౪. విఞ్ఞత్తివినిచ్ఛయకథా

౨౧. ఏవం భేసజ్జాదివినిచ్ఛయం కథేత్వా ఇదాని విఞ్ఞత్తివినిచ్ఛయం కథేతుం ‘‘విఞ్ఞత్తీతి యాచనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ విఞ్ఞాపనా విఞ్ఞత్తి, ‘‘ఇమినా నో అత్థో’’తి విఞ్ఞాపనా, యాచనాతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘విఞ్ఞత్తీతి యాచనా’’తి. తత్ర విఞ్ఞత్తియం అయం మయా వక్ఖమానో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. మూలచ్ఛేజ్జాయాతి (వి. వి. టీ. ౧.౩౪౨) పరసన్తకభావతో మోచేత్వా అత్తనో ఏవ సన్తకకరణవసేన. ఏవం యాచతో అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిదుక్కటఞ్చేవ దాసపటిగ్గహదుక్కటఞ్చ హోతి ‘‘దాసిదాసపటిగ్గహణా పటివిరతో (దీ. ని. ౧.౧౦, ౧౯౪) హోతీ’’తి వచనం నిస్సాయ అట్ఠకథాయం పటిక్ఖిత్తత్తా. ఞాతకపవారితట్ఠానతో పన దాసం మూలచ్ఛేజ్జాయ యాచన్తస్స సాదియనవసేనేవ దుక్కటం. సకకమ్మన్తి పాణవధకమ్మం. ఇదఞ్చ పాణాతిపాతదోసపరిహారాయ వుత్తం, న విఞ్ఞత్తిపరిహారాయ. అనియమేత్వాపి న యాచితబ్బాతి సామీచిదస్సనత్థం వుత్తం, సుద్ధచిత్తేన పన హత్థకమ్మం యాచన్తస్స ఆపత్తి నామ నత్థి. యదిచ్ఛకం కారాపేతుం వట్టతీతి ‘‘హత్థకమ్మం యాచామి, దేథా’’తిఆదినా అయాచిత్వాపి వట్టతి, సకిచ్చపసుతమ్పి ఏవం కారాపేన్తస్స విఞ్ఞత్తి నత్థి ఏవ, సామీచిదస్సనత్థం పన విభజిత్వా వుత్తం.

సబ్బకప్పియభావదీపనత్థన్తి సబ్బసో కప్పియభావదస్సనత్థం. మూలం దేథాతి వత్తుం వట్టతీతి ‘‘మూలం దస్సామా’’తి పఠమం వుత్తత్తా విఞ్ఞత్తి వా ‘‘మూల’’న్తి వచనస్స కప్పియాకప్పియవత్థుసామఞ్ఞవచనత్తా అకప్పియవచనం వా నిట్ఠితభతికిచ్చానం దాపనతో అకప్పియవత్థుసాదియనం వా న హోతీతి కత్వా వుత్తం. మూలచ్ఛేజ్జాయ వాతి ఇదం ఇధ థమ్భాదీనం దాసిదాసాదిభావాభావతో వుత్తం. అనజ్ఝావుత్థకన్తి అపరిగ్గహితం, అస్సామికన్తి అత్థో.

౨౨. న కేవలఞ్చ…పే… చీవరాదీని కారాపేతుకామేనాతిఆదీసు చీవరం కారాపేతుకామస్స అఞ్ఞాతకఅప్పవారితతన్తవాయేహి హత్థకమ్మయాచనవసేన వాయాపనే విఞ్ఞత్తిపచ్చయా దుక్కటాభావేపి చీవరవాయాపనసిక్ఖాపదేన యథారహం పాచిత్తియదుక్కటాని హోన్తీతి వేదితబ్బం. అకప్పియకహాపణాది న దాతబ్బన్తి కప్పియముఖేన లద్ధమ్పి తత్థ కమ్మకరణత్థాయ ఇమస్స కహాపణం దేహీతి వత్వా ‘‘దాతుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. పుబ్బే కతకమ్మస్స దాపనే కిఞ్చాపి దోసో న దిస్సతి, తథాపి అసారుప్పమేవాతి వదన్తి. కతకమ్మత్థాయపి కప్పియవోహారేన పరియాయతో భతిం దాపేన్తస్స నత్థి దోసో, సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౧.౩౪౨) పన ‘‘అకప్పియకహాపణాది న దాతబ్బన్తి కిఞ్చాపి అకప్పియకహాపణాదిం అసాదియన్తేన కప్పియవోహారతో దాతుం వట్టతి, తథాపి సారుప్పం న హోతి, మనుస్సా చ ఏతస్స సన్తకం కిఞ్చి అత్థీతి విహేఠేతబ్బం మఞ్ఞన్తీతి అకప్పియకహాపణాదిదానం పటిక్ఖిత్త’’న్తి వుత్తం. తథేవ పాచేత్వాతి హత్థకమ్మవసేనేవ పాచేత్వా. ‘‘కిం భన్తే’’తి ఏత్తకేపి పుచ్ఛితే యదత్థాయ పవిట్ఠో, తం కథేతుం లభతి పుచ్ఛితపఞ్హత్తా.

౨౩. వత్తన్తి చారిత్తం, ఆపత్తి పన న హోతీతి అధిప్పాయో. కప్పియం కారాపేత్వా పటిగ్గహేతబ్బానీతి సాఖాయ మక్ఖికబీజనేన పణ్ణాదిఛేదే బీజగామకోపనస్స చేవ తత్థ లగ్గరజాదిఅప్పటిగ్గహితకస్స చ పరిహారత్థాయ వుత్తం, తదుభయాసఙ్కాయ అసతి తథా అకరణే దోసో నత్థి. సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౧.౩౪౨) పన ‘‘కప్పియం కారాపేత్వా పటిగ్గహేతబ్బానీతి సాఖాయ లగ్గరజస్మిం పత్తే పతితేపి సాఖం ఛిన్దిత్వా ఖాదితుకామతాయపి సతి సుఖపరిభోగత్థం వుత్త’’న్తి వుత్తం. నదియాదీసు ఉదకస్స అపరిగ్గహితత్తా ‘‘ఆహరాతి వత్తుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. గేహతో…పే… నేవ వట్టతీతి పరిగ్గహితుదకత్తా విఞ్ఞత్తియా దుక్కటం హోతీతి అధిప్పాయో. ‘‘న ఆహటం పరిభుఞ్జితు’’న్తి వచనతో విఞ్ఞత్తియా ఆపన్నం దుక్కటం దేసేత్వాపి తం వత్థుం పరిభుఞ్జన్తస్స పరిభోగే పరిభోగే దుక్కటమేవ, పఞ్చన్నమ్పి సహధమ్మికానం న వట్టతి.

‘‘అలజ్జీహి పన భిక్ఖూహి వా సామణేరేహి వా హత్థకమ్మం న కారేతబ్బ’’న్తి సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా అత్తనో అత్థాయ యం కిఞ్చి హత్థకమ్మం కారేతుం న వట్టతి. యం పన అలజ్జీ నివారియమానోపి బీజనాదిం కరోతి, తత్థ దోసో నత్థి, చేతియకమ్మాదీని పన తేహి కారాపేతుం వట్టతీతి విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౩౪౨) వుత్తం. సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౩౪౨) పన ‘‘అలజ్జీహి…పే… న కారేతబ్బన్తి ఇదం ఉత్తరిభఙ్గాధికారత్తా అజ్ఝోహరణీయం సన్ధాయ వుత్తం, బాహిరపరిభోగేసు పన అలజ్జీహిపి హత్థకమ్మం కారేతుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. ఏత్థ చ ‘‘అలజ్జీహి సామణేరేహీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘సఞ్చిచ్చ ఆపత్తిం ఆపజ్జతీ’’తి (పరి. ౩౫౯) అలజ్జిలక్ఖణం ఉక్కట్ఠవసేన ఉపసమ్పన్నే పటిచ్చ ఉపలక్ఖణతో వుత్తన్తి తంలక్ఖణవిరహితానం సామణేరాదీనం లిఙ్గత్థేనగోత్రభుపరియోసానానం భిక్ఖుపటిఞ్ఞానం దుస్సీలానమ్పి సాధారణవసేన అలజ్జిలక్ఖణం యథాఠపితపటిపత్తియా అతిట్ఠనమేవాతి గహేతబ్బం.

౨౪. గోణం పన…పే… ఆహరాపేన్తస్స దుక్కటన్తి విఞ్ఞత్తిక్ఖణే విఞ్ఞత్తిపచ్చయా, పటిలాభక్ఖణే గోణానం సాదియనపచ్చయా చ దుక్కటం. గోణఞ్హి అత్తనో అత్థాయ అవిఞ్ఞత్తియా లద్ధమ్పి సాదితుం న వట్టతి ‘‘హత్థిగవాస్సవళవపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౦, ౧౯౪) వుత్తత్తా. తేనేవాహ ‘‘ఞాతకపవారితట్ఠానతోపి మూలచ్ఛేజ్జాయ యాచితుం న వట్టతీ’’తి. ఏత్థ చ విఞ్ఞత్తిదుక్కటాభావేపి అకప్పియవత్థుయాచనేపి పటిగ్గహణేపి దుక్కటమేవ. రక్ఖిత్వాతి చోరాదిఉపద్దవతో రక్ఖిత్వా. జగ్గిత్వాతి తిణఅన్నాదీహి పోసేత్వా. న సమ్పటిచ్ఛితబ్బన్తి అత్తనో అత్థాయ గోసాదియనస్స పటిక్ఖిత్తత్తా వుత్తం.

౨౫. ఞాతకపవారితట్ఠానే పన వట్టతీతి సకటస్స సమ్పటిచ్ఛితబ్బత్తా మూలచ్ఛేజ్జవసేన యాచితుం వట్టతి. తావకాలికం వట్టతీతి ఉభయత్థాపి వట్టతీతి అత్థోతి విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౩౪౨) వుత్తం. సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౩౪౨) పన ‘‘సకటం దేథాతి…పే… న వట్టతీతి మూలచ్ఛేజ్జవసేన సకటం దేథాతి వత్తుం న వట్టతి. తావకాలికం వట్టతీతి తావకాలికం కత్వా సబ్బత్థ యాచితుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. వాసిఆదీని పుగ్గలికానిపి వట్టన్తీతి ఆహ ‘‘ఏస నయో వాసీ’’తిఆది. వల్లిఆదీసు చ పరపరిగ్గహితేసు ఏస నయోతి యోజేతబ్బం. గరుభణ్డప్పహోనకేసుయేవాతి ఇదం విఞ్ఞత్తిం సన్ధాయ వుత్తం, అదిన్నాదానే పన తిణసలాకం ఉపాదాయ పరపరిగ్గహితం థేయ్యచిత్తేన గణ్హతో అవహారో ఏవ, భణ్డగ్ఘేన కారేతబ్బో. వల్లిఆదీసూతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన పాళిఆగతానం వేళుముఞ్జపబ్బజతిణమత్తికానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తత్థ చ యస్మిం పదేసే హరితాలజాతిహిఙ్గులికాది అప్పకమ్పి మహగ్ఘం హోతి, తత్థ తం తాలపక్కప్పమాణతో ఊనమ్పి గరుభణ్డమేవ, విఞ్ఞాపేతుఞ్చ న వట్టతి.

౨౬. సాతి విఞ్ఞత్తి. పరికథాదీసు ‘‘సేనాసనం సమ్బాధ’’న్తిఆదినా పరియాయేన కథనం పరికథా నామ. ఉజుకమేవ అకథేత్వా ‘‘భిక్ఖూనం కిం పాసాదో న వట్టతీ’’తిఆదినా అధిప్పాయో యథా విభూతో హోతి, ఏవం కథనం ఓభాసో నామ. సేనాసనాదిఅత్థం భూమిపరికమ్మాదికరణవసేన పచ్చయుప్పాదాయ నిమిత్తకరణం నిమిత్తకమ్మం నామ. తీసు పచ్చయేసు విఞ్ఞత్తిఆదయో దస్సితా, గిలానపచ్చయే పన కథన్తి ఆహ ‘‘గిలానపచ్చయే పనా’’తిఆది. తథా ఉప్పన్నం పన భేసజ్జం రోగే వూపసన్తే భుఞ్జితుం వట్టతి, న వట్టతీతి? తత్థ వినయధరా ‘‘భగవతా రోగసీసేన పరిభోగస్స ద్వారం దిన్నం, తస్మా అరోగకాలేపి భుఞ్జితుం వట్టతి, ఆపత్తి న హోతీ’’తి వదన్తి, సుత్తన్తికా పన ‘‘కిఞ్చాపి ఆపత్తి న హోతి, ఆజీవం పన కోపేతి, తస్మా సల్లేఖపటిపత్తియం ఠితస్స న వట్టతి, సల్లేఖం కోపేతీ’’తి వదన్తీతి.

ఇతి వినయసఙ్గహసంవణ్ణనాభూతే వినయాలఙ్కారే

విఞ్ఞత్తివినిచ్ఛయకథాలఙ్కారో నామ

చతుత్థో పరిచ్ఛేదో.