతున్తి వుత్తం, న అనుజానామీతి పాఠసేసో. పఠమే చ ‘‘తిచీవరం వా హోతు అఞ్ఞం వా, యది తం తం నామం గహేత్వా వికప్పేతి, అవికప్పితం హోతి, అతిరేకచీవరట్ఠానే తిట్ఠతీ’’తి. దుతియే చ ‘‘న పన వికప్పనే దోసో’’తి, తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞవిరుద్ధం వియ దిస్సతి, తస్మా విచారేతబ్బమేతం.

తతో పరం వికప్పేతున్తి చాతుమాసతో పరం వికప్పేత్వా పరిభుఞ్జితున్తి తీసు గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కేచి పన ‘‘తతో పరం వికప్పేత్వా యావ ఆగామిసంవచ్ఛరే వస్సానం చాతుమాసం, తావ ఠపేతుం అనుఞ్ఞాత’’న్తిపి వదన్తి. ‘‘తతో పరం వికప్పేతుం అనుజానామీతి ఏత్తావతా వస్సికసాటికం కణ్డుపటిచ్ఛాదిఞ్చ తం తం నామం గహేత్వా వికప్పేతుం అనుఞ్ఞాతన్తి ఏవమత్థో న గహేతబ్బో. తతో పరం వస్సికసాటికాదినామస్సేవ అభావతో, కస్మా తతో పరం వికప్పేన్తేనపి నామం గహేత్వా న వికప్పేతబ్బం. ఉభిన్నమ్పి తతో పరం వికప్పేత్వా పరిభోగస్స అనుఞ్ఞాతత్తా తథావికప్పితం అఞ్ఞనామేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బన్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్త’’న్తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౪౬౯) వుత్తం. విమతివినోదనియమ్పి (వి. వి. టీ. ౧.౪౬౯) ‘‘తతో పరన్తి చాతుమాసతో పరం వికప్పేత్వా పరిభుఞ్జితుం అనుఞ్ఞాతన్తి కేచి వదన్తి. అఞ్ఞే పన ‘వికప్పేత్వా యావ ఆగామివస్సానం తావ ఠపేతుం వట్టతీ’తి వదన్తి. అపరే పన ‘వికప్పనే న దోసో, తథా వికప్పితం పరిక్ఖారాదినామేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బ’న్తి వదన్తీ’’తి వుత్తం.

వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పారాజిక ౪౬౯) పన ‘‘వస్సికసాటికం తతో పరం వికప్పేతుంయేవ, నాధిట్ఠాతుం. వత్థఞ్హి కతపరియోసితం అన్తోచాతుమాసే వస్సానదివసం ఆదిం కత్వా అన్తోదసాహే అధిట్ఠాతుం అనుజానామి, చాతుమాసతో ఉద్ధం అత్తనో సన్తకం కత్వా ఠపేతుకామేన వికప్పేతుం అనుజానామీతి అత్థో’’తి వుత్తం. ఇధాపి పచ్ఛిమవాదో పసత్థతరోతి దిస్సతి, కస్మా? సువిఞ్ఞేయ్యత్తా, పురిమేసు పన ఆచరియానం అధిప్పాయోయేవ దువిఞ్ఞేయ్యో హోతి నానావాదస్సేవ కథితత్తా. ముట్ఠిపఞ్చకన్తి ముట్ఠియా ఉపలక్ఖితం పఞ్చకం ముట్ఠిపఞ్చకం, చతుహత్థే మినిత్వా పఞ్చమం హత్థముట్ఠిం కత్వా మినితబ్బన్తి అధిప్పాయో. కేచి పన ‘‘ముట్ఠిహత్థానం పఞ్చకం ముట్ఠిపఞ్చకం. పఞ్చపి హత్థా ముట్ఠీ కత్వావ మినితబ్బా’’తి వదన్తి. ముట్ఠిత్తికన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ద్విహత్థేన అన్తరవాసకేన తిమణ్డలం పటిచ్ఛాదేతుం సక్కాతి ఆహ ‘‘పారుపనేనపీ’’తిఆది. అతిరేకన్తి సుగతచీవరతో అతిరేకం. ఊనకన్తి ముట్ఠిపఞ్చకాదితో ఊనకం. తేన చ తేసు తిచీవరాధిట్ఠానం న రుహతీతి దస్సేతి.

ఇమం సఙ్ఘాటిం పచ్చుద్ధరామీతి ఇమం సఙ్ఘాటిఅధిట్ఠానం ఉక్ఖిపామి, పరిచ్చజామీతి అత్థో. సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౪౬౯) పన ‘‘పచ్చుద్ధరామీతి ఠపేమి, పరిచ్చజామీతి వా అత్థో’’ఇచ్చేవ వుత్తం. కాయవికారం కరోన్తేనాతి హత్థేన చీవరం పరామసన్తేన, చాలేన్తేన వా. వాచాయ అధిట్ఠాతబ్బాతి ఏత్థ కాయేనపి చాలేత్వా వాచమ్పి భిన్దిత్వా కాయవాచాహి అధిట్ఠానమ్పి సఙ్గహితన్తి వేదితబ్బం, ‘‘కాయేన అఫుసిత్వా’’తి వత్తబ్బత్తా అహత్థపాసహత్థపాసవసేన దువిధం అధిట్ఠానం. తత్థ ‘‘హత్థపాసో నామ అడ్ఢతేయ్యహత్థో వుచ్చతి. ‘ద్వాదసహత్థ’న్తి కేచి వదన్తి, తం ఇధ న సమేతీ’’తి విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౪౬౯) వుత్తం. ‘‘ఇదాని సమ్ముఖాపరమ్ముఖాభేదేన దువిధం అధిట్ఠానం దస్సేతుం ‘‘సచే హత్థపాసేతిఆది వుత్తం. సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౪౬౯) పన ‘‘హత్థపాసేతి చ ఇదం ద్వాదసహత్థం సన్ధాయ వుత్తం, తస్మా ద్వాదసహత్థబ్భన్తరే ఠితం ‘ఇమ’న్తి వత్వా అధిట్ఠాతబ్బం, తతో పరం ‘ఏత’న్తి వత్వా అధిట్ఠాతబ్బన్తి కేచి వదన్తి, గణ్ఠిపదేసు పనేత్థ న కిఞ్చి వుత్తం, పాళియం అట్ఠకథాయఞ్చ సబ్బత్థ ‘హత్థపాసో’తి అడ్ఢతేయ్యహత్థో వుచ్చతి, తస్మా ఇధ విసేసవికప్పనాయ కారణం గవేసితబ్బ’’న్తి వుత్తం. ఏవం పాళియట్ఠకథాసుపి అడ్ఢతేయ్యహత్థమేవ హత్థపాసో వుత్తో, టీకాచరియేహి చ తదేవ సమ్పటిచ్ఛితో, తస్మా అడ్ఢతేయ్యహత్థబ్భన్తరే ఠితం చీవరం ‘‘ఇమ’’న్తి, తతో బహిభూతం ‘‘ఏత’’న్తి వత్వా అధిట్ఠాతబ్బం.

‘‘సామన్తవిహారేతి ఇదం ఠపితట్ఠానసల్లక్ఖణయోగ్గే ఠితం సన్ధాయ వుత్తం, తతో దూరే ఠితమ్పి ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేన్తేన అధిట్ఠాతబ్బమేవ. తత్థాపి చీవరస్స ఠపితభావసల్లక్ఖణమేవ పమాణం. న హి సక్కా నిచ్చస్స ఠానం సల్లక్ఖేతుం, ఏకస్మిం విహారే ఠపేత్వా తతో అఞ్ఞస్మిం ఠపితన్తి అధిట్ఠాతుం న వట్టతి. కేచి పన ‘తథాపి అధిట్ఠితే న దోసో’తి వదన్తి, తం అట్ఠకథాయ న సమేతి, వీమంసితబ్బ’’న్తి విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౪౬౯) వుత్తం. సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౪౬౯) పన ‘‘సామన్తవిహారో నామ యత్థ తదహేవ గన్త్వా నివత్తేతుం సక్కా. సామన్తవిహారేతి ఇదం దేసనాసీసమత్తం, తస్మా ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వా దూరే ఠితమ్పి అధిట్ఠాతబ్బన్తి వదన్తి. ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వాతి చ ఇదం ఠపితట్ఠానసల్లక్ఖణం అనుచ్ఛవికన్తి కత్వా వుత్తం, చీవరసల్లక్ఖణమేవేత్థ పమాణ’’న్తి వుత్తం. వజిరబుద్ధిటీకాయఞ్చ (వజిర. టీ. పారాజిక ౪౬౯) ‘‘సఙ్ఘాటి ఉత్తరాసఙ్గో అన్తరవాసకన్తి అధిట్ఠితానధిట్ఠితానం సమానమేవ నామం. ‘అయం సఙ్ఘాటీ’తిఆదీసు అనధిట్ఠితా వుత్తా. ‘తిచీవరేన విప్పవసేయ్యా’తి ఏత్థ అధిట్ఠితా వుత్తా. సామన్తవిహారేతి గోచరగామతో విహారేతి ధమ్మసిరిత్థేరో. దూరతరేపి లబ్భతేవాతి ఆచరియా. అనుగణ్ఠిపదేపి ‘సామన్తవిహారేతి దేసనాసీసమత్తం, తస్మా ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వా దూరే ఠితమ్పి అధిట్ఠాతబ్బ’న్తి వుత్తం. సామన్తవిహారో నామ యత్థ తదహేవ గన్త్వా నివత్తితుం సక్కా. రత్తివిప్పవాసం రక్ఖన్తేన తతో దూరే ఠితం అధిట్ఠాతుం న వట్టతి, ఏవం కిర మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తన్తి. కేచి ‘చీవరవంసే ఠపితం అఞ్ఞో పరివత్తేత్వా నాగదన్తే ఠపేతి, తం అజానిత్వా అధిట్ఠహన్తస్సపి రుహతి చీవరస్స సల్లక్ఖితత్తా’తి వదన్తీ’’తి, తస్మా ఆచరియానం మతభేదం సంసన్దిత్వా గహేతబ్బం.

అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహీతి పరిక్ఖారచోళనామేన అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహి. తేనేవ ‘‘ఇమం పచ్చుద్ధరామీ’’తి పరిక్ఖారచోళస్స పచ్చుద్ధారం దస్సేతి, ఏతేన చ తేచీవరికధుతఙ్గం పరిహరన్తేన పంసుకూలాదివసేన లద్ధం వత్థం దసాహబ్భన్తరే కత్వా రజిత్వా పారుపితుమసక్కోన్తేన పరిక్ఖారచోళవసేన అధిట్ఠహిత్వావ దసాహమతిక్కమాపేతబ్బం, ఇతరథా నిస్సగ్గియం హోతీతి దస్సేతి, తేనేవ ‘‘రజితకాలతో పన పట్ఠాయ నిక్ఖిపితుం న వట్టతి, ధుతఙ్గచోరో నామ హోతీ’’తి విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౫) వుత్తం. పున అధిట్ఠాతబ్బానీతి ఇదఞ్చ సఙ్ఘాటిఆదితిచీవరనామేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితుకామస్స వసేన వుత్తం, ఇతరస్స పన పురిమాధిట్ఠానమేవ అలన్తి వేదితబ్బం. పున అధిట్ఠాతబ్బన్తి ఇమినా కప్పబిన్దుపి దాతబ్బన్తి దస్సేతి. అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థీతి ఇమినా కప్పబిన్దుదానకిచ్చమ్పి నత్థీతి దస్సేతి, మహన్తతరమేవాతిఆది సబ్బాధిట్ఠానసాధారణలక్ఖణం. తత్థ పున అధిట్ఠాతబ్బన్తి అనధిట్ఠితచీవరస్స ఏకదేసభూతత్తా అనధిట్ఠితఞ్చే, అధిట్ఠితస్స అప్పభావేన ఏకదేసభూతం అధిట్ఠితసఙ్ఖమేవ గచ్ఛతి, తథా అధిట్ఠితఞ్చే, అనధిట్ఠితస్స ఏకదేసభూతం అనధిట్ఠితసఙ్ఖం గచ్ఛతీతి లక్ఖణం. న కేవలఞ్చేత్థ దుతియపట్టమేవ, అథ ఖో తతియపట్టాదికమ్పి. యథాహ ‘‘అనుజానామి భిక్ఖవే…పే… ఉతుద్ధటానం దుస్సానం చతుగ్గుణం సఙ్ఘాటిం…పే… పంసుకూలే యావదత్థ’’న్తి (మహావ. ౩౪౮).

ముట్ఠిపఞ్చకాదితిచీవరప్పమాణయుత్తం సన్ధాయ ‘‘తిచీవరం పనా’’తిఆది వుత్తం. పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతున్తి పరిక్ఖారచోళం కత్వా అధిట్ఠాతుం. అవసేసా భిక్ఖూతి వక్ఖమానకాలే నిసిన్నా భిక్ఖూ. తస్మా వట్టతీతి యథా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిచీవరం అధిట్ఠాతుం, న వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) వుత్తం, ఏవం పరిక్ఖారచోళమ్పి వుత్తం, న చస్స ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదో వుత్తో, న చ సఙ్ఖాపరిచ్ఛేదో, తస్మా తీణిపి చీవరాని పచ్చుద్ధరిత్వా ఇమాని చీవరాని పరిక్ఖారచోళాని అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతీతి అత్థో. నిధానముఖమేతన్తి ఏతం పరిక్ఖారచోళాధిట్ఠానం నిధానముఖం ఠపనముఖం, అతిరేకచీవరట్ఠపనకారణన్తి అత్థో. కథం ఞాయతీతి చే, తేన ఖో పన సమయేన భిక్ఖూనం పరిపుణ్ణం హోతి తిచీవరం, అత్థో చ హోతి పరిస్సావనేహిపి థవికాహిపి. ఏతస్మిం వత్థుస్మిం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పరిక్ఖారచోళక’’న్తి అనుఞ్ఞాతత్తా భిక్ఖూనఞ్చ ఏకమేవ పరిస్సావనం, థవికా వా వట్టతి, న ద్వే వా తీణి వాతి పటిక్ఖేపాభావతో వికప్పనూపగపచ్ఛిమప్పమాణాని, అతిరేకప్పమాణాని వా పరిస్సావనాదీని పరిక్ఖారాని కప్పన్తీతి సిద్ధం. పఠమం తిచీవరాధిట్ఠానేన అధిట్ఠాతబ్బం, పున పరిహరితుం అసక్కోన్తేన పచ్చుద్ధరిత్వా పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతబ్బం, న త్వేవ ఆదితోవ ఇదం వుత్తం. బద్ధసీమాయ అవిప్పవాససీమాసమ్ముతిసమ్భవతో చీవరవిప్పవాసే నేవత్థి దోసోతి న తత్థ దుప్పరిహారోతి ఆహ ‘‘అబద్ధసీమాయ దుప్పరిహార’’న్తి.

౪౫. అతిరిత్తప్పమాణాయ ఛేదనకం పాచిత్తియన్తి ఆహ ‘‘అనతిరిత్తప్పమాణా’’తి. తతో పరం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బాతి వస్సికమాసతో పరం అధిట్ఠానం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా, ఇమినా చతున్నం వస్సికమాసానం ఉపరి అధిట్ఠానం తిట్ఠతీతి విఞ్ఞాయతి, అసతో పచ్చుద్ధరాయోగా, యఞ్చ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేనాపి కణ్డుపటిచ్ఛాది ఆబాధవూపసమేనాపి అధిట్ఠానం విజహన్తీ’’తి వుత్తం, తం సమన్తపాసాదికాయం నత్థి, పరివారట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘అత్థాపత్తి హేమన్తే ఆపజ్జతి, నో గిమ్హే’’తి ఏత్థ న తం వుత్తం, కత్తికపుణ్ణమాసియా పచ్ఛిమే పాటిపదదివసే వికప్పేత్వా ఠపితం వస్సికసాటికం నివాసేన్తో హేమన్తే ఆపజ్జతి. కురున్దియం పన ‘‘కత్తికపుణ్ణమదివసే అపచ్చుద్ధరిత్వా హేమన్తే ఆపజ్జతీ’’తి వుత్తం, తమ్పి సువుత్తం. ‘‘చాతుమాసం అధిట్ఠాతుం, తతో పరం వికప్పేతు’’న్తి హి వుత్తం. తత్థ మహాఅట్ఠకథాయం నివాసనపచ్చయా దుక్కటం వుత్తం, కురున్దట్ఠకథాయం పన అపచ్చుద్ధారపచ్చయా, తస్మా కురున్దియం వుత్తనయేనపి వస్సికసాటికా వస్సానాతిక్కమేపి అధిట్ఠానం న విజహతీతి పఞ్ఞాయతి. అధిట్ఠానవిజహనేసు చ వస్సానమాసఆబాధానం విగమే విజహనం మాతికాట్ఠకథాయమ్పి న ఉద్ధటం, తస్మా సమన్తపాసాదికాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯) ఆగతనయేన యావ పచ్చుద్ధారా అధిట్ఠానం తిట్ఠతీతి గహేతబ్బం.

నహానత్థాయ అనుఞ్ఞాతత్తా ‘‘వణ్ణభేదమత్తరత్తాపి చేసా వట్టతీ’’తి వుత్తం. ద్వే పన న వట్టన్తీతి ఇమినా సఙ్ఘాటిఆదీసుపి దుతియఅధిట్ఠానం న రుహతి, తం అతిరేకచీవరం హోతీతి దస్సేతి. మహాపచ్చరియం చీవరవసేన పరిభోగకిచ్చస్స అభావం సన్ధాయ ‘‘అనాపత్తీ’’తి వుత్తా సేనాసనపరిభోగత్థాయ దిన్నపచ్చత్థరణే వియ. యం పన ‘‘పచ్చత్థరణమ్పి అధిట్ఠాతబ్బ’’న్తి వుత్తం, తం సేనాసనత్థాయేవాతి నియమితం న హోతి నవసు చీవరేసు గహితత్తా, తస్మా అత్తనో నామేన అధిట్ఠహిత్వా నిదహిత్వా పరిక్ఖారచోళం వియ యథా తథా వినియుజ్జితమేవాతి గహేతబ్బం, పావారోకోజవోతి ఇమేసమ్పి పచ్చత్థరణాదినా లోకేపి వోహరణతో సేనాసనపరిక్ఖారత్థాయ దిన్నపచ్చత్థరణతో విసుం గహణం కతం. సచే అవసానే అపరావస్సికసాటికా ఉప్పన్నా హోతి, పురిమవస్సికసాటికం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేత్వా అధిట్ఠాతబ్బాతి వదన్తి.

నిసీదనమ్హి పమాణయుత్తన్తి ‘‘దీఘతో సుగతవిదత్థియా ద్వే విదత్థియో, విత్థారతో దియడ్ఢం, దసా విదత్థీ’’తిఇమినా పమాణేన యుత్తం, తం పన మజ్ఝిమపురిసహత్థసఙ్ఖాతేన వడ్ఢకీహత్థేన దీఘతో తిహత్థం హోతి, విత్థారతో ఛళఙ్గులాధికద్విహత్థం, దసా విదత్థాధికహత్థం, ఇదాని మనుస్సానం పకతిహత్థేన దీఘతో విదత్థాధికచతుహత్థం హోతి, విత్థారతో నవఙ్గులాధికతిహత్థం, దసా ఛళఙ్గులాధికద్విహత్థా, తతో ఊనం వట్టతి, న అధికం ‘‘తం అతిక్కామయతో ఛేదనకం పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౫౩౩) వుత్తత్తా. కణ్డుపటిచ్ఛాదియా పమాణికాతి ‘‘దీఘతో చతస్సో విదత్థియో సుగతవిదత్థియా, తిరియం ద్వే విదత్థియో’’తి (పాచి. ౫౩౮) వుత్తత్తా ఏవం వుత్తప్పమాణయుత్తా, సా పన వడ్ఢకీహత్థేన దీఘతో ఛహత్థా హోతి, విత్థారతో తిహత్థా, ఇదాని పకతిహత్థేన పన దీఘతో నవహత్థా హోతి, తిరియతో విదత్థాధికచతుహత్థాతి వేదితబ్బా. వికప్పనూపగపచ్ఛిమచీవరప్పమాణం పరిక్ఖారచోళన్తి ఏత్థ పన వికప్పనూపగపచ్ఛిమచీవరప్పమాణం నామ సుగతఙ్గులేన దీఘతో అట్ఠఙ్గులం హోతి, తిరియతో చతురఙ్గులం, వడ్ఢకీహత్థేన దీఘతో ఏకహత్థం హోతి, తిరియతో విదత్థిప్పమాణం, ఇదాని పకతిహత్థేన పన దీఘతో విదత్థాధికహత్థం హోతి, తిరియతో ఛళఙ్గులాధికవిదత్థిప్పమాణం. తేనాహ ‘‘తస్స పమాణ’’న్తిఆది.

భేసజ్జత్థాయాతిఆదీసు అత్తనో సన్తకభావతో మోచేత్వా ఠపితం సన్ధాయ ‘‘అనధిట్ఠితేపి నత్థి ఆపత్తీ’’తి వుత్తం, ‘‘ఇదం భేసజ్జత్థాయ, ఇదం మాతుయా’’తి విభజిత్వా సకసన్తకభావతో మోచేత్వా ఠపేన్తేన అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థీతి అధిప్పాయో. ‘‘ఇమినా భేసజ్జం చేతాపేస్సామి, ఇదం మాతుయా దస్సామీ’’తి ఠపేన్తేన పన అధిట్ఠాతబ్బమేవాతి వదన్తి. సేనాసనపరిక్ఖారత్థాయ దిన్నపచ్చత్థరణేతి ఏత్థ అనివాసేత్వా అపారుపిత్వా కేవలం మఞ్చపీఠేసుయేవ అత్థరిత్వా పరిభుఞ్జియమానం పచ్చత్థరణం అత్తనో సన్తకమ్పి అనధిట్ఠాతుం వట్టతీతి వదన్తి, హేట్ఠా పన పచ్చత్థరణమ్పి అధిట్ఠాతబ్బమేవాతి అవిసేసేన వుత్తత్తా అత్తనో సన్తకం అధిట్ఠాతబ్బమేవాతి అమ్హాకం ఖన్తి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. తన్తే ఠితంయేవ అధిట్ఠాతబ్బన్తి ఏత్థ పచ్ఛా వీతట్ఠానం అధిట్ఠితమేవ హోతి, పున అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థి. సచే పన పరిచ్ఛేదం దస్సేత్వా అన్తరన్తరా వీతం హోతి, పున అధిట్ఠాతబ్బన్తి వదన్తి. ఏసేవ నయోతి వికప్పనూపగప్పమాణమత్తే వీతే తన్తే ఠితంయేవ అధిట్ఠాతబ్బన్తి అత్థో.

౪౬. ‘‘హీనాయావత్తనేనాతి ‘సిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయ గిహిభావూపగమనేనా’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం, తం యుత్తం అఞ్ఞస్స దానే వియ చీవరే నిరాలయభావేనేవ పరిచ్చత్తత్తా. కేచి పన ‘హీనాయావత్తనేనాతి భిక్ఖునియా గిహిభావూపగమనేనేవాతి ఏతమత్థం గహేత్వా భిక్ఖు పన విబ్భమన్తోపి యావ సిక్ఖం న పచ్చక్ఖాతి, తావ భిక్ఖుయేవాతి అధిట్ఠానం న విజహతీ’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం ‘భిక్ఖునియా హీనాయావత్తనేనా’తి విసేసేత్వా అవుత్తత్తా. భిక్ఖునియా హి గిహిభావూపగమనేన అధిట్ఠానవిజహనం విసుం వత్తబ్బం నత్థి తస్సా విబ్భమనేనేవ అస్సమణీభావతో. సిక్ఖాపచ్చక్ఖానేనాతి పన ఇదం సచే భిక్ఖులిఙ్గే ఠితోవ సిక్ఖం పచ్చక్ఖాతి, తస్స కాయలగ్గమ్పి చీవరం అధిట్ఠానం విజహతీతి దస్సనత్థం వుత్త’’న్తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౪౬౯) వుత్తం. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౪౬౯) పన ‘‘హీనాయావత్తనేనాతి ఇదం అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపజ్జిత్వా భిక్ఖుపటిఞ్ఞాయ ఠితస్స చేవ తిత్థియపక్కన్తస్స చ భిక్ఖునియా చ భిక్ఖునిభావే నిరపేక్ఖతాయ గిహిలిఙ్గతిత్థియలిఙ్గగ్గహణం సన్ధాయ వుత్తం. సిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయ గిహిభావూపగమనం సన్ధాయ వుత్తన్తి కేచి వదన్తి, తం న యుత్తం, తదాపి తస్స ఉపసమ్పన్నత్తా చీవరస్స చ తస్స సన్తకత్తా విజహనతో’’తి వుత్తం, ఇతి ఇమాని ద్వే వచనాని అఞ్ఞమఞ్ఞవిరుద్ధాని హుత్వా దిస్సన్తి.

అట్ఠకథాయం పన ‘‘హీనాయావత్తనేన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానేనా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯) విసుం వుత్తత్తా హీనాయావత్తన్తే సతి సిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖన్తేపి చీవరం అధిట్ఠానం విజహతి, సిక్ఖం పచ్చక్ఖన్తే సతి హీనాయ అనావత్తన్తేపీతి అధిప్పాయో దిస్సతి, తస్మా సిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయ కేవలం గిహిభావం ఉపగచ్ఛన్తస్స కిఞ్చాపి భిక్ఖుభావో అత్థి, చీవరస్స చ తస్స సన్తకత్తా విజహనం, తథాపి ‘‘హీనాయావత్తనేనా’’తి వుత్తత్తా గిహిభావూపగమనేనేవ అధిట్ఠానవిజహనం సియా యథా తం లిఙ్గపరివత్తనేన. గిహిభావం అనుపగన్త్వా చ కేవలం సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం కరోన్తస్స కిఞ్చాపి భిక్ఖులిఙ్గం అత్థి, చీవరస్స చ తస్స సన్తకత్తా విజహనం, తథాపి ‘‘సిక్ఖాపచ్చక్ఖానేనా’’తి వుత్తత్తా సిక్ఖాపచ్చక్ఖానేనేవ అధిట్ఠానవిజహనం సియా యథా తం పచ్చుద్ధరణే, తస్మా భిక్ఖు వా హోతు భిక్ఖునీ వా, హీనాయావత్తిస్సామీతి చిత్తేన గిహిలిఙ్గగ్గహణేన చీవరం అధిట్ఠానం విజహతి. సిక్ఖాపచ్చక్ఖానేన పన భిక్ఖుస్సేవ చీవరం భిక్ఖునియా సిక్ఖాపచ్చక్ఖానాభావాతి అయమమ్హాకం ఖన్తి. అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నకతిత్థియపక్కన్తకానం పన చీవరస్స అధిట్ఠానవిజహనం అట్ఠకథాయం అనాగతత్తా తేసఞ్చ హీనాయావత్తానవోహారాభావా విచారేతబ్బం.

కనిట్ఠఙ్గులినఖవసేనాతి హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదం దస్సేతి. ఓరతో పరతోతి ఏత్థ చ ‘‘ఓరతో ఛిద్దం అధిట్ఠానం భిన్దతి, పరతో న భిన్దతీ’’తి వుత్తం. కథం ఓరపరభావో వేదితబ్బోతి? యథా నదీపరిచ్ఛిన్నే పదేసే మనుస్సానం వసనదిసాభాగే తీరం ఓరిమం నామ హోతి, ఇతరదిసాభాగే తీరం పారిమం నామ, తథా భిక్ఖూనం నివాసనపారుపనట్ఠానభూతం చీవరస్స మజ్ఝట్ఠానం యథావుత్తవిదత్థిఆదిప్పమాణస్స పదేసస్స ఓరం నామ, చీవరపరియన్తట్ఠానం పరం నామ, ఇతి లోకతో వా యథా చ ఓరతో భోగం పరతో అన్తం కత్వా చీవరం ఠపేతబ్బన్తి వుత్తే భిక్ఖునో అభిముఖట్ఠానం ఓరం నామ, ఇతరట్ఠానం పరం నామ, ఏవం భిక్ఖూనం నివాసనపారుపనట్ఠానం ఓరం నామ, ఇతరం పరం నామ. ఏవం సాసనతో వా ఓరపరభావో వేదితబ్బో. తేనేవ యో పన దుబ్బలట్ఠానే పఠమం అగ్గళం దత్వా పచ్ఛా దుబ్బలట్ఠానం ఛిన్దిత్వా అపనేతి, అధిట్ఠానం న భిజ్జతి. మణ్డలపరివత్తనేపి ఏసేవ నయోతి సకలస్మిం చీవరే అధిట్ఠానభిజ్జనాభిజ్జనభావో దస్సితో. తేన వుత్తం విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౪౬౯) ‘‘ఏస నయోతి ఇమినా పమాణయుత్తేసు యత్థ కత్థచి ఛిద్దే అధిట్ఠానం విజహతీతిఆదిఅత్థం సఙ్గణ్హాతీ’’తి.

ఖుద్దకం చీవరన్తి ముట్ఠిపఞ్చకాదిభేదప్పమాణతో అనూనమేవ ఖుద్దకచీవరం. మహన్తం వా ఖుద్దకం కరోతీతి ఏత్థ తిణ్ణం చీవరానం చతూసు పస్సేసు యస్మిం పదేసే ఛిద్దం అధిట్ఠానం న విజహతి, తస్మిం పదేసే సమన్తతో ఛిన్దిత్వా ఖుద్దకం కరోన్తస్స అధిట్ఠానం న విజహతీతి అధిప్పాయో. విమతివినోదనియం పన వుత్తం ‘‘మహన్తం వా ఖుద్దకం వా కరోతీతి ఏత్థ అతిమహన్తం చీవరం ముట్ఠిపఞ్చకాదిపచ్ఛిమప్పమాణయుత్తం కత్వా సమన్తతో ఛిన్దనేనపి విచ్ఛిన్దనకాలే ఛిజ్జమానట్ఠానం ఛిద్దసఙ్ఖం న గచ్ఛతి, అధిట్ఠానం న విజహతి ఏవాతి సిజ్ఝతి, ‘ఘటేత్వా ఛిన్దతి న భిజ్జతీ’తి వచనేన చ సమేతి. పరిక్ఖారచోళం పన వికప్పనూపగపచ్ఛిమప్పమాణతో ఊనం కత్వా ఛిద్దం అధిట్ఠానం విజహతి అధిట్ఠానస్స అనిస్సయత్తా, తాని పున బద్ధాని ఘటితాని పున అధిట్ఠాతబ్బమేవాతి వేదితబ్బం. కేచి పన ‘వస్సికసాటికచీవరే ద్విధా ఛిన్నే యదిపి ఏకేకం ఖణ్డం పచ్ఛిమప్పమాణం హోతి, ఏకస్మింయేవ ఖణ్డే అధిట్ఠానం తిట్ఠతి, న ఇతరస్మిం, ద్వే పన న వట్టన్తీ’తి వుత్తత్తా నిసీదనకణ్డుపటిచ్ఛాదీసుపి ఏసేవ నయోతి వదన్తీ’’తి.

౪౭. సమ్ముఖే పవత్తా సమ్ముఖాతి పచ్చత్తవచనం, తఞ్చ వికప్పనావిసేసనం, తస్మా ‘‘సమ్ముఖే’’తి భుమ్మత్థే నిస్సక్కవచనం కత్వాపి అత్థం వదన్తి, అభిముఖేతి అత్థో. అథ వా సమ్ముఖేన అత్తనో వాచాయ ఏవ వికప్పనా సమ్ముఖావికప్పనా. పరమ్ముఖేన వికప్పనా పరమ్ముఖావికప్పనాతి కరణత్థేనపి అత్థో దట్ఠబ్బో. అయమేవ పాళియా సమేతి. సన్నిహితాసన్నిహితభావన్తి ఆసన్నదూరభావం. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతీతి ఏత్తకేనేవ వికప్పనాకిచ్చస్స నిట్ఠితత్తా అతిరేకచీవరం న హోతీతి దసాహాతిక్కమే నిస్సగ్గియం న జనేతీతి అధిప్పాయో. పరిభుఞ్జితుం…పే… న వట్టతీతి సయం అపచ్చుద్ధారణపరిభుఞ్జనే పాచిత్తియం, అధిట్ఠహనే పరేసం విస్సజ్జనే చ దుక్కటఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. పరిభోగాదయోపి వట్టన్తీతి పరిభోగవిస్సజ్జనఅధిట్ఠానాని వట్టన్తి. అపి-సద్దేన నిధేతుమ్పి వట్టతీతి అత్థో. ఏతేన పచ్చుద్ధారేపి కతే చీవరం అధిట్ఠాతుకామేన వికప్పితచీవరమేవ హోతి, న అతిరేకచీవరం, తం పన తిచీవరాదినామేన అధిట్ఠాతుకామేన అధిట్ఠహితబ్బం, ఇతరేన వికప్పితచీవరమేవ కత్వా పరిభుఞ్జితబ్బన్తి దస్సేతి.

కేచి పన ‘‘యం వికప్పితచీవరం, తం యావ పరిభోగకాలా అపచ్చుద్ధరాపేత్వా నిదహేతబ్బం, పరిభోగకాలే పన సమ్పత్తే పచ్చుద్ధరాపేత్వా అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం. యది హి తతో పుబ్బేపి పచ్చుద్ధరాపేయ్య, పచ్చుద్ధారేనేవ వికప్పనాయ విగతత్తా అతిరేకచీవరం నామ హోతి, దసాహాతిక్కమే పత్తేవ నిస్సగ్గియం, తస్మా యం అపరిభుఞ్జిత్వా ఠపేతబ్బం, తదేవ వికప్పేతబ్బం. పచ్చుద్ధారే చ కతే అన్తోదసాహేయేవ అధిట్ఠాతబ్బం. యఞ్చ అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯) ‘తతో పరం పరిభోగాది వట్టతీ’తిఆది వుత్తం, తం పాళియా విరుజ్ఝతీ’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తమేవ. పాళియఞ్హి ‘‘అన్తోదసాహం అధిట్ఠేతి వికప్పేతీ’’తి (పారా. ౪౬౯) చ ‘‘సామం చీవరం వికప్పేత్వా అపచ్చుద్ధారణం పరిభుఞ్జేయ్య పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౩౭౩) చ ‘‘అనాపత్తి సో వా దేతి, తస్స వా విస్సాసన్తో పరిభుఞ్జతీ’’తి (పాచి. ౩౭౬) చ సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా, అట్ఠకథాయఞ్చ (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯) ‘‘ఇమం చీవరం వా వికప్పనం వా పచ్చుద్ధరామీ’’తిఆదినా పచ్చుద్ధారం అదస్సేత్వా ‘‘మయ్హం సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం కరోహీ’’తి ఏవం అత్తనో సన్తకత్తం అమోచేత్వావ పరిభోగాదివసేన పచ్చుద్ధారస్స వుత్తత్తా, ‘‘తతో పభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తీ’’తి అధిట్ఠానం వినాపి విసుం పరిభోగస్స నిధానస్స చ వుత్తత్తా వికప్పనానన్తరమేవ పచ్చుద్ధరాపేత్వా అనధిట్ఠహిత్వా ఏవ చ తిచీవరరహితం వికప్పనారహం చీవరం పరిభుఞ్జితుఞ్చ నిదహితుఞ్చ ఇదం పాటేక్కం వినయకమ్మన్తి ఖాయతి. అపిచ బహూనం పత్తానం వికప్పేతుం పచ్చుద్ధరేతుఞ్చ వుత్తత్తా పచ్చుద్ధారే తేసం అతిరేకపత్తతా దస్సితాతి సిజ్ఝతి తేసు ఏకస్సేవ అధిట్ఠాతబ్బతో, తస్మా అట్ఠకథాయం ఆగతనయేనేవ గహేతబ్బం.

మిత్తోతి దళ్హమిత్తో. సన్దిట్ఠోతి దిట్ఠమత్తో, న దళ్హమిత్తో. పఞ్ఞత్తికోవిదో న హోతీతి ఏవం వికప్పితే అనన్తరమేవ ఏవం పచ్చుద్ధరితబ్బన్తి వినయకమ్మం న జానాతి. తేనాహ ‘‘న జానాతి పచ్చుద్ధరితు’’న్తి. ఇమినాపి చేతం వేదితబ్బం ‘‘వికప్పనాసమనన్తరమేవ పచ్చుద్ధారో కాతబ్బో’’తి. వికప్పితవికప్పనా నామేసా వట్టతీతి అధిట్ఠితఅధిట్ఠానం వియాతి అధిప్పాయో.

౪౮. ఏవం చీవరే అధిట్ఠానవికప్పనానయం దస్సేత్వా ఇదాని పత్తే అధిట్ఠానవికప్పనానయం దస్సేన్తో ‘‘పత్తే పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పతతి పిణ్డపాతో ఏత్థాతి పత్తో, జినసాసనభావో భిక్ఖాభాజనవిసేసో. వుత్తఞ్హి ‘‘పత్తం పక్ఖే దలే పత్తో, భాజనే సో గతే తిసూ’’తి, తస్మిం పత్తే. పనాతి పక్ఖన్తరత్థే నిపాతో. నయోతి అధిట్ఠానవికప్పనానయో. చీవరే వుత్తఅధిట్ఠానవికప్పనానయతో అఞ్ఞభూతో అయం వక్ఖమానో పత్తే అధిట్ఠానవికప్పనానయో వేదితబ్బోతి యోజనా. పత్తం అధిట్ఠహన్తేన పమాణయుత్తోవ అధిట్ఠాతబ్బో, న అప్పమాణయుత్తోతి సమ్బన్ధో. తేన పమాణతో ఊనాధికే పత్తే అధిట్ఠానం న రుహతి, తస్మా తాదిసం పత్తం భాజనపరిభోగేన పరిభుఞ్జితబ్బన్తి దస్సేతి. వక్ఖతి హి ‘‘ఏతే భాజనపరిభోగేన పరిభుఞ్జితబ్బా, న అధిట్ఠానూపగా న వికప్పనూపగా’’తి.

ద్వే మగధనాళియోతి ఏత్థ మగధనాళి నామ యా మాగధికాయ తులాయ అడ్ఢతేరసపలపరిమితం ఉదకం గణ్హాతి. సీహళదీపే పకతినాళితో ఖుద్దకా హోతి, దమిళనాళితో పన మహన్తా. వుత్తఞ్హేతం సమన్తపాసాదికాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౦౨) ‘‘మగధనాళి నామ అడ్ఢతేరసపలా హోతీతి అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తం. సీహళదీపే పకతినాళి మహన్తా, దమిళనాళి ఖుద్దకా, మగధనాళిపమాణయుత్తా, తాయ మగధనాళియా దియడ్ఢనాళి ఏకా సీహళనాళి హోతీతి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్త’’న్తి. అథ వా మగధనాళి నామ యా పఞ్చ కుడువాని ఏకఞ్చ ముట్ఠిం ఏకాయ చ ముట్ఠియా తతియభాగం గణ్హాతి. వుత్తఞ్హేతం సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౫౯౮-౬౦౨) ‘‘మగధనాళి నామ ఛపసతా నాళీతి కేచి. ‘అట్ఠపసతా’తి అపరే. తత్థ పురిమానం మతేన తిపసతాయ నాళియా ద్వే నాళియో ఏకా మగధనాళి హోతి. పచ్ఛిమానం చతుపసతాయ నాళియా ద్వే నాళియో ఏకా మగధనాళి. ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన పన పకతియా చతుముట్ఠికం కుడువం, చతుకుడువం నాళికం, తాయ నాళియా సోళస నాళియో దోణం, తం పన మగధనాళియా ద్వాదస నాళియో హోన్తీతి వుత్తం, తస్మా తేన నయేన మగధనాళి నామ పఞ్చ కుడువాని ఏకఞ్చ ముట్ఠిం ఏకాయ ముట్ఠియా తతియభాగఞ్చ గణ్హాతీతి వేదితబ్బ’’న్తి. తత్థ కుడువోతి పసతో. వుత్తఞ్హి అభిధానప్పదీపికాయం –

‘‘కుడువో పసతో ఏకో;

పత్థో తే చతురో సియుం;

ఆళ్హకో చతురో పత్థా;

దోణం వా చతురాళ్హక’’న్తి.

అథ వా మగధనాళి నామ యా చతుకుడువాయ నాళియా చతస్సో నాళియో గణ్హాతి. వుత్తఞ్హేతం విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౬౦౨) ‘‘దమిళనాళీతి పురాణకనాళిం సన్ధాయ వుత్తం. సా చ చతుముట్ఠికేహి కుడువేహి అట్ఠకుడువా, తాయ నాళియా ద్వే నాళియో మగధనాళి గణ్హాతి, పురాణా పన సీహళనాళి తిస్సో నాళియో గణ్హాతీతి వదన్తి, తేసం మతేన మగధనాళి ఇదాని వత్తమానాయ చతుకుడువాయ దమిళనాళియా చతునాళికా హోతి, తతో మగధనాళితో ఉపడ్ఢఞ్చ పురాణదమిళనాళిసఙ్ఖాతం పత్థం నామ హోతి, ఏతేన చ ఓమకో నామ పత్తో పత్థోదనం గణ్హాతీతి పాళివచనం సమేతి. లోకియేహిపి –

‘లోకియం మగధఞ్చేతి, పత్థద్వయముదాహటం;

లోకియం సోళసపలం, మాగధం దిగుణం మత’న్తి. (వి. వి. టీ. ౧.౬౦౨) –

ఏవం లోకే నాళియా మగధనాళి దిగుణాతి దస్సితా. ఏవఞ్చ గయ్హమానే ఓమకపత్తస్స చ యాపనమత్తోదనగాహికా చ సిద్ధా హోతి. న హి సక్కా అట్ఠకుడువతో ఊనోదనగాహినా పత్తేన అథూపీకతం పిణ్డపాతం పరియేసిత్వా యాపేతుం. తేనేవ వుత్తం వేరఞ్జకణ్డట్ఠకథాయం ‘పత్థో నామ నాళిమత్తం హోతి, ఏకస్స పురిసస్స అలం యాపనాయా’తి’’. వుత్తమ్పి హేతం జాతకట్ఠకథాయం (జా. అట్ఠ. ౫.౨౧.౧౯౨) ‘‘పత్థోదనో నాలమయం దువిన్న’’న్తి, ‘‘ఏకస్స దిన్నం ద్విన్నం తిణ్ణం పహోతీ’’తి చ, తస్మా ఇధ వుత్తనయానుసారేన గహేతబ్బన్తి. ఆలోపస్స ఆలోపస్స అనురూపన్తి ఓదనస్స చతుభాగమత్తం. వుత్తఞ్హేతం మజ్ఝిమనికాయే బ్రహ్మాయుసుత్తసంవణ్ణనాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౮౭) ‘‘బ్యఞ్జనస్స మత్తా నామ ఓదనచతుత్థభాగో’’తి. ఓదనగతికానీతి ఓదనస్స గతి గతి యేసం తాని ఓదనగతికాని. గతీతి చ ఓకాసో ఓదనస్స అన్తోపవిసనసీలత్తా ఓదనస్స ఓకాసోయేవ తేసం ఓకాసో హోతి, న అఞ్ఞం అత్తనో ఓకాసం గవేసన్తీతి అత్థో. భాజనపరిభోగేనాతి ఉదకాహరణాదినా భాజనపరిభోగేన.

ఏవం పమాణతో అధిట్ఠానూపగవికప్పనూపగపత్తం దస్సేత్వా ఇదాని పాకతో మూలతో చ తం దస్సేతుం ‘‘పమాణయుత్తానమ్పీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ అయోపత్తో పఞ్చహి పాకేహి పత్తోతి కమ్మారపక్కంయేవ అనధిట్ఠహిత్వా సమణసారుప్పనీలవణ్ణకరణత్థాయ పునప్పునం నానాసమ్భారేహి పచితబ్బో, అయోపత్తస్స అతికక్ఖళత్తా కమ్మారపాకేన సద్ధిం పఞ్చవారపక్కోయేవ సమణసారుప్పనీలవణ్ణో హోతి. మత్తికాపత్తో ద్వీహి పాకేహి పక్కోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తస్స పన ముదుకత్తా కుమ్భకారకపాకేన సద్ధిం ద్వివారపక్కోపి సమణసారుప్పనీలవణ్ణో హోతి. ఏవం కతోయేవ హి పత్తో అధిట్ఠానూపగో వికప్పనూపగో చ హోతి, నాకతో. తేన వక్ఖతి ‘‘పాకే చ మూలే చ సునిట్ఠితేయేవ అధిట్ఠానూపగో హోతి. యో అధిట్ఠానూపగో, స్వేవ వికప్పనూపగో’’తి (వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౪౮). సో హత్థం ఆగతోపి అనాగతోపి అధిట్ఠాతబ్బో వికప్పేతబ్బోతి ఏతేన దూరే ఠితమ్పి అధిట్ఠాతుం వికప్పేతుఞ్చ లభతి, ఠపితట్ఠానసల్లక్ఖణమేవ పమాణన్తి దస్సేతి. ఇదాని తమేవత్థం విత్థారేతుమాహ ‘‘యది హీ’’తిఆది. హి-సద్దో విత్థారజోతకో. తత్థ పచిత్వా ఠపేస్సామీతి కాళవణ్ణపాకం సన్ధాయ వుత్తం.

ఇదాని పత్తాధిట్ఠానం దస్సేతుమాహ ‘‘తత్థ ద్వే పత్తస్స అధిట్ఠానా’’తిఆది. తత్థ సామన్తవిహారేతి ఇదం ఉపలక్ఖణవసేన వుత్తం, తతో దూరే ఠితమ్పి అధిట్ఠాతబ్బమేవ. ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వాతి ఇదమ్పి ఉపచారమత్తం, పత్తసల్లక్ఖణమేవేత్థ పమాణం.

ఇదాని అధిట్ఠానవిజహనం దస్సేతుం ‘‘ఏవం అప్పమత్తస్స’’త్యాదిమాహ. తత్థ పత్తే వా ఛిద్దం హోతీతి ముఖవట్టితో హేట్ఠా ద్వఙ్గులమత్తోకాసతో పట్ఠాయ యత్థ కత్థచి ఛిద్దం హోతి.

సత్తన్నం ధఞ్ఞానన్తి –

‘‘సాలి వీహి చ కుద్రూసో;

గోధూమో వరకో యవో;

కఙ్గూతి సత్త ధఞ్ఞాని;

నీవారాదీ తు తబ్భిదా’’తి. –

వుత్తానం సత్తవిధానం ధఞ్ఞానం.

౪౯. ఏవం పత్తాధిట్ఠానం దస్సేత్వా ఇదాని పత్తవికప్పనం దస్సేతుం ‘‘వికప్పనే పనా’’తిఆదిమాహ. తం చీవరవికప్పనే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౫౦. ఏవం వికప్పనానయం దస్సేత్వా ఇదాని పత్తే భిన్నే కత్తబ్బవిధిం దస్సేతుమాహ ‘‘ఏవం అధిట్ఠహిత్వా’’ఇచ్చాది. తత్థ అపత్తోతి ఇమినా అధిట్ఠానవిజహనమ్పి దస్సేతి. పఞ్చబన్ధనేపి పత్తే అపరిపుణ్ణపాకే పత్తే వియ అధిట్ఠానం న రుహతి. ‘‘తిపుపట్టేన వా’’తి వుత్తత్తా తమ్బలోహాదికప్పియలోహేహి అయోపత్తస్స ఛిద్దం ఛాదేతుం వట్టతి. తేనేవ ‘‘లోహమణ్డలకేనా’’తి వుత్తం. సుద్ధేహి…పే… న వట్టతీతి ఇదం ఉణ్హభోజనే పక్ఖిత్తే విలీయమానత్తా వుత్తం. ఫాణితం ఝాపేత్వా పాసాణచుణ్ణేన బన్ధితుం వట్టతీతి పాసాణచుణ్ణేన సద్ధిం ఫాణితం పచిత్వా తథాపక్కేన పాసాణచుణ్ణేన బన్ధితుం వట్టతి. అపరిభోగేనాతి అయుత్తపరిభోగేన. ‘‘అనుజానామి భిక్ఖవే ఆధారక’’న్తి వుత్తత్తా మఞ్చపీఠాదీసు యత్థ కత్థచి ఆధారకం ఠపేత్వా తత్థ పత్తం ఠపేతుం వట్టతి ఆధారకట్ఠపనోకాసస్స అనియమితత్తాతి వదన్తి.

ఇతి వినయసఙ్గహసంవణ్ణనాభూతే వినయాలఙ్కారే

అధిట్ఠానవికప్పనవినిచ్ఛయకథాలఙ్కారో నామ

అట్ఠమో పరిచ్ఛేదో.