౩౩. కమ్మాకమ్మవినిచ్ఛయకథా
౨౪౯. ఏవం గరుకాపత్తివుట్ఠానవినిచ్ఛయకథం కథేత్వా ఇదాని కమ్మాకమ్మవినిచ్ఛయకథం కథేతుం ‘‘కమ్మాకమ్మన్తి ఏత్థ పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సమగ్గేన సఙ్ఘేన కరీయతే తన్తి కమ్మం, అపలోకనాదిచతుబ్బిధవినయకమ్మం. ఇతరస్మిమ్పి ఏసేవ నయో. అ-కారో వుద్ధిఅత్థో, న వుద్ధిప్పత్తం కమ్మం అకమ్మం. కమ్మఞ్చ అకమ్మఞ్చ కమ్మాకమ్మం వజ్జావజ్జం వియ, ఫలాఫలం వియ చ. తత్థ చ కమ్మన్తి అపలోకనకమ్మఞత్తికమ్మద్వయం. అకమ్మన్తి ఞత్తిదుతియకమ్మఞత్తిచతఉత్థకమ్మద్వయం. అథ వా కమ్మన్తి చతూసుపి ఏతేసు లహుకకమ్మం. అకమ్మన్తి గరుకకమ్మం. కమ్మాకమ్మన్తి ఏత్థ పన వినిచ్ఛయో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. తత్థ పనాతి పక్ఖన్తరత్థే నిపాతో, గరుకాపత్తివుట్ఠానవినిచ్ఛయకథాపక్ఖతో అఞ్ఞో కమ్మాకమ్మవినిచ్ఛయకథాపక్ఖో వేదితబ్బోతి వా మయా వుచ్చతేతి వా అత్థో.
చత్తారి కమ్మానీతి ఏత్థ చత్తారీతి పరిచ్ఛేదనిదస్సనం. తేన వినయకమ్మాని నామ చత్తారి ఏవ హోన్తి, న ఇతో ఊనాధికానీతి దస్సేతి. కమ్మానీతి పరిచ్ఛిన్నకమ్మనిదస్సనం. అపలోకనకమ్మన్తిఆదీని పరిచ్ఛిన్నకమ్మానం ఉద్దేసకథనం. తత్థ అపలోకీయతే ఆయాచీయతే అపలోకనం, అపపుబ్బలోకధాతు ఆయాచనత్థే, యుపచ్చయో భావత్థవాచకో. అపలోకనవసేన కత్తబ్బం కమ్మం అపలోకనకమ్మం, సీమట్ఠకసఙ్ఘం అపలోకేత్వా సఙ్ఘానుమతియా కత్తబ్బం కమ్మం. ఞాపనా ఞత్తి, సఙ్ఘస్స జానాపనాతి అత్థో. ఞత్తియా కత్తబ్బం కమ్మం ఞత్తికమ్మం, అనుస్సావనం అకత్వా సుద్ధఞత్తియాయేవ కత్తబ్బకమ్మం. ద్విన్నం పూరణీ దుతియా, ఞత్తి దుతియా ఏతస్స కమ్మస్సాతి ఞత్తిదుతియం, ఞత్తిదుతియఞ్చ తం కమ్మఞ్చాతి ఞత్తిదుతియకమ్మం, ఏకాయ ఞత్తియా ఏకాయ అనుస్సావనాయ కత్తబ్బకమ్మం. చతున్నం పూరణీ చతుత్థీ, ఞత్తి చతుత్థీ ఏతస్స కమ్మస్సాతి ఞత్తిచతుత్థం, ఞత్తిచతుత్థఞ్చ తం కమ్మఞ్చాతి ఞత్తిచతుత్థకమ్మం, ఏకాయ ఞత్తియా తీహి అనుస్సావనాహి కత్తబ్బకమ్మం. తేన వక్ఖతి ‘‘అపలోకనకమ్మం నామ సీమట్ఠకసఙ్ఘం సోధేత్వా’’తిఆది.
ఏవం చత్తారి కమ్మాని ఉద్దిసిత్వా పరివారే (పరి. ౪౮౨ ఆదయో) కమ్మవగ్గే ఆగతనయేనేవ తేసం చతున్నం కమ్మానం విపత్తికారణాని పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జేతుం ‘‘ఇమాని చత్తారి కమ్మాని కతిహాకారేహి విపజ్జన్తి? పఞ్చహాకారేహి విపజ్జన్తీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ వత్థుతోతి వినయకమ్మస్స కారణభూతవత్థుతో. ఞత్తితో అనుస్సావనతోతి ద్వేపి కమ్మవాచాయమేవ. సీమతోతి కమ్మకరణట్ఠానభూతబద్ధసీమతో. పరిసతోతి కమ్మప్పత్తఛన్దారహభూతకారకసఙ్ఘతో. తానియేవ హి పఞ్చ సబ్బేసం వినయకమ్మానం విపత్తికారణాని హోన్తి.
తతో తం కమ్మవిపత్తికారణభూతం వత్థుం పాళినయేన విత్థారేతుం ‘‘సమ్ముఖాకరణీయం కమ్మం అసమ్ముఖా కరోతి, వత్థువిపన్నం అధమ్మకమ్మ’’న్త్యాదిమాహ. తత్థ సమ్ముఖాకరణీయం పటిపుచ్ఛాకరణీయం పటిఞ్ఞాయకరణీయన్తి ఇమేసం తిణ్ణం అతథాకరణేన, సతివినయో అమూళ్హవినయో తస్సపాపియసికా తజ్జనీయకమ్మం నియసకమ్మం పబ్బాజనీయకమ్మం పటిసారణీయకమ్మం ఉక్ఖేపనీయకమ్మం పరివాసో మూలాయపటికస్సనా మానత్తం అబ్భానం ఉపసమ్పదన్తి ఇమేసం తేరసకమ్మానం అఞ్ఞకమ్మారహస్స అఞ్ఞకమ్మకరణేన, ఉపోసథో పవారణాతి ఇమేసం ద్విన్నం అదివసే కరణేన, పణ్డకో థేయ్యసంవాసకో తిత్థియపక్కన్తకో తిరచ్ఛానగతో మాతుఘాతకో పితుఘాతకో అరహన్తఘాతకో లోహితుప్పాదకో సఙ్ఘభేదకో భిక్ఖునిదూసకో ఉభతోబ్యఞ్జనకో ఊనవీసతివస్సో అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నపుబ్బోతి ఇమేసం తేరసన్నం పుగ్గలానం ఉపసమ్పదాకమ్మకరణేన ఇతి ఇమాని ఏకతింస కమ్మాని వత్థువిపన్నం అధమ్మకమ్మం హోతి. ఞత్తితో పఞ్చ, అనుస్సావనతో పఞ్చాతి ఇమాని దస కారణాని అన్తోకమ్మవాచాయమేవ లభన్తి, సీమతో ఏకాదస కారణాని సీమాసమ్ముతివసేన లభన్తి, పరిసతో ద్వాదస కారణాని చతువగ్గపఞ్చవగ్గదసవగ్గవీసతివగ్గసఙ్ఖాతేసు చతూసు సఙ్ఘేసు ఏకేకస్మిం కమ్మపత్తఛన్దారహసమ్ముఖీభూతసఙ్ఖాతానం తిణ్ణం తిణ్ణం సఙ్ఘానం వసేన లభన్తీతి.
ఏవం కమ్మవిపత్తికారణాని దస్సేత్వా పున చతువగ్గసఙ్ఘాదీసు సన్నిసిన్నానం భిక్ఖూనం విసేసనామం దస్సేతుం ‘‘చతువగ్గకరణే కమ్మే’’తిఆదిమాహ. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
౨౫౦. తతో పరం చతున్నం కమ్మానం ఠానం సఙ్ఖేపతో దస్సేతుం ‘‘అపలోకనకమ్మం కతి ఠానాని గచ్ఛతీ’’తిఆదిమాహ. తమ్పి సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
౨౫౧. తతో తానియేవ కమ్మాని తేసు ఠానేసు పవత్తాని విత్థారతో పకాసేతుకామో ‘‘అయం తావ పాళినయో. అయం పనేత్థ ఆదితో పట్ఠాయ వినిచ్ఛయకథా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తస్సం వినిచ్ఛయకథాయం చతూసు కమ్మేసు కతమం అపలోకనకమ్మం నామాతి పుచ్ఛాయం తం దస్సేతుమాహ ‘‘అపలోకనకమ్మం నామా’’తిఆది. తత్థ సీమట్ఠకసఙ్ఘం సోధేత్వాతి అవిప్పవాససఙ్ఖాతమహాసీమట్ఠకం సఙ్ఘం సోధేత్వా. న హి ఖణ్డసీమాయ సన్నిపతితే సఙ్ఘే సోధేతబ్బకిచ్చం అత్థి, అవిప్పవాససీమాసఙ్ఖాతాయ మహాసీమాయ పన విత్థారత్తా బహూనం భిక్ఖూనం వసనట్ఠానత్తా సమగ్గభావత్థం సోధేతబ్బం హోతి. ఛన్దారహానం ఛన్దం ఆహరిత్వాతి తిస్సం సీమాయం చతువగ్గాదిగణం పూరేత్వా హత్థపాసం అవిజహిత్వా ఠితేహి భిక్ఖూహి అఞ్ఞేసం హత్థపాసం అనాగతానం పకతత్తభిక్ఖూనం ఛన్దం ఆహరిత్వా. వుత్తఞ్హి ‘‘చతువగ్గకరణే కమ్మే చత్తారో భిక్ఖూ పకతత్తా కమ్మప్పత్తా, అవసేసా పకతత్తా ఛన్దారహా’’తి (పరి. ౪౯౭). సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స అనుమతియాతి ఛన్దస్స ఆహరితత్తా హత్థపాసం ఆగతాపి అనాగతాపి సబ్బే భిక్ఖూ సమగ్గాయేవ హోన్తి, తస్మా సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స అనుమతియా. తిక్ఖత్తుం సావేత్వాతి ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో’’తిఆదినా కమ్మవాచం అభణిత్వా ‘‘రుచ్చతి సఙ్ఘస్స. దుతియమ్పి…పే… తతియమ్పి రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’’తి తిక్ఖత్తుం సావేత్వా కత్తబ్బకమ్మం అపలోకనకమ్మం నామాతి యోజనా. వుత్తనయేనేవాతి అపలోకనకమ్మే వుత్తనయేనేవ. ఇమినా ‘‘సీమట్ఠకసఙ్ఘం సోధేత్వా, ఛన్దారహానం ఛన్దం ఆహరిత్వా’’తి ఇదం ద్వయం అతిదిసతి. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో.
తత్థ తేసు చతూసు కమ్మేసు కిం అఞ్ఞకమ్మం ఇతరకమ్మవసేన కాతబ్బన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తత్ర’’ఇచ్చాది. ఏవం హోతు, ఏవం సన్తే అవిసేసేన సబ్బమ్పి కమ్మం అఞ్ఞవసేన కత్తబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఞత్తిదుతియకమ్మం పనా’’తిఆది. తత్థ పన-సద్దో విసేసత్థజోతకో, ఞత్తిదుతియకమ్మే పన విసేసో అత్థీతి అత్థో. ఇతో పరాని సువిఞ్ఞేయ్యానేవ. పటిక్ఖిత్తమేవ అట్ఠకథాయన్తి అజ్ఝాహారసమ్బన్ధో. యది ఏవం అక్ఖరపరిహీనాదీసు సన్తేసు కమ్మకోపో సియాతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. తత్థ అక్ఖరపరిహీనన్తి ‘‘సుణాతు మే’’తిఆదీసు సు-కార ణా-కార తు-కారాదీనం భస్సనం. పదపరిహీనన్తి సుణాతూతిఆదీనం విభత్యన్తపదానం భస్సనం. దురుత్తపదం పన ఉపరి వక్ఖతి.
ఇదాని పునప్పునవచనే పయోజనం దస్సేన్తో ‘‘ఇదం అకుప్పకమ్మే దళ్హికమ్మం హోతి, కుప్పకమ్మే కమ్మం హుత్వా తిట్ఠతీ’’తి ఆహ. తత్థ ఇదన్తి ఇదం పునప్పునం వుత్తకమ్మం. అకుప్పకమ్మేతి అకుప్పే ఠానారహే పురేకతకమ్మే. దళ్హికమ్మం హోతీతి థిరతరకమ్మం హోతి ఏకాయ రజ్జుయా బన్ధితబ్బభారే దుతియతతియాదిరజ్జూహి బన్ధనం వియ. కుప్పకమ్మేతి అక్ఖరపరిహీనాదివసేన కుప్పే అట్ఠానారహే పురేకతకమ్మే. కమ్మం హుత్వా తిట్ఠతీతి పునప్పునం వుత్తే సతి తేసం అక్ఖరపరిహీనాదీనం సోధితత్తా పరిసుద్ధకమ్మం హుత్వా తిట్ఠతి. అకుప్పకమ్మే కుప్పకమ్మేతి వా భావేనభావలక్ఖణత్థే భుమ్మవచనం. పురేతరం కతకమ్మస్మిం అకుప్పకమ్మే సతి పచ్ఛా ఇదం పునప్పునం వుత్తకమ్మం దళ్హికమ్మం హోతి, పురేకతకమ్మస్మిం కుప్పకమ్మే సతి ఇదం పునప్పునం వుత్తకమ్మం అకుప్పం ఠానారహం పరిసుద్ధకమ్మం హుత్వా తిట్ఠతీతి. ఇమం పాఠం నిస్సాయ ఆచరియవరా ఏకపుగ్గలమ్పి అనేకక్ఖత్తుం ఉపసమ్పదకమ్మం కరోన్తి. కస్మా పన తే భిక్ఖూ లజ్జీపేసలబహుస్సుతసిక్ఖాకామభూతానం అత్తనో ఆచరియుపజ్ఝాయానం సన్తికే సిక్ఖం గణ్హన్తీతి? న తే అత్తనో ఆచరియుపజ్ఝాయానం సన్తికా లద్ధసిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ అఞ్ఞం గణ్హన్తి, అథ ఖో తాయ ఏవ సద్ధిం దిగుణతిగుణం కరోన్తి. ఏవం సన్తేపి పురిమసిక్ఖాయ అసద్దహన్తాయేవ కరేయ్యుం, నో సద్దహన్తాతి? నో అసద్దహన్తా, సద్దహన్తాపి తే భిక్ఖూ పునప్పునకరణే యుత్తితోపి ఆగమతోపి ఆదీనవం అపస్సన్తా ఆనిసంసమేవ పస్సన్తా కరోన్తీతి.
కథం యుత్తితో ఆనిసంసం పస్సన్తి? యథా హి లోకే అభిసిత్తమ్పి రాజానం పునప్పునాభిసిఞ్చనే ఆదీనవం న పస్సన్తి, అథ ఖో అభిసేకానుభావేన రాజిద్ధిప్పత్తతాదీహి కారణేహి ఆనిసంసమేవ పస్సన్తి, యథా చ సాసనే చేతియం వా పటిమం వా నిట్ఠితసబ్బకిచ్చం ‘‘అనేకజాతిసంసార’’న్తిఆదీహి భగవతో వచనేహి అభిసేకమఙ్గలం కరోన్తాపి పునప్పునకరణే ఆదీనవం అపస్సన్తా అతిరేకతరం మహిద్ధికతామహానుభావతాదిఆనిసంసమేవ పస్సన్తా పునప్పునం కరోన్తియేవ, ఏవమేవ కతఉపసమ్పదకమ్మం భిక్ఖుం పునదేవ కమ్మవాచాభణనే ఆదీనవం అపస్సన్తా పుబ్బే కతకమ్మస్మిం వత్థుఆదీసు పఞ్చసు అఙ్గేసు ఏకస్మిమ్పి అఙ్గే అపరిపుణ్ణే సతి కమ్మకోపసమ్భవతో ఇదాని కతకమ్మేన పరిపుణ్ణఅఙ్గే సతి కమ్మసమ్పత్తిసమ్భవఞ్చ పుబ్బేవ కమ్మసమ్పత్తిసమ్భవేపి దళ్హికమ్మథిరతరసమ్భవఞ్చ ఆనిసంసం పస్సన్తా కరోన్తి. కథం ఆగమతో ఆనిసంసం పస్సన్తి? యథావుత్తపరివారట్ఠకథాపాఠవినయసఙ్గహపాఠేసు దురుత్తపదస్స సోధనత్థం పునప్పునం వత్తబ్బభావస్స ఉపలక్ఖణనయేన వచనతో. సేసఞత్తిదోసఅనుస్సావనదోసానఞ్చ వత్థువిపత్తిసీమవిపత్తిపరిసవిపత్తిదోసానఞ్చ సోధనం దస్సితం హోతి. తేనేవ చ కారణేన అయమ్పి పచ్ఛిమపాఠో ఆచరియేన వుత్తో. తస్సత్థో హేట్ఠా వుత్తోవ. ఇతి పుబ్బే కతకమ్మస్స కోపసమ్భవేపి ఇదాని కతకమ్మేన సమ్పజ్జనసఙ్ఖాతం ఆనిసంసం ఆగమతో పస్సన్తీతి దట్ఠబ్బం.
కేచి పన ఆచరియా ఇమం ‘‘పునప్పునం వత్తుం వట్టతీతి పాఠం తస్మింయేవ పఠమకమ్మకరణకాలే దురుత్తసోధనత్థం వత్తబ్బతం సన్ధాయ వుత్తం, న చిరకాలే’’తి వదన్తి, తదేతం వచనం నేవ అట్ఠకథాయం ఆగతం, న టీకాదీసు వినిచ్ఛితం, తేసం మతిమత్తమేవ, తస్మా న గహేతబ్బం. అపిచ తస్మిం ఖణే పునప్పునం వచనతోపి అపరభాగే వచనం మహప్ఫలం హోతి మహానిసంసం. తస్మిఞ్హి కాలే పునప్పునం భణనే ఞత్తిదోసఅనుస్సావనదోసాని పచ్ఛిమభణనే సుట్ఠు భణన్తో సోధేతుం సక్కుణేయ్య, న వత్థువిపత్తిసీమవిపత్తిపరిసవిపత్తిదోసాని. తస్మిఞ్హి ఖణే తమేవ వత్థు, సా ఏవ సీమా, సా ఏవ పరిసా, తస్మా తాని పునప్పునవచనేన సోధేతుమసక్కుణేయ్యాని హోన్తి. అపరభాగే కరోన్తో పన పుబ్బే అపరిపుణ్ణవీసతివస్సభావేన వత్థువిపత్తిభూతేపి ఇదాని పరిపుణ్ణవీసతివస్సత్తా వత్థుసమ్పత్తి హోతి, పుబ్బే సీమసఙ్కరాదిభావేన సీమవిపత్తిసమ్భవేపి ఇదాని తదభావత్థాయ సుట్ఠు సోధితత్తా సీమసమ్పత్తి హోతి, పుబ్బే వగ్గకమ్మాదివసేన పరిసవిపత్తిసమ్భవేపి ఇదాని తదభావత్థాయ సుట్ఠు సోధితత్తా పరిససమ్పత్తి హోతి, ఏవం పఞ్చ విపత్తియో సోధేత్వా పఞ్చ సమ్పత్తియో సమ్పాదేత్వా కాతుం సక్కుణేయ్యతో పఠమకాలే పునప్పునం భణనతోపి అపరభాగే భణనం మహప్ఫలం హోతి మహానిసంసన్తి వేదితబ్బం.
యది ఏవం ఉపసమ్పదసిక్ఖాయ దహరో భవేయ్యాతి? న భవేయ్య. కస్మా? పోరాణసిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖిత్వా తాయ ఏవ పతిట్ఠితత్తాతి. ఏవం సన్తేపి పురేకతకమ్మస్స సమ్పజ్జనభావేన తిట్ఠన్తే సతి తాయ ఠితత్తా అదహరో సియా. పురిమకమ్మస్స అసమ్పజ్జనభావేన ఇదాని కతకమ్మేయేవ ఉపసమ్పదభావేన తిట్ఠన్తే సతి కస్మా దహరో న భవేయ్యాతి? ఏవం సన్తే దహరో భవేయ్య. ఏవం దహరో సమానో పురిమసిక్ఖాయ వస్సం గణేత్వా యథావుడ్ఢం వన్దనాదీని సమ్పటిచ్ఛన్తో మహాసావజ్జో భవేయ్యాతి? ఏవం పురిమసిక్ఖాయ అట్ఠితభావం పచ్ఛిమసిక్ఖాయ ఏవ లద్ధుపసమ్పదభావం తథతో జానన్తో ఏవం కరోన్తో సావజ్జో హోతి, ఏవం పన అజానన్తో ‘‘పురిమసిక్ఖాయమేవ ఠితో’’తి మఞ్ఞిత్వా ఏవం కరోన్తో అనవజ్జోతి వేదితబ్బో. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘అనాపత్తి ఊనవీసతివస్సం పరిపుణ్ణసఞ్ఞీతి ఏత్థ కిఞ్చాపి ఉపసమ్పాదేన్తస్స అనాపత్తి, పుగ్గలో పన అనుపసమ్పన్నోవ హోతి. సచే పన సో దసవస్సచ్చయేన అఞ్ఞం ఉపసమ్పాదేతి, తం చే ముఞ్చిత్వా గణో పూరతి, సూపసమ్పన్నో. సోపి చ యావ న జానాతి, తావస్స నేవ సగ్గన్తరాయో, న మోక్ఖన్తరాయో. ఞత్వా పన పున ఉపసమ్పజ్జితబ్బ’’న్తి సమన్తపాసాదికాయం (పాచి. అట్ఠ. ౪౦౬) ఆగతత్తా విఞ్ఞాయతి. ఏవం వత్థువిపన్నత్తా కమ్మకోపతో అనుపసమ్పన్నస్స పుగ్గలస్స ఉపజ్ఝాయో భవితుం యుత్తకాలే పున ఉపసమ్పజ్జనేన ఉపసమ్పన్నభూతభావస్స అట్ఠకథాయం ఆగతత్తా ఇమినా నయేన సీమవిపన్నపఅసవిపన్నఞత్తివిపన్నఅనుస్సావనవిపన్నభూతత్తా కమ్మకోపతో పుబ్బే అనుపసమ్పన్నభూతం పుగ్గలమ్పి అపరభాగే వుడ్ఢిప్పత్తికాలేపి పఞ్చ విపత్తిదోసాని సోధేత్వా పున ఉపసమ్పదకమ్మవాచాకరణేన ఉపసమ్పాదేతుం వట్టతి. సోపి పుగ్గలో పుబ్బకమ్మకాలే అనుపసమ్పన్నో హుత్వాపి అపరకమ్మకాలే ఉపసమ్పన్నో హోతీతి దట్ఠబ్బో.
ఏకచ్చే పన భిక్ఖూ పోరాణసిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ నవసిక్ఖమేవ గణ్హింసు, తే పన భిక్ఖూ నవసిక్ఖావసేన దహరావ భవన్తి, ఏవం కరణఞ్చ అతివియ గుణవిసిట్ఠం అత్తనో నవకతరం భిక్ఖుం దిస్వా తస్మిం పుగ్గలే పయిరుపాసితుకామో తం పుగ్గలం అత్తనా వుడ్ఢతరం కాతుకామో అత్తానం దహరం కాతుకామో హుత్వా ధమ్మగారవేన కరోన్తో యుత్తో భవేయ్య. అథ పన సిక్ఖాసమ్పన్నం కత్తుకామో ఏవం కరేయ్య, సిక్ఖా నామ పఞ్చఙ్గసమన్నాగతే సతి సమ్పజ్జతి, సీలవిసుద్ధియేవ కారణం హోతి, తస్మా యది పురిమసిక్ఖా అట్ఠితా భవేయ్య, పచ్చక్ఖానకిచ్చం నత్థి, సయమేవ పతితా హోతి. పురిమసిక్ఖాయ ఠితాయ సతి విబ్భమితుకామోయేవ పచ్చక్ఖానం కరేయ్య, న భిక్ఖుభవితుకామో, సో పన చతుపారిసుద్ధిసీలమేవ పరిసుద్ధం కరేయ్య, తస్మా పోరాణసిక్ఖాయ పచ్చక్ఖానం అయుత్తం వియ దిస్సతి. తతో పోరాణసిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ నవసిక్ఖాగహణతో పునప్పునం కరణంయేవ యుత్తతరం దిస్సతి. కస్మా? పోరాణసిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ నవసిక్ఖాగహణే పురిమకమ్మం అసమ్పజ్జిత్వా పచ్ఛిమకమ్మసమ్పజ్జనే సతి కిఞ్చాపి పురిమసిక్ఖా నత్థి, యా పచ్చక్ఖాతబ్బా, తథాపి నవసిక్ఖాయ సమ్పజ్జితత్తా దోసో నత్థి, దహరభావం పత్తోపి యుత్తరూపోయేవ.
యది పురిమకమ్మమ్పి పచ్ఛిమకమ్మమ్పి సమ్పజ్జతియేవ, ఏవం సతి పురిమసిక్ఖాయ పచ్చక్ఖానం నిరత్థకం. పచ్ఛిమసిక్ఖాయ ఠితోపి దహరభావం పత్తత్తా అయుత్తరూపో. యది పన పురిమకమ్మమేవ సమ్పజ్జతి, న పచ్ఛిమకమ్మం, ఏవం సతి పుబ్బే ఠితపోరాణసిక్ఖాపి పచ్చక్ఖానేన పతితా. పచ్ఛిమసిక్ఖాపి పచ్ఛిమకమ్మస్స పఞ్చన్నం విపత్తీనం అఞ్ఞతరేన యోగతో న సమ్పజ్జతి, తస్మా పురిమసిక్ఖాయ చ పతితత్తా పచ్ఛిమసిక్ఖాయ చ అలద్ధత్తా ఉభతో భట్ఠత్తా అయుత్తోవ హోతి. పోరాణసిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయ నవసిక్ఖాగహణే పన సతి పురిమకమ్మం సమ్పన్నం హుత్వా పచ్ఛిమకమ్మం అసమ్పన్నం హోన్తమ్పి పురిమసిక్ఖాయ పతిట్ఠితోయేవ, పురిమం అసమ్పన్నం హుత్వా పచ్ఛిమం సమ్పన్నమ్పి పచ్ఛిమసిక్ఖాయ ఠితో ఏవ. పురిమపచ్ఛిమకమ్మద్వయమ్పి పఞ్చహఙ్గేహి సమ్పన్నమ్పి దళ్హికమ్మథిరతరభూతాయ పురిమసిక్ఖాయ ఠితోయేవ సో భిక్ఖు హోతి, తస్మా పురిమసిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ నవసిక్ఖాగహణతో పురిమసిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయ పునప్పునం నవసిక్ఖాగహణం యుత్తతరం హోతీతి దట్ఠబ్బం.
ఇమం పన పునప్పునం కరోన్తానం ఆచరియానం వాదం అమనసికరోన్తా అఞ్ఞే ఆచరియా అనేకప్పకారం అనిచ్ఛితకథం కథేన్తి. కథం? ఏకచ్చే థేరా ఏవం వదన్తి ‘‘కిం ఇమే భిక్ఖూ ఏవం కరోన్తా పారాజికప్పత్తం భిక్ఖుం పున సిక్ఖాయ పతిట్ఠాపేస్సామాతి మఞ్ఞన్తీ’’తి. తే థేరా పునప్పునం కమ్మవాచం భణన్తే భిక్ఖూ దిస్వా ‘‘ఇమే భిక్ఖూ ఇమినా కారణేన ఏవం కరోన్తీ’’తి చిన్తేత్వా ఏవమాహంసు. ఏకచ్చే పన థేరా ‘‘కస్మా ఇమే భిక్ఖూ పునప్పునం కరోన్తి, యథా నామ అసని ఏకవారమేవ పతన్తీ సత్తే జీవితక్ఖయం పాపేతి, ఏవమేవ భగవతో ఆణాభూతా కమ్మవాచా ఏకవారం భణమానా కమ్మం సిజ్ఝాపేతి, న అనేకవార’’న్తి, తేపి ‘‘కమ్మసిజ్ఝనత్థాయ పునప్పునం భణన్తీ’’తి చిన్తేత్వా ఏవమాహంసు. బహవో పన భిక్ఖూ పునప్పునం కరోన్తే దిస్వా ఏవం వదన్తి ‘‘ఇమే భిక్ఖూ ఆచరియుపజ్ఝాయేహి దిన్నసిక్ఖం అసద్దహన్తా ఏవం కరోన్తి, ఆచరియుపజ్ఝాయగుణాపరాధకా ఏతే సమణా’’తి. తే ‘‘పుబ్బసిక్ఖం అసద్దహిత్వా పునప్పునం కరోన్తీ’’తి మఞ్ఞన్తా ఏవమాహంసు.
అపరే పన థేరా ‘‘పఠమం ఉపసమ్పదకమ్మవాచాభణనకాలేయేవ పునప్పునం వత్తబ్బం, న అపరభాగే’’తి, తత్థ కారణం హేట్ఠా వుత్తమేవ. అఞ్ఞే ఏవమాహంసు ‘‘ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయమేవ పునప్పునం వత్తబ్బన్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం, న ఞత్తిచతుత్థకమ్మే, అథ చ పనిమే భిక్ఖూ ఞత్తిచతుత్థకమ్మభూతాయ ఉపసమ్పదకమ్మవాచాయ పునప్పునం కరోన్తి, ఏతం అట్ఠకథాయ న సమేతీ’’తి, తం నీతత్థమేవ గహేత్వా వదింసు. నేయ్యత్థతో పన ఇమినా నయేన చతూసుపి కమ్మేసు పునప్పునం కాతబ్బన్తి దస్సేతి. కమ్మసఙ్కరమేవ హి ఞత్తిదుతియకమ్మే విసేసతో వదతి, పునప్పునం వత్తబ్బభావో పన సబ్బేసూతి దట్ఠబ్బో. తేనేవ హి ఞత్తిచతుత్థకమ్మవాచాయ ఉపసమ్పన్నట్ఠానేయేవ పుబ్బే అనుపసమ్పన్నస్స పుగ్గలస్స పచ్ఛా ఉపసమ్పజ్జితబ్బభావో అట్ఠకథాయం వుత్తోతి.
పటిపుచ్ఛాకరణీయాదీసుపీతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన పటింఞ్ఞాయ కరణీయాదయో సఙ్గణ్హాతి. తత్థ పటిపుచ్ఛాయ కరణీయం అప్పటిపుచ్ఛా కరోతీతి పుచ్ఛిత్వా చోదేత్వా సారేత్వా కాతబ్బం అపుచ్ఛిత్వా అచోదేత్వా అసారేత్వా కరోతి. పటిఞ్ఞాయ కరణీయం అప్పటిఞ్ఞాయ కరోతీతి పటిఞ్ఞం ఆరోపేత్వా యథాదిన్నాయ పటిఞ్ఞాయ కాతబ్బం అపటిఞ్ఞాయ పటిఞ్ఞం అకరోన్తస్స విలపన్తస్స బలక్కారేన కరోతి. సతివినయారహస్సాతి దబ్బమల్లపుత్తత్థేరసదిసస్స ఖీణాసవస్స. అమూళ్హవినయారహస్సాతి గగ్గభిక్ఖుసదిసస్స ఉమ్మత్తకస్స. తస్సపాపియసికకమ్మారహస్సాతి ఉపవాళభిక్ఖుసదిసస్స ఉస్సన్నపాపస్స. తజ్జనీయకమ్మారహస్సాతి పణ్డకలోహితకభిక్ఖుసదిసస్స భణ్డనకారకస్స. నియసకమ్మారహస్సాతి సేయ్యసకభిక్ఖుసదిసస్స అభిణ్హాపత్తికస్స. పబ్బాజనీయకమ్మారహస్సాతి అస్సజిపునబ్బసుకభిక్ఖుసదిసస్స కులదూసకస్స. పటిసారణీయకమ్మారహస్సాతి సుధమ్మభిక్ఖుసఅసస్స ఉపాసకే జాతిఆదీహి దూసేన్తస్స. ఉక్ఖేపనీయకమ్మారహస్సాతి ఛన్నభిక్ఖుసదిసస్స ఆపత్తిం అపస్సన్తస్స ఆపత్తిం అదేసేన్తస్స అరిట్ఠభిక్ఖుసదిసస్స మిచ్ఛాదిట్ఠిం అవిస్సజ్జేన్తస్స. పరివాసారహస్సాతి పటిచ్ఛన్నసఙ్ఘాదిసేసాపత్తికస్స. మూలాయపటికస్సనారహస్సాతి అన్తరాపత్తిం ఆపన్నస్స. మానత్తారహన్తి అప్పటిచ్ఛన్నసఙ్ఘాదిసేసాపత్తికం. అబ్భానారహన్తి చిణ్ణమానత్తం భిక్ఖుం. ఉపసమ్పాదేతీతి ఉపసమ్పదకమ్మం కరోతి.
అనుపోసథే ఉపోసథం కరోతీతి అనుపోసథదివసే ఉపోసథం కరోతి. ఉపోసథదివసో నామ ఠపేత్వా కత్తికమాసం అవసేసేసు ఏకాదససు మాసేసు భిన్నస్స సఙ్ఘస్స సామగ్గిదివసో చ యథావుత్తా చాతుద్దసపన్నరసా చ, ఏతం తిప్పకారమ్పి ఉపోసథదివసం ఠపేత్వా అఞ్ఞస్మిం దివసే ఉపోసథం కరోన్తో అనుపోసథే ఉపోసథం కరోతి నామ. యత్ర హి పత్తచీవరాదిఅత్థాయ అప్పమత్తకేన కారణేన వివదన్తా ఉపోసథం వా పవారణం వా ఠపేన్తి, తత్థ తస్మిం అధికరణే వినిచ్ఛితే ‘‘సమగ్గా జాతమ్హా’’తి అన్తరా సామగ్గీఉపోసథం కాతుం న లభన్తి, కరోన్తేహి అనుపోసథే ఉపోసథో కతో నామ హోతి.
అప్పవారణాయ పవారేతీతి అప్పవారణదివసే పవారేతి. పవారణదివసో నామ ఏకస్మిం కత్తికమాసే భిన్నస్స సఙ్ఘస్స సామగ్గిదివసో చ పచ్చుక్కడ్ఢిత్వా ఠపితదివసో చ ద్వే చ పుణ్ణమాసియో, ఏతం చతుబ్బిధం పవారణదివసం ఠపేత్వా అఞ్ఞస్మిం దివసే పవారేన్తో అప్పవారణాయ పవారేతి నామ. ఇధాపి అప్పమత్తకస్స వివాదస్స వూపసమే సామగ్గీపవారణం కాతుం న లభన్తి. కరోన్తేహి అప్పవారణాయ పవారణా కతా హోతీతి అయం అట్ఠకథాపాఠో (పరి. అట్ఠ. ౪౮౩).
‘‘ఉమ్మత్తకస్స భిక్ఖునో ఉమ్మత్తకసమ్ముతి ఉమ్మత్తకేన యాచిత్వా కతే అసమ్ముఖాపి దాతుం వట్టతి, తత్థ నిసిన్నేపి న కుప్పతి నియమాభావతో. అసమ్ముఖా కతే పన దోసాభావం దస్సేతుం ‘అసమ్ముఖా కతం సుకతం హోతీ’తి వుత్తం. దూతేన ఉపసమ్పదా పన సమ్ముఖా కాతుం న సక్కా కమ్మవాచానానత్తసమ్భవతో. పత్తనిక్కుజ్జనాదయో హత్థపాసతో అపనీతమత్తేపి కాతుం వట్టన్తి. సఙ్ఘసమ్ముఖతాతిఆదీసు యావతికా భిక్ఖూ కమ్మప్పత్తా, తే ఆగతా హోన్తి, ఛన్దారహానం ఛన్దో ఆహతో హోతి, సమ్ముఖీభూతా న పటిక్కోసన్తి, అయం సఙ్ఘసమ్ముఖతా. యేన ధమ్మేన యేన వినయేన యేన సత్థుసాసనేన సఙ్ఘో కమ్మం కరోతి, అయం ధమ్మసమ్ముఖతా వినయసమ్ముఖతా. తత్థ ధమ్మోతి భూతం వత్థు. వినయోతి చోదనా చేవ సారణా చ. సత్థుసాసనం నామ ఞత్తిసమ్పదా చేవ అనుస్సావనసమ్పదా చ. యస్స సఙ్ఘో కమ్మం కరోతి, తస్స సమ్ముఖాభావో పుగ్గలసమ్ముఖతా. కత్తికమాసస్స పవారణమాసత్తా ‘ఠపేత్వా కత్తికమాస’న్తి వుత్తం. పచ్చుక్కడ్ఢిత్వా ఠపితదివసో చాతి కాళపక్ఖే చాతుద్దసిం పన్నరసిం వా సన్ధాయ వుత్తం. ద్వే పుణ్ణమాసియోతి పఠమపచ్ఛిమవస్సూపగతానం వసేన వుత్త’’న్తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. పరివార ౩.౪౮౩) ఆగతం.
‘‘ఠపితఉపోసథపవారణానం కత్తికమాసే సామగ్గియా కతాయ సామగ్గీపవారణం ముఞ్చిత్వా ఉపోసథం కాతుం న వట్టతీతి ఆహ ‘ఠపేత్వా కత్తికమాస’న్తి. సచే పన తేసం నానాసీమాసు మహాపవారణాయ విసుం పవారితానం కత్తికమాసబ్భన్తరే సామగ్గీ హోతి, సామగ్గీఉపోసథో ఏవ తేహి కాతబ్బో, న పవారణా ఏకస్మిం వస్సే కతపవారణానం పున పవారణాయ అవిహితత్తా. సామగ్గీదివసో హోతీతి అనుపోసథదివసే సామగ్గీకరణం సన్ధాయ వుత్తం. సచే పన చాతుద్దసియం పన్నరసియం వా సఙ్ఘో సామగ్గిం కరోతి, తదా సామగ్గీఉపోసథదివసో న హోతి, చాతుద్దసీపన్నరసీఉపోసథోవ హోతి. ఉపరి పవారణాయపి ఏసేవ నయో. పచ్చుక్కడ్ఢిత్వా ఠపితదివసో చాతి భణ్డనకారకేహి ఉపద్దుతా వా కేనచిదేవ కరణీయేన పవారణసఙ్గహం వా కత్వా ఠపితో కాళపక్ఖచాతుద్దసీదివసో చ. ద్వే చ పుణ్ణమాసియోతి పుబ్బకత్తికపుణ్ణమా పచ్ఛిమకత్తికపుణ్ణమా చాతి ద్వే పుణ్ణమాసియో. ఏతం చతుబ్బిధన్తి పుణ్ణమాసిద్వయేన సద్ధిం సామగ్గీపవారణం చాతుద్దసీపవారణఞ్చ సమ్పిణ్డేత్వా, ఇదఞ్చ పకతిచారిత్తవసేన వుత్తం. తథారూపపచ్చయే పన సతి ఉభిన్నం పుణ్ణమాసీనం పురిమా ద్వే చాతుద్దసియో, కాళపక్ఖచాతుద్దసియా అనన్తరా పన్నరసీపీతి ఇమేపి తయో దివసా పవారణాదివసా ఏవాతి ఇమం సత్తవిధమ్పి పవారణాదివసం ఠపేత్వా అఞ్ఞస్మిం దివసే పవారేతుం న వట్టతీ’’తి విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. పరివార ౨.౪౮౩) ఆగతం.
ఏవం వత్థువిపత్తివినిచ్ఛయం దస్సేత్వా ఇదాని ఞత్తివిపత్తివినిచ్ఛయం అనుస్సావనవిపత్తివినిచ్ఛయఞ్చ దస్సేన్తో ‘‘ఞత్తితో విపత్తియం పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పఞ్చమఞత్తివిపత్తియం ‘‘పచ్ఛా వా ఞత్తిం ఠపేతీ’’తి ఏతస్స సంవణ్ణనాయం అనుస్సావనకమ్మం కత్వాతి పఠమం అనుస్సావనం సావేత్వా ‘‘ఏసా ఞత్తీ’’తి అనుస్సావనానన్తరమేవ సకలం ఞత్తిం వత్వా, పరియోసానే ‘‘ఏసా ఞత్తీ’’తి వత్వాతి అధిప్పాయో.
౨౫౨. చతుత్థఅనుస్సావనవిపత్తిసంవణ్ణనాయం ‘‘య్వాయన్తి బ్యఞ్జనప్పభేదో అధిప్పేతో. దసధా బ్యఞ్జనబుద్ధియా పభేదోతి ఏత్థ దసధా దసవిధేన బ్యఞ్జనానం పభేదోతి యోజేతబ్బం. కేనాయం పభేదోతి ఆహ ‘బ్యఞ్జనబుద్ధియా’తి. యథాధిప్పేతత్థబ్యఞ్జనతో బ్యఞ్జనసఙ్ఖాతానం అక్ఖరానం జనికా బుద్ధి బ్యఞ్జనబుద్ధి, తాయ బ్యఞ్జనబుద్ధియా, అక్ఖరసముట్ఠాపకచిత్తభేదేనేవాతి అత్థో. యం వా సంయోగపరం కత్వా వుచ్చతి, ఇదమ్పి గరుకన్తి యోజనా’’తి విమతివినోదనియం వుత్తం.
సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. పరివార ౩.౪౮౫) పన ‘‘ఠానకరణాని సిథిలాని కత్వా ఉచ్చారేతబ్బమక్ఖరం సిథిలం, తానియేవ ధనితాని అసిథిలాని కత్వా ఉచ్చారేతబ్బమక్ఖరం ధనితం. ద్విమత్తకాలం దీఘం, ఏకమత్తకాలం రస్సం. దసధా బ్యఞ్జనబుద్ధియా పభేదోతి ఏవం సిథిలాదివసేన బ్యఞ్జనబుద్ధియా అక్ఖరుప్పాదకచిత్తస్స దసప్పకారేన పభేదో. సబ్బాని హి అక్ఖరాని చిత్తసముట్ఠానాని యథాధిప్పేతత్థబ్యఞ్జనతో బ్యఞ్జనాని చ. సంయోగో పరో ఏతస్మాతి సంయోగపరో. న సంయోగపరో అసంయోగపరో ‘ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితథేరస్స యస్స న ఖమతీ’తి ఏత్థ త-కార న-కారసహితారో అసంయోగపరో. కరణానీతి కణ్ఠాదీని’’ ఇతి ఏత్తకం వుత్తం.
పున విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. పరివార ౨.౪౮౫) ‘‘తత్థ ఆయస్మతోతిఆదీసు సరానన్తరితాని స-కార మ-కారాదిబ్యఞ్జనాని ‘సంయోగో’తి వుచ్చన్తి. యో సంయోగో పరో యస్స అ-కారాదినో, సో సంయోగపరో నామ. రస్సన్తి అ-కారాదిబ్యఞ్జనరహితం పదం. అసంయోగపరన్తి ‘యస్స న ఖమతీ’తిఆదీసు స-కార న-కారాదిబ్యఞ్జనసహితం పదం సన్ధాయ వుత్తం. త-కారస్స థ-కారం అకత్వా ‘సుణాతు మే’తిఆదిం అవత్వా వగ్గన్తరే సిథిలమేవ కత్వా ‘సుణాటు మే’తిఆదిం వదన్తోపి దురుత్తం కరోతియేవ ఠపేత్వా అనురూపం ఆదేసం. యఞ్హి ‘సచ్చికత్థపరమత్థేనా’తి వత్తబ్బే ‘సచ్చికట్ఠపరమట్ఠేనా’తి చ ‘అత్థకథా’తి చ వత్తబ్బే ‘అట్ఠకథా’తి చ తత్థ తత్థ వుచ్చతి, తాదిసం పాళిఅట్ఠకథాదీసు దిట్ఠపయోగం తదనురూపఞ్చ వత్తుం వట్టతి, తతో అఞ్ఞం న వట్టతి. తేనాహ ‘అనుక్కమాగతం పవేణిం అవినాసేన్తేనా’తిఆది. ‘దీఘే వత్తబ్బే రస్స’న్తిఆదీసు ‘భిక్ఖూన’న్తి వత్తబ్బే ‘భిక్ఖున’న్తి వా ‘బహూసూ’తి వత్తబ్బే ‘బహుసూ’తి వా ‘నక్ఖమతీ’తి వత్తబ్బే ‘న ఖమతీ’తి వా ‘ఉపసమ్పదాపేక్ఖో’తి వత్తబ్బే ‘ఉపసమ్పదాపేఖో’తి వా ఏవం అనురూపట్ఠానేసు ఏవ దీఘరస్సాదిరస్సదీఘాదివసేన పరివత్తేతుం వట్టతి, న పన ‘నాగో’తి వత్తబ్బే ‘నగో’తి వా ‘సఙ్ఘో’తి వత్తబ్బే ‘సఘో’తి వా ‘తిస్సో’తి వత్తబ్బే ‘తిసో’తి వా ‘యాచతీ’తి వత్తబ్బే ‘యాచన్తీ’తి వా ఏవం అననురూపట్ఠానేసు వత్తుం. సమ్బన్ధం పన వవత్థానఞ్చ సబ్బథాపి వట్టతీతి గహేతబ్బ’’న్తి ఆగతం. సేసాని అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ సుట్ఠు సల్లక్ఖేతబ్బాని.
౨౫౩. సీమవిపత్తివినిచ్ఛయో పన హేట్ఠా సీమకథాయం సబ్బేన కథితో, తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బో.
పరిసవిపత్తికథాయ చతువగ్గకరణేతి చతువగ్గేన సఙ్ఘేన కత్తబ్బే. అనిస్సారితాతి ఉపోసథట్ఠపనాదినా వా లద్ధినానాసంవాసకభావేన వా న బహికతా. అట్ఠకథాయఞ్హి ‘‘అపకతత్తస్సాతి ఉక్ఖిత్తకస్స వా యస్స వా ఉపోసథపవారణా ఠపితా హోన్తీ’’తి (పరి. అట్ఠ. ౪౨౫) వుత్తత్తా ఠపితఉపోసథపవారణో భిక్ఖు అపకతత్తో ఏవాతి గహేతబ్బం. పరిసుద్ధసీలాతి పారాజికం అనాపన్నా అధిప్పేతా. పరివాసాదికమ్మేసు పన గరుకట్ఠాపి అపకతత్తా ఏవాతి గహేతబ్బం. అవసేసా…పే… ఛన్దారహావ హోన్తీతి హత్థపాసం విజహిత్వా ఠితే సన్ధాయ వుత్తం, అవిజహిత్వా ఠితా పన ఛన్దారహా న హోన్తి, తేపి చతువగ్గాదితో అధికా హత్థపాసం విజహిత్వావ ఛన్దారహా హోన్తి, తస్మా సఙ్ఘతో హత్థపాసం విజహిత్వా ఠితేనేవ ఛన్దో వా పారిసుద్ధి వా దాతబ్బా.
సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. పరివార ౩.౪౮౮) పన ‘‘అనుక్ఖిత్తా పారాజికం అనాపన్నా చ పకతత్తాతి ఆహ ‘పకతత్తా అనుక్ఖిత్తా’తిఆది. తత్థ అనిస్సారితాతి పురిమపదస్సేవ వేవచనం. పరిసుద్ధసీలాతి పారాజికం అనాపన్నా. న తేసం ఛన్దో వా పారిసుద్ధి వా ఏతీతి తీసు ద్వీసు వా నిసిన్నేసు ఏకస్స వా ద్విన్నం వా ఛన్దపారిసుద్ధి ఆహటాపి అనాహటావ హోతీతి అధిప్పాయో’’తి ఆగతో. ఏవం పాళియఞ్చ అట్ఠకథాయ చ చతున్నమ్పి కమ్మానం సమ్పత్తి చ విపత్తి చ ఆగతా, టీకాచరియేహి చ వినిచ్ఛితా, తస్మా అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ చత్తారి కమ్మాని కత్తబ్బాని, న అవుత్తనయేన. వుత్తఞ్హి సమన్తపాసాదికాయం (పారా. అట్ఠ. ౧. గన్థారమ్భకథా; ౨.౪౩౧) –
‘‘బుద్ధేన ధమ్మో వినయో చ వుత్తో;
యో తస్స పుత్తేహి తథేవ ఞాతో;
సో యేహి తేసం మతిమచ్చజన్తా;
యస్మా పురే అట్ఠకథా అకంసు.
‘‘తస్మా హి యం అట్ఠకథాసు వుత్తం;
తం వజ్జయిత్వాన పమాదలేఖం;
సబ్బమ్పి సిక్ఖాసు సగారవానం;
యస్మా పమాణం ఇధ పణ్డితాన’’న్తి.
ఇమస్మిఞ్హి కమ్మవగ్గే అపలోకనాదీనం చతున్నం కమ్మానం కరణట్ఠానం ఏకాదసవిపత్తిసీమవిముత్తం బద్ధసీమభూతంయేవ వుత్తం, ‘‘ఏకాదసహి ఆకారేహి సీమతో కమ్మాని విపజ్జన్తీ’’తి (పరి. ౪౮౬) వచనతో న అబద్ధఉపచారసీమభూతం. న హి తత్థ ఏకాదసవిపత్తి అత్థి. అట్ఠకథాయమ్పి (పరి. అట్ఠ. ౪౮౨) ‘‘అపలోకనకమ్మం నామ సీమట్ఠకసఙ్ఘం సోధేత్వా ఛన్దారహానం ఛన్దం ఆహరిత్వా సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స అనుమతియా తిక్ఖత్తుం సావేత్వా కత్తబ్బం కమ్మ’’న్తి అపలోకనకమ్మస్సాపి బద్ధసీమాయమేవ కత్తబ్బభావో వుత్తో, న ఉపచారసీమాయం. న హి తత్థ సీమట్ఠకసఙ్ఘసోధనఞ్చ ఛన్దారహానఞ్చ అత్థి, అన్తోసీమం పవిట్ఠపవిట్ఠానం సఙ్ఘలాభో దాతబ్బోయేవ హోతి, తస్మా ‘‘ఞత్తికమ్మభూతం ఉపోసథపవారణాకమ్మం అబద్ధసీమవిహారేపి కత్తబ్బ’’న్తి గణ్హన్తానం ఆచరియానం వాదోపి ‘‘ఞత్తిదుతియకమ్మభూతం కథినదానకమ్మం ఉపచారసీమాయమేవ కత్తబ్బ’’న్తి గణ్హన్తానం ఆచరియానం వాదోపి పాళివిరోధో అట్ఠకథావిరోధో చ హోతీతి వేదితబ్బో. యమేత్థ వత్తబ్బం, తం ఉపోసథపవారణకథావణ్ణనాయఞ్చ కథినకథావణ్ణనాయఞ్చ వుత్తం, అత్థికేహి తత్థ సుట్ఠు ఓలోకేత్వా సంసయో వినోదేతబ్బో.
ఇదాని సబ్బే భిక్ఖూ లేఖకారేహి పరిచయవసేన సబ్బగన్థానం ఆదిమ్హి లిఖితం మహానమక్కారపాఠం సరణగమనస్స, కమ్మవాచాయ చ ఆరమ్భకాలే మహతా ఉస్సాహేన భణన్తి, సో పన పాఠో నేవ సరణగమనపరియాపన్నో, న కమ్మవాచాపరియాపన్నో, నాపి కమ్మవాచాయ పుబ్బకరణపరియాపన్నో, తస్మిం అభణితేపి న సరణగమనస్స వా కమ్మవాచాయ వా హాని అత్థి, న భణితే వడ్ఢి, తస్మా పకరణాచరియా సరణగమనారమ్భేపి కమ్మవాచారమ్భేపి తస్స మహానమక్కారపాఠస్స వణ్ణనం న వదన్తి, వదన్తో పన ‘‘భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స’’ ఇతి పదానం అత్థో విసుద్ధిమగ్గసమన్తపాసాదికాసారత్థదీపనీఆదిప్పకరణేసు ‘‘భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’ ఇతిపదానం అత్థో వియ విత్థారేన వత్తబ్బో సియా, ఏవం సన్తేపి భగవతో యథాభూతగుణదీపనవసేన పవత్తత్తా సబ్బేపి ఆచరియా సబ్బేసు గన్థారమ్భేసు తిక్ఖత్తుం మఙ్గలత్థం భణన్తి. భణన్తేహి చ పన న-కార మో-కారాదీనం ఠానకరణాదిసమ్పదం అహాపేన్తేన సిథిలధనితదీఘరస్సాదివిసేసం మనసి కరోన్తేన సమణసారుప్పేన పరిమణ్డలేన పదబ్యఞ్జనేన భణితబ్బో హోతి, న అతిఆయతకేన గీతసద్దసదిసేన సద్దేన. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఆయతకేన గీతస్సరేన ధమ్మో గాయితబ్బో, యో గాయేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (చూళవ. ౨౪౯).
‘‘ఏకమత్తో భవే రస్సో, ద్విమత్తో దీఘముచ్చతే;
తిమత్తో తు ప్లుతో ఞేయ్యో, బ్యఞ్జనఞ్చడ్ఢమత్తిక’’న్తి. –
సద్దప్పకరణాచరియేహి వుత్తం సద్దలక్ఖణం నిస్సాయ న-కారాదీసు రస్సభూతే అసరే ఏకమత్తం, న-బ్యఞ్జనే అడ్ఢమత్తం సమ్పిణ్డేత్వా దియడ్ఢమత్తకాలం పమాణం కత్వా ఉచ్చారీయతే. మో-కారాదీసు దీఘభూతే ఓ-కారాదిసరే ద్విమత్తం, మ-కారాదిబ్యఞ్జనే అడ్ఢమత్తం సమ్పిణ్డేత్వా అడ్ఢతేయ్యమత్తాకాలం పమాణం కత్వా ఉచ్చారీయతే, న తతో ఉద్ధన్తి. నను ‘‘ప్లుతో తిమత్తో ఞేయ్యో’’తి వుత్తన్తి? సచ్చం, సా పన దూరతో అవ్హాయనాదీసుయేవ లబ్భతి, నాఞ్ఞత్థ. వుత్తఞ్హి కారికాయం –
‘‘దూరతో అవ్హానే గీతే, తథేవ రోదనేపి చ;
ప్లుతా తిమత్తికా వుత్తా, సబ్బేతే నేత్థ గయ్హరే’’తి. –
కిత్తకేన పన కాలేన ఏకమత్తా విఞ్ఞేయ్యాతి? అక్ఖినిమిసఉమ్మిసమత్తకాలేనాతి ఆచరియా. ఏకే పన ఆచరియా ‘‘అఙ్గులిఫోటనకాలప్పమాణేనా’’తి వదన్తి. వుత్తఞ్హి ఆచరియధమ్మసేనాపతిత్థేరేన –
‘‘పమాణం ఏకమత్తస్స, నిమిసుమ్మిసతోబ్రవుం;
అఙ్గులిఫోటకాలస్స, పమాణేనాపి అబ్రవు’’న్తి.
ఏవం సద్దసత్థాచరియేహి వచనతో సుద్ధరస్ససరట్ఠానే ఏకమత్తాపమాణం, సబ్యఞ్జనరస్ససరట్ఠానే దియడ్ఢమత్తాపమాణం, సుద్ధదీఘసరట్ఠానే ద్విమత్తాపమాణం, సబ్యఞ్జనదీఘసరట్ఠానే అడ్ఢతేయ్యమత్తాపమాణం కాలం సల్లక్ఖేత్వా ఉచ్చారీయతే.
ఇదాని పన భిక్ఖూ మహానమక్కారభణనే బలవఉస్సాహం కత్వా భణన్తా రస్సట్ఠానేసు ద్వితిమత్తాకాలం దీఘట్ఠానేసు చతుపఞ్చమత్తాకాలం సరం పఠపేత్వా భణన్తి, తదయుత్తం వియ దిస్సతి. అపరే పఠమవారే భణిత్వా ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’’తి పరియోసానపదం పత్వాపి తత్థ అట్ఠపేత్వా పున ‘‘నమో తస్సా’’తి భణిత్వా స-కారే ఠపేత్వా థోకం విస్సమిత్వా దుతియవారే ‘‘భగవతో’’తి ఇదం ఆదిం కత్వా యావ పరియోసానం భణిత్వా ఠపేన్తి. తతియవారే పన ఆదితో పట్ఠాయ పరియోసానే ఠపేన్తి. ఏవం భణన్తఞ్చ బహూ పసంసన్తి, ఏవం పన కాతబ్బన్తి నేవ పాళియం, న అట్ఠకథాయం విజ్జతి. యథా ఞత్తిచతుత్థకమ్మే కరియమానే తీణి అనుస్సావనాని సద్దతో చ అత్థతో చ అభిన్నాని అఞ్ఞమఞ్ఞం సఙ్కరవిరహితాని కత్వా భణితబ్బాని, ఏవం మహానమక్కారపాఠే తిక్ఖత్తుం భఞ్ఞమానే తయో వారా సద్దతో చ అత్థతో చ అభిన్నే కత్వా సఙ్కరవిరహితే కత్వా ఆదితో ఆరభిత్వా పరియోసానే ఠపేతబ్బా హోన్తీతి.
తత్రాయమేకేఏవం వదన్తి – యథా నామ జవేన గచ్ఛన్తస్స ఠాతబ్బట్ఠానం పత్వాపి సహసా ఠాతుం న సక్కోతి, ఏకపాదమత్తం గన్త్వా తిట్ఠతి, ఏవం ఆదితో భణన్తస్స బలవఉస్సాహత్తా పరియోసానే పత్తేపి ఠపేతుం న సక్కోతి, ‘‘నమో తస్సా’’తి ద్విపదమత్తం భణిత్వా సక్కోతీతి. ఏవం సన్తే దుతియతతియవారేసు కస్మా సక్కోతీతి? తదా పన దుతియవారే థోకం విస్సమితత్తా లద్ధస్సాసో హుత్వా సక్కోతీతి. ఏవం తే ఆయస్మన్తో సయమేవ అత్తానం విఘాతం పాపేన్తి. న హి ‘‘మహానమక్కారం భణన్తేన పఠమవారే బలవఉస్సాహేన భణితబ్బో’’తి భగవతా పఞ్ఞత్తో, ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహి వా ఠపితో అత్థి. ఏవం సన్తే యథా పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసన్తేన యత్తకా భిక్ఖూ పాతిమోక్ఖం సుణన్తి, తేసం సవనప్పమాణేన యావ పరియోసానా ఉద్దిసితుం అత్తనో సరప్పమాణం గహేత్వా పాతిమోక్ఖో ఉద్దిసితబ్బో, ఏవం కమ్మవాచం భణన్తేనపి సీమమణ్డలే నిసిన్నభిక్ఖూనం సవనప్పమాణేన యావ పరియోసానా అత్తనో సరప్పమాణం గహేత్వా భణితబ్బాతి.
అపరే పన ఆచరియా మో-కారాదీసు ఓ-కారన్తపదేసు అఞ్ఞేసం పదానం అతిరేకేన సరేన ద్వత్తిక్ఖత్తుం అనుకరణసద్దం అనుబన్ధాపయమానా భణన్తి, తేసం ఆచరియానం తాదిసం భణనం సుత్వా పరిచయప్పత్తా అఞ్ఞే భిక్ఖూ వా గహట్ఠా వా అఞ్ఞేసం ఆచరియానం కమ్మవాచం న గరుం కరోన్తి, తాయ కమ్మవాచాయ ఉపసమ్పదా అలభితబ్బా వియ మఞ్ఞన్తి, తాదిసం పన భణనం తేసం ఆచరియానం సిస్సానుసిస్సా ఏవ తథా భణన్తి, న అఞ్ఞే ఆచరియా. తే పన పోరాణాచరియానం సరసమ్పన్నానం అనుకరణసద్దరహితమ్పి సహితం వియ ఖాయమానం సుణన్తానం అతిమనోరథం సద్దం సుత్వా దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జన్తా ఏవం కరోన్తి మఞ్ఞే. న హి వినయే వా సద్దసత్థేసు వా తథా భణితబ్బన్తి అత్థి, తస్మా విచారేతబ్బమేతన్తి.
బహూ పన భిక్ఖూ ‘‘సిథిలం ధనితఞ్చ దీఘరస్స’’న్తిఆదినా వినయే కథితవినిచ్ఛయఞ్చ ‘‘ఏత్థ పఞ్చసు వగ్గేసూ’’తిఆదినా సద్దసత్థేసు కతవినిచ్ఛయఞ్చ అజానన్తా పిటకత్తయకోవిదానం వినయధరబహుస్సుతత్థేరానం సన్తికా అలద్ధోపదేసా హుత్వా తత్థ తత్థ ఉపసమ్పదం కరోన్తానం భిక్ఖూనం వచనమేవ గహేత్వా హేయ్యోపాదేయ్యం అజానన్తా పుబ్బే పరదేసతో ఆగతానం పుఞ్ఞవన్తానం సరసమ్పన్నానం మహాథేరానం అనోసరేన భణమానానం సరం సుత్వా తేసం థేరవరానం మతిం అపుచ్ఛిత్వావ యథాదిట్ఠం యథాసుతం లిఖిత్వా ఠపేన్తా అనుక్కమేన పణ్డితేహి హసితబ్బం అయుత్తం కథం దీపేన్తా ‘‘ఇమస్మిం ఠానే బ్యగ్ఘియా సద్దసదిసం సద్దం కరోన్తి, ఇమస్మిం ఠానే సకుణియా సద్దసదిసం సద్దం కరోన్తి, ఇమస్మిం ఠానే తమ్బులకసటపాతం కరోన్తి, ఇమస్మిం ఠానే దక్ఖిణతో నమన్తా భణన్తి, ఇమస్మిం ఠానే వామతో నమన్తా భణన్తి, ఇమస్మిం ఠానే విలాసం కురుమానా భణన్తీ’’తిఆదీని వత్వా తదేవ సద్దహన్తా రుక్ఖమూలఉమఙ్గలేణాదీసు నిసీదిత్వా తమేవ వచనం అనుసిక్ఖన్తా తదనురూపం కమ్మవాచం భణన్తా ‘‘అహం కమ్మవాచాకుసలో’’తి వత్వా బాలజనే సఞ్ఞాపేత్వా తేసం తేసం ఉపసమ్పదాపేక్ఖానం కమ్మవాచం భణన్తి, ఇమే భిక్ఖూ భగవతో ఆణం అతిక్కామేన్తి, సాసనం ఓసక్కాపేన్తీతి దట్ఠబ్బా.
అథాపరేపి భిక్ఖూ గామకావాసాదీసు వసన్తా పణ్డితానం సన్తికే అపయిరుపాసమానా వత్థుసమ్పత్తిమ్పి వత్థువిపత్తిమ్పి ఞత్తిఅనుస్సావనసీమపరిససమ్పత్తిమ్పి విపత్తిమ్పి తథతో అజానన్తా బహవో సిస్సే ఠపేత్వా పబ్బజ్జఞ్చ ఉపసమ్పదఞ్చ కరోన్తా పరిసం వడ్ఢాపేన్తి, తేపి భగవతో సాసనం ఓసక్కాపేన్తి, తస్మా భగవతో ఆణం కరోన్తేహి లజ్జీపేసలేహి బహుస్సుతేహి సిక్ఖాకామేహి సప్పురిసభిక్ఖూహి ఏవరూపానం భిక్ఖూనం సహాయకేహి ఉపత్థమ్భకేహి ఏకసమ్భోగసంవాసకరేహి న భవితబ్బం. ఇదాని భిక్ఖూ –
‘‘చ-కారన్తం స-కారన్తం, త-కారన్తసమం వదే;
ఞ-కారన్తం ల-కారన్తం, న-కారన్తసమం వదే’’తి. –
ఇమం సిలోకం ఉపనిస్సాయ సరణగమనేపి ‘‘బుద్ధం సరణం గచ్ఛామీ’’తి పాఠం ‘‘బుద్ధం సరణం గచ్ఛామీ’’తి పఠన్తి. కమ్మవాచాయమ్పి ‘‘పఠమం ఉపజ్ఝం గాహాపేతబ్బో’’తిఆదిపాఠం ‘‘పఠమం ఉపజ్ఝం గాహాపేతబ్బో’’తిఆదినా పఠన్తి. ఏత్థ యుత్తితోపి ఆగమతోపి కారణం చిన్తేతబ్బం.
తత్రాయం యుత్తిచిన్తా – ‘‘చ-కారన్తం స-కారన్తం, త-కారన్తసమం వదే’’తి ఏత్థ చ-కారో తాలుజో, త-కారో దన్తజో, ఏవమేతే అక్ఖరా ఠానతోపి అసమానా. చ-కారో జివ్హామజ్ఝకరణో, త-కారో జివ్హగ్గకరణో, ఏవం కరణతోపి అసమానా. చ-కారో దుతియవగ్గపరియాపన్నో, త-కారో చతుత్థవగ్గపరియాపన్నో, ఏవం వగ్గతోపి అసమానా. సంయోగక్ఖరవసేన న పుబ్బక్ఖరా సుతిం లభన్తా సరవిసేసం పాపుణన్తి, తేనేవ చ-కారేన సద్దసత్థకారాచరియా ‘‘సంయోగే పరే రస్సత్త’’న్తి చ ‘‘సంయోగపుబ్బా ఏ-కారో-కారా రస్సాఇవ వత్తబ్బా’’తి చ వదన్తి. ఏవం సన్తే కథం అసమానట్ఠానికేన అసమానకరణేన అసమానవగ్గేన సంయోగక్ఖరేన లద్ధసుతికా అక్ఖరా తతో అఞ్ఞేన అసమానట్ఠానికేన అసమానకరణేన అసమానవగ్గేన సంయోగక్ఖరేన లద్ధసమానసుతికా భవేయ్యుం. న కేవలఞ్చ ఏతే అక్ఖరా అసమానట్ఠానికా అసమానకరణా అసమానవగ్గావ హోన్తి, అథ ఖో అనాసన్నట్ఠానికా అనాసన్నకరణా అనాసన్నవగ్గా చ హోన్తి. యథా చ వీణం వాదేన్తానం దూరే తన్తిస్సరేన తతో దూరే తన్తిస్సరో అసమానో హోతి, ఏవం దూరట్ఠానికేన అక్ఖరేన దూరకరణేన తతో దూరట్ఠానికో దూరకరణో సమానసుతికో కథం భవేయ్య, వగ్గక్ఖరానఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరవసేన అసమానసుతివసేన పవత్తనతో ‘‘వగ్గన్తం వా వగ్గే’’తి సుత్తే నిగ్గహితస్స వగ్గన్తకరణే సతి అఞ్ఞవగ్గస్మిం పరే అఞ్ఞవగ్గన్తం న పాపుణాతి, ‘‘వగ్గే ఘోసాఘోసానం తతియపఠమా’’తి సుత్తేన చ అసదిసద్వేభావకరణే అఞ్ఞవగ్గే అఞ్ఞవగ్గద్వేభావో న హోతి.
యది చ చ-కారన్తక్ఖరో త-కారన్తక్ఖరేన సమానసుతికో సియా, ఏవం సతి కిం చ-కారన్తక్ఖరలేఖనేన సబ్బత్థ త-కారన్తమేవ లిఖేయ్య, తథా పన అలిఖిత్వా పయోగానురూపం పఠమక్ఖరస్స సదిసద్వేభావట్ఠానే ‘‘కచ్చో కచ్చాయనో’’తి, అసదిసద్వేభావట్ఠానే ‘‘వచ్ఛో వచ్ఛాయనో’’తి తతియక్ఖరస్స సదిసద్వేభావట్ఠానే ‘‘మజ్జం సమ్మజ్జ’’న్తి, అసదిసద్వేభావట్ఠానే ‘‘ఉపజ్ఝా ఉపజ్ఝాయో’’తి సమానట్ఠానసమానకరణసమానవగ్గక్ఖరానమేవ ద్వేభావో లిఖీయతి, నో ఇతరేసం, తస్మా పయోగానురూపం చ-కారన్త జ-కారన్తట్ఠానేసు సకవగ్గసుతివసేనేవ వత్తబ్బం, న అఞ్ఞవగ్గసుతివసేన. స-కారన్తే పన స-కారస్స త-కారేన సమానట్ఠానికత్తా సమానకరణత్తా చ వగ్గఅవగ్గవసేన భిన్నేపి అవగ్గక్ఖరానం వగ్గక్ఖరేహి సాధారణత్తా చ అవగ్గక్ఖరానం వగ్గక్ఖరానం వియ విసుం సుతియా అభావతో చ స-కారన్తస్స త-కారన్తభణనం యుత్తం సియా. స-కారోపి హి దన్తజో, త-కారోపి, స-కారోపి జివ్హగ్గకరణో, త-కారోపి, తస్మా సమానట్ఠానికానం సమానకరణానం అక్ఖరానం సమానసుతిభావో యుత్తో. ఞ-కారన్త ల-కారన్తానం న-కారన్తభణనేపి ఇమినా నయేన ఞ-కారన్త న-కారన్తానం అసమానసుతిభావో ల-కారన్త న-కారన్తానం సమానసుతిభావో దట్ఠబ్బోతి. అయమేత్థ యుత్తిచిన్తా.
ఆగమచిన్తా పన ఏవం కాతబ్బా –
‘‘చ-కారన్తం స-కారన్తం, త-కారన్తసమం వదే;
ఞ-కారన్తం ల-కారన్తం, న-కారన్తసమం వదే’’తి. –
అయం సిలోకో కుతో పభవో, కత్థ ఆగతో, కేన కారితోతి? తత్థ కుతో పభవోతి భగవన్తస్మా వా ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహి వా అట్ఠకథాచరియేహి వా పభవో. కత్థ ఆగతోతి వినయే వా సుత్తన్తే వా అభిధమ్మే వా పాళియం వా అట్ఠకథాయ వా టీకాదీసు వా ఆగతో. కేన కారితోతి నేత్తినిరుత్తిపేటకోపదేసకచ్చాయనప్పకరణకారకేన ఆయస్మతా మహాకచ్చాయనత్థేరేన వా ముఖమత్తదీపనికారకేన వజిరబుద్ధాచరియేన వా పదరూపసిద్ధికారకేన బుద్ధపియాచరియేన వా సద్దనీతిప్పకరణకారకేన అగ్గవంసాచరియేన వా తదఞ్ఞసత్థకారకేహి మహాథేరేహి వా కారితోతి ఏవం ఆగమచిన్తాయం సతి అయం సిలోకో భగవన్తస్మా పభవో ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహి వా అట్ఠకథాచరియేహి వాతి న పఞ్ఞాయతి. ‘‘వినయే వా సుత్తన్తే వా అభిధమ్మే వా పాళియం వా అట్ఠకథాయ వా టీకాసు వా ఆగతో’’తి హి న సక్కా వత్తుం. కచ్చాయనాచరియాదీహి సద్దసత్థకారకేహి ఆచరియేహి కతోతిపి న దిస్సతి. ఏవం సన్తే అప్పాటిహీరకతం ఇదం వచనం ఆపజ్జతి.
ఏవం పన మయం చిన్తయిమ్హా – రామఞ్ఞదేసే కిర సకభాసాయం చ-కారన్త ఞ-కారన్తా న సన్తి, తేనేవ రామఞ్ఞదేసియా భిక్ఖూ ‘‘సచ్చ’’ఇతి ఇమం పాఠం వదన్తా ‘‘సత్చ’’ఇతి వదన్తి, ‘‘పఞ్చఙ్గ’’ఇతి పాఠం వదన్తా ‘‘పన్చఙ్గ’’ఇతి వదన్తి, తస్మా అత్తనో విసయే అవిజ్జమానం చ-కారన్త ఞ-కారన్తం యథాపాఠం వత్తుమసక్కోన్తేహి తేహి భిక్ఖూహి సకభాసానురూపతో అయం సిలోకో కారితో భవిస్సతీతి. ఏవం సన్తేపి మరమ్మభాసాయ చ-కారన్త ఞ-కారన్తపదానం సుతివిసేసవసేన విసుం పఞ్ఞాయనతో మరమ్మదేసియా భిక్ఖూ తం సిలోకం అనువత్తిత్వా ‘‘బుద్ధం సరణం గచ్ఛామీ’’తి వా ‘‘పఠమం ఉపత్ఝం గాహాపేతబ్బో’’తి వా ‘‘హేతుపత్చయో ఆరమ్మణపత్చయో’’తి వా వత్తుం న అరహన్తి. రామఞ్ఞదేసియాపి సకభాసాయ విసుం అవిజ్జమానమ్పి చ-కారన్త ఞ-కారన్తపదం సకభాసాకథనకాలేయేవ భాసానురూపం త-కారన్త న-కారన్తభావేన కథేతబ్బం, మాగధభాసాకథనకాలే పన మాగధభాసాయ చ-కారన్త ఞ-కారన్తపదానం విసుం పయోగదస్సనతో మాగధభాసానురూపం చ-కారన్త ఞ-కారన్తపదానం విసుం సుతివసేన యథాపాఠమేవ కథేతబ్బానీతి నో మతి. అయమేత్థ ఆగమచిన్తా.
జినసాసనమారబ్భ, కథాయం కథితా మయా;
యుత్తాయుత్తం చిన్తయన్తు, పణ్డితా జినసావకా.
యుత్తాయుత్తం చిన్తయిత్వా, యుత్తఞ్చే ధారయన్తు తం;
అయుత్తఞ్చే పజహన్తు, మానదోసవివజ్జితాతి.
౨౫౪. ఏవం చతున్నం కమ్మానం సమ్పత్తివిపత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని తేసం కమ్మానం ఠానప్పభేదం దస్సేన్తో ‘‘అపలోకనకమ్మం కతమాని పఞ్చ ఠానాని గచ్ఛతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ వినిచ్ఛయో అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. అనుత్తానపదత్థమేవ దస్సయిస్సామ. ‘‘ఏతరహి సచేపి సామణేరో’’తిఆదీసు బుద్ధాదీనం అవణ్ణభాసనమ్పి అకప్పియాదిం కప్పియాదిభావేన దీపనమ్పి దిట్ఠివిపత్తియంయేవ పవిసతి, తేనేవ వక్ఖతి ‘‘తం లద్ధిం విస్సజ్జాపేతబ్బో’’తి. భిక్ఖూనమ్పి ఏసేవ నయో. మిచ్ఛాదిట్ఠికోతి బుద్ధవచనాధిప్పాయం విపరీతతో గణ్హన్తో, సో ఏవ ‘‘అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా సమన్నాగతో’’తి వుత్తో. కేచి పన ‘‘సస్సతుచ్ఛేదానం అఞ్ఞతరదిట్ఠియా సమన్నాగతో’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం. సస్సతుచ్ఛేదగాహస్స సామణేరానం లిఙ్గనాసనాయ కారణత్తేన హేట్ఠా అట్ఠకథాయమేవ వుత్తత్తా ఇధ చ దణ్డకమ్మనాసనాయ ఏవ అధిప్పేతత్తా. కాయసమ్భోగసామగ్గీతి సహసేయ్యపటిగ్గహణాది. సోరతోతి సుభే రతో, సుట్ఠు ఓరతోతి వా సోరతో. నివాతవుత్తీతి నీచవుత్తి.
తస్సాపి దాతబ్బోతి విజ్జమానం ముఖరాదిభావం నిస్సాయ అప్పటిపుచ్ఛిత్వాపి పటిఞ్ఞం అగ్గహేత్వాపి ఆపత్తిం అనారోపేత్వాపి దేసితాయపి ఆపత్తియా ఖుంసనాదితో అనోరమన్తస్స దాతబ్బోవ. ఓరమన్తస్స పన ఖమాపేన్తస్స న దాతబ్బో. బ్రహ్మదణ్డస్స దానన్తి ఖరదణ్డస్స ఉక్కట్ఠదణ్డస్స దానం. తజ్జనీయాదికమ్మే హి కతే ఓవాదానుసాసనిప్పదానపటిక్ఖేపో నత్థి, దిన్నబ్రహ్మదణ్డే పన తస్మిం సద్ధిం తజ్జనీయకమ్మాదికతేహి పటిక్ఖిత్తమ్పి కాతుం న వట్టతి ‘‘నేవ వత్తబ్బో’’తిఆదినా ఆలాపసల్లాపమత్తస్సపి న-కారేన పటిక్ఖితత్తా. తఞ్హి దిస్వా భిక్ఖూ గీవం పరివత్తేత్వా ఓలోకనమత్తమ్పి న కరోన్తి, ఏవం వివజ్జేతబ్బం నిమ్మదనకరణత్థమేవ తస్స దణ్డస్స అనుఞ్ఞాతత్తా. తేనేవ ఛన్నత్థేరోపి ఉక్ఖేపనీయాదికమ్మకతోపి అభాయిత్వా బ్రహ్మదణ్డే దిన్నే ‘‘సఙ్ఘేనాహం సబ్బథా వివజ్జితో’’తి ముచ్ఛితో పపతి. యో పన బ్రహ్మదణ్డకతేన సద్ధిం ఞత్వా సంసట్ఠో అవివజ్జేత్వా విహరతి, తస్స దుక్కటమేవాతి గహేతబ్బం. అఞ్ఞథా బ్రహ్మదణ్డవిధానస్స నిరత్థకతాపసఙ్గతో. తేనాతి బ్రహ్మదణ్డకతేన. యథా తజ్జనీయాదికమ్మకతేహి, ఏవమేవ తతో అధికమ్పి సఙ్ఘం ఆరాధేన్తేన సమ్మా వత్తితబ్బం, తఞ్చ ‘‘సోరతో నివాతవుత్తీ’’తిఆదినా సరూపతో దస్సితమేవ. తేనాహ ‘‘సమ్మా వత్తిత్వా ఖమాపేన్తస్స బ్రహ్మదణ్డో పటిప్పస్సమ్భేతబ్బో’’తి. పటిసఙ్ఖాతి పటిసఙ్ఖాయ, ఞాణేన ఉపపరిక్ఖిత్వా.
యం తం భగవతా అవన్దియకమ్మం అనుఞ్ఞాతన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘తస్స భిక్ఖునో దణ్డకమ్మం కాతు’’న్తి సామఞ్ఞతో అనుఞ్ఞాతప్పకారం దస్సేత్వా పున విసేసతో అనుఞ్ఞాతప్పకారం దస్సేతుం ‘‘అథ ఖో’’తిఆది పాళిఉద్ధటాతి వేదితబ్బం. ఇమస్స అపలోకనకమ్మస్స ఠానం హోతీతి అపలోకనకమ్మసామఞ్ఞస్స పవత్తిట్ఠానం హోతి. విసేసబ్యతిరేకేన అవిజ్జమానమ్పి తదఞ్ఞత్థ అప్పవత్తిం దస్సేతుం విసేసనిస్సితం వియ వోహరీయతి. ‘‘కమ్మఞ్ఞేవ లక్ఖణ’’న్తి ఇమినా ఓసారణాదివసేన గహితావసేసానం సబ్బేసం అపలోకనకమ్మసామఞ్ఞలక్ఖణవసేన గహితత్తా ‘‘కమ్మఞ్ఞేవ లక్ఖణమస్సాతి కమ్మలక్ఖణ’’న్తి నిబ్బచనం దస్సేతి, ఇదఞ్చ వుత్తావసేసానం కమ్మానం నిట్ఠానట్ఠానం సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మాయతనాదీని వియ వుత్తావసేసఖన్ధాయతనానన్తి దట్ఠబ్బం. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘అయం పనేత్థ పాళిముత్తకోపి కమ్మలక్ఖణవినిచ్ఛయో’’తిఆది. యథా చేత్థ, ఏవం ఉపరి ఞత్తికమ్మాదీసుపి కమ్మలక్ఖణం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. పరివార ౩.౪౯౫-౪౯౬) పన ‘‘కమ్మమేవ లక్ఖణన్తి కమ్మలక్ఖణం. ఓసారణనిస్సారణభణ్డుకమ్మాదయో వియ కమ్మఞ్చ హుత్వా అఞ్ఞఞ్చ నామం న లభతి, కమ్మమేవ హుత్వా ఉపలక్ఖీయతీతి కమ్మలక్ఖణన్తి వుచ్చతీ’’తి వుత్తం. వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పరివార ౪౯౫-౪౯౬) పన ‘‘ఇమస్స అపలోకనకమ్మస్స ఠానం హోతీతి ఏవమ్పి అపలోకనకమ్మం పవత్తతీతి అత్థో. కమ్మఞ్ఞేవ లక్ఖణన్తి కమ్మలక్ఖణం. ఓసారణనిస్సారణభణ్డుకమ్మాదయో వియ కమ్మఞ్చ హుత్వా అఞ్ఞఞ్చ నామం న లభతి, కమ్మమేవ హుత్వా ఉపలక్ఖీయతీతి కమ్మలక్ఖణం ఉపనిస్సయో వియ. హేతుపచ్చయాదిలక్ఖణవిముత్తో హి సబ్బో పచ్చయవిసేసో తత్థ సఙ్గయ్హతీ’’తి వుత్తం. తస్స కరణన్తి అవన్దియకమ్మస్స కరణవిధానం. న వన్దితబ్బోతి, ఇమినా వన్దన్తియా దుక్కటన్తి దస్సేతీతి దట్ఠబ్బం. సఙ్ఘేన కతం కతికం ఞత్వా మద్దనం వియ హి సఙ్ఘసమ్ముతిం అనాదరేన అతిక్కమన్తస్స ఆపత్తి ఏవ హోతి.
౨౫౫. భిక్ఖుసఙ్ఘస్సపి పనేతం లబ్భతియేవాతి అవన్దియకమ్మస్స ఉపలక్ఖణమత్తేన గహితత్తా భిక్ఖుసఙ్ఘస్సపి కమ్మలక్ఖణం లబ్భతి ఏవ. సలాకదానట్ఠానం సలాకగ్గం నామ, యాగుభత్తానం భాజనట్ఠానాని యాగగ్గభత్తగ్గాని నామ. ఏతేసుపి హి ఠానేసు సబ్బో సఙ్ఘో ఉపోసథే వియ సన్నిపతితో, కమ్మఞ్చ వగ్గకమ్మం న హోతి, ‘‘మయమేతం న జానిమ్హా’’తి పచ్ఛా ఖీయన్తాపి న హోన్తి, ఖణ్డసీమాయ పన కతే ఖీయన్తి. సఙ్ఘికపచ్చయఞ్హి అచ్ఛిన్నచీవరాదీనం దాతుం అపలోకేన్తేహి ఉపచారసీమట్ఠానం సబ్బేసం అనుమతిం గహేత్వావ కాతబ్బం. యో పన విసభాగపుగ్గలో ధమ్మికం అపలోకనం పటిబాహతి, తం ఉపాయేన బహిఉపచారసీమగతం వా కత్వా ఖణ్డసీమం వా పవిసిత్వా కాతుం వట్టతి. యం సన్ధాయ ‘‘అపలోకనకమ్మం కరోతీ’’తి సామఞ్ఞతో దస్సేతి, తం అపలోకనకమ్మం సరూపతో దస్సేతుం ఆహ ‘‘అచ్ఛిన్నచీవరం’’ఇచ్చాది. యది అపలోకేత్వావ చీవరం దాతబ్బం, కిం పన అప్పమత్తకవిస్సజ్జకసమ్ముతియాతి ఆహ ‘‘అప్పమత్తకవిస్సజ్జకేన పనా’’తిఆది. నాళి వా ఉపడ్ఢనాళి వాతి దివసే దివసే అపలోకేత్వా దాతబ్బస్స పమాణదస్సనం. తేన యాపనమత్తమేవ అపలోకేతబ్బం, న అధికన్తి దస్సేతి. ఏకదివసంయేవ వాతిఆది దసవీసతిదివసానం ఏకస్మిం దివసేయేవ దాతబ్బపరిచ్ఛేదదస్సనం. తేన ‘‘యావజీవ’’న్తి వా ‘‘యావరోగా వుట్ఠహతీ’’తి వా ఏవం అపలోకేతుం న వట్టతీతి దస్సేతి. ఇణపలిబోధన్తి ఇణవత్థుం దాతుం వట్టతీతి సమ్బన్ధో. తఞ్చ ఇణాయికేహి పలిబుద్ధస్స లజ్జీపేసలస్స సాసనుపకారకస్స పమాణయుత్తమేవ కప్పియభణ్డం నియమేత్వా భిక్ఖూహి అపలోకేత్వా దాతబ్బం, న పన సహస్సం వా సతసహస్సం వా మహాఇణం. తాదిసఞ్హి భిక్ఖాచరియవత్తేన సబ్బేహి భిక్ఖూహి తాదిసస్స భిక్ఖునో పరియేసిత్వా దాతబ్బం.
‘‘ఛత్తం వా వేదికం వాతి ఏత్థ వేదికాతి చేతియస్స ఉపరి చతురస్సచయో వుచ్చతి. ఛత్తన్తి తతో ఉద్ధం వలయాని దస్సేత్వా కతో అగ్గచయో వుచ్చతీ’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. పరివార ౩.౪౯౫-౪౯౬) వుత్తం. చేతియస్స ఉపనిక్ఖేపతోతి చేతియస్స పటిజగ్గనత్థాయ వడ్ఢియా పయోజేత్వా కప్పియకారకేహి ఠపితవత్థుతో. సఙ్ఘికేనపీతి న కేవలఞ్చ తత్రుప్పాదతో పచ్చయదాయకేహి చతుపచ్చయత్థాయ సఙ్ఘస్స దిన్నవత్థునాపీతి అత్థో. సఙ్ఘభత్తం కాతుం న వట్టతీతి మహాదానం దదన్తేహిపి కరియమానం సఙ్ఘభత్తం వియ కారేతుం న వట్టతీతి అధిప్పాయో. ‘‘యథాసుఖం పరిభుఞ్జితుం రుచ్చతీ’’తి వుత్తత్తా అత్తనో అత్తనో పరిభోగపహోనకం అప్పం వా బహుం వా గహేతబ్బం, అధికం పన గహేతుం న లభతి.
ఉపోసథదివసేతి నిదస్సనమత్తం, యస్మిం కిస్మిఞ్చి దివసేపి కతం సుకతమేవ హోతి. కరోన్తేన ‘‘యం ఇమస్మిం విహారే అన్తోసీమాయ సఙ్ఘసన్తకం…పే… యథాసుఖం పరిభుఞ్జితుం మయ్హం రుచ్చతీ’’తి ఏవం కతికా కాతబ్బా. తథా ద్వీహి తీహిపి ‘‘ఆయస్మన్తానం రుచ్చతీ’’తి వచనమేవ హేత్థ విసేసో. తేసమ్పీతి రుక్ఖానం. సా ఏవ కతికాతి విసుం కతికా న కాతబ్బాతి అత్థో.
తేసన్తి రుక్ఖానం, సఙ్ఘో సామీతి సమ్బన్ధో. పురిమవిహారేతి పురిమే యథాసుఖం పరిభోగత్థాయ కతకతికే విహారే. పరివేణాని కత్వా జగ్గన్తీతి యత్థ అరక్ఖియమానే ఫలాఫలాని రుక్ఖా చ వినస్సన్తి, తాదిసం ఠానం సన్ధాయ వుత్తం, తత్థ సఙ్ఘస్స కతికా న పవత్తతీతి అధిప్పాయో. యేహి పన రుక్ఖబీజాని రోపేత్వా ఆదితో పట్ఠాయ పటిజగ్గితా, తేపి దసమభాగం దత్వా రోపకేహేవ పరిభుఞ్జితబ్బాని. తేహీతి జగ్గితేహి.
తత్థాతి తస్మిం విహారే. మూలేతిఆదికాలే, పుబ్బేతి అత్థో. దీఘా కతికాతి అపరిచ్ఛిన్నకాలా యథాసుఖం పరిభోగత్థాయ కతికా. నిక్కుక్కుచ్చేనాతి ‘‘అభాజితమిద’’న్తి కుక్కుచ్చం అకత్వాతి అత్థో. ఖీయనమత్తమేవ తన్తి తేన ఖీయనేన బహుం ఖాదన్తానం దోసో నత్థి అత్తనో పరిభోగప్పమాణస్సేవ గహితత్తా, ఖీయన్తేపి అత్తనో పహోనకం గహేత్వా ఖాదితబ్బన్తి అధిప్పాయో.
గణ్హథాతి న వత్తబ్బాతి తథా వుత్తే తేనేవ భిక్ఖునా దిన్నం వియ మఞ్ఞేయ్యుం. తం నిస్సాయ మిచ్ఛాజీవసమ్భవో హోతీతి వుత్తం. తేనాహ ‘‘అనువిచరిత్వా’’తిఆది. ఉపడ్ఢభాగోతి ఏకస్స భిక్ఖునో పటివీసతో ఉపడ్ఢభాగో, దేన్తేన చ ‘‘ఏత్తకం దాతుం సఙ్ఘో అనుఞ్ఞాసీ’’తి ఏవం అత్తానం పరిమోచేత్వా యథా తే సఙ్ఘే ఏవ పసీదన్తి, ఏవం వత్వా దాతబ్బం. అపచ్చాసీసన్తేనాతి గిలానగమికిస్సరాదీనం అనుఞ్ఞాతపుగ్గలానమ్పి అత్తనో సన్తకం దేన్తేన అపచ్చాసీసన్తేనేవ దాతబ్బం. అననుఞ్ఞాతపుగ్గలానం పన అపచ్చాసీసన్తేనపి దాతుం న వట్టతీతి. సఙ్ఘికమేవ యథాకతికాయ దాపేతబ్బం. అత్తనో సన్తకమ్పి పచ్చయదాయకాదయో సయమేవ విస్సాసేన గణ్హన్తి, న వారేతబ్బా, ‘‘లద్ధకప్పియ’’న్తి తుణ్హీ భవితబ్బం. పుబ్బే వుత్తమేవాతి ‘‘కుద్ధో హి సో రుక్ఖేపి ఛిన్దేయ్యా’’తిఆదినా తుణ్హీభావే కారణం పుబ్బే వుత్తమేవ, తేహి కతఅనత్థాభావేపి కారుఞ్ఞేన తుణ్హీ భవితుం వట్టతి, ‘‘గణ్హథా’’తిఆది పన వత్తుం న వట్టతి.
గరుభణ్డత్తా…పే… న దాతబ్బన్తి జీవరుక్ఖానం ఆరామట్ఠానియత్తా దారూనఞ్చ గేహసమ్భారానుపగతత్తా ‘‘సబ్బం త్వమేవ గణ్హాతి దాతుం న వట్టతీ’’తి వుత్తం. అకతావాసం వా కత్వాతి పుబ్బే అవిజ్జమానం సేనాసనం కత్వా. జగ్గితకాలేతి ఫలవారే సమ్పత్తే. జగ్గనకాలేతి జగ్గితుం ఆరద్ధకాలే.
౨౫౬. ఞత్తికమ్మట్ఠానభేదేతి ఞత్తికమ్మస్స ఠానభేదే.
ఇతి వినయసఙ్గహసంవణ్ణనాభూతే వినయాలఙ్కారే
కమ్మాకమ్మవినిచ్ఛయకథాలఙ్కారో నామ
తేత్తింసతిమో పరిచ్ఛేదో.