౩౪. పకిణ్ణకవినిచ్ఛయకథా

ఏవం కమ్మాకమ్మవినిచ్ఛయకథం కథేత్వా ఇదాని పకిణ్ణకవినిచ్ఛయకథం కథేతుం ‘‘ఇదాని పకిణ్ణకకథా వేదితబ్బా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పకారేన కిణ్ణాతి పకిణ్ణా, దివాసేయ్యాతి కథా వియ విసుం విసుం అప్పవత్తిత్వా ఏకస్మింయేవ పరిచ్ఛేదే కరణవసేన పవత్తా గణభోజనకథాదయో. పకిణ్ణకా సకత్థే క-పచ్చయవసేన.

తత్రాయం పకిణ్ణకమాతికా –

గణభోజనకథా చ, పరమ్పరా చ భోజనా;

అనాపుచ్ఛా పంసుకూలం, తతో అచ్ఛిన్నచీవరం.

పటిభానచిత్తం విప్ప-కతభోజనమేవ చ;

ఉద్దిసన్తుద్దిసాపేన్తా, తివస్సన్తరికా తథా.

దీఘాసనం గిలానుప-ట్ఠానం మరణవణ్ణకం;

అత్తపాతనమప్పచ్చ-వేక్ఖిత్వా నిసిన్నం తథా.

దవాయ సిలావిజ్ఝనం, దాయాళిమ్పనకం తథా;

మిచ్ఛాదిట్ఠికులాభతం, గోపకదానమేవ చ.

ధమ్మికాయాచనా చేవ, ఉచ్చారాదీన ఛడ్డనం;

న్హానే రుక్ఖఘంసనాని, వలికాదీన ధారణం.

దీఘకేసా ఆదాసాది, నచ్చాద్యఙ్గచ్ఛేదాది చ;

పత్తో సబ్బపంసుకూలం, పరిస్సవన నగ్గియం.

గన్ధపుప్ఫం ఆసిత్తకం, మళోరికేకభాజనం;

చేలపతి పాదఘంసీ, బీజనీ ఛత్తమేవ చ.

నఖాలోమా కాయబన్ధా, నివాసనపారుపనా;

కాజ దన్తకట్ఠఞ్చేవ, రుక్ఖారోహనకమ్పి చ.

ఛన్దారోపా లోకాయతా, ఖిపితం లసుణం తథా;

న అక్కమితబ్బాదీని, అవన్దియా చ వన్దియా.

వన్దనాకారకథా చ, ఆసన్దాదికథాపి చ;

ఉచ్చాసనమహాసనం, పాసాదపరిభోగకం.

ఉపాహనం యానఞ్చేవ, చీవరం ఛిన్నచీవరం;

అకప్పియచీవరఞ్చ, చీవరస్స విచారణా.

దణ్డకథినకఞ్చేవ, గహపతిచీవరం తథా;

ఛచీవరం రజనాది, అతిరేకఞ్చ చీవరం.

అట్ఠవరం నిసీదనం, అధమ్మకమ్మమేవ చ;

ఓకాసో సద్ధాదేయ్యో చ, సన్తరుత్తరకోపి చ.

చీవరనిక్ఖేపో చేవ, సత్థవత్థికమ్మం తథా;

నహాపితో దసభాగో, పాథేయ్యం పదేసోపి చ.

సంసట్ఠం పఞ్చభేసజ్జం, దుతియం వసా మూలకం;

పిట్ఠం కసావ పణ్ణఞ్చ, ఫలఞ్చ జతు లోణకం.

చుణ్ణం అమనుస్సాబాధం, అఞ్జనం నత్థుమేవ చ;

ధూమనేత్తం తేలపాకం, సేదం లోహితమోచనం.

పాదబ్భఞ్జం గణ్డాబాధో, విసఞ్చ ఘరదిన్నకో;

దుట్ఠగహణికో పణ్డు-రోగో ఛవిదోసోపి చ.

అభిసన్నదోసకాయో, లోణసువీరకో తథా;

అన్తోవుత్థాదికథా చ, ఉగ్గహితపటిగ్గహో.

తతో నిహతకథా చ, పురేభత్తపటిగ్గహో;

వనట్ఠం పోక్ఖరట్ఠఞ్చ, తథా అకతకప్పతం.

యాగుకథా గుళకథా, మహాపదేసమేవ చ;

ఆనిసంసకథా చేతి, పకిణ్ణకమ్హి ఆగతా.

గణభోజనకథా

౧. తత్థ గణితబ్బో సఙ్ఖ్యాతబ్బోతి గణో, యో కోచి సమూహో, ఇధ పన చతువగ్గాదిగణో అధిప్పేతో. భుఞ్జతే భోజనం, బ్యవహరణభావసఙ్ఖాతా భోజనకిరియా, గణస్స భోజనం గణభోజనం, తస్మిం. గణభోజనే పాచిత్తియం హోతీతి ఏత్థ జనకహేతుమ్హి భుమ్మవచనం. అఞ్ఞత్ర సమయాతి గిలానాదిసత్తవిధం సమయం ఠపేత్వా. ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స విఞ్ఞత్తిం కత్వా భుఞ్జనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తత్తా విఞ్ఞత్తితో గణభోజనం వత్థువసేనేవ పాకటన్తి తం అవత్వా ‘‘గణభోజనం నామ యత్థ…పే… నిమన్తితా భుఞ్జన్తీ’’తి నిమన్తనవసేనేవస్స పదభాజనే గణభోజనం వుత్తం. కిఞ్చి పన సిక్ఖాపదం వత్థుఅనురూపమ్పి సియాతి ‘‘పదభాజనే వుత్తనయేనేవ గణభోజనం హోతీ’’తి కేసఞ్చి ఆసఙ్కా భవేయ్యాతి తన్నివత్తనత్థం ‘‘గణభోజనం ద్వీహి ఆకారేహి పసవతీ’’తి వుత్తం. ఏకతో గణ్హన్తీతి ఏత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ద్వాదసహత్థం అముఞ్చిత్వా ఠితా ఏకతో గణ్హన్తి నామాతి గహేతబ్బం. ‘‘అమ్హాకం చతున్నమ్పి భత్తం దేహీ’తి వా విఞ్ఞాపేయ్యు’’న్తి వచనతో, హేట్ఠా ‘‘త్వం ఏకస్స భిక్ఖునో భత్తం దేహి, త్వం ద్విన్నన్తి ఏవం విఞ్ఞాపేత్వా’’తి వచనతో చ అత్తనో అత్థాయ అఞ్ఞేన విఞ్ఞత్తమ్పి సాదియన్తస్స గణభోజనం హోతియేవాతి దట్ఠబ్బం. ఏవం విఞ్ఞత్తితో పసవతీతి ఏత్థ విఞ్ఞత్తియా సతి గణన్తస్స ఏకతో హుత్వా గహణే ఇమినా సిక్ఖాపదేన ఆపత్తి, విసుం గహణే పణీతభోజనసూపోదనవిఞ్ఞత్తీహి ఆపత్తి వేదితబ్బా.

పఞ్చన్నం భోజనానం నామం గహేత్వాతి ఏత్థ ‘‘భోజనం గణ్హథాతి వుత్తేపి గణభోజనం హోతియేవా’’తి వదన్తి. ‘‘హేట్ఠా అద్ధానగమనవత్థుస్మిం, నావాభిరుహనవత్థుస్మిఞ్చ ‘ఇధేవ, భన్తే, భుఞ్జథా’తి వుత్తే యస్మా కుక్కుచ్చాయన్తా న పటిగ్గణ్హింసు, తస్మా ‘భుఞ్జథా’తి వుత్తేపి గణభోజనం హోతియేవా’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. ‘‘పఞ్చన్నం భోజనానం నామం గహేత్వా నిమన్తేతీ’’తి వుత్తత్తా పన ‘‘ఓదనం భుఞ్జథా’’తి వా ‘‘భత్తం భుఞ్జథా’’తి వా భోజననామం గహేత్వావ వుత్తే గణభోజనం హోతి, న అఞ్ఞథా. ‘‘ఇధేవ, భన్తే, భుఞ్జథా’’తి ఏత్థాపి ‘‘ఓదన’’న్తి వా ‘‘భత్త’’న్తి వా వత్వావ తే ఏవం నిమన్తేసున్తి గహేతబ్బం. గణవసేన వా నిమన్తితత్తా తే భిక్ఖూ అపకతఞ్ఞుతాయ కుక్కుచ్చాయన్తా న పటిగ్గణ్హింసూతి అయం అమ్హాకం ఖన్తి, వీమంసిత్వా యుత్తతరం గహేతబ్బం. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. పాచిత్తియ ౨.౨౧౭-౨౧౮) పన ‘‘యేన కేనచి వేవచనేనాతి వుత్తత్తా ‘భోజనం గణ్హథా’తిఆదిసామఞ్ఞనామేనపి గణభోజనం హోతి. యం పన పాళియం అద్ధానగమనాదివత్థూసు ‘ఇధేవ భుఞ్జథా’తి వుత్తవచనస్స కుక్కుచ్చాయనం, తమ్పి ఓదనాదినామం గహేత్వా వుత్తత్తా ఏవ కతన్తి వేదితబ్బ’’న్తి వుత్తం.

కురున్దీవచనే విచారేతీతి పఞ్చఖణ్డాదివసేన సంవిదహతి. ఘట్టేతీతి అనువాతం ఛిన్దిత్వా హత్థేన, దణ్డకేన వా ఘట్టేతి. సుత్తం కరోతీతి సుత్తం వట్టేతి. వలేతీతి దణ్డకే వా హత్థే వా ఆవట్టేతి. ‘‘అభినవస్సేవ చీవరస్స కరణం ఇధ చీవరకమ్మం నామ, పురాణచీవరే సూచికమ్మం చీవరకమ్మం నామ న హోతీ’’తి వదన్తి. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. పాచిత్తియ ౨.౨౧౭-౨౧౮) పన ‘‘ఆగన్తుకపట్టన్తి అచ్ఛిన్దిత్వా అన్వాధిం ఆరోపేత్వా కరణచీవరం సన్ధాయ వుత్తం. ఠపేతీతి ఏకం అన్తం చీవరే బన్ధనవసేన ఠపేతి. పచ్చాగతం సిబ్బతీతి తస్సేవ దుతియఅన్తం పరివత్తిత్వా ఆహతం సిబ్బతి. ఆగన్తుకపట్టం బన్ధతీతి చీవరేన లగ్గం కరోన్తో పునప్పునం తత్థ తత్థ సుత్తేన బన్ధతి. ఘట్టేతీతి పమాణేన గహేత్వా దణ్డాదీహి ఘట్టేతి. సుత్తం కరోతీతి సుత్తం తిగుణాదిభావేన వట్టేతి. వలేతీతి అనేకగుణసుత్తం హత్థేన వా చక్కదణ్డేన వా వట్టేతి ఏకత్తం కరోతి. పరివత్తనం కరోతీతి పరివత్తనదణ్డయన్తకం కరోతి. యస్మిం సుత్తగుళం పవేసేత్వా వేళునాళికాదీసు ఠపేత్వా పరిబ్భమాపేత్వా సుత్తకోటితో పట్ఠాయ ఆకడ్ఢన్తీ’’తి వుత్తం. వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౨౦౯-౨౧౮) న ‘‘ఆగన్తుకపట్టం మోఘసుత్తేన సిబ్బిత్వా ఠపేన్తి. తత్థ అనువాతే యథా ఏకతలం హోతి, తథా హత్థేహి ఘట్టేతి. వలేతీతి ఆవట్టేతి. పరివత్తనన్తి సుత్తం గణ్హన్తానం సుఖగ్గహణత్థం సుత్తపరివత్తనం కరోతి, పట్టం సిబ్బన్తానం సుఖసిబ్బనత్థం పట్టపరివత్తనఞ్చ, నవచీవరకారకో ఇధాధిప్పేతో, న ఇతరో’’తి వుత్తం.

అనిమన్తితచతుత్థన్తి అనిమన్తితో చతుత్థో యస్స భిక్ఖుచతుక్కస్స, తం అనిమన్తితచతుత్థం. ఏవం సేసేసుపి. తేనాహ ‘‘పఞ్చన్నం చతుక్కాన’’న్తి, ‘‘చతుత్థే ఆగతే న యాపేన్తీతి వచనతో సచే అఞ్ఞో కోచి ఆగచ్ఛన్తో నత్థి, చత్తారోయేవ చ తత్థ నిసిన్నా యాపేతుం న సక్కోన్తి, న వట్టతీ’’తి వదన్తి. గణభోజనాపత్తిజనకనిమన్తనభావతో ‘‘అకప్పియనిమన్తన’’న్తి వుత్తం. సమ్పవేసేత్వాతి నిసీదాపేత్వా. గణో భిజ్జతీతి గణో ఆపత్తిం న ఆపజ్జతీతి అధిప్పాయో. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. పాచిత్తియ ౨.౨౨౦) పన ‘‘సమ్పవేసేత్వాతి తేహి యోజేత్వా. గణో భిజ్జతీతి నిమన్తితసఙ్ఘో న హోతీతి అత్థో’’తి వుత్తం.

‘‘యత్థ చత్తారో భిక్ఖూ…పే… భుఞ్జన్తీ’’తి ఇమాయ పాళియా సంసన్దనతో ‘‘ఇతరేసం పన గణపూరకో హోతీ’’తి వుత్తం. అవిసేసేనాతి ‘‘గిలానో వా చీవరకారకో వా’’తి అవిసేసేత్వా సబ్బసాధారణవచనేన. తస్మాతి అవిసేసితత్తా.

అధివాసేత్వా గతేసూతి ఏత్థ అకప్పియనిమన్తనాధివాసనక్ఖణే పుబ్బపయోగే దుక్కటమ్పి నత్థి, విఞ్ఞత్తితో పసవనే పన విఞ్ఞత్తిక్ఖణే ఇతరసిక్ఖాపదేహి దుక్కటం హోతీతి గహేతబ్బం. భుత్వా గతేసూతి ఏత్థ ఆగతేసుపి భోజనకిచ్చే నిట్ఠితే గణ్హితుం వట్టతి. తాని చ తేహి ఏకతో న గహితానీతి యేహి భోజనేహి విసఙ్కేతో నత్థి, తాని భోజనాని తేహి భిక్ఖూహి ఏకతో న గహితాని ఏకేన పచ్ఛా గహితత్తా. మహాథేరేతి భిక్ఖూ సన్ధాయ వుత్తం. నిమన్తనం సాదియథాతి నిమన్తనభత్తం పటిగ్గణ్హథ. యానీతి కుమ్మాసాదీని తేహి భిక్ఖూహి ఏకేన పచ్ఛా గహితత్తా ఏకతో న గహితాని. భత్తుద్దేసకేన పణ్డితేన భవితబ్బం…పే… మోచేతబ్బాతి ఏతేన భత్తుద్దేసకేన అకప్పియనిమన్తనే సాదితే సబ్బేసమ్పి సాదితం హోతి, ఏకతో గణ్హన్తానం గణభోజనాపత్తి చ హోతీతి దస్సేతి. దూతస్స ద్వారే ఆగన్త్వా పున ‘‘భత్తం గణ్హథా’’తి వచనభయేన ‘‘గామద్వారే అట్ఠత్వా’’తి వుత్తం. తత్థ తత్థ గన్త్వాతి అన్తరవీథిఆదీసు తత్థ తత్థ ఠితానం సన్తికం గన్త్వా. భిక్ఖూనం అత్థాయ ఘరద్వారే ఠపేత్వా దీయమానేపి ఏసేవ నయో. నివత్తథాతి వుత్తే పన నివత్తితుం వట్టతీతి ‘‘నివత్తథా’’తి విచ్ఛిన్దిత్వా పచ్ఛా ‘‘భత్తం గణ్హథా’’తి వుత్తత్తా వట్టతి.

పరమ్పరభోజనకథా

౨. పరమ్పరభోజనకథాయం పన పరస్స పరస్స భోజనం పరమ్పరభోజనం. కిం తం? పఠమం నిమన్తితభత్తం ఠపేత్వా అఞ్ఞస్స భోజనకిరియా. పరమ్పరభోజనం గణభోజనం వియ విఞ్ఞత్తితో చ నిమన్తనతో చ న పసవతీతి ఆహ ‘‘పరమ్పరభోజనం పనా’’తిఆది. పన-సద్దో విసేసత్థజోతకో. వికప్పనావసేనేవ తం భత్తం అసన్తం నామ హోతీతి అనుపఞ్ఞత్తివసేన వికప్పనం అట్ఠపేత్వా యథాపఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదమేవ ఠపితం. పరివారే (పరి. ౮౬) పన వికప్పనాయం అనుజాననమ్పి అనుపఞ్ఞత్తిసదిసన్తి కత్వా ‘‘చతస్సో అనుపఞ్ఞత్తియో’’తి వుత్తం, మహాపచ్చరియాదీసు వుత్తనయం పచ్ఛా వదన్తో పాళియా సంసన్దనతో పరమ్ముఖావికప్పనమేవ పతిట్ఠాపేతి. కేచి పన ‘‘తదా అత్తనో సన్తికే ఠపేత్వా భగవన్తం అఞ్ఞస్స అభావతో థేరో సమ్ముఖావికప్పనం నాకాసి, భగవతా చ విసుం సమ్ముఖావికప్పనా న వుత్తా, తథాపి సమ్ముఖావికప్పనాపి వట్టతీ’’తి వదన్తి. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయమ్పి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘యో భిక్ఖు పఞ్చసు సహధమ్మికేసు అఞ్ఞతరస్స ‘మయ్హం భత్తపచ్చాసం తుయ్హం దమ్మీ’తి వా ‘వికప్పేమీ’తి వా ఏవం సమ్ముఖా వా ‘ఇత్థన్నామస్స దమ్మీ’తి వా ‘వికప్పేమీ’తి వా ఏవం పరమ్ముఖా వా పఠమనిమన్తనం అవికప్పేత్వా పచ్ఛా నిమన్తితకులే లద్ధభిక్ఖతో ఏకసిత్థమ్పి అజ్ఝోహరతి, పాచిత్తియ’’న్తి వుత్తం.

పఞ్చహి భోజనేహి నిమన్తితస్స యేన యేన పఠమం నిమన్తితో, తస్స తస్స భోజనతో ఉప్పటిపాటియా అవికప్పేత్వా వా పరస్స పరస్స భోజనం పరమ్పరభోజనన్తి ఆహ ‘‘సచే పన మూలనిమన్తనం హేట్ఠా హోతి, పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం ఉపరి, తం ఉపరితో పట్ఠాయ భుఞ్జన్తస్స ఆపత్తీ’’తి. హత్థం అన్తో పవేసేత్వా సబ్బహేట్ఠిమం గణ్హన్తస్స మజ్ఝే ఠితమ్పి అన్తోహత్థగతం హోతీతి ఆహ ‘‘హత్థం పన…పే… యథా యథా వా భుఞ్జన్తస్స అనాపత్తీ’’తి. ఖీరస్స రసస్స చ భత్తేన అమిస్సం హుత్వా ఉపరి ఠితత్తా ‘‘ఖీరం వా రసం వా పివతో అనాపత్తీ’’తి వుత్తం.

‘‘మహాఉపాసకోతి గేహస్సామికో. మహాఅట్ఠకథాయం ‘ఆపత్తీ’తి వచనేన కురున్దియం ‘వట్టతీ’తి వచనం విరుద్ధం వియ దిస్సతి. ద్విన్నమ్పి అధిప్పాయో మహాపచ్చరియం విభావితో’’తి మహాగణ్ఠిపదే వుత్తం.

సబ్బే నిమన్తేన్తీతి అకప్పియనిమన్తనవసేన నిమన్తేన్తి. ‘‘పరమ్పరభోజనం నామ పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరేన భోజనేన నిమన్తితో, తం ఠపేత్వా అఞ్ఞం పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరం భోజనం భుఞ్జతి, ఏతం పరమ్పరభోజనం నామా’’తి వుత్తత్తా సతిపి భిక్ఖాచరియాయ పఠమం లద్ధభావే ‘‘పిణ్డాయ చరిత్వా లద్ధం భత్తం భుఞ్జతి, ఆపత్తీ’’తి వుత్తం.

విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. పాచిత్తియ ౨.౨౨౯) పన ‘‘ఖీరం వా రసం వాతి పఞ్చభోజనామిస్సం భత్తతో ఉపరి ఠితం సన్ధాయ వుత్తం. తఞ్హి అభోజనత్తా ఉప్పటిపాటియా పివతోపి అనాపత్తి. తేనాహ ‘భుఞ్జన్తేనా’తిఆదీ’’తి వుత్తం. వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౨౨౯) పన ‘‘ఏత్థ ‘మహాఉపాసకో భిక్ఖూ నిమన్తేతి…పే… పచ్ఛా లద్ధం భత్తం భుఞ్జన్తస్స ఆపత్తి. పిణ్డాయ చరిత్వా లద్ధభత్తం భుఞ్జతి, ఆపత్తీ’తి అట్ఠకథాయం వచనతో, ‘కాలస్సేవ పిణ్డాయ చరిత్వా భుఞ్జిమ్హా’తి పాళితో, ఖన్ధకే ‘న చ, భిక్ఖవే, అఞ్ఞత్ర నిమన్తనే అఞ్ఞస్స భోజ్జయాగు పరిభుఞ్జితబ్బా, యో భుఞ్జేయ్య, యథాధమ్మో కారేతబ్బో’తి వచనతో చ నిమన్తేత్వా వా పవేదేతు అనిమన్తేత్వా వా, పఠమగహితనిమన్తితస్స భిక్ఖునో పఠమనిమన్తనభోజనతో అఞ్ఞం యం కిఞ్చి పరసన్తకం భోజనం పరమ్పరభోజనాపత్తిం కరోతి. అత్తనో సన్తకం, సఙ్ఘగణతో లద్ధం వా అగహట్ఠసన్తకం వట్టతి, నిమన్తనతో పఠమం నిబద్ధత్తా పన నిచ్చభత్తాదిపరసన్తకమ్పి వట్టతీ’’తి వుత్తం.

అనాపుచ్ఛాకథా

౩. అనాపుచ్ఛాకథాయం ‘‘పకతివచనేనాతి ఏత్థ యం ద్వాదసహత్థబ్భన్తరే ఠితేన సోతుం సక్కా భవేయ్య, తం పకతివచనం నామ. ఆపుచ్ఛితబ్బోతి ‘అహం ఇత్థన్నామస్స ఘరం గచ్ఛామీ’తి వా ‘చారిత్తకం ఆపజ్జామీ’తి వా ఈదిసేన వచనేన ఆపుచ్ఛితబ్బో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరేన నిమన్తనసాదియనం, సన్తం భిక్ఖుం అనాపుచ్ఛా, భత్తియఘరతో అఞ్ఞఘరప్పవేసనం, మజ్ఝన్హికానతిక్కమో, సమయస్స వా ఆపదానం వా అభావోతి ఇమాని పనేత్థ పఞ్చ అఙ్గానీ’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౨౯౮) ఏత్తకమేవ వుత్తం, విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. పచిత్తియ ౨.౨౯౮) పన ‘‘పరియేసిత్వా ఆరోచనకిచ్చం నత్థీతి వుత్తత్తా యో అపరియేసితబ్బో ఉపసఙ్కమితుం యుత్తట్ఠానే దిస్సతి, సో సచేపి పకతివచనస్స సవనూపచారం అతిక్కమ్మ ఠితో, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆపుచ్ఛితబ్బో. తేనాహ ‘అపిచ…పే… యం పస్సతి, సో ఆపుచ్ఛితబ్బో’తిఆది. అనాపత్తివారే చేత్థ అన్తరారామాదీనఞ్ఞేవ వుత్తత్తా విహారతో గామవీథిం అనుఞ్ఞాతకారణం వినా అతిక్కమన్తస్సాపి ఆపత్తి హోతి, న పన ఘరూపచారం అతిక్కమన్తస్సేవ. యం పన పాళియం ‘అఞ్ఞస్స ఘరూపచారం ఓక్కమన్తస్స…పే… పఠమపాదం ఉమ్మారం అతిక్కామేతీ’తిఆది వుత్తం, తం గామే పవిట్ఠం సన్ధాయ వుత్తం, తథాపి అఞ్ఞస్స ఘరూపచారం అనోక్కమిత్వా వీథిమజ్ఝేనేవ గన్త్వా ఇచ్ఛితిచ్ఛితఘరద్వారాభిముఖే ఠత్వా మనుస్సే ఓలోకేత్వా గచ్ఛన్తస్సపి పాచిత్తియమేవ. తత్థ కేచి ‘వీథియం అతిక్కమన్తస్స ఘరూపచారగణనాయ ఆపత్తియో’తి వదన్తి. అఞ్ఞే పన ‘యాని కులాని ఉద్దిస్స గతో, తేసం గణనాయా’తి. పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరేన నిమన్తనసాదియనం, సన్తం భిక్ఖుం అనాపుచ్ఛనా, భత్తియఘరతో అఞ్ఞఘరూపసఙ్కమనం, మజ్ఝన్హికానతిక్కమో, సమయాపదానం అభావోతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గానీ’’తి. వికాలగామప్పవేసనేపి ‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారో అదిన్నాదానే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో’’తి ఇమినా దుతియలేడ్డుపాతో ఇధ ఉపచారోతి దస్సేతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. సన్తం భిక్ఖుం అనాపుచ్ఛనా, అనుఞ్ఞాతకారణాభావో, వికాలే గామప్పవేసనన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

పంసుకూలకథా

౪. పంసుకూలకథాయం అభిన్నే సరీరేతి అబ్భుణ్హే అల్లసరీరే. ‘‘అబ్భుణ్హే’’తి ఇమినాపి వుత్తమేవ పరియాయభేదమన్తరేన విభావేతుం ‘‘అల్లసరీరే’’తి వుత్తం.

విసభాగసరీరేతి ఇత్థిసరీరే. విసభాగసరీరత్తా అచ్చాసన్నేన న భవితబ్బన్తి ఆహ ‘‘సీసే వా’’తిఆది. వట్టతీతి విసభాగసరీరేపి అత్తనావ వుత్తవిధిం కాతుం సాటకఞ్చ గహేతుం వట్టతి. కేచి పన ‘‘కిఞ్చాపి ఇమినా సిక్ఖాపదేన అనాపత్తి, ఇత్థిరూపం పన ఆమసన్తస్స దుక్కట’’న్తి వదన్తి. ‘‘యథాకమ్మం గతోతి తతో పేతత్తభావతో మతభావం దస్సేతి. అబ్భుణ్హేతి ఆసన్నమరణతాయ సరీరస్స ఉణ్హసమఙ్గితం దస్సేతి, తేనేవాహ ‘అల్లసరీరే’తి. కుణపసభావం ఉపగతమ్పి భిన్నమేవ అల్లభావతో భిన్నత్తా. విసభాగసరీరేతి ఇత్థిసరీరే. ‘సీసే వా’తిఆది అధక్ఖకే ఉబ్భజాణుమణ్డలే పదేసే చిత్తవికారప్పత్తిం సన్ధాయ వుత్తం, యత్థ కత్థచి అనామసన్తేన కతం సుకతమేవ. మతసరీరమ్పి హి యేన కేనచి ఆకారేన సఞ్చిచ్చ ఫుసన్తస్స అనామాసదుక్కటమేవాతి వదన్తి, తం యుత్తమేవ. న హి అపారాజికవత్థుకేపి చిత్తాదిఇత్థిరూపే భవన్తం దుక్కటం పారాజికవత్థుభూతే మతిత్థిసరీరే నివత్తతీ’’తి విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౧౩౫) వుత్త.

ఇమస్మిం ఠానే ఆచరియేన అవుత్తాపి పంసుకూలకథా పంసుకూలసామఞ్ఞేన వేదితబ్బా. సా హి చీవరక్ఖన్ధకే (మహావ. ౩౪౦) ఏవం ఆగతా ‘‘తేన ఖో పన సమయేన యే తే భిక్ఖూ గహపతిచీవరం సాదియన్తి, తే కుక్కుచ్చాయన్తా పంసుకూలం న సాదియన్తి ‘ఏకంయేవ భగవతా చీవరం అనుఞ్ఞాతం, న ద్వే’తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం – అనుజానామి, భిక్ఖవే, గహపతిచీవరం సాదియన్తేన పంసుకూలమ్పి సాదియితుం, తదుభయేనపాహం, భిక్ఖవే, సన్తుట్ఠిం వణ్ణేమీ’’తి. తత్థ ‘‘ఏకంయేవ భగవతా చీవరం అనుఞ్ఞాతం, న ద్వేతి తే ‘కిర ఇతరీతరేన చీవరేనా’తి ఏతస్స ‘గహపతికేన వా పంసుకూలేన వా’తి ఏవం అత్థం సల్లక్ఖింసు. తత్థ పన ఇతరీతరేనపీతి అప్పగ్ఘేనపి మహగ్ఘేనపి యేన కేనచీతి అత్థో’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తో, తస్మా ధుతఙ్గం అసమాదియిత్వా వినయపంసుకూలమత్తసాదియకేన భిక్ఖునా గహపతిచీవరమ్పి సాదితబ్బం హోతి, పంసుకూలధుతఙ్గధరస్స పన గహపతిచీవరం న వట్టతి ‘‘గహపతిచీవరం పటిక్ఖిపామి, పంసుకూలికఙ్గం సమాదియామీ’’తి సమాదానతోతి దట్ఠబ్బం.

తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా భిక్ఖూ కోసలేసు జనపదేసు అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నా హోన్తి. ఏకచ్చే భిక్ఖూ సుసానం ఓక్కమింసు పంసుకూలాయ, ఏకచ్చే భిక్ఖూ నాగమేసుం. యే తే భిక్ఖూ సుసానం ఓక్కమింసు పంసుకూలాయ, తే పంసుకూలాని లభింసు. యే తే భిక్ఖూ నాగమేసుం, తే ఏవమాహంసు ‘‘అమ్హాకమ్పి, ఆవుసో, భాగం దేథా’’తి. తే ఏవమాహంసు ‘‘న మయం, ఆవుసో, తుమ్హాకం భాగం దస్సామ, కిస్స తుమ్హే నాగమిత్థా’’తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం – అనుజానామి, భిక్ఖవే, నాగమేన్తానం నాకామా భాగం దాతున్తి. తత్థ నాగమేసున్తి యావ తే సుసానతో ఆగచ్ఛన్తి, తావ తే న అచ్ఛింసు, పక్కమింసుయేవ. నాకామా భాగం దాతున్తి న అనిచ్ఛాయ దాతుం. యది పన ఇచ్ఛన్తి, దాతబ్బో.

తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా భిక్ఖూ కోసలేసు జనపదేసు అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నా హోన్తి. ఏకచ్చే భిక్ఖూ సుసానం ఓక్కమింసు పంసుకూలాయ, ఏకచ్చే భిక్ఖూ ఆగమేసుం. యే తే భిక్ఖూ సుసానం ఓక్కమింసు పంసుకూలాయ, తే పంసుకూలాని లభింసు. యే తే భిక్ఖూ ఆగమేసుం, తే ఏవమాహంసు ‘‘అమ్హాకమ్పి, ఆవుసా,ఏ భాగం దేథా’’తి. తే ఏవమాహంసు ‘‘న మయం, ఆవుసో, తుమ్హాకం భాగం దస్సామ, కిస్స తుమ్హే న ఓక్కమిత్థా’’తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం – అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఆగమేన్తానం అకామా భాగం దాతున్తి.

తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా భిక్ఖూ కోసలేసు జనపదేసు అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నా హోన్తి. ఏకచ్చే భిక్ఖూ పఠమం సుసానం ఓక్కమింసు పంసుకూలాయ, ఏకచ్చే భిక్ఖూ పచ్ఛా ఓక్కమింసు. యే తే భిక్ఖూ పఠమం సుసానం ఓక్కమింసు పంసుకూలాయ, తే పంసుకూలాని లభింసు. యే తే భిక్ఖూ పచ్ఛా ఓక్కమింసు, తే న లభింసు. తే ఏవమాహంసు ‘‘అమ్హాకమ్పి, ఆవుసో, భాగం దేథా’’తి. తే ఏవమాహంసు ‘‘న మయం, ఆవుసో, తుమ్హాకం భాగం దస్సామ, కిస్స తుమ్హే పచ్ఛా ఓక్కమిత్థా’’తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం – అనుజానామి, భిక్ఖవే, పచ్ఛా ఓక్కన్తానం నాకామా భాగం దాతున్తి.

తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా భిక్ఖూ కోసలేసు జనపదేసు అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నా హోన్తి. తే సదిసా సుసానం ఓక్కమింసు పంసుకూలాయ. ఏకచ్చే భిక్ఖూ పంసుకూలాని లభింసు, ఏకచ్చే భిక్ఖూ న లభింసు. యే తే భిక్ఖూ న లభింసు, తే ఏవమాహంసు ‘‘అమ్హాకమ్పి, ఆవుసో, భాగం దేథా’’తి. తే ఏవమాహంసు ‘‘న మయం, ఆవుసో, తుమ్హాకం భాగం దస్సామ, కిస్స తుమ్హే న లభిత్థా’’తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం – అనుజానామి, భిక్ఖవే, సదిసానం ఓక్కన్తానం అకామా భాగం దాతున్తి.

తత్థ ఆగమేసున్తి ఉపచారే అచ్ఛింసు. తేనాహ భగవా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఆగమేన్తానం అకామా భాగం దాతు’’న్తి. ఉపచారేతి సుసానస్స ఆసన్నప్పదేసే. యది పన మనుస్సా ‘‘ఇధాగతా ఏవ గణ్హన్తూ’’తి దేన్తి, సఞ్ఞాణం వా కత్వా గచ్ఛన్తి ‘‘సమ్పత్తా గణ్హన్తూ’’తి. సమ్పత్తానం సబ్బేసమ్పి పాపుణాతి. సచే ఛడ్డేత్వా గతా, యేన గహితం, సో ఏవ సామీ. సదిసా సుసానం ఓక్కమింసూతి సబ్బే సమం ఓక్కమింసు, ఏకదిసాయ వా ఓక్కమింసూతిపి అత్థో.

తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా భిక్ఖూ కోసలేసు జనపదేసు అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నా హోన్తి. తే కతికం కత్వా సుసానం ఓక్కమింసు పంసుకూలాయ. ఏకచ్చే భిక్ఖూ పంసుకూలాని లభింసు, ఏకచ్చే భిక్ఖూ న లభింసు. యే తే భిక్ఖూ న లభింసు, తే ఏవమాహంసు ‘‘అమ్హాకమ్పి, ఆవుసో, భాగం దేథా’’తి. తే ఏవమాహంసు ‘‘న మయం, ఆవుసో, తుమ్హాకం భాగం దస్సామ, కిస్స తుమ్హే న లభిత్థా’’తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం – అనుజానామి, భిక్ఖవే, కతికం కత్వా ఓక్కన్తానం అకామా భాగం దాతున్తి. తత్థ తే కతికం కత్వాతి ‘‘లద్ధం పంసుకూలం సబ్బే భాజేత్వా గణ్హిస్సామా’’తి బహిమేవ కతికం కత్వా. ఛడ్డేత్వా గతాతి కిఞ్చి అవత్వాయేవ ఛడ్డేత్వా గతా. ఏతేన ‘‘భిక్ఖూ గణ్హన్తూ’’తి ఛడ్డితే ఏవ అకామా భాగదానం విహితం, కేవలం ఛడ్డితే పన కతికాయ అసతి ఏకతో బహూసు పవిట్ఠేసు యేన గహితం, తేన అకామా భాగో న దాతబ్బోతి దస్సేతి. సమానా దిసా పురత్థిమాదిభేదా ఏతేసన్తి సదిసాతి ఆహ ‘‘ఏకదిసాయ వా ఓక్కమింసూ’’తి.

అచ్ఛిన్నచీవరకథా

౫. అచ్ఛిన్నచీవరకథాయం అనుపుబ్బకథాతి అనుపుబ్బేన వినిచ్ఛయకథా. సేసపరిక్ఖారానం సద్ధివిహారికేహి గహితత్తా నివాసనపారుపనమేవ అవసిట్ఠన్తి ఆహ ‘‘నివాసనపారుపనమత్తంయేవ హరిత్వా’’తి. సద్ధివిహారికానం తావ ఆగమనస్స వా అనాగమనస్స వా అజాననతాయ వుత్తం ‘‘థేరేహి నేవ తావ…పే… భుఞ్జితబ్బ’’న్తి. పరేసమ్పి అత్థాయ లభన్తీతి అత్తనో చీవరం దదమానా సయం సాఖాభఙ్గేన పటిచ్ఛాదేన్తీతి తేసం అత్థాయపి భఞ్జితుం లభన్తి. ‘‘తిణేన వా పణ్ణేన వా పటిచ్ఛాదేత్వా ఆగన్తబ్బ’’న్తి వచనతో ఈదిసేసు భూతగామపాతబ్యతాపి అనుఞ్ఞాతాయేవ హోతీతి ఆహ ‘‘నేవ భూతగామపాతబ్యతాయ పాచిత్తియం హోతీ’’తి. న తేసం ధారణే దుక్కటన్తి తేసం తిత్థియధజానం ధారణేపి దుక్కటం నత్థి.

యాని చ నేసం వత్థాని దేన్తీతి సమ్బన్ధో. థేరానం సయమేవ దిన్నత్తా వుత్తం ‘‘అచ్ఛిన్నచీవరట్ఠానే ఠితత్తా’’తి. యది లద్ధిం గణ్హాతి, తిత్థియపక్కన్తకో నామ హోతి. తస్మా వుత్తం ‘‘లద్ధిం అగ్గహేత్వా’’తి. ‘‘నో చే హోతి, సఙ్ఘస్స విహారచీవరం వా…పే… ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఇమినా అన్తరామగ్గే పవిట్ఠవిహారతో నిక్ఖమిత్వా అఞ్ఞత్థ అత్తనో అభిరుచితట్ఠానం గచ్ఛన్తస్స దుక్కటం వుత్తం, ఇమినా చ ‘‘యం ఆవాసం పఠమం ఉపగచ్ఛతీ’’తి వుత్తం అన్తరామగ్గే ఠితవిహారమ్పి సచే నగ్గో హుత్వా గచ్ఛతి, దుక్కటమేవాతి వేదితబ్బం. యది ఏవం తత్థ కస్మా న వుత్తన్తి చే? అనోకాసత్తా. తత్థ హి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అచ్ఛిన్నచీవరస్స వా…పే… చీవరం విఞ్ఞాపేతు’’న్తి ఇమినా సమ్బన్ధేన సఙ్ఘికమ్పి చీవరం నివాసేతుం పారుపితుఞ్చ అనుజానన్తో ‘‘యం ఆవాసం పఠమం…పే… గహేత్వా పారుపితు’’న్తి ఆహ, తస్మా తత్థ అనోకాసత్తా దుక్కటం న వుత్తం.

విహారచీవరన్తి సేనాసనచీవరం. చిమిలికాహీతి పటపిలోతికాహి. తస్స ఉపరీతి భూమత్థరణస్స ఉపరి. విదేసగతేనాతి అఞ్ఞం చీవరం అలభిత్వా విదేసగతేన. ఏకస్మిం…పే… ఠపేతబ్బన్తి ఏత్థ సేసేన గహేత్వా ఆగతత్తా ఠపేన్తేన చ సఙ్ఘికపరిభోగవసేనేవ ఠపితత్తా అఞ్ఞస్మిం సేనాసనే నియమితమ్పి అఞ్ఞత్థ ఠపేతుం వట్టతీతి వదన్తి. పరిభోగేనేవాతి అఞ్ఞం చీవరం అలభిత్వా పరిభుఞ్జనేన.

పరిభోగజిణ్ణన్తి యథా తేన చీవరేన సరీరం పటిచ్ఛాదేతుం న సక్కా, ఏవం జిణ్ణం. కప్పియవోహారేనాతి కయవిక్కయాపత్తితో మోచనత్థం వుత్తం. ‘‘విఞ్ఞాపేన్తస్సా’’తి ఇమస్సేవ అత్థం విభావేతి ‘‘చేతాపేన్తస్స పరివత్తాపేన్తస్సా’’తి. అత్తనో ధనేన హి విఞ్ఞాపనం నామ పరివత్తనమేవాతి అధిప్పాయో. సఙ్ఘవసేన పవారితానం విఞ్ఞాపనే వత్తం దస్సేతి ‘‘పమాణమేవ వట్టతీ’’తి. సఙ్ఘవసేన హి పవారితే సబ్బేసం సాధారణత్తా అధికం విఞ్ఞాపేతుం న వట్టతి. యం యం పవారేతీతి యం యం చీవరాదిం దస్సామీతి పవారేతి. విఞ్ఞాపనకిచ్చం నత్థీతి వినా విఞ్ఞత్తియా దీయమానత్తా విఞ్ఞాపేత్వా కిం కరిస్సతీతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞస్సత్థాయాతి ఏత్థపి ‘‘ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి ఇదం అనువత్తతియేవాతి ఆహ ‘‘అత్తనో ఞాతకపవారితే’’తిఆది. వికప్పనుపగచీవరతా, సమయాభావో, అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తి, తాయ చ పటిలాభోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౫౧౫) పన పాళియం ధమ్మనిమన్తనాతి సమణేసు వత్తబ్బాచారధమ్మమత్తవసేన నిమన్తనా, దాతుకామతాయ కతనిమన్తనా న హోతీతి అత్థో. తేనేవ ‘‘విఞ్ఞాపేస్సతీ’’తి వుత్తం. అఞ్ఞాతకఅప్పవారితతో హి విఞ్ఞత్తి నామ హోతి.

‘‘తిణేన వా పణ్ణేన వా పటిచ్ఛాదేత్వా ఆగన్తబ్బ’’న్తి ఇమినా భూతగామవికోపనం అనుఞ్ఞాతన్తి ఆహ ‘‘నేవభూతగామపాతబ్యతాయా’’తిఆది. పఠమం సుద్ధచిత్తేన లిఙ్గం గహేత్వా పచ్ఛా లద్ధిం గణ్హన్తోపి తిత్థియపక్కన్తకో ఏవాతి ఆహ ‘‘నివాసేత్వాపి లద్ధి న గహేతబ్బా’’తి.

యం ఆవాసం పఠమం ఉపగచ్ఛతీతి ఏత్థపి విహారచీవరాదిఅత్థాయ పవిసన్తేనపి తిణాదీహి పటిచ్ఛాదేత్వావ గన్తబ్బం, ‘‘న త్వేవ నగ్గేన ఆగన్తబ్బ’’న్తి సామఞ్ఞతో దుక్కటస్స వుత్తత్తా. చిమిలికాహీతి పటపిలోతికాహి. పరిభోగేనేవాతి అఞ్ఞం చీవరం అలభిత్వా పరిభుఞ్జనేన. పరిభోగజిణ్ణన్తి యథా తం చీవరం పరిభుఞ్జియమానం ఓభగ్గవిభగ్గతాయ అసారుప్పం హోతి, ఏవం జిణ్ణం.

అఞ్ఞస్సత్థాయాతి ఏత్థపి ‘‘ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి ఇదం అనువత్తతేవాతి ఆహ ‘‘అత్తనో ఞాతకపవారితే’’తిఆది. ఇధ పన అఞ్ఞస్స అచ్ఛిన్ననట్ఠచీవరస్స అత్థాయ అఞ్ఞాతకఅప్పవారితే విఞ్ఞాపేన్తస్స నిస్సగ్గియేన అనాపత్తీతి అత్థో గహేతబ్బో, ఇతరథా ‘‘ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి ఇమినా విసేసో న భవేయ్య, తేనేవ అనన్తరసిక్ఖాపదే వక్ఖతి ‘‘అట్ఠకథాసు (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౨౬) పన ఞాతకపవారితట్ఠానే…పే… పమాణమేవ వట్టతీతి వుత్తం, తం పాళియా న సమేతీ’’తి చ ‘‘యస్మా పనిదం సిక్ఖాపదం అఞ్ఞస్సత్థాయ విఞ్ఞాపనవత్థుస్మింయేవ పఞ్ఞత్తం, తస్మా ఇధ ‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’తి న వుత్త’’న్తి చ. వికప్పనుపగచీవరతా, సమయాభావో, అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తి, తాయ చ పటిలాభోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

‘‘తఞ్చే అఞ్ఞాతకో గహపతి వా గహపతానీ వా బహూహి చీవరేహి అభిహట్ఠుం పవారేయ్య, సన్తరుత్తరపరమం తేన భిక్ఖునా తతో చీవరం సాదితబ్బం, తతో చే ఉత్తరి సాదియేయ్య, నిస్సగ్గియం పాచిత్తియ’’న్తి ఇమస్మిం తదుత్తరిసిక్ఖాపదే (పారా. ౫౨౩) అభిహట్ఠున్తి ఏత్థ అభీతి ఉపసగ్గో, హరితున్తి అత్థో, గణ్హితున్తి వుత్తం హోతి. పవారేయ్యాతి ఇచ్ఛాపేయ్య, ఇచ్ఛం రుచిం ఉప్పాదేయ్య వదేయ్య నిమన్తేయ్యాతి అత్థో. అభిహట్ఠుం పవారేన్తేన పన యథా వత్తబ్బం. తం ఆకారం దస్సేతుం ‘‘యావత్తకం ఇచ్ఛసి, తావత్తకం గణ్హాహీ’’తి ఏవమస్స పదభాజనం వుత్తం. అథ వా యథా ‘‘నేక్ఖమ్మం దట్ఠు ఖేమతో’’తి ఏత్థ దిస్వాతి అత్థో, ఏవమిధపి అభిహట్ఠుం పవారేయ్యాతి అభిహరిత్వా పవారేయ్యాతి అత్థో. తత్థ కాయాభిహారో వాచాభిహారోతి దువిధో అభిహారో. కాయేన వా హి వత్థాదీని అభిహరిత్వా పాదమూలే ఠపేత్వా ‘‘యత్తకం ఇచ్ఛసి, తత్తకం గణ్హాహీ’’తి వదన్తో పవారేయ్య, వాచాయ వా ‘‘అమ్హాకం దుస్సకోట్ఠాగారం పరిపుణ్ణం, యత్తకం ఇచ్ఛసి, తత్తకం గణ్హాహీ’’తి వదన్తో పవారేయ్య, తదుభయమ్పి ఏకజ్ఝం కత్వా ‘‘అభిహట్ఠుం పవారేయ్యా’’తి వుత్తం.

సన్తరుత్తరపరమన్తి సఅన్తరం ఉత్తరం పరమం అస్స చీవరస్సాతి సన్తరుత్తరపరమం, నివాసనేన సద్ధిం పారుపనం ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదో అస్సాతి వుత్తం హోతి. తతో చీవరం సాదితబ్బన్తి తతో అభిహటచీవరతో ఏత్తకం చీవరం గహేతబ్బం, న ఇతో పరన్తి అత్థో. యస్మా పన అచ్ఛిన్నసబ్బచీవరేన తేచీవరికేనేవ భిక్ఖునా ఏవం పటిపజ్జితబ్బం, అఞ్ఞేన అఞ్ఞథాపి, తస్మా తం విభాగం దస్సేతుం ‘‘సచే తీణి నట్ఠాని హోన్తీ’’తిఆదినా నయేనస్స పదభాజనం వుత్తం.

తత్రాయం వినిచ్ఛయో – యస్స తీణి నట్ఠాని, తేన ద్వే సాదితబ్బాని, ఏకం నివాసేత్వా ఏకం పారుపిత్వా అఞ్ఞం సభాగట్ఠానతో పరియేసిస్సతి. యస్స ద్వే నట్ఠాని, తేన ఏకం సాదితబ్బం. సచే పకతియావ సన్తరుత్తరేన చరతి, ద్వే సాదితబ్బాని, ఏవం ఏకం సాదియన్తేనేవ సమో భవిస్సతి. యస్స తీసు ఏకం నట్ఠం, న సాదితబ్బం. యస్స పన ద్వీసు ఏకం నట్ఠం, ఏకం సాదితబ్బం. యస్స ఏకంయేవ హోతి, తఞ్చ నట్ఠం, ద్వే సాదితబ్బాని. భిక్ఖునియా పన పఞ్చసుపి నట్ఠేసు ద్వే సాదితబ్బాని, చతూసు నట్ఠేసు ఏకం సాదితబ్బం, తీసు నట్ఠేసు కిఞ్చి న సాదితబ్బం, కో పన వాదో ద్వీసు వా ఏకస్మిం వా. యేన కేనచి హి సన్తరుత్తరపరమతాయ ఠాతబ్బం, తతో ఉత్తరి న లబ్భతీతి ఇదమేత్థ లక్ఖణం.

సేసకం ఆహరిస్సామీతి ద్వే చీవరాని కత్వా సేసం పున ఆహరిస్సామీతి అత్థో. న అచ్ఛిన్నకారణాతి బాహుసచ్చాదిగుణవసేన దేన్తి. ఞాతకానన్తిఆదీసు ఞాతకానం దేన్తానం సాదియన్తస్స, పవారితానం దేన్తానం సాదియన్తస్స, అత్తనో ధనేన సాదియన్తస్స అనాపత్తీతి అత్థో. అట్ఠకథాసు పన ‘‘ఞాతకపవారితట్ఠానే పకతియా బహుమ్పి వట్టతి, అచ్ఛిన్నకారణా పమాణమేవ వట్టతీ’’తి వుత్తం, తం పాళియా న సమేతి. యస్మా పనిదం సిక్ఖాపదం అఞ్ఞస్సత్థాయ విఞ్ఞాపనవత్థుస్మింయేవ పఞ్ఞత్తం, తస్మా ఇధ ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’’తి న వుత్తం. సేసం ఉత్తానత్థమేవ. సముట్ఠానాదీసు ఇదమ్పి ఛసముట్ఠానం, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మవచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

సత్తమే పాళియం పగ్గాహికసాలన్తి దుస్సవాణిజకానం ఆపణం, ‘‘పగ్గాహితసాల’’న్తిపి పఠన్తి. అభీతి ఉపసగ్గోతి తస్స విసేసత్థాభావం దస్సేతి. తేనాహ ‘‘హరితున్తి అత్థో’’తి. వరసద్దస్స ఇచ్ఛాయం వత్తమానత్తా ఆహ ‘‘ఇచ్ఛాపేయ్యా’’తి. దట్ఠు ఖేమతోతి ఏత్థ గాథాబన్ధవసేన అనునాసికలోపో దట్ఠబ్బో. సఅన్తరన్తి అన్తరవాసకసహితం. ఉత్తరన్తి ఉత్తరాసఙ్గం. అస్స చీవరస్సాతి సాదితబ్బచీవరస్స. అచ్ఛిన్నసబ్బచీవరేనాతి అచ్ఛిన్నాని సబ్బాని తీణి చీవరాని అస్సాతి అచ్ఛిన్నసబ్బచీవరో, తేనాతి అత్థో. యస్స హి అచ్ఛిన్దనసమయే తీణి చీవరాని సన్నిహితాని హోన్తి, తాని సబ్బాని అచ్ఛిన్నానీతి సో ‘‘అచ్ఛిన్నసబ్బచీవరో’’తి వుచ్చతి. తేనేవ ‘‘అచ్ఛిన్నసబ్బచీవరేన తేచీవరికేనా’’తి వుత్తం. తేచీవరికేనాతి హి అచ్ఛిన్దనసమయే తిచీవరస్స సన్నిహితభావం సన్ధాయ వుత్తం, న పన వినయే తేచీవరికాభావం, ధుతఙ్గతేచీవరికభావం వా సన్ధాయ. ఏవం పటిపజ్జితబ్బన్తి ‘‘సన్తరుత్తరపరమం తేన భిక్ఖునా తతో చీవరం సాదితబ్బ’’న్తి వుత్తవిధినా పటిపజ్జితబ్బం. అఞ్ఞేనాతి అచ్ఛిన్నఅసబ్బచీవరేన. యస్స తీసు చీవరేసు ఏకం వా ద్వే వా చీవరాని అచ్ఛిన్నాని హోన్తి, తేనాతి అత్థో. అఞ్ఞథాపీతి ‘‘సన్తరుత్తరపరమ’’న్తి వుత్తవిధానతో అఞ్ఞథాపి. యస్స హి తీసు ద్వే చీవరాని అచ్ఛిన్నాని హోన్తి, ఏకం సాదితబ్బం, ఏకస్మిం అచ్ఛిన్నే న సాదితబ్బన్తి న తస్స సన్తరుత్తరపరమసాదియనం సమ్భవతి. అయమేవ చ అత్థో పదభాజనేన విభావితో. తేనాహ ‘‘తం విభాగం దస్సేతు’’న్తి.

కేచి పన ‘‘తేచీవరికేనాతి వుత్తత్తా తిచీవరం పరిక్ఖారచోళవసేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జతో తస్మిం నట్ఠే బహూనిపి గహేతుం లభతీ’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. పదభాజనస్స హి అధిప్పాయం దస్సేన్తేన యస్మా పన ‘‘అచ్ఛిన్నసబ్బచీవరేన…పే… తం విభాగం దస్సేతు’’న్తి వుత్తం, పదభాజనే చ న తాదిసో అత్థో ఉపలబ్భతి, తస్మా తం న గహేతబ్బమేవ. యమ్పి మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. తతుత్తరిసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం ‘‘యస్స అధిట్ఠితతిచీవరస్స తీణి నట్ఠానీ’’తి, తత్థపి అధిట్ఠితగ్గహణం సరూపకథనమత్తన్తి గహేతబ్బం, న పన తిచీవరాధిట్ఠానేన అధిట్ఠితచీవరస్సేవాతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో పాళియం అట్ఠకథాయఞ్చ తథా అత్థస్సాసమ్భవతో. న హి తిచీవరాధిట్ఠానేన అధిట్ఠితచీవరస్సేవ ఇదం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తన్తి సక్కా విఞ్ఞాతుం. పురిమసిక్ఖాపదేన హి అచ్ఛిన్నచీవరస్స అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తియా అనుఞ్ఞాతత్తా పమాణం అజానిత్వా విఞ్ఞాపనవత్థుస్మిం పమాణతో సాదియనం అనుజానన్తేన భగవతా ఇదం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తస్మా పరిక్ఖారచోళికస్స బహుమ్పి సాదితుం వట్టతీతి అయమత్థో నేవ పాళియా సమేతి, న చ భగవతో అధిప్పాయం అనులోమేతి.

యస్స తీణి నట్ఠాని, తేన ద్వే సాదితబ్బానీతి ఏత్థ యస్స తిచీవరతో అధికమ్పి చీవరం అఞ్ఞత్థ ఠితం అత్థి, తదా తస్స చీవరస్స అలబ్భనీయభావతో తేనపి సాదితుం వట్టతీతి వేదితబ్బం. పకతియావ సన్తరుత్తరేన చరతీతి సాసఙ్కసిక్ఖాపదవసేన వా అవిప్పవాససమ్ముతివసేన వా తతియస్స అలాభేన వా చరతి. ‘‘ద్వే నట్ఠానీ’’తి అధికారత్తా వుత్తం ‘‘ద్వే సాదితబ్బానీ’’తి. ఏకం సాదియన్తేనేవ సమో భవిస్సతీతి తిణ్ణం చీవరానం ద్వీసు నట్ఠేసు ఏకం సాదియన్తేన సమో భవిస్సతి ఉభిన్నమ్పి సన్తరుత్తరపరమతాయ అవట్ఠానతో. యస్స ఏకంయేవ హోతీతి అఞ్ఞేన కేనచి కారణేన వినట్ఠసేసచీవరం సన్ధాయ వుత్తం.

‘‘సేసకం తుమ్హేవ హోతూతి దేన్తీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘పమాణయుత్తం గణ్హిస్సామ, సేసకం ఆహరిస్సామా’’తి వత్వా గహేత్వా గమనసమయేపి ‘‘సేసకమ్పి తుమ్హాకంయేవ హోతూ’’తి వదన్తి, లద్ధకప్పియమేవ. పవారితానన్తి అచ్ఛిన్నకాలతో పుబ్బేయేవ పవారితానం. పాళియా న సమేతీతి సన్తరుత్తరపరమతో ఉత్తరి సాదియనే అనాపత్తిదస్సనత్థం ‘‘అనాపత్తి ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి వుత్తత్తా న సమేతి. సన్తరుత్తరపరమం సాదియన్తస్స హి ఆపత్తిప్పసఙ్గోయేవ నత్థి, సతి చ సిక్ఖాపదేన ఆపత్తిప్పసఙ్గే అనాపత్తి యుత్తా దస్సేతున్తి అధిప్పాయో. కేచి పన ‘‘పమాణమేవ వట్టతీతి ఇదం సల్లేఖదస్సనత్థం వుత్త’’న్తి వదన్తి.

యస్మా పనిదం…పే… న వుత్తన్తి ఏత్థాయమధిప్పాయో – ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’’తి వుచ్చమానే అఞ్ఞేసం అత్థాయ పమాణం అతిక్కమిత్వాపి గణ్హితుం వట్టతీతి ఆపజ్జతి, తఞ్చ అఞ్ఞస్సత్థాయ విఞ్ఞాపనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తత్తా వత్థునా సంసన్దియమానం న సమేతి. న హి యం వత్థుం నిస్సాయ సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తస్మింయేవ అనాపత్తివచనం యుత్తన్తి. గణ్ఠిపదేసు పన తీసుపి ‘‘ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స అత్తనో సాదియనపటిబద్ధతావసేన పవత్తత్తా ‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’తి వత్తుం ఓకాసోయేవ నత్థి, తస్మా న వుత్త’’న్తి కథితం. ఇధ ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’’తి అవుత్తత్తా అఞ్ఞేసం అత్థాయ ఞాతకపవారితేసు అధికం విఞ్ఞాపేన్తస్స ఆపత్తీతి చే? న, తత్థ పురిమసిక్ఖాపదేనేవ అనాపత్తిసిద్ధితో. తతుత్తరితా, అచ్ఛిన్నాదికారణతా, అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తి, తాయ చ పటిలాభోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౫౨౨-౫౨౪) పన ‘‘పాళియం పగ్గాహికసాలన్తి దుస్సాపణం. తఞ్హి వాణిజకేహి దుస్సాని పగ్గహేత్వా దస్సనట్ఠానతాయ ‘పగ్గాహికసాలా’తి వుచ్చతి. అస్స చీవరస్సాతి సాదితబ్బచీవరస్స. తేచీవరికేనాతి ఇమినా అచ్ఛిన్నతిచీవరతో అఞ్ఞస్స విహారాదీసు నిహితస్స చీవరస్స అభావం దస్సేతి. యది భవేయ్య, విఞ్ఞాపేతుం న వట్టేయ్య, తావకాలికం నివాసేత్వా అత్తనో చీవరం గహేతబ్బం. తావకాలికమ్పి అలభన్తస్స భూతగామవికోపనం కత్వా తిణపణ్ణేహి ఛదనం వియ విఞ్ఞాపనమ్పి వట్టతి ఏవ. అఞ్ఞేనాతి అచ్ఛిన్నఅసబ్బచీవరేన. ‘ద్వే నట్ఠానీ’తి అధికారతో వుత్తం ‘ద్వే సాదితబ్బానీ’తి. పాళియా న సమేతీతి ‘అనాపత్తి ఞాతకానం పవారితాన’న్తి (పారా. ౫౨౬) ఇమాయ పాళియా న సమేతి తతుత్తరి విఞ్ఞాపనఆపత్తిప్పసఙ్గే ఏవ వుత్తత్తా. అఞ్ఞస్సత్థాయాతి న వుత్తన్తి ఇదం అఞ్ఞస్సత్థాయ తతుత్తరి విఞ్ఞాపనే నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం హోతీతి ఇమమత్థం దీపేతి. తఞ్చ పాచిత్తియం యేసం అత్థాయ విఞ్ఞాపేతి, తేసం వా సియా విఞ్ఞాపకస్సేవ వా, న తావ తేసం, తేహి అవిఞ్ఞాపితత్తా, నాపి విఞ్ఞాపకస్స, అత్తానం ఉద్దిస్స అవిఞ్ఞత్తత్తా. తస్మా అఞ్ఞస్సత్థాయ విఞ్ఞాపేన్తస్సపి నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం న దిస్సతి. పాళియం పన ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స అత్తనో సాదియనపటిబద్ధతావసేన పవత్తత్తా ‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’తి అనాపత్తివారే న వుత్తన్తి వదన్తి, తఞ్చ యుత్తం వియ దిస్సతి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. తతుత్తరిచీవరతా, అచ్ఛిన్నాదికారణతా, అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తి, తాయ చ పటిలాభోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గానీ’’తి.

ఇదం తతుత్తరిసిక్ఖాపదవినిచ్ఛయం ఆచరియేన అవుత్తమ్పి అచ్ఛిన్నచీవరాధికారేయేవ పవత్తత్తా అమ్హేహి గహితం, అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదస్స సమయేసు అచ్ఛిన్నచీవరకాలే అఞ్ఞాతకానం విఞ్ఞాపేతబ్బభావో భగవతా వుత్తో, తేహి దిన్నచీవరస్స మత్తసో గహితభావో తతుత్తరిసిక్ఖాపదేన వుత్తో. తస్మా అచ్ఛిన్నచీవరఅధికారోయేవ హోతీతి.

చీవరఅచ్ఛిన్దనవినిచ్ఛయకథా

ఇతో పరం అచ్ఛిన్దనసామఞ్ఞేన చీవరఅచ్ఛిన్దనవినిచ్ఛయం వక్ఖామ – తత్థ యమ్పి త్యాహన్తి యమ్పి తే అహం. సో కిర ‘‘మమ పత్తచీవరఉపాహనపచ్చత్థరణాని వహన్తో మయా సద్ధిం చారికం పక్కమిస్సతీ’’తి అదాసి. తేనేవమాహ ‘‘మయా సద్ధిం జనపదచారికం పక్కమిస్సతీ’’తి. అచ్ఛిన్దీతి బలక్కారేన అగ్గహేసి, సకసఞ్ఞాయ గహితత్తా పనస్స పారాజికం నత్థి, కిలమేత్వా గహితత్తా ఆపత్తి పఞ్ఞత్తా.

సయం అచ్ఛిన్దతి, నిస్సగ్గియం పాచిత్తియన్తి ఏకం చీవరం ఏకాబద్ధాని చ బహూని అచ్ఛిన్దతో ఏకా ఆపత్తి, ఏకతో అబద్ధాని విసుం విసుం ఠితాని బహూని అచ్ఛిన్దతో, ‘‘సఙ్ఘాటిం ఆహర, ఉత్తరాసఙ్గం ఆహరా’’తి ఏవం ఆహరాపయతో చ వత్థుగణనాయ ఆపత్తియో. ‘‘మయా దిన్నాని సబ్బాని ఆహరా’’తి వదతోపి ఏకవచనేనేవ సమ్బహులా ఆపత్తియో.

అఞ్ఞం ఆణాపేతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి ‘‘చీవరం గణ్హా’’తి ఆణాపేతి, ఏకం దుక్కటం. ఆణత్తో బహూని గణ్హాతి, ఏకం పాచిత్తియం. ‘‘సఙ్ఘాటిం గణ్హ, ఉత్తరాసఙ్గం గణ్హా’’తి వదతో వాచాయ వాచాయ దుక్కటం. ‘‘మయా దిన్నాని సబ్బాని గణ్హా’’తి వదతో ఏకవాచాయ సమ్బహులా ఆపత్తియో.

అఞ్ఞం పరిక్ఖారన్తి వికప్పనుపగపచ్ఛిమం చీవరం ఠపేత్వా యం కిఞ్చి అన్తమసో సూచిమ్పి. వేఠేత్వా ఠపితసూచీసుపి వత్థుగణనాయ దుక్కటాని. సిథిలవేఠితాసు ఏవం. గాళ్హం కత్వా బద్ధాసు పన ఏకమేవ దుక్కటన్తి మహాపచ్చరియం వుత్తం. సూచిఘరే పక్ఖిత్తాసుపి ఏసేవ నయో. థవికాయ పక్ఖిపిత్వా సిథిలబద్ధగాళ్హబద్ధేసు తికటుకాదీసు భేసజ్జేసుపి ఏసేవ నయో.

సో వా దేతీతి ‘‘భన్తే, తుమ్హాకంయేవ ఇదం సారుప్ప’’న్తి ఏవం వా దేతి. అథ వా పన ‘‘ఆవుసో, మయం తుయ్హం ‘వత్తపటిపత్తిం కరిస్సతి, అమ్హాకం సన్తికే ఉపజ్ఝం గణ్హిస్సతి, ధమ్మం పరియాపుణిస్సతీ’తి చీవరం అదమ్హా, సోదాని త్వం న వత్తం కరోసి, న ఉపజ్ఝం గణ్హాసి, న ధమ్మం పరియాపుణాసీ’’తి ఏవమాదీహి వుత్తో ‘‘భన్తే, చీవరత్థాయ మఞ్ఞే భణథ, ఇదం వో చీవర’’న్తి దేతి, ఏవమ్పి సో వా దేతి. దిసాపక్కన్తం వా పన దహరం ‘‘నివత్తేథ న’’న్తి భణతి, సో న నివత్తతి. ‘‘చీవరం గహేత్వా రున్ధథా’’తి ఏవం చే నివత్తతి, సాధు. సచే ‘‘పత్తచీవరత్థాయ మఞ్ఞే తుమ్హే భణథ, గణ్హథ న’’న్తి దేతి, ఏవమ్పి సోయేవ దేతి. విబ్భన్తం వా దిస్వా ‘‘మయం తుయ్హం ‘వత్తం కరిస్సతీ’తి పత్తచీవరం అదమ్హా, సోదాని త్వం విబ్భమిత్వా చరసీ’’తి వదతి, ఇతరో ‘‘గణ్హథ తుమ్హాకం పత్తచీవర’’న్తి దేతి, ఏవమ్పి సో వా దేతి. ‘‘మమ సన్తికే ఉపజ్ఝం గణ్హన్తస్సేవ తే దేమి, అఞ్ఞత్థ గణ్హన్తస్స న దేమి. వత్తం కరోన్తస్సేవ దేమి, అకరోన్తస్స న దేమి. ధమ్మం పరియాపుణన్తస్సేవ దేమి, అపరియాపుణన్తస్స న దేమి. అవిబ్భమన్తస్సేవ దేమి, విబ్భమన్తస్స న దేమీ’’తి ఏవం పన దాతుం న వట్టతి, దదతో దుక్కటం, ఆహరాపేతుం పన వట్టతి. చజిత్వా దిన్నం అచ్ఛిన్దిత్వా గణ్హన్తో భణ్డగ్ఘేన కారేతబ్బో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. అయం సమన్తపాసాదికతో ఉద్ధటవినిచ్ఛయో.

యమ్పి త్యాహన్తి ఏత్థ యన్తి కారణవచనం, తస్మా ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో – ‘‘మయా సద్ధిం జనపదచారికం పక్కమిస్సతీతి యం కారణం నిస్సాయ అహం తే, ఆవుసో, చీవరం అదాసిం, తం న కరోసీ’’తి కుపితో అనత్తమనో అచ్ఛిన్దీతి. యన్తి వా చీవరం పరామసతి. తత్థ ‘‘మయా సద్ధిం జనపదచారికం పక్కమిస్సతీతి యమ్పి తే అహం చీవరం అదాసిం, తం చీవరం గణ్హిస్సామీ’’తి కుపితో అనత్తమనో అచ్ఛిన్దీతి సమ్బన్ధితబ్బం.

ఆణత్తో బహూని గణ్హాతి, ఏకం పాచిత్తియన్తి ‘‘చీవరం గణ్హా’’తి ఆణత్తియా ఏకచీవరవిసయత్తా ఏకమేవ పాచిత్తియం. వాచాయ వాచాయ దుక్కటన్తి ఏత్థ అచ్ఛిన్నేసు వత్థుగణనాయ పాచిత్తియాని. ఏకవాచాయ సమ్బహులా ఆపత్తియోతి ఇదం అచ్ఛిన్నేసు వత్థుగణనాయ ఆపజ్జితబ్బం పాచిత్తియాపత్తిం సన్ధాయ వుత్తం, ఆణత్తియా ఆపజ్జితబ్బం పన దుక్కటం ఏకమేవ.

ఏవన్తి ఇమినా ‘‘వత్థుగణనాయ దుక్కటానీ’’తి ఇదం పరామసతి. ఏసేవ నయోతి సిథిలం గాళ్హఞ్చ పక్ఖిత్తాసు ఆపత్తియా బహుత్తం ఏకత్తఞ్చ అతిదిసతి.

ఆవుసో మయన్తిఆదీసు గణ్హితుకామతాయ ఏవం వుత్తేపి తేనేవ దిన్నత్తా అనాపత్తి. అమ్హాకం సన్తికే ఉపజ్ఝం గణ్హిస్సతీతి ఇదం సామణేరస్సపి దానం దీపేతి, తస్మా కిఞ్చాపి పాళియం ‘‘భిక్ఖుస్స సామం చీవరం దత్వా’’తి వుత్తం, తథాపి అనుపసమ్పన్నకాలే దత్వాపి ఉపసమ్పన్నకాలే అచ్ఛిన్దన్తస్స పాచిత్తియమేవాతి వేదితబ్బం. అచ్ఛిన్దనసమయే ఉపసమ్పన్నభావోయేవ హేత్థ పమాణం. దేతీతి తుట్ఠో వా కుపితో వా దేతి. రుద్ధథాతి నివారేథ. ఏవం పన దాతుం న వట్టతీతి ఏత్థ ఏవం దిన్నం న తావ ‘‘తస్స సన్తక’’న్తి అనధిట్ఠహిత్వావ పరిభుఞ్జితబ్బన్తి వేదితబ్బం. ఆహరాపేతుం పన వట్టతీతి ఏవం దిన్నం భతిసదిసత్తా ఆహరాపేతుం వట్టతి. చజిత్వా దిన్నన్తి వుత్తనయేన అదత్వా అనపేక్ఖేన హుత్వా తస్సేవ దిన్నం. భణ్డగ్ఘేన కారేతబ్బోతి సకసఞ్ఞాయ వినా గణ్హన్తో భణ్డం అగ్ఘాపేత్వా ఆపత్తియా కారేతబ్బో. వికప్పనుపగపచ్ఛిమచీవరతా, సామం దిన్నతా, సకసఞ్ఞితా, ఉపసమ్పన్నతా, కోధవసేన అచ్ఛిన్దనం వా అచ్ఛిన్దాపనం వాతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. అయం సారత్థదీపనీపాఠో (సారత్థ. టీ. ౨.౬౩౫).

విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౬౩౧) పన ‘‘యమ్పి…పే… అచ్ఛిన్దీతి ఏత్థ యం తే అహం చీవరం అదాసిం, తం ‘మయా సద్ధిం పక్కమిస్సతీ’తి సఞ్ఞాయ అదాసిం, న అఞ్ఞథాతి కుపితో అచ్ఛిన్దీతి ఏవం అజ్ఝాహరిత్వా యోజేతబ్బం. ఏకం దుక్కటన్తి యది ఆణత్తో అవస్సం అచ్ఛిన్దతి, ఆణత్తిక్ఖణే ఏవ పాచిత్తియం. యది న అచ్ఛిన్దతి, తదా ఏవ దుక్కటన్తి దట్ఠబ్బం. ఏకవాచాయ సమ్బహులాపత్తియోతి యది ఆణత్తో అనన్తరాయేన అచ్ఛిన్దతి, ఆణత్తిక్ఖణేయేవ వత్థుగణనాయ పాచిత్తియాపత్తియో పయోగకరణక్ఖణేయేవ ఆపత్తియా ఆపజ్జితబ్బతో, చీవరం పన అచ్ఛిన్నేయేవ నిస్సగ్గియం హోతి. యది సో న అచ్ఛిన్దతి, ఆణత్తిక్ఖణే ఏకమేవ దుక్కటన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవమఞ్ఞత్థపి ఈదిసేసు నయో ఞాతబ్బో. ఉపజ్ఝం గణ్హిస్సతీతి సామణేరస్స దానం దీపేతి, తేన చ సామణేరకాలే దత్వా ఉపసమ్పన్నకాలే అచ్ఛిన్దతోపి పాచిత్తియం దీపేతి. ‘‘భిక్ఖుస్స సామం చీవరం దత్వా’’తి ఇదం ఉక్కట్ఠవసేన వుత్తం. ఆహరాపేతుం పన వట్టతీతి కమ్మే అకతే భతిసదిసత్తా వుత్తం. వికప్పనుపగపచ్ఛిమచీవరతా, సామం దిన్నతా, సకసఞ్ఞితా, ఉపసమ్పన్నతా, కోధవసేన అచ్ఛిన్దనం వా అచ్ఛిన్దాపనం వాతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గానీ’’తి వుత్తం.

పటిభానచిత్తకథా

౬. పటిభానచిత్తకథాయం అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ సువిఞ్ఞేయ్యన్తి సారత్థదీపనియం న కిఞ్చి వుత్తం, విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౨౯౯) పన ‘‘కరోహీతి వత్తుం న వట్టతీతి ఆణత్తియా ఏవ పటిక్ఖిత్తత్తా ద్వారపాలం ‘కిం న కరోసీ’తిఆదినా పరియాయేన వత్తుం వట్టతి. జాతకపకరణన్తి జాతకపటిసంయుత్తం ఇత్థిపురిసాది యం కిఞ్చి రూపం అధిప్పేతం. ‘పరేహి కారాపేతు’న్తి వుత్తత్తా బుద్ధరూపమ్పి సయం కాతుం న లభతీ’’తి వుత్తం.

విప్పకతభోజనకథా

౭. విప్పకతభోజనకథాయమ్పి సారత్థదీపనీ విమతివినోదనీ వజిరబుద్ధిటీకాసు న కిఞ్చి వుత్తం. పఠమం కతం పకతం, వి అనిట్ఠితం పకతం విప్పకతం, విప్పకతం భోజనం యేన సో విప్పకతభోజనో, పఠమం భుఞ్జిత్వా అనిట్ఠితభోజనకిచ్చో భిక్ఖు. వుత్తేన భిక్ఖునా పవిసితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. రిత్తహత్థమ్పి ఉట్ఠాపేతుం న వట్టతీతి ఏత్థ కారణమాహ ‘‘విప్పకతభోజనోయేవ హి సో హోతీ’’తి, యాగుఖజ్జకాదీసుపి పీతేసు ఖాదితేసుపి భత్తస్స అభుత్తత్తా అనిట్ఠితభోజనకిచ్చో హోతి. పవారితో హోతి, తేన వత్తబ్బోతి పవారితేన ఆసనా వుట్ఠితేన భుఞ్జితుం అలభమానత్తా అత్తనో సన్తికే ఉదకే అసన్తే వత్తబ్బోతి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఉద్దిసన్తఉద్దిసాపనకథా

౮. ఉద్దిసన్తఉద్దిసాపనకథాయం ఉద్దిసన్తేనాతి ఉద్దేసం దేన్తేన, పాళిం వాచేన్తేనాతి అత్థో. ఉద్దిసాపేన్తేనాతి ఉద్దేసం గణ్హన్తేన, పాళిం వాచాపేన్తేనాతి అత్థో. ఉచ్చతరేపీతి పి-సద్దేన సమానాసనం సమ్పిణ్డేతి. నీచతరేపీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

తివస్సన్తరికకథా

౯. తివస్సన్తరికకథాయం తీణి వస్సాని తివస్సం, తీణి వా వస్సాని తివస్సాని, తివస్సానం అన్తరం తివస్సన్తరం, తివస్సన్తరే ఠితోతి తివస్సన్తరో, తేన తివస్సన్తరేన, అన్తర-సద్దో మజ్ఝత్థవాచకో, ణ-పచ్చయో ఠితత్థే. తేనాహ వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. చూళవగ్గ ౩౨౦) ‘‘తివస్సన్తరేనాతి తిణ్ణం వస్సానం అన్తో ఠితేనా’’తి. అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౦) పన సరూపమేవ దస్సేన్తో ‘‘తివస్సన్తరో నామా’’తిఆదిమాహ. ఇమే సబ్బేతి సబ్బే తివిధా ఇమే సమానాసనికా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

దీఘాసనకథా

౧౦. దీఘాసనకథాయం సంహారిమం వాతి సంహరితుం యుత్తం కటసారకాది. అసంహారిమం వాతి సంహరితుం అసక్కుణేయ్యం పాసాణాది ఆసనం. తేనాహ సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౩౨౦) ‘‘దీఘాసనం నామ మఞ్చపీఠవినిముత్తం యం కిఞ్చి తిణ్ణన్నం ఏకతో సుఖం నిసీదితుం పహోతీ’’తి. కస్మా పన ‘‘తిణ్ణన్నం పహోతీ’’తి వుత్తం, నను ద్విన్నం పహోనకాసనమ్పి దీఘమేవాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘అనుజానామి…పే… ఏత్తకం పచ్ఛిమం దీఘాసనన్తి హి వుత్త’’న్తి. ద్విన్నం పహోనకే హి అదీఘాసనే సమానాసనికేహేవ సహ నిసీదితుం వట్టతి, తిణ్ణన్నం పహోనకతో పట్ఠాయ గహితే దీఘాసనే పన అసమానాసనికేహిపి సహ నిసీదితుం వట్టతి. యది ఏవం పణ్డకాదీహిపి సహ నిసీదితుం వట్టేయ్యాతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఠపేత్వా పణ్డక’’న్తిఆది. తత్థ అత్థో సువిఞ్ఞేయ్యోవ.

గిలానుపట్ఠానకథా

౧౧. గిలానుపట్ఠానకథాయం పలిపన్నోతి నిముగ్గో, మక్ఖితోతి అత్థో. ఉచ్చారేత్వాతి ఉక్ఖిపిత్వా. సమానాచరియకోతి ఏత్థ ‘‘సచేపి ఏకస్స ఆచరియస్స ఏకో అన్తేవాసికో హోతి, ఏకో సద్ధివిహారికో, ఏతేపి అఞ్ఞమఞ్ఞం సమానాచరియకా ఏవా’’తి వదన్తి. భేసజ్జం యోజేతుం అసమత్థో హోతీతి వేజ్జేన ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ భేసజ్జం గహేత్వా ఇమినా యోజేత్వా దాతబ్బ’’న్తి వుత్తే తథా కాతుం అసమత్థోతి అత్థో. నీహాతున్తి నీహరితుం, ఛడ్డేతున్తి అత్థో. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౩౬౫-౩౬౬) పన ‘‘భూమియం పరిభణ్డం అకాసీతి గిలానేన నిపన్నభూమియం కిలిట్ఠట్ఠానం ధోవిత్వా హరితూపలిత్తం కారేసీతి అత్థో. భేసజ్జం యోజేతుం అసమత్థోతి పరేహి వుత్తవిధిమ్పి కాతుం అసమత్థో’’తి వుత్తం.

మరణవణ్ణకథా

౧౨. మరణవణ్ణకథాయం మరణత్థికావ హుత్వాతి ఇమస్స కాయస్స భేదేన సగ్గపాపనాధిప్పాయత్తా అత్థతో మరణత్థికావ హుత్వా. మరణత్థికభావం అజానన్తాతి ‘‘ఏవం అధిప్పాయినో మరణత్థికా నామ హోన్తీ’’తి అత్తనో మరణత్థికభావం అజానన్తా. న హి తే అత్తనో చిత్తప్పవత్తిం న జానన్తి. వోహారవసేనాతి పుబ్బభాగవోహారవసేన, మరణాధిప్పాయస్స సన్నిట్ఠాపకచేతనాక్ఖణే కరుణాయ అభావతో కారుఞ్ఞేన పాసే బద్ధసూకరమోచనం వియ న హోతీతి అధిప్పాయో. ‘‘యథాయునా’’తి వుత్తమేవత్థం యథానుసన్ధినాతి పరియాయన్తరేన వుత్తం, యథానుసన్ధినా యథాయుపరిచ్ఛేదేనాతి వుత్తం హోతి. అథ వా యథానుసన్ధినాతి యథానుప్పబన్ధేన, యావ తస్మిం భవే సన్తానస్స అనుప్పబన్ధో అవిచ్ఛిన్నపవత్తి హోతి, తావ ఠత్వాతి వుత్తం హోతి.

విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౧౮౦) ‘‘వోహారవసేనాతి పుబ్బభాగవోహారవసేన మరణాధిప్పాయస్స సన్నిట్ఠాపకచేతనాక్ఖణే కరుణాయ అభావతో, కారుఞ్ఞేన పాసే బద్ధసూకరమోచనం వియ న హోతీతి అధిప్పాయో. ‘యథాయునా’తి వుత్తమేవత్థం యథానుసన్ధినాతి పరియాయన్తరేన వుత్త’’న్తి వుత్తం. వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పారాజిక ౧౮౦) పన ‘‘మరణత్థికావ హుత్వాతి ఇమస్స కాయస్స భేదేన సగ్గపాపనాధిప్పాయత్తా అత్థతో మరణత్థికావ హుత్వా. ‘‘ఏవంఅధిప్పాయినో మరణత్థికా నామ హోన్తీ’’తి అత్తనో మరణత్థికభావం అజానన్తా ఆపన్నా పారాజికం. న హి తే అత్తనో చిత్తప్పవత్తిం న జానన్తీతి వుచ్చన్తి. వోహారవసేనాతి పుబ్బభాగే వోహారవసేన, సన్నిట్ఠానే పనేతం నత్థి, పాసే బద్ధసూకరమోచనే వియ న హోతి. యథానుసన్ధినాతి అన్తరా అమరిత్వాతి అత్థో’’తి వుత్తం.

అత్తపాతనకథా

౧౩. అత్తపాతనకథాయం విభత్తిబ్యత్తయేనాతి విభత్తివిపరిణామేన. విసేసాధిగమోతి సమాధి విపస్సనా చ. అతివియ పాకటత్తా ‘‘హత్థప్పత్తో వియ దిస్సతీ’’తి వుత్తం. ఉపచ్ఛిన్దతీతి విసేసాధిగమస్స విక్ఖేపో మా హోతూతి ఆహారం ఉపచ్ఛిన్దతి. విసేసాధిగమన్తి లోకుత్తరధమ్మపటిలాభం. బ్యాకరిత్వాతి ఆరోచేత్వా. ఉపచ్ఛిన్దతి, న వట్టతీతి యస్మా సభాగానం లజ్జీభిక్ఖూనంయేవ అరియా అత్తనా అధిగతవిసేసం తాదిసే కారణే సతి ఆరోచేన్తి, తే చ భిక్ఖూ అప్పతిరూపాయ అనేసనాయ పచ్చయం న పరియేసన్తి, తస్మా తేహి పరియేసితపచ్చయే కుక్కుచ్చం ఉప్పాదేత్వా ఆహారం ఉపచ్ఛిన్దితుం న వట్టతీతి అత్థో. సభాగానఞ్హి బ్యాకతత్తా ఉపచ్ఛిన్దితుం న లభతి. తే హి కప్పియఖేత్తం ఆరోచేన్తి. తేనేవ ‘‘సభాగానఞ్హి లజ్జీభిక్ఖూనం కథేతుం వట్టతీతి ఇదం ‘ఉపచ్ఛిన్దతి, న వట్టతీ’తి ఇమస్స కారణం దస్సేన్తేన వుత్త’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. అథ వా విసేసాధిగమం బ్యాకరిత్వాతి ఇదం విసేసస్స అధిగతభావదస్సనత్థం వుత్తం, అధిగమన్తరాయం ఆసఙ్కన్తేనేవ చ ఆహారుపచ్ఛేదో కాతబ్బోతి అనుఞ్ఞాతత్తా అధిగతేన న కాతబ్బోతి దస్సేతుం ‘‘విసేసాధిగమం బ్యాకరిత్వా ఆహారం ఉపచ్ఛిన్దతి, న వట్టతీ’’తి వుత్తం. కిం పన అరియా అత్తనా అధిగతవిసేసం అఞ్ఞేసం ఆరోచేన్తీతి ఇమిస్సా చోదనాయ ‘‘సభాగానఞ్హి లజ్జీభిక్ఖూనం కథేతుం వట్టతీ’’తి వుత్తం, అయమేత్థ యుత్తతరోతి అమ్హాకం ఖన్తి, గణ్ఠిపదేపి అయమత్థో దస్సితోయేవాతి.

విమతివినోదనియమ్పి (వి. వి. టీ. ౧.౧౮౨-౧౮౩) ‘‘విభత్తిబ్యత్తయేనాతి విభత్తివిపరిణామేన. విసేసాధిగమోతి సమాధి విపస్సనా చ. విసేసాధిగమన్తి లోకుత్తరధమ్మపటిలాభం. బ్యాకరిత్వాతి ఆరోచేత్వా, ఇదఞ్చ విసేసస్స అధిగతభావదస్సనత్థం వుత్తం. అధిగతవిసేసా హి దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనత్థం లజ్జీభిక్ఖూనం అవస్సం అధిగమం బ్యాకరోన్తి, అధిగతవిసేసేన పన అబ్యాకరిత్వాపి ఆహారం ఉపచ్ఛిన్దితుం న వట్టతి, అధిగమన్తరాయవినోదనత్థమేవ ఆహారుపచ్ఛేదస్స అనుఞ్ఞాతత్తా తదధిగమే సో న కాతబ్బోవ. కిం పనాధిగమం ఆరోచేతుం వట్టతీతి ఆహ సభాగానఞ్హీతిఆదీ’’తి వుత్తం. వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పారాజిక ౧౮౧-౧౮౩) ‘‘హత్థప్పత్తో వియ దిస్సతి, ‘తస్స విక్ఖేపో మా హోతూ’తి ఉపచ్ఛిన్దతి, విసేసాధిగమం బ్యాకరిత్వా తప్పభవం సక్కారం లజ్జాయన్తో ఆహారం ఉపచ్ఛిన్దతి సభాగానం బ్యాకతత్తా. తే హి కప్పియఖేత్తం ఆరోచేన్తీ’’తి వుత్తం.

అప్పచ్చవేక్ఖిత్వానిసిన్నకథా

౧౪. అప్పచ్చవేక్ఖిత్వా నిసిన్నకథాయం అప్పటివేక్ఖిత్వాతి అనుపపరిక్ఖిత్వా. ఉద్ధం వా అధో వా సఙ్కమన్తీతి పచ్ఛా ఆగతానం ఓకాసదానత్థం నిసిన్నపాళియా ఉద్ధం వా అధో వా గచ్ఛన్తి. పటివేక్ఖణకిచ్చం నత్థీతి పచ్ఛా ఆగతేహి ఉపపరిక్ఖణకిచ్చం నత్థి. హేట్ఠా కిస్మిఞ్చి విజ్జమానే సాటకం వలిం గణ్హాతీతి ఆహ ‘‘యస్మిం వలి న పఞ్ఞాయతీ’’తి. పటివేక్ఖణఞ్చేతం గిహీనం సన్తకేయేవాతి దట్ఠబ్బం. విమతివినోదనియమ్పి (వి. వి. టీ. ౧.౧౮౦) ‘‘హేట్ఠా కిస్మిఞ్చి విజ్జమానే సాటకం వలిం గణ్హాతీతి ఆహ ‘యస్మిం వలి న పఞ్ఞాయతీ’తి. పటివేక్ఖణఞ్చేతం గిహీనం సన్తకే ఏవాతి దట్ఠబ్బ’’న్తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, వజిరబుద్ధిటీకాయమ్పి (వజిర. టీ. పారాజిక ౧౮౦) ‘‘అప్పటివేక్ఖిత్వాతి అవిచారేత్వా. హేట్ఠిమభాగే హి కిస్మిఞ్చి విజ్జమానే వలి పఞ్ఞాయతీ’’తి ఏత్తకమేవ.

దవాయసిలావిజ్ఝనకథా

౧౫. దవాయసిలావిజ్ఝనకథాయం దవాసద్దో హసాధిప్పాయవాచకో. పటిపుబ్బవిధ-ధాతు పవట్టనత్థోతి ఆహ ‘‘హసాధిప్పాయేన పాసాణో న పవట్టేతబ్బో’’తి. సిలాసద్దస్స పాసాణవాచకత్తా సో ఏవ న పటివిజ్ఝితబ్బోతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘న కేవలఞ్చా’’తిఆది. యది ఏవం సబ్బేసమ్పి అత్థాయ న వట్టేయ్యాతి ఆహ ‘‘చేతియాదీనం అత్థాయా’’తిఆది. ధోవనదణ్డకన్తి భణ్డధోవనదణ్డం. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౧౮౨-౧౮౩) పన ‘‘భణ్డకం వా ధోవన్తాతి చీవరం వా ధోవన్తా. ధోవనదణ్డకన్తి చీవరధోవనదణ్డ’’న్తి వుత్తం.

దాయాలిమ్పనకథా

౧౬. దాయాలిమ్పనకథాయం అల్ల…పే… పాచిత్తియన్తి సుక్ఖట్ఠానేపి అగ్గిం పాతేత్వా ఇమినా అధిప్పాయేన ఆలిమ్పేన్తస్స పాచిత్తియమేవ. దుక్కటన్తి సుక్ఖట్ఠానే వా సుక్ఖం ‘‘అసుక్ఖ’’న్తి అవవత్థపేత్వా వా అగ్గిం పాతేన్తస్స దుక్కటం. కీళాధిప్పాయేపి ఏసేవ నయో, కీళాధిప్పాయో చ పటపటాయమానసద్దస్సాదవసేనేవ వేదితబ్బో. పటిపక్ఖభూతో అగ్గి పటగ్గి. పరిత్తకరణన్తి ఆరక్ఖకరణం. సయం వా ఉట్ఠితన్తి వాతేరితానం వేళుఆదీనం అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్ఘట్టనేన సముట్ఠితం. నిరుపాదానోతి ఇన్ధనరహితో. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౧౯౦) పన ‘‘ఖిడ్డాధిప్పాయేనపి దుక్కటన్తి సుక్ఖతిణాదీసు అగ్గికరణం సన్ధాయ వుత్తం. అల్లేసు పన కీళాధిప్పాయేనపి కరోన్తస్స పాచిత్తియమేవ. పటిపక్ఖభూతో, పటిముఖం గచ్ఛన్తో వా అగ్గి పటగ్గి, తస్స అల్లతిణాదీసుపి దానం అనుఞ్ఞాతం. తం దేన్తేన దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం దావగ్గిం దిస్వా విహారస్స సమన్తతో ఏకక్ఖణే అకత్వా ఏకదేసతో పట్ఠాయ విహారస్స సమన్తతో సణికం ఝాపేత్వా యథా మహన్తోపి అగ్గి విహారం పాపుణితుం న సక్కోతి, ఏవం విహారస్స సమన్తా అబ్భోకాసం కత్వా పటగ్గి దాతబ్బో. సో డావగ్గినో పటిపథం గన్త్వా ఏకతో హుత్వా తేన సహ నిబ్బాతి. పరిత్తకరణన్తి సమన్తా రుక్ఖతిణాదిచ్ఛేదనపరిఖాఖణనాదిఆరక్ఖకరణం. తేనాహ ‘తిణకుటికానం సమన్తా భూమితచ్ఛన’న్తిఆదీ’’తి, వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పారాజిక ౧౯౦) పన ‘‘పరిత్తన్తి రక్ఖణం, తం దస్సేతుం ‘సమన్తా భూమితచ్ఛన’న్తిఆది వుత్త’’న్తి ఏత్తకమేవ వుత్తం.

మిచ్ఛాదిట్ఠికులాభతకథా

౧౭. మిచ్ఛాదిట్ఠికులాభతకథాయం నత్థి సద్ధా ఏతేసూతి అస్సద్ధా, మచ్ఛరినో, తేసు అస్సద్ధేసు. మిచ్ఛాదిట్ఠియా యుత్తాని కులాని మిచ్ఛాదిట్ఠికులాని, మజ్ఝేలోపతతియాతప్పురిససమాసో, ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినయప్పవత్తాయ దసవత్థుకాయ మిచ్ఛాదిట్ఠియా యుత్తకులాని, తేసు. మిచ్ఛాదిట్ఠికులేసు లభిత్వాతి సమ్బన్ధో. అసక్కచ్చకారీనం తేసం సక్కచ్చకరణేన, అప్పణీతదాయీనం తేసం పణీతదానేన భవితబ్బమేత్థ కారణేనాతి కారణం ఉపపరిక్ఖిత్వావ భుఞ్జితుం యుత్తన్తి ఆహ ‘‘అనుపపరిక్ఖిత్వా నేవ అత్తనా భుఞ్జితబ్బం, న పరేసం దాతబ్బ’’న్తి. యేన కారణేన భవితబ్బం, తం దస్సేతుం ‘‘విసమిస్సమ్పి హీ’’తిఆది వుత్తం. న కేవలం పిణ్డపాతమేవాతి ఆహ ‘‘యమ్పీ’’తిఆది. తత్థ కారణమాహ ‘‘అపిహితవత్థుస్మిమ్పి హీ’’తిఆది. తతో అఞ్ఞమ్పి దస్సేతి గన్ధహలిద్దాదిమక్ఖితోతిఆదినా. తత్థపి కారణం దస్సేతుమాహ ‘‘సరీరే రోగట్ఠానానీ’’తిఆది.

గోపకదానకథా

౧౮. గోపకదానకథాయం పరేసం సన్తకం గోపేతి రక్ఖతీతి గోపకో, తస్స దానం గోపకదానం, ఉయ్యానపాలకాదీహి భిక్ఖూనం దాతబ్బదానం. తత్థ పణ్ణం ఆరోపేత్వాతి ‘‘ఏత్తకేహేవ రుక్ఖేహి ఏత్తకమేవ గహేతబ్బ’’న్తి పణ్ణం ఆరోపేత్వా, లిఖిత్వాతి వుత్తం హోతి. నిమిత్తసఞ్ఞం కత్వాతి సఙ్కేతం కత్వా. దారకాతి తేసం పుత్తనత్తాదయో దారకా. అఞ్ఞేపి యే కేచి గోపకా హోన్తి, తే సబ్బేపి వుత్తా. సబ్బత్థపి గిహీనం గోపకదానే యత్తకం గోపకా దేన్తి, తత్తకం గహేతబ్బం. సఙ్ఘికే పన యథాపరిచ్ఛేదమేవ గహేతబ్బన్తి దీపితత్తా ‘‘అత్థతో ఏక’’న్తి వుత్తం. విమతివినోదనియమ్పి (వి. వి. టీ. ౧.౧౫౬) ‘‘పణ్ణం ఆరోపేత్వాతి ‘ఏత్తకే రుక్ఖే రక్ఖిత్వా తతో ఏత్తకం గహేతబ్బ’న్తి పణ్ణం ఆరోపేత్వా. నిమిత్తసఞ్ఞం కత్వాతి సఙ్కేతం కత్వా. దారకాతి తేసం పుత్తనత్తాదయో యే కేచి గోపేన్తి, తే సబ్బేపి ఇధ ‘దారకా’తి వుత్తా’’తి, వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పారాజిక ౧౫౬) పన ‘‘ఆరామరక్ఖకాతి విస్సత్థవసేన గహేతబ్బం. అధిప్పాయం ఞత్వాతి ఏత్థ యస్స దానం పటిగ్గణ్హన్తం భిక్ఖుం, భాగం వా సామికా న రక్ఖన్తి న దణ్డేన్తి, తస్స దానం అప్పటిచ్ఛాదేత్వా గహేతుం వట్టతీతి ఇధ సన్నిట్ఠానం, తమ్పి ‘న వట్టతి సఙ్ఘికే’తి వుత్త’’న్తి వుత్తం.

యత్థాతి యస్మిం ఆవాసే. అఞ్ఞేసం అభావన్తి అఞ్ఞేసం ఆగన్తుకభిక్ఖూనం అభావం. తత్థాతి తాదిసే ఆవాసే. భాజేత్వా ఖాదన్తీతి ఆగన్తుకానమ్పి సమ్పత్తానం భాజేత్వా ఖాదన్తీతి అధిప్పాయో. చతూసు పచ్చయేసు సమ్మా ఉపనేన్తీతి అమ్బఫలాదీని విక్కిణిత్వా చీవరాదీసు చతూసు పచ్చయేసు సమ్మా ఉపనేన్తి. చీవరత్థాయ నియమేత్వా దిన్నాతి ‘‘ఇమేసం రుక్ఖానం ఫలాని విక్కిణిత్వా చీవరేసుయేవ ఉపనేతబ్బాని, న భాజేత్వా ఖాదితబ్బానీ’’తి ఏవం నియమేత్వా దిన్నా. తేసుపి ఆగన్తుకా అనిస్సరాతి పచ్చయపరిభోగత్థాయ నియమేత్వా దిన్నత్తా భాజేత్వా ఖాదితుం అనిస్సరా. న తేసు…పే… ఠాతబ్బన్తి ఏత్థ ఆగన్తుకేహి హేట్ఠా వుత్తనయేన భాజేత్వా ఖాదితబ్బన్తి అధిప్పాయో. తేసం కతికాయ ఠాతబ్బన్తి ‘‘భాజేత్వా న ఖాదితబ్బ’’న్తి వా ‘‘ఏత్తకేసు రుక్ఖేసు ఫలాని గణ్హిస్సామా’’తి వా ‘‘ఏత్తకాని ఫలాని గణ్హిస్సామా’’తి వా ‘‘ఏత్తకానం దివసానం అబ్భన్తరే గణ్హిస్సామా’’తి వా ‘‘న కిఞ్చి గణ్హిస్సామా’’తి వా ఏవం కతాయ ఆవాసికానం కతికాయ ఆగన్తుకేహి ఠాతబ్బం. మహాఅట్ఠకథాయం ‘‘అనిస్సరా’’తి వచనేన దీపితోయేవ అత్థో మహాపచ్చరియం ‘‘చతున్నం పచ్చయాన’’న్తిఆదినా విత్థారేత్వా దస్సితో. పరిభోగవసేనేవాతి ఏత్థ ఏవ-సద్దో అట్ఠానప్పయుత్తో, పరిభోగవసేన తమేవ భాజేత్వాతి యోజేతబ్బం. ఏత్థ ఏతస్మిం విహారే, రట్ఠేవా.

సేనాసనపచ్చయన్తి సేనాసనఞ్చ తదత్థాయ నియమేత్వా ఠపితఞ్చ. లామకకోటియాతి లామకం ఆదిం కత్వా, లామకసేనాసనతో పట్ఠాయాతి వుత్తం హోతి. సేనాసనేపి తిణాదీని లామకకోటియావ విస్సజ్జేతబ్బాని, సేనాసనపరిక్ఖారాపి లామకకోటియావ విస్సజ్జేతబ్బా. మూలవత్థుచ్ఛేదం పన కత్వా న ఉపనేతబ్బన్తి ఇమినా కిం వుత్తం హోతి? తీసుపి గణ్ఠిపదేసు తావ ఇదం వుత్తం ‘‘సబ్బాని సేనాసనాని న విస్సజ్జేతబ్బానీతి వుత్తం హోతీ’’తి. లామకకోటియా విస్సజ్జన్తేహిపి సేనాసనభూమియో న విస్సజ్జేతబ్బాతి అయమత్థో వుత్తో హోతీతి నో ఖన్తి. వీమంసిత్వా యం రుచ్చతి, తం గహేతబ్బం.

ధమ్మసన్తకేన బుద్ధపూజం కాతుం, బుద్ధసన్తకేన వా ధమ్మపూజం కాతుం వట్టతి న వట్టతీతి? ‘‘తథాగతస్స ఖో ఏతం, వాసేట్ఠ, అధివచనం ధమ్మకాయో ఇతిపీ’’తి చ ‘‘యో ఖో, వక్కలి, ధమ్మం పస్సతి, సో మం పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౮౭) చ వచనతో వట్టతీతి వదన్తి. కేచి పన ‘‘ఏవం సన్తే ‘యో, భిక్ఖవే, మం ఉపట్ఠహేయ్య, సో గిలానం ఉపట్ఠహేయ్యా’తి (మహావ. ౩౬౫) వచనతో బుద్ధసన్తకేన గిలానస్సపి భేసజ్జం కాతుం యుత్తన్తి ఆపజ్జేయ్య, తస్మా న వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం అకారణం. న హి ‘‘యో, భిక్ఖవే, మం ఉపట్ఠహేయ్య, సో గిలానం ఉపట్ఠహేయ్యా’’తి (మహావ. ౩౬౫) ఇమినా అత్తనో చ గిలానస్స చ ఏకసదిసతా, తదుపట్ఠానస్స వా సమఫలతా వుత్తా. అయఞ్హేత్థ అత్థో – ‘‘యో మం ఓవాదానుసాసనీకరణేన ఉపట్ఠహేయ్య, సో గిలానం ఉపట్ఠహేయ్య, మమ ఓవాదకారకేన గిలానో ఉపట్ఠాతబ్బో’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౩౬౫). భగవతో చ గిలానస్స చ ఉపట్ఠానం ఏకసదిసన్తి ఏవం పనేత్థ అత్థో న గహేతబ్బో, తస్మా ‘‘యో వో, ఆనన్ద, మయా ధమ్మో చ వినయో చ దేసితో పఞ్ఞత్తో, సో వో మమచ్చయేన సత్థా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౬) వచనతో ‘‘అహఞ్చ ఖో పనిదాని ఏకకోవ ఓవదామి అనుసాసామి, మయి పరినిబ్బుతే ఇమాని చతురాసీతి బుద్ధసహస్సాని తుమ్హే ఓవదిస్సన్తి అనుసాసిస్సన్తీ’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౧౬) వుత్తత్తా చ బహుస్సుతం భిక్ఖుం పసంసన్తేన చ ‘‘యో బహుస్సుతో, న సో తుమ్హాకం సావకో నామ, బుద్ధో నామ ఏస చున్దా’’తి వుత్తత్తా ధమ్మగరుకత్తా చ తథాగతస్స పుబ్బనయో ఏవ పసత్థతరోతి అమ్హాకం ఖన్తి. విమతివినోదనియమ్పి ‘‘యత్థాతి యస్మిం ఆవాసే. అఞ్ఞేసన్తి అఞ్ఞేసం ఆగన్తుకానం. తేసుపి ఆగన్తుకా అనిస్సరాతి సేనాసనే నిరన్తరం వసన్తానం చీవరత్థాయ దాయకేహి, భిక్ఖూహి వా నియమేత్వా దిన్నత్తా భాజేత్వా ఖాదితుం అనిస్సరా. ఆగన్తుకేహిపి ఇచ్ఛన్తేహి తస్మిం విహారే వస్సానాదీసు పవిసిత్వా చీవరత్థాయ గహేతబ్బం. తేసం కతికాయ ఠాతబ్బన్తి సబ్బాని ఫలాఫలాని అభాజేత్వా ‘ఏత్తకేసు రుక్ఖేసు ఫలాని భాజేత్వా పరిభుఞ్జిస్సామ, అఞ్ఞేసు ఫలాఫలేహి సేనాసనాని పటిజగ్గిస్సామా’తి వా ‘పిణ్డపాతాదిపచ్చయం సమ్పాదేస్సామా’తి వా ‘కిఞ్చిపి అభాజేత్వా చతుపచ్చయత్థాయేవ ఉపనేమా’తి వా ఏవం సమ్మా ఉపనేన్తానం ఆవాసికానం కతికాయ ఆగన్తుకేహి ఠాతబ్బం. మహాఅట్ఠకథాయం ‘అనిస్సరా’తి వచనేన దీపితో ఏవ అత్థో, మహాపచ్చరియం ‘చతున్నం పచ్చయాన’న్తిఆదినా విత్థారేత్వా దస్సితో. పరిభోగవసేనేవాతి ఏత్థ ఏవ-సద్దో అట్ఠానప్పయుత్తో, పరిభోగవసేన తమేవ భాజేత్వాతి యోజేతబ్బం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం విహారే, రట్ఠే వా. సేనాసనపచ్చయన్తి సేనాసనఞ్చ తదత్థాయ నియమేత్వా ఠపితఞ్చ. ‘ఏకం వా ద్వే వా వరసేనాసనాని ఠపేత్వా’తి వుత్తమేవత్థం పున బ్యతిరేకముఖేన దస్సేతుం ‘మూలవత్థుచ్ఛేదం పన కత్వా న ఉపనేతబ్బ’న్తి వుత్తం, సేనాసనసఙ్ఖాతవత్థునో మూలచ్ఛేదం కత్వా సబ్బాని సేనాసనాని న విస్సజ్జేతబ్బానీతి అత్థో. కేచి పనేత్థ ‘ఏకం వా ద్వే వా వరసేనాసనాని ఠపేత్వా లామకతో పట్ఠాయ విస్సజ్జన్తేహిపి సేనాసనభూమియో న విస్సజ్జేతబ్బాతి అయమత్థో వుత్తో’తి వదన్తి, తమ్పి యుత్తమేవ ఇమస్సపి అత్థస్స అవస్సం వత్తబ్బతో, ఇతరథా కేచి సహ వత్థునాపి విస్సజ్జేతబ్బం మఞ్ఞేయ్యు’’న్తి.

వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పారాజిక ౧౫౩) ‘‘ఏత్థ ఏతస్మిం విహారే పరచక్కాదిభయం ఆగతం. మూలవత్థుచ్ఛేదన్తి ‘సబ్బసేనాసనానం ఏతే ఇస్సరా’తి వచనతో ఇతరే అనిస్సరాతి దీపితం హోతి. అయమేవ భిక్ఖు ఇస్సరోతి యత్థ సో ఇచ్ఛతి, తత్థ అత్తఞాతహేతుం లభతీతి కిర అత్థో, అపి చ ‘దహరో’తి వదన్తి. సవత్థుకన్తి సహ భూమియాతి వుత్తం హోతీ’’తి.

ధమ్మికారక్ఖయాచనకథా

౧౯. ధమ్మికారక్ఖయాచనకథాయం ‘‘గీవాయేవాతి ఆణత్తియా అభావతో. తేసం అనత్థకామతాయాతి ‘చోరో’తి వుత్తం మమ వచనం సుత్వా కేచి దణ్డిస్సన్తి, జీవితా వోరోపేస్సన్తీతి ఏవం సఞ్ఞాయ. ఏతేన కేవలం భయేన వా పరిక్ఖారగ్గహణత్థం వా సహసా ‘చోరో’తి వుత్తే దణ్డితేపి న దోసోతి దస్సేతి. రాజపురిసానఞ్హి ‘చోరో అయ’న్తి ఉద్దిస్సకథనే ఏవ గీవా. భిక్ఖూనం, పన ఆరామికాదీనం వా సమ్ముఖా ‘అసుకో చోరో ఏవమకాసీ’తి కేనచి వుత్తవచనం నిస్సాయ ఆరామికాదీసు రాజపురిసానం వత్వా దణ్డాపేన్తేసుపి భిక్ఖుస్స న గీవా రాజపురిసానం అవుత్తత్తా, యేసఞ్చ వుత్తం, తేహి సయం చోరస్స అదణ్డితత్తాతి గహేతబ్బం. ‘త్వం ఏతస్స సన్తకం అచ్ఛిన్దా’తి ఆణత్తోపి హి సచే అఞ్ఞేన అచ్ఛిన్దాపేతి, ఆణాపకస్స అనాపత్తి విసఙ్కేతత్తా. అత్తనో వచనకరన్తి ఇదం సామీచివసేన వుత్తం. వచనం అకరోన్తానం రాజపురిసానమ్పి ‘ఇమినా గహితపరిక్ఖారం ఆహరాపేహి, మా చస్స దణ్డం కరోహీ’తి ఉద్దిస్స వదన్తస్సపి దణ్డే గహితేపి న గీవా ఏవ దణ్డగ్గహణస్స పటిక్ఖిత్తత్తా ‘అసుకభణ్డం అవహరా’తి ఆణాపేత్వా విప్పటిసారే ఉప్పన్నే పున పటిక్ఖిపనే (పారా. ౧౨౧) వియ. దాసాదీనం సమ్పటిచ్ఛనే వియ తదత్థాయ అడ్డకరణే భిక్ఖూనమ్పి దుక్కటన్తి ఆహ ‘కప్పియఅడ్డో నామ, న వట్టతీ’తి. కేనచి పన భిక్ఖునా ఖేత్తాదిఅత్థాయ వోహారికానం సన్తికం గన్త్వా అడ్డే కతేపి తం ఖేత్తాదిసమ్పటిచ్ఛనే వియ సబ్బేసం అకప్పియం న హోతి పుబ్బే ఏవ సఙ్ఘసన్తకత్తా. భిక్ఖుస్సేవ పన పయోగవసేన ఆపత్తియో హోన్తి. దాసాదీనమ్పి పన అత్థాయ రక్ఖం యాచితుం వోహారికేన పుట్ఠేన సఙ్ఘస్స ఉప్పన్నం కప్పియక్కమం వత్తుం ఆరామికాదీహి చ అడ్డం కారాపేతుం వట్టతి ఏవ. విహారవత్థాదికప్పియఅడ్డం పన భిక్ఖునా సయమ్పి కాతుం వట్టతీ’’తి విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. పాచిత్తియ ౨.౬౭౯) ఆగతో.

వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౬౮౧) ‘‘గీవాతి కేవలం గీవా ఏవ హోతి, న పారాజికం. కారాపేత్వా దాతబ్బాతి ఏత్థ సచే ఆవుధభణ్డం హోతి, తస్స ధారా న కారాపేతబ్బా, అఞ్ఞేన పన ఆకారేన సఞ్ఞాపేతబ్బ’’న్తి వుత్తం.

ఉచ్చారాదిఛడ్డనకథా

౨౦. ఉచ్చారాదిఛడ్డనకథాయం అట్ఠమే ఉచ్చారాదిఛడ్డనే ‘‘ఉచ్చారాదిభావో, అనపలోకనం, వళఞ్జనట్ఠానం, తిరోకుట్టపాకారతా, ఛడ్డనం వా ఛడ్డాపనం వాతి ఇమాని పనేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని, నవమే హరితూపరి ఛడ్డనే సబ్బేసన్తి భిక్ఖుస్స భిక్ఖునియా చ. ఇధ ఖేత్తపాలకా ఆరామాదిగోపకా చ సామికా ఏవా’’తి ఏత్తకమేవ సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౮౩౦) వుత్తం. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. పాచిత్తియ ౨.౮౩౦) పన ‘‘అట్ఠమే వళఞ్జియమానతిరోకుట్టాదితా, అనపలోకేత్వా ఉచ్చారాదీనం ఛడ్డనాదీతి ద్వే అఙ్గాని. నవమే ‘మత్థకచ్ఛిన్ననాళికేరమ్పీ’తి వుత్తత్తా హరితూపరి ఛడ్డనమేవ పటిక్ఖిత్తం. తేనాహ ‘అనిక్ఖిత్తబీజేసూ’తిఆది. యత్థ చ ఛడ్డేతుం వట్టతి, తత్థ హరితే వచ్చాదిం కాతుమ్పి వట్టతి ఏవ. సబ్బేసన్తి భిక్ఖుభిక్ఖునీన’’న్తి వుత్తం. వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౮౩౨) పన ‘‘సామికే అపలోకేత్వావ ఛడ్డేతీతి కత్థచి పోత్థకే నత్థి, కత్థచి అత్థి, అత్థిభావోవ సేయ్యో కిరియాకిరియత్తా సిక్ఖాపదస్స. ఇధ ఖేత్తపాలకా ఆరామాదిగోపకా చ సామికా ఏవ. ‘సఙ్ఘస్స ఖేత్తే ఆరామే చ తత్థ కచవరం న ఛడ్డేతబ్బన్తి కతికా చే నత్థి, భిక్ఖుస్స ఛడ్డేతుం వట్టతి సఙ్ఘపరియాపన్నత్తా, న భిక్ఖునీనం. తాసమ్పి భిక్ఖునిసఙ్ఘసన్తకే వుత్తనయేన వట్టతి, న తత్థ భిక్ఖుస్స. ఏవం సన్తేపి సారుప్పవసేనేవ కాతబ్బన్తి వుత్త’’న్తి వుత్తం.

భిక్ఖువిభఙ్గే పన సేఖియవణ్ణనాయం (పాచి. అట్ఠ. ౬౫౧) ‘‘అసఞ్చిచ్చాతి పటిచ్ఛన్నట్ఠానం గచ్ఛన్తస్స సహసా ఉచ్చారో వా పస్సావో వా నిక్ఖమతి, అసఞ్చిచ్చకతో నామ, అనాపత్తి. న హరితేతి ఏత్థ యమ్పి జీవరుక్ఖస్స మూలం పథవియం దిస్సమానం గచ్ఛతి, సాఖా వా భూమిలగ్గా గచ్ఛతి, సబ్బం హరితసఙ్ఖాతమేవ, ఖన్ధే నిసీదిత్వా అప్పహరితట్ఠానే పాతేతుం వట్టతి. అప్పహరితట్ఠానం ఓలోకేన్తస్సేవ సహసా నిక్ఖమతి, గిలానట్ఠానే ఠితో హోతి, వట్టతి. అప్పహరితే కతోతి అప్పహరితం అలభన్తేన తిణణ్డుపకం వా పలాలణ్డుపకం వా ఠపేత్వా కతోపి పచ్ఛా హరితం ఓత్థరతి, వట్టతియేవ. ‘ఖేళేన చేత్థ సిఙ్ఘాణికాపి సఙ్గహితా’తి మహాపచ్చరియం వుత్తం. న ఉదకేతి ఏతం పరిభోగఉదకమేవ సన్ధాయ వుత్తం. వచ్చకుటిసమఉద్దాదిఉదకేసు పన అపరిభోగేసు అనాపత్తి. దేవే వస్సన్తే సమన్తతో ఉదకోఘో హోతి, అనుదకట్ఠానం ఓలోకేన్తస్సేవ నిక్ఖమతి, వట్టతి. మహాపచ్చరియం వుత్తం ఏతాదిసే కాలే అనుదకట్ఠానం అలభన్తేన కాతుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. తస్సం వణ్ణనాయం విమతివినోదనియఞ్చ (వి. వి. టీ. పాచిత్తియ ౨.౬౫౨) ‘‘ఖేళేన చేత్థ సిఙ్ఘాణికాపి సఙ్గహితాతి ఏత్థ ఉదకగణ్డుసకం కత్వా ఉచ్ఛుకచవరాదిఞ్చ ముఖేనేవ హరితుం ఉదకేసు ఛడ్డేతుం వట్టతీతి దట్ఠబ్బ’’న్తి వుత్తం.

ఇమస్మిం ఠానే పణ్డితేహి విచారేతబ్బం అత్థి – ‘‘వచ్చకుటిసముద్దాదిఉదకేసు పన అపరిభోగేసు అనాపత్తీ’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తం, ఏవం సన్తే నదీజాతస్సరాదీసు ఆపత్తి వా అనాపత్తి వాతి. తత్థ సముద్దాదీతి ఆది-సద్దేన నదీజాతస్సరాపి సఙ్గహితావ, తస్మా అనాపత్తీతి చే? న చేవం దట్ఠబ్బం. యది హి సముద్దాదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన నదీజాతస్సరాపి సఙ్గహితా, ఏవం సతి టీకాచరియా వదేయ్యుం, న పన వదన్తి, అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘వచ్చకుటిసముద్దాదిఉదకేసూ’’తి ఏత్తకమేవ వదేయ్య, తథా పన అవత్వా ‘‘అపరిభోగేసూ’’తి హేతుమన్తవిసేసనపదమ్పి గహితం. తేన ఞాయతి ‘‘ఆదిసద్దేన అపరిభోగాని చన్దనికాదిఉదకాని ఏవ గహితాని, న పరిభోగాని నదీజాతస్సరాదిఉదకానీ’’తి. తేన చ వచ్చకుటిసముద్దాదిఉదకాని అపరిభోగత్తా అనాపత్తికరాని హోన్తి, నదీజాతస్సరాదిఉదకాని పన పరిభోగత్తా ఆపత్తికరానీతి. కథం పన ‘‘అపరిభోగేసూ’’తి ఇమస్స పదస్స హేతుమన్తపదభావో జానితబ్బోతి? యుత్తితో ఆగమతో చ. కథం యుత్తితో? ‘‘వచ్చకుటిసముద్దాదిఉదకాని పరిభోగానిపి సన్తి, అపరిభోగానిపీ’’తి అబ్యభిచారియభావతో. బ్యభిచారే హి సమ్భవే ఏవ సతి విసేసనం సాత్థకం సియా. కథం ఆగమతో? వుత్తఞ్హేతం ఆచరియబుద్ధదత్తత్థేరేన వినయవినిచ్ఛయే (వి. వి. ౧౯౫౪) ‘‘తేసం అపరిభోగత్తా’’తి. తస్మా ఆది-సద్దేన అపరిభోగానియేవ ఉదకాని గహితాని, న పరిభోగాని. వుత్తఞ్హేతం వినయవినిచ్ఛయటీకాయం ‘‘వచ్చకుటిసముద్దాదిఉదకేసూతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన సబ్బం అపరిభోగజలం సఙ్గయ్హతి, తేనేవ తేసం అపరిభోగత్తమేవ కారణమాహా’’తి, తస్మా మనుస్సానం పరిభోగేసు నదీజాతస్సరతళాకపోక్ఖరణియాదిఉదకేసు ఉచ్చారపస్సావాదికరణం న వట్టతీతి జానితబ్బమేతం. ‘‘దేవే వస్సన్తే సమన్తతో ఉదకోఘో హోతి, అనుదకట్ఠానం ఓలోకేన్తస్సేవ నిక్ఖమతి, వట్టతి. మహాపచ్చరియం వుత్తం ఏతాదిసే కాలే అనుదకట్ఠానం అలభన్తేన కాతుం వట్టతీతి వుత్త’’న్తి అట్ఠకథాయం ఆగతత్తా మహన్తేసు నదీజాతస్సరాదీసు నావాదీహి గతకాలే తాదిసే కారణే సతి ‘‘తీరం ఉపనేహీ’’తి వత్వా ‘‘ఉపనేతుం అసక్కుణేయ్యట్ఠానే ఉదకేపి కాతుం వట్టతి, అనాపత్తీ’’తి అట్ఠకథానులోమతో విఞ్ఞాయతి, ఉపపరిక్ఖిత్వా గహేతబ్బం.

నహానేరుక్ఖాదిఘంసనకథా

౨౧. నహానే రుక్ఖాదిఘంసనన్తి ఏత్థ అట్ఠపదాకారేనాతి అట్ఠపదఫలకాకారేన, జూతఫలకసదిసన్తి వుత్తం హోతి. మల్లకమూలకసణ్ఠానేనాతి ఖేళమల్లకమూలసణ్ఠానేన. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౨౪౩) పన ‘‘అట్ఠపదాకారేనాతి జూతఫలకే అట్ఠగబ్భరాజిఆకారేన. మల్లకమూలసణ్ఠానేనాతి ఖేళమల్లకమూలసణ్ఠానేన. ఇదఞ్చ వట్టాధారకం సన్ధాయ వుత్తం. కణ్టకే ఉట్ఠాపేత్వా కతవట్టకపాలస్సేతం అధివచనం. పుథుపాణికన్తి ముట్ఠిం అకత్వా వికసితహత్థతలేహి పిట్ఠిపరికమ్మం వుచ్చతి. ఏతమేవ సన్ధాయ హత్థపరికమ్మ’’న్తి వుత్తం. వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. చూళవగ్గ ౨౪౪) పన ‘‘పుథుపాణినా కత్తబ్బం కమ్మం పుథుపాణికమ్మ’’న్తి వుత్తం.

ఏవం పాళిఅనుసారేనేవ నహానే కత్తబ్బాకత్తబ్బం దస్సేత్వా ఇదాని నహానతిత్థే నహాయన్తానం భిక్ఖూనం నహానవిధిం దస్సేన్తో ‘‘ఇదం పనేత్థ నహానవత్త’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పస్సన్తానం అప్పసాదావహనతో, గిహిపురిసానం కమ్మం వియాతి గరహితబ్బభావతో చ వుత్తం ‘‘యత్థ వా తత్థ వా…పే… న ఓతరితబ్బ’’న్తి. అఞ్ఞేసు సమ్ముఖీభూతేసు అనుదకసాటకేన నహాయితుం దుక్కరత్తా ‘‘సబ్బదిసా పన ఓలోకేత్వా వివిత్తభావం ఞత్వా’’తి వుత్తం. ఏవమ్పి ఖాణుగుమ్బలతాదీహి పటిచ్ఛన్నాపి హుత్వా తిట్ఠేయ్యున్తి ఆహ ‘‘ఖాణు…పే… ఉక్కాసిత్వా’’తి. ఉద్ధంముఖేన చీవరాపనయనం హరాయితబ్బం సియాతి వుత్తం ‘‘అవకుజ్జ…పే… అపనేత్వా’’తి. తతో కాయబన్ధనట్ఠపనవత్తమాహ ‘‘కాయబన్ధన’’న్త్యాదినా. తతో ఉదకసాటికాయ సతి తం నివాసేత్వా ఓతరితబ్బం సియా, తాయ అసతియా కిం కాతబ్బన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘సచే’’తిఆది. తత్థ పుబ్బే ‘‘ఠితకేనేవ న ఓతరితబ్బ’’న్తి అహిరికాకారస్స పటిసిద్ధత్తా ఇధ హిరిమన్తాకారం దస్సేతి ఉదకన్తే ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా నివాసనం మోచేత్వాతి. ఉణ్ణట్ఠానే, సమట్ఠానే వా పసారితే సతి వా తేన అఞ్ఞత్థ గచ్ఛేయ్యాతి ఆహ ‘‘సచే నిన్నట్ఠాన’’న్తిఆది.

ఓతరన్తేన కిం కాతబ్బన్తి పుచ్ఛం సన్ధాయ ‘‘ఓతరన్తేన సణిక’’న్త్యాది. తత్థ పుబ్బే ‘‘వేగేన న ఓతరితబ్బ’’న్తి పటిసిద్ధానురూపమాహ ‘‘సణిక’’న్తి. అతిగమ్భీరం గచ్ఛన్తో ఉదకోఘతరఙ్గవాతాదీహి పహరన్తో చలితకాయో సియా, అతిఉత్తానే నిసీదన్తో అప్పటిచ్ఛన్నకాయో సియాతి వుత్తం ‘‘నాభిప్పమాణమత్తం ఓతరిత్వా’’తి. అత్తనో హత్థవికారాదీహి వీచిం ఉట్ఠాపేన్తో, సద్దఞ్చ కరోన్తో ఉద్ధటచపలభావో సియాతి వుత్తం ‘‘వీచిం అనుట్ఠపేన్తేన సద్దం అకరోన్తేన నివత్తిత్వా’’తి. నివత్తిత్వా కిం కాతబ్బన్తి ఆహ ఆగతదిసాభిముఖేన నిముజ్జితబ్బ’’న్తి, అభిముఖేన హుత్వాతి పాఠసేసో. ఇదాని తప్ఫలం దస్సేన్తో ‘‘ఏవ’’న్త్యాదిమాహ. తతో ఉమ్ముజ్జన్తేన కిం కాతబ్బన్తి పుచ్ఛాయమాహ ‘‘ఉమ్ముజ్జన్తేనపీ’’తిఆది. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. చీవరం పారుపిత్వావ ఠాతబ్బం, కస్మాతి చే? న తావ కాయతో ఉదకం ఓతరతి, తస్మా థోకం కాలం ఉత్తరాసఙ్గం చీవరం ఉభోహి హత్థేహి అన్తే గహేత్వా పురతో కత్వా ఠాతబ్బం. తతో కాయస్స సుక్ఖభావం ఞత్వా చీవరం పారుపిత్వా యథారుచి గన్తబ్బన్తి.

వలికాదికథా

౨౨. వలికాదికథాయం ‘‘ముత్తోలమ్బకాదీనన్తి ఆది-సద్దేన కుణ్డలాదిం సఙ్గణ్హాతి. పలమ్బకసుత్తన్తి యఞ్ఞోపచితాకారేన ఓలమ్బకసుత్త’’న్తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౨౪౫). విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౨౪౫) పన ‘‘ముత్తోలమ్బకాదీనన్తి ఆది-సద్దేన కుణ్డలాదిం సఙ్గణ్హాతి. పలమ్బకసుత్తన్తి బ్రాహ్మణానం యఞ్ఞోపచితసుత్తాదిఆకారం వుచ్చతి. వలయన్తి హత్థపాదవలయ’’న్తి వుత్తం. వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. చూళవగ్గ ౨౪౫) పన ‘‘కణ్ణతో నిక్ఖన్తముత్తోలమ్బకాదీనం కుణ్డలాదీనన్తి లిఖితం. ‘కాయూర’న్తి పాళిపాఠో. ‘కేయూరాదీనీ’తి ఆచరియేనుద్ధట’’న్తి వుత్తం.

దీఘకేసకథా

౨౩. దీఘకేసకథాయం సారత్థదీపనియం న కిఞ్చి వుత్తం. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౨౪౬) పన ‘‘ద్వఙ్గులేతి ఉపయోగబహువచనం, ద్వఙ్గులప్పమాణం అతిక్కామేతుం న వట్టతీతి అత్థో. ఏత్థ చ దుమాసస్స వా ద్వఙ్గులస్స వా అతిక్కన్తభావం అజానన్తస్సపి కేసమస్సుగణనాయ అచిత్తకాపత్తియో హోన్తీతి వదన్తి. కోచ్ఛేనాతి ఉసీరహీరాదీని బన్ధిత్వా సమకం ఛిన్దిత్వా గహితకోచ్ఛేన. చిక్కలేనాతి సిలేసయుత్తతేలేన. ఉణ్హాభితత్తరజసిరానమ్పీతి ఉణ్హాభితత్తానం రజోకిణ్ణసిరానం. అద్దహత్థేనాతి అల్లహత్థేనా’’తి వుత్తం.

ఉపరి పన పాళియం (చూళవ. ౨౭౫) ‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఛబ్బగ్గియా భిక్ఖూ మస్సుం కప్పాపేన్తి. మస్సుం వడ్ఢాపేన్తి. గోలోమికం కారాపేన్తి. చతురస్సకం కారాపేన్తి. పరిముఖం కారాపేన్తి. అడ్ఢదుకం కారాపేన్తి. దాఠికం ఠపేన్తి. సమ్బాధే లోమం సంహరాపేన్తి. మనుస్సా ఉజ్ఝాయన్తి ఖీయన్తి విపాచేన్తి ‘సేయ్యథాపి గిహీ కామభోగినో’తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం – న, భిక్ఖవే, మస్సు కప్పాపేతబ్బం. న మస్సు వడ్ఢాపేతబ్బం. న గోలోమికం కారాపేతబ్బం. న చతురస్సకం కారాపేతబ్బం. న పరిముఖం కారాపేతబ్బం. న అడ్ఢదుకం కారాపేతబ్బం. న దాఠికా ఠపేతబ్బా. న సమ్బాధే లోమం సంహరాపేతబ్బం, యో సంహరాపేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఆగతం. అట్ఠకథాయమ్పి (చూళవ. అట్ఠ. ౨౭౫) ‘‘మస్సుం కప్పాపేన్తీతి కత్తరియా మస్సుం ఛేదాపేన్తి. మస్సుం వడ్ఢాపేన్తీతి మస్సుం దీఘం కారేన్తి. గోలోమికన్తి హనుకమ్హి దీఘం కత్వా ఠపితం ఏళకమస్సు వుచ్చతి. చతురస్సకన్తి చతుకోణం. పరిముఖన్తి ఉదరే లోమసంహరణం. అడ్ఢదుకన్తి ఉదరే లోమరాజిట్ఠపనం. ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి మస్సుకప్పాపనాదీసు సబ్బత్థ ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వుత్తం.

పున పాళియం (చూళవ. ౨౭౫) ‘‘తేన ఖో పన సమయేన భిక్ఖూ సక్ఖరికాయపి మధుసిత్థకేనపి నాసికాలోమం గాహాపేన్తి, నాసికా దుక్ఖా హోన్తి. అనుజానామి, భిక్ఖవే, సణ్డాసన్తి. తేన ఖో పన సమయేన ఛబ్బగ్గియా భిక్ఖూ పలితం గాహాపేన్తి. మనుస్సా ఉజ్ఝాయన్తి ఖీయన్తి విపాచేన్తి ‘సేయ్యథాపి గిహీ కామభోగినో’తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం – న, భిక్ఖవే, పలితం గాహాపేతబ్బం, యో గాహాపేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఆగతం. ‘‘సక్ఖరాదీహి నాసికాలోమగ్గాహాపనే ఆపత్తి నత్థి, అనురక్ఖణత్థం పన సణ్డాసో అనుఞ్ఞాతో’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తం. ‘‘న, భిక్ఖవే, పలితం గాహాపేతబ్బన్తి ఏత్థ భముకాయ వా నలాటే వా దాఠికాయ వా ఉగ్గన్త్వా బీభచ్ఛం ఠితం, తాదిసం లోమం పలితం వా అపలితం వా గాహాపేతుం వట్టతీ’’తి చ వుత్తం.

ఆదాసాదికథా

౨౪. ఆదాసాదికథాయం ఆదాసో నామ మణ్డనపకతికానం మనుస్సానం అత్తనో ముఖచ్ఛాయాదస్సనత్థం కంసలోహాదీహి కతో భణ్డవిసేసో. ఉదకపత్తో నామ ఉదకట్ఠపనకో పాతిసరావాదికో భాజనవిసేసో. కంసపత్తాదీనీతి ఆదాసభావేన అకతాని పరిసుద్ధభావేన ఆలోకకరాని వత్థూని. ఆది-సద్దేన సువణ్ణరజతజాతిఫలికాదయో సఙ్గణ్హాతి, కఞ్జియాదీనీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ద్రవజాతికాని తేలమధుఖీరాదీని. ఆబాధపచ్చయాతి అత్తనో ముఖే ఉప్పన్నవణపచ్చయా. తేనాహ ‘‘సఞ్ఛవి ను ఖో మే వణో’’తిఆది. ఆయుం సఙ్ఖరోతీతి ఆయుసఙ్ఖారో. కో సో? అత్తభావో, తం ఆయుసఙ్ఖారం, తం ఓలోకేన్తో కేనాకారేన ఓలోకేయ్యాతి పుచ్ఛాయమాహ ‘‘జిణ్ణో ను ఖోమ్హి నోతి ఏవ’’న్తి. తస్సత్థో – మమ అత్తభావో జిణ్ణో ను ఖో వా, నో జిణ్ణో ను ఖో వాతి ఏవం ఇమినా మనసికారేన కమ్మట్ఠానసీసేన ఓలోకేతుం వట్టతి. ‘‘సోభతి ను ఖో మే అత్తభావో, నో వా’’తి ఏవం పవత్తేన అత్తసినేహవసేన ఓలోకేతుం న వట్టతీతి.