౭. అనామాసవినిచ్ఛయకథా

౪౦. ఏవం మచ్ఛమంసవినిచ్ఛయం కథేత్వా ఇదాని అనామాసవినిచ్ఛయం కథేతుం ‘‘అనామాస’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఆమసియతేతి ఆమాసం, న ఆమాసం అనామాసం, అపరామసితబ్బన్తి అత్థో. పారిపన్థికాతి వికుప్పనికా, అన్తరాయికాతి వుత్తం హోతి. నదీసోతేన వుయ్హమానం మాతరన్తి ఏతం ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదదస్సనత్థం వుత్తం. అఞ్ఞాసు పన ఇత్థీసు కారుఞ్ఞాధిప్పాయేన మాతరి వుత్తనయేన పటిపజ్జన్తస్స నేవత్థి దోసోతి వదన్తి. ‘‘మాతర’’న్తి వుత్తత్తా అఞ్ఞాసు న వట్టతీతి వదన్తాపి అత్థి. ఏత్థ గణ్హాహీతి న వత్తబ్బాతి గేహస్సితపేమేన కాయప్పటిబద్ధేన ఫుసనే దుక్కటం సన్ధాయ వుత్తం. కారుఞ్ఞేన పన వత్థాదిం గహేతుం అసక్కోన్తిం ‘‘గణ్హాహీ’’తి వదన్తస్సపి అవసభావప్పత్తితో ఉదకే నిముజ్జన్తిం కారుఞ్ఞేన సహసా అనామాసన్తి అచిన్తేత్వా కేసాదీసు గహేత్వా మోక్ఖాధిప్పాయేన ఆకడ్ఢతోపి అనాపత్తియేవ. న హి మీయమానం మాతరం ఉపేక్ఖితుం వట్టతి. అఞ్ఞాతికాయ ఇత్థియాపి ఏసేవ నయో. ఉక్కట్ఠాయ మాతుయాపి ఆమాసో న వట్టతీతి దస్సనత్థం ‘‘మాతర’’న్తి వుత్తం. తస్స కాతబ్బం పన అఞ్ఞాసమ్పి ఇత్థీనం కరోన్తస్సపి అనాపత్తియేవ అనామాసత్తే విసేసాభావా.

తిణణ్డుపకన్తి హిరివేరాదిమూలేహి కేసాలఙ్కారత్థాయ కతచుమ్బటకం. తాలపణ్ణముద్దికన్తి తాలపణ్ణేహి కతం అఙ్గులిముద్దికం. తేన తాలపణ్ణాదిమయం కటిసుత్తకణ్ణపిళన్ధనాది సబ్బం న వట్టతీతి సిద్ధం. పరివత్తేత్వాతి అత్తనో నివాసనపారుపనభావతో అపనేత్వా, చీవరత్థాయ పరిణామేత్వాతి వుత్తం హోతి. చీవరత్థాయ పాదమూలే ఠపేతీతి ఇదం నిదస్సనమత్తం. పచ్చత్థరణవితానాదిఅత్థమ్పి వట్టతియేవ, పూజాదిఅత్థం తావకాలికమ్పి ఆమసితుం వట్టతి. సీసపసాధనదన్తసూచీతి ఇదం సీసాలఙ్కారత్థాయ పటపిలోతికాహి కతసీసపసాధనకఞ్చేవ దన్తసూచిఆది చాతి ద్వే తయో. సీసపసాధనం సిపాటికోపకరణత్థాయ చేవ దన్తసూచిం సూచిఉపకరణత్థాయ చ గహేతబ్బన్తి యథాక్కమం అత్థం దస్సేతి. కేసకలాపం బన్ధిత్వా తత్థ తిరియం పవేసనత్థాయ కతా సూచి ఏవ సీసపసాధనకదన్తసూచీతి ఏకమేవ కత్వా సిపాటికాయ పక్ఖిపిత్వా పరిహరితబ్బసూచియేవ తస్స తస్స కిచ్చస్స ఉపకరణన్తి సిపాటికసూచిఉపకరణం, ఏవం వా యోజనా కాతబ్బా.

పోత్థకరూపన్తి సుధాదీహి కతం పారాజికవత్థుభూతానం తిరచ్ఛానగతిత్థీనం సణ్ఠానేన కతమ్పి అనామాసమేవ. ఇత్థిరూపాని దస్సేత్వా కతం వత్థుభిత్తిఆదిఞ్చ ఇత్థిరూపం అనామసిత్వా వళఞ్జేతుం వట్టతి. ఏవరూపే హి అనామాసే కాయసంసగ్గరాగే అసతి కాయప్పటిబద్ధేన ఆమసతో దోసో నత్థి. భిన్దిత్వాతి ఏత్థ హత్థేన అగ్గహేత్వావ కేనచి దణ్డాదినా భిన్దితబ్బం. ఏత్థ చ అనామాసమ్పి దణ్డపాసాణాదీహి భేదనస్స అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా, పాళియమ్పి ఆపదాసు మోక్ఖాధిప్పాయస్స ఆమసనేపి అనాపత్తియా వుత్తత్తా చ సప్పినిఆదివాళమిగీహి గహితపాణకానం మోచనత్థాయ తం తం సప్పినిఆదివత్థుం దణ్డాదీహి పటిక్ఖిపిత్వా గహేతుం, మాతుఆదిం ఉదకే మీయమానం వత్థాదీహి గహేతుం, అసక్కోన్తిం కేసాదీసు గహేత్వా కారుఞ్ఞేన ఉక్ఖిపితుఞ్చ వట్టతీతి అయమత్థో గహేతబ్బోవ. ‘‘అట్ఠకథాయం ‘న త్వేవ ఆమసితబ్బా’తి ఇదం పన వచనం అమీయమానం వత్థుం సన్ధాయ వుత్తన్తి అయం అమ్హాకం ఖన్తీ’’తి విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౨౮౧) వుత్తం.

౪౧. మగ్గం అధిట్ఠాయాతి ‘‘మగ్గో అయ’’న్తి మగ్గసఞ్ఞం ఉప్పాదేత్వాతి అత్థో. పఞ్ఞపేత్వా దేన్తీతి ఇదం సామీచివసేన వుత్తం, తేహి పన ‘‘ఆసనం పఞ్ఞపేత్వావ నిసీదథా’’తి వుత్తే సయమేవ పఞ్ఞపేత్వా నిసీదితుం వట్టతి. తత్థ జాతకానీతి అచ్ఛిన్దిత్వా భూతగామభావేనేవ ఠితాని. ‘‘కీళన్తేనా’’తి వుత్తత్తా సతి పచ్చయే ఆమసన్తస్స అనాపత్తి, ఇదఞ్చ గిహిసన్తకం సన్ధాయ వుత్తం, భిక్ఖుసన్తకం పన పరిభోగారహం సబ్బథా ఆమసితుం న వట్టతి దురూపచిణ్ణత్తా. తాలపనసాదీనీతి చేత్థ ఆది-సద్దేన నాళికేరలబుజతిపుసఅలాబుకుమ్భణ్డపుస్సఫలఏళాలుకఫలానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ‘‘యథావుత్తఫలానంయేవ చేత్థ కీళాధిప్పాయేన ఆమసనం న వట్టతీ’’తి వుత్తత్తా పాసాణసక్ఖరాదీని కీళాధిప్పాయేనపి ఆమసితుం వట్టతి. అనుపసమ్పన్నానం దస్సామీతి ఇదం అపటిగ్గహేత్వా గహణం సన్ధాయ వుత్తం. అత్తనోపి అత్థాయ పటిగ్గహేత్వా గహణే దోసో నత్థి అనామాసత్తాభావా.

౪౨. ముత్తాతి (మ. ని. టీ. ౧.౨ పథవీవారవణ్ణనా; సారత్థ. టీ. ౨.౨౮౧) హత్థికుమ్భజాతికా అట్ఠవిధా ముత్తా. తథా హి హత్థికుమ్భం, వరాహదాఠం, భుజగసీసం, వలాహకం, వేళు, మచ్ఛసిరో, సఙ్ఖో, సిప్పీతి అట్ఠ ముత్తాయోనియో. తత్థ హత్థికుమ్భజా పీతవణ్ణా పభాహీనా. వరాహదాఠా వరాహదాఠావణ్ణావ. భుజగసీసజా నీలాదివణ్ణా సువిసుద్ధా వట్టలా చ. వలాహకజా భాసురా దుబ్బిభాగా రత్తిభాగే అన్ధకారం విధమేన్తియో తిట్ఠన్తి, దేవూపభోగా ఏవ చ హోన్తి. వేళుజా కరకఫలసమానవణ్ణా న భాసురా, తే చ వేళూ అమనుస్సగోచరేయేవ పదేసే జాయన్తి. మచ్ఛసిరజా పాఠీనపిట్ఠిసమానవణ్ణా వట్టలా లఘవో చ తేజవన్తా హోన్తి పభావిహీనా చ, తే చ మచ్ఛా సముద్దమజ్ఝేయేవ జాయన్తి. సఙ్ఖజా సఙ్ఖఉదరచ్ఛవివణ్ణా కోలఫలప్పమాణాపి హోన్తి పభావిహీనావ. సిప్పిజా పభావిసేసయుత్తా హోన్తి నానాసణ్ఠానా. ఏవం జాతితో అట్ఠవిధాసు ముత్తాసు యా మచ్ఛసఙ్ఖసిప్పిజా, తా సాముద్దికా. భుజగజాపి కాచి సాముద్దికా హోన్తి, ఇతరా అసాముద్దికా. యస్మా బహులం సాముద్దికావ ముత్తా లోకే దిస్సన్తి, తత్థాపి సిప్పిజావ, ఇతరా కదాచి కాచి, తస్మా సమ్మోహవినోదనియం (విభ. అట్ఠ. ౧౭౩) ‘‘ముత్తాతి సాముద్దికా ముత్తా’’తి వుత్తం.

మణీతి వేళురియాదితో అఞ్ఞో జోతిరసాదిభేదో సబ్బో మణి. వేళురియోతి అల్లవేళువణ్ణో మణి, ‘‘మజ్జారక్ఖిమణ్డలవణ్ణో’’తిపి వదన్తి. సఙ్ఖోతి సాముద్దికసఙ్ఖో. సిలాతి ముగ్గవణ్ణా అతిసినిద్ధా కాళసిలా. మణివోహారం అగతా రత్తసేతాదివణ్ణా సుమట్ఠాపి సిలా అనామాసా ఏవాతి వదన్తి. సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౨౮౧) పన ‘‘సఙ్ఖోతి సాముద్దికసఙ్ఖో. సిలాతి కాళసిలాపణ్డుసిలాసేతసిలాదిభేదా సబ్బాపి సిలా’’తి వుత్తం. పవాళం సముద్దతో జాతనాతిరత్తమణి. రజతన్తి కహాపణమాసాదిభేదం జతుమాసాదిం ఉపాదాయ సబ్బం వుత్తావసేసరూపియం గహితం. జాతరూపన్తి సువణ్ణం. లోహితఙ్కోతి రత్తమణి. మసారగల్లన్తి కబరవణ్ణో మణి. ‘‘మరకత’’న్తిపి వదన్తి.

భణ్డమూలత్థాయాతి పత్తచీవరాదిమూలత్థాయ. కుట్ఠరోగస్సాతి నిదస్సనమత్తం. తాయ వూపసమేతబ్బస్స యస్స కస్సచి రోగస్స అత్థాయ వట్టతియేవ. ‘‘భేసజ్జత్థఞ్చ అవిద్ధాయేవ ముత్తా వట్టతీ’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తా. భేసజ్జత్థాయ పిసిత్వా యోజితానం ముత్తానం రతనభావవిజహనతో గహణక్ఖణేపి రతనాకారేన అపేక్ఖాభావా ‘‘భేసజ్జత్థాయ పన వట్టతీ’’తి వుత్తం. యావ పన తా ముత్తా రతనరూపేన తిట్ఠన్తి, తావ ఆమసితుం న వట్టన్తి. ఏవం అఞ్ఞమ్పి రతనపాసాణం పిసిత్వా భేసజ్జే యోజనత్థాయ గహేతుం వట్టతి ఏవ. జాతరూపరజతం పన మిస్సేత్వా యోజనభేసజ్జత్థాయపి సమ్పటిచ్ఛితుం న వట్టతి. గహట్ఠేహి యోజేత్వా దిన్నమ్పి యది భేసజ్జే సువణ్ణాదిరూపేన తిట్ఠతి, వియోజేతుఞ్చ సక్కా, తాదిసం భేసజ్జమ్పి న వట్టతి. తం అబ్బోహారికత్తగతఞ్చే వట్టతి. ‘‘జాతిఫలికం ఉపాదాయా’’తి వుత్తత్తా సూరియకన్తచన్దకన్తాదికం జాతిపాసాణం మణిమ్హి ఏవ సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. ఆకరముత్తోతి ఆకరతో ముత్తమత్తో. భణ్డమూలత్థం సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీతి ఇమినావ ఆమసితుమ్పి వట్టతీతి దస్సేతి. పచిత్వా కతోతి కాచకారేహి పచిత్వా కతో.

ధమనసఙ్ఖో చ ధోతవిద్ధో చ రతనమిస్సో చాతి యోజేతబ్బం. విద్ధోతిఆదిభావేన కతఛిద్దో. రతనమిస్సోతి కఞ్చనలతాదివిచిత్తో ముత్తాదిరతనఖచితో చ. ఏతేన ధమనసఙ్ఖతో అఞ్ఞో రతనసమ్మిస్సో అనామాసోతి దస్సేతి. సిలాయమ్పి ఏసేవ నయో. పానీయసఙ్ఖోతి ఇమినా థాలకాదిఆకారేన కతసఙ్ఖమయభాజనాని భిక్ఖూనం సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టన్తీతి సిద్ధం. సేసన్తి రతనమిస్సం ఠపేత్వా అవసేసం. ముగ్గవణ్ణంయేవ రతనసమ్మిస్సం కరోన్తి, న అఞ్ఞన్తి ఆహ ‘‘ముగ్గవణ్ణావా’’తి, ముగ్గవణ్ణా రతనసమ్మిస్సావ న వట్టతీతి వుత్తం హోతి. సేసాతి రతనసమ్మిస్సం ఠపేత్వా అవసేసా సిలా.

బీజతో పట్ఠాయాతి ధాతుపాసాణతో పట్ఠాయ. సువణ్ణచేతియన్తి ధాతుకరణ్డకం. పటిక్ఖిపీతి ‘‘ధాతుట్ఠపనత్థాయ గణ్హథా’’తి అవత్వా ‘‘తుమ్హాకం గణ్హథా’’తి పేసితత్తా పటిక్ఖిపి. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౨౮౧) పన ‘‘పటిక్ఖిపీతి సువణ్ణమయస్స ధాతుకరణ్డకస్స బుద్ధాదిరూపస్స చ అత్తనో సన్తకకరణే నిస్సగ్గియత్తా వుత్త’’న్తి వుత్తం. సువణ్ణబుబ్బుళకన్తి సువణ్ణతారకం. ‘‘రూపియఛడ్డకట్ఠానే’’తి వుత్తత్తా రూపియఛడ్డకస్స జాతరూపరజతం ఆమసిత్వా ఛడ్డేతుం వట్టతీతి వుత్తం. కేళాపయితున్తి ఆమసిత్వా ఇతో చితో చ సఞ్చారేతుం. వుత్తన్తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం. కచవరమేవ హరితుం వట్టతీతి గోపకా వా హోన్తు అఞ్ఞే వా, హత్థేనపి పుఞ్ఛిత్వా కచవరం అపనేతుం వట్టతి, ‘‘మలమ్పి పమజ్జితుం వట్టతియేవా’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౨౮౧) వుత్తం. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౨౮౧) పన ‘‘కచవరమేవ హరితుం వట్టతీతి గోపకా వా హోన్తు అఞ్ఞే వా, హత్థేనపి పుఞ్ఛిత్వా కచవరం అపనేతుం వట్టతి, మలమ్పి మజ్జితుం వట్టతి ఏవాతి వదన్తి, తం అట్ఠకథాయ న సమేతి కేళాయనసదిసత్తా’’తి వుత్తం. కథం న సమేతి? మహాఅట్ఠకథాయం చేతియఘరగోపకా రూపియఛడ్డకట్ఠానే ఠితాతి తేసంయేవ కేళాయనం అనుఞ్ఞాతం, న అఞ్ఞేసం, తస్మా ‘‘గోపకా వా హోన్తు అఞ్ఞే వా’’తి వచనం మహాఅట్ఠకథాయ న సమేతి.

కురున్దియం పన తమ్పి పటిక్ఖిత్తం, సువణ్ణచేతియే కచవరమేవ హరితుం వట్టతీతి ఏత్తకమేవ అనుఞ్ఞాతం, తస్మా సావధారణం కత్వా వుత్తత్తా ‘‘హత్థేనపి పుఞ్ఛిత్వా’’తి చ ‘‘మలమ్పి పమజ్జితుం వట్టతి ఏవా’’తి చ వచనం కురున్దట్ఠకథాయ న సమేతి, తస్మా విచారేతబ్బమేతన్తి. ఆరకూటలోహన్తి సువణ్ణవణ్ణో కిత్తిమలోహవిసేసో. తివిధఞ్హి కిత్తిమలోహం – కంసలోహం వట్టలోహం ఆరకూటలోహన్తి. తత్థ తిపుతమ్బే మిస్సేత్వా కతం కంసలోహం నామ, సీసతమ్బే మిస్సేత్వా కతం వట్టలోహం, రసతుత్థేహి రఞ్జితం తమ్బం ఆరకూటలోహం నామ. ‘‘పకతిరసతమ్బే మిస్సేత్వా కతం ఆరకూట’’న్తి చ సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౨౮౧) వుత్తం. తం పన ‘‘జాతరూపగతిక’’న్తి వుత్తత్తా ఉగ్గణ్హతో నిస్సగ్గియమ్పి హోతీతి కేచి వదన్తి, రూపియేసు పన అగణితత్తా నిస్సగ్గియం న హోతి, ఆమసనే సమ్పటిచ్ఛనే చ దుక్కటమేవాతి వేదితబ్బం. సబ్బోపి కప్పియోతి యథావుత్తసువణ్ణాదిమయానం సేనాసనపరిక్ఖారానం ఆమసనగోపనాదివసేన పరిభోగో సబ్బథా కప్పియోతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. ‘‘భిక్ఖూనం ధమ్మవినయవణ్ణనట్ఠానే’’తి వుత్తత్తా సఙ్ఘికమేవ సువణ్ణాదిమయం సేనాసనం సేనాసనపరిక్ఖారా చ వట్టన్తి, న పుగ్గలికానీతి గహేతబ్బం. పటిజగ్గితుం వట్టన్తీతి సేనాసనపటిబన్ధతో వుత్తం.

౪౩. సామికానం పేసేతబ్బన్తి సామికానం సాసనం పేసేతబ్బం. భిన్దిత్వాతి పఠమమేవ అనామసిత్వా పాసాణాదినా కిఞ్చిమత్తం భేదం కత్వా పచ్ఛా కప్పియభణ్డత్థాయ అధిట్ఠహిత్వా హత్థేన గహేతుం వట్టతి. తేనాహ ‘‘కప్పియభణ్డం కరిస్సామీతి సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీ’’తి. ఏత్థాపి తఞ్చ వియోజేత్వా ఆమసితబ్బం. ఫలకజాలికాదీనీతి ఏత్థ సరపరిత్తాణాయ హత్థేన గహేతబ్బం. కిటికాఫలకం అక్ఖిరక్ఖణత్థాయ అయలోహాదీహి జాలాకారేన కత్వా సీసాదీసు పటిముఞ్చితబ్బం జాలికం నామ. ఆది-సద్దేన కవచాదికం సఙ్గణ్హాతి. అనామాసానీతి మచ్ఛజాలాదిపరూపరోధం సన్ధాయ వుత్తం, న సరపరిత్తాణం తస్స ఆవుధభణ్డత్తాభావా. తేన వక్ఖతి ‘‘పరూపరోధనివారణఞ్హీ’’తిఆది (వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౪౩). ఆసనస్సాతి చేతియస్ససమన్తా కతపరిభణ్డస్స. బన్ధిస్సామీతి కాకాదీనం అదూసనత్థాయ బన్ధిస్సామి.

‘‘భేరిసఙ్ఘాటోతి సఙ్ఘటితచమ్మభేరీ. వీణాసఙ్ఘాటోతి సఙ్ఘటితచమ్మవీణా’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౨౮౧) వుత్తం. ‘‘చమ్మవినద్ధా వీణాభేరిఆదీనీ’’తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తవచనతో విసేసాభావా ‘‘కురున్దియం పనా’’తిఆదినా తతో విసేసస్స వత్తుమారద్ధత్తా చ భేరిఆదీనం వినద్ధోపకరణసమూహో భేరివీణాసఙ్ఘాటోతి వేదితబ్బో ‘‘సఙ్ఘటితబ్బోతి సఙ్ఘాటో’’తి కత్వా. తుచ్ఛపోక్ఖరన్తి అవినద్ధచమ్మభేరివీణానం పోక్ఖరం. ఆరోపితచమ్మన్తి పుబ్బే ఆరోపితం హుత్వా పచ్ఛా తతో అపనేత్వా విసుం ఠపితముఖచమ్మమత్తం, న సేసోపకరణసహితం, తం పన సఙ్ఘాతోతి అయం విసేసో. ఓనహితున్తి భేరిపోక్ఖరాదీని చమ్మం ఆరోపేత్వా చమ్మవద్ధిఆదీహి సబ్బేహి ఉపకరణేహి వినన్ధితుం. ఓనహాపేతున్తి తథేవ అఞ్ఞేహి వినన్ధాపేతుం.

ఇతి వినయసఙ్గహసంవణ్ణనాభూతే వినయాలఙ్కారే

అనామాసవినిచ్ఛయకథాలఙ్కారో నామ

సత్తమో పరిచ్ఛేదో.