౩౨. గరుకాపత్తివుట్ఠానవినిచ్ఛయకథా

పటిచ్ఛన్నపరివాసకథా

౨౩౬. ఏవం చోదనాదివినిచ్ఛయం కథేత్వా ఇదాని గరుకాపత్తివుట్ఠానవినిచ్ఛయం కథేతుం ‘‘గరుకాపత్తివుట్ఠాన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ గరు అలహుకం పటికరణం ఏతిస్సా ఆపత్తియాతి గరుకా, ఆపజ్జితబ్బాతి ఆపత్తి, గరుకా చ సా ఆపత్తి చాతి గరుకాపత్తి, వుట్ఠహతే వుట్ఠానం, గరుకాపత్తియా వుట్ఠానం గరుకాపత్తి వుట్ఠానం. కిం తం? సఙ్ఘాదిసేసాపత్తితో పరిసుద్ధభావో. తేనాహ ‘‘పరివాసమానత్తాదీహి వినయకమ్మేహి గరుకాపత్తితో వుట్ఠాన’’న్తి. కిఞ్చాపి చతుబ్బిధో పరివాసో, అప్పటిచ్ఛన్నపరివాసో పన ఇధ నాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘తివిధో పరివాసో’’తి. తథా హి వుత్తం సమన్తపాసాదికాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౭౫) ‘‘తత్థ చతుబ్బిధో పరివాసో – అప్పటిచ్ఛన్నపరివాసో పటిచ్ఛన్నపరివాసో సుద్ధన్తపరివాసో సమోధానపరివాసోతి. తేసు ‘యో సో, భిక్ఖవే, అఞ్ఞోపి అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఆకఙ్ఖతి పబ్బజ్జం, ఆకఙ్ఖతి ఉపసమ్పదం, తస్స చత్తారో మాసే పరివాసో దాతబ్బో’తి ఏవం మహాఖన్ధకే (మహావ. ౮౬) వుత్తో తిత్థియపరివాసో అప్పటిచ్ఛన్నపరివాసో నామ. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం వుత్తమేవ. అయం పన ఇధ అనధిప్పేతో’’తి. ఇతో పరం అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ సువిఞ్ఞేయ్యోతి తస్మా దుబ్బిఞ్ఞేయ్యట్ఠానేయేవ వణ్ణయిస్సామ.

౨౩౭. ఏవం యో యో ఆపన్నో హోతి, తస్స తస్స నామం గహేత్వా కమ్మవాచా కాతబ్బాతి ఏతేన పాళియం సబ్బసాధారణవసేన ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, అయం ఇత్థన్నామో భిక్ఖూ’’తి చ ‘‘యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో’’తి చ ఆగతేపి కమ్మవాచాభణనకాలే తథా అభణిత్వా ‘‘అయం బుద్ధరక్ఖితో భిక్ఖూ’’తి చ ‘‘ఇమస్స బుద్ధరక్ఖితస్స భిక్ఖునో’’తి చ ఏవం సకసకనామం ఉద్ధరిత్వావ కమ్మవాచా కాతబ్బాతి దస్సేతి.

మాళకసీమాయమేవ వత్తం సమాదాతబ్బం, న తతో బహి. కస్మా? ‘‘అఞ్ఞత్థ కమ్మవాచా అఞ్ఞత్థ సమాదాన’’న్తి వత్తబ్బదోసప్పసఙ్గతో. అసమాదిన్నవత్తస్స ఆరోచనాసమ్భవతో, మాళకసీమాయ సన్నిపతితానం భిక్ఖూనం ఏకస్సపి అనారోచనే సతి రత్తిచ్ఛేదసమ్భవతో చ. పరివాసం సమాదియామి, వత్తం సమాదియామీతి ఇమేసు ద్వీసు పదేసు ఏకేకేన వా ఉభోహి పదేహి వా సమాదాతబ్బం. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘ఏకపదేనపి చేత్థ నిక్ఖిత్తో హోతి పరివాసో, ద్వీహి పన సునిక్ఖిత్తోయేవ, సమాదానేపి ఏసేవ నయో’’తి వక్ఖమానత్తా. సమాదియిత్వా తత్థేవ సఙ్ఘస్స ఆరోచేతబ్బం, న తత్థ అనారోచేత్వా అఞ్ఞత్థ గన్తబ్బం. కస్మా? వుట్ఠితాయ పరిసాయ పున సన్నిపాతేతుం దుక్కరత్తా, ఏకస్సపి భిక్ఖునో అనారోచేత్వా అరుణుట్ఠాపనే సతి రత్తిచ్ఛేదకరత్తా.

ఆరోచేన్తేన ఏవం ఆరోచేతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘అహం భన్తే…పే… సఙ్ఘో ధారేతూ’’తి ఏత్తకమేవ వత్వా యాచనే వియ ‘‘దుతియమ్పి తతియమ్పీ’’తి అవుత్తత్తా అచ్చాయికకరణే సతి ఏకవారం ఆరోచితేపి ఉపపన్నమేవాతి దట్ఠబ్బం. వేదియామహం భన్తే, వేదియతీతి మం సఙ్ఘో ధారేతూతి ఏత్థ ‘‘వేదియామీతి చిత్తేన సమ్పటిచ్ఛిత్వా సుఖం అనుభవామి, న తప్పచ్చయా అహం దుక్ఖితోతి అధిప్పాయో’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౯౭) వుత్తం. ఏత్థ చ ‘‘సుఖం వేదేమి వేదన’’న్తిఆదీసు వియ పి-సద్దో అనుభవనత్థో హోతి. వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. చూళవగ్గ ౯౭) పన ‘‘వేదియామీతి జానేమి, చిత్తేన సమ్పటిచ్ఛిత్వా సుఖం అనుభవామి, న తప్పచ్చయా అహం దుక్ఖితోతి అధిప్పాయోతి లిఖిత’’న్తి వుత్తం. ఏత్థ పన ‘‘దీపఙ్కరో లోకవిదూ’’తిఆదీసు వియ ఞాణత్థో అనుభవనత్థో చ. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౯౭) పన ‘‘వేదియామహన్తి జానాపేమహం, ఆరోచేమీతి అత్థో, అనుభవామీతిపిస్స అత్థం వదన్తి. పురిమం పన పసంసన్తి ఆరోచనవచనత్తా’’తి. ఏత్థ తు –

‘‘సమ్పన్నం సాలికేదారం, సువా ఖాదన్తి బ్రాహ్మణ;

పటివేదేమి తే బ్రహ్మే, న నం వారేతుముస్సహే’’తి. –

ఆదీసు వియ ఆరోచనత్థోతి దట్ఠబ్బో.

ఆరోచేత్వా…పే… నిక్ఖిపితబ్బన్తి దుక్కటపరిమోచనత్థం వుత్తం. కేచి పన ‘‘తదహేవ పున వత్తం సమాదియిత్వా అరుణం ఉట్ఠాపేతుకామస్స రత్తిచ్ఛేదపరిహారత్థమ్పీ’’తి వదన్తి. యస్స మాళకే నారోచితం, తస్స ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బం. యస్స ఆరోచితం, తస్స పున ఆరోచనకిచ్చం నత్థి, కేవలం నిక్ఖిపితబ్బమేవ. ‘‘సభాగా భిక్ఖూ వసన్తీ’’తి వుత్తత్తా విసభాగానం వసనట్ఠానే వత్తం అసమాదియిత్వా బహి ఏవ కాతుమ్పి వట్టతీతి దట్ఠబ్బం. ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వాతి ఇదం విహారే భిక్ఖూనం సజ్ఝాయాదిసద్దసవనూపచారవిజహనత్థం వుత్తం, మహామగ్గతో ఓక్కమ్మాతి ఇదం మగ్గపటిపన్నానం భిక్ఖూనం సవనూపచారాతిక్కమనత్థం, గుమ్బేన వాతిఆది దస్సనూపచారవిజహనత్థం. సోపి కేనచి కమ్మేన పురేఅరుణే ఏవ గచ్ఛతీతి ఇమినా ఆరోచనాయ కతాయ సబ్బేసు భిక్ఖూసు బహివిహారం గతేసుపి ఊనేగణేచరణదోసో వా విప్పవాసదోసో వా న హోతి ఆరోచనత్థత్తా సహవాసస్సాతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘అయఞ్చా’’తిఆది. అనిక్ఖిత్తవత్తేన అన్తోఉపచారగతానం సబ్బేసమ్పి ఆరోచేతబ్బా. ‘‘అయం నిక్ఖిత్తవత్తస్స పరిహారో’’తి వుత్తం, తత్థ నిక్ఖిత్తవత్తస్సాతి వత్తం నిక్ఖిపిత్వా పరివసన్తస్సాతి అత్థో. అయం పనేత్థ థేరస్స అధిప్పాయో – వత్తం నిక్ఖిపిత్వా పరివసన్తస్స ఉపచారగతానం సబ్బేసం ఆరోచనకిచ్చం నత్థి, దిట్ఠరూపానం సుతసద్దానం ఆరోచేతబ్బం, అదిట్ఠఅసుతానమ్పి అన్తోద్వాదసహత్థగతానం ఆరోచేతబ్బం. ఇదం వత్తం నిక్ఖిపిత్వా పరివసన్తస్స లక్ఖణన్తి. థేరస్సాతి మహాపదుమత్థేరస్స.

౨౩౮. కుక్కుచ్చవినోదనత్థాయాతి ఇమేసు పటిచ్ఛన్నదివసప్పమాణేన పరివసితదివసేసు ‘‘సియుం ను ఖో తివిధరత్తిచ్ఛేదకారణయుత్తాని కానిచి దివసాని, ఏవం సతి అపరిపుణ్ణపరివాసదివసత్తా న మానత్తారహో భవేయ్య, అసతి చ మానత్తారహభావే మానత్తం దిన్నమ్పి అదిన్నంయేవ భవేయ్య, ఏవఞ్చ సతి ఆపన్నాపత్తితో వుట్ఠానం న భవేయ్యా’’తి ఇమస్స వినయకుక్కుచ్చస్స వినోదనత్థాయ. ఏకేన వా ద్వీహి వా తీహి వా దివసేహి అధికతరాని దివసాని పరివసిత్వా నను చాయం పరివుత్థపరివాసో, తస్మానేన మానత్తమేవ యాచితబ్బం, అథ కస్మా వత్తం సమాదియిత్వా మానత్తం యాచితబ్బన్తి ఆహాతి చోదనం మనసి కరోన్తేన వుత్తం ‘‘అయఞ్హి వత్తే సమాదిన్నే’’తిఆది. హి యస్మా అయం భిక్ఖు వత్తే సమాదిన్నే ఏవ మానత్తారహో హోతి, న అసమాదిన్నే, ఇతి తస్మా వత్తం సమాదియిత్వా మానత్తం యాచితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. నను చ కమ్మవాచాయం ‘‘సో పరివుత్థపరివాసో సఙ్ఘం మానత్తం యాచతి’’ఇచ్చేవ వుత్తం, న వుత్తం ‘‘సమాదిన్నవత్తో’’తి, అథ కస్మా ‘‘వత్తే సమాదిన్నే ఏవ మానత్తారహో హోతీ’’తి వుత్తన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘నిక్ఖిత్తవత్తేన పరివుత్థత్తా’’తి. యస్మా అయం భిక్ఖు నిక్ఖిత్తవత్తేన హుత్వా పరివుత్థో హోతి, నో అనిక్ఖిత్తవత్తేన, తస్మా నిక్ఖిత్తవత్తేన హుత్వా పరివుత్థత్తా అయం భిక్ఖు వత్తే సమాదిన్నే ఏవ మానత్తారహో హోతి, నో అసమాదిన్నేతి యోజనా. తథా హి వుత్తం ‘‘అనిక్ఖిత్తవత్తస్స పన పున సమాదానకిచ్చం నత్థి. సో హి పటిచ్ఛన్నదివసాతిక్కమేనేవ మానత్తారహో హోతి, తస్మా తస్స మానత్తం దాతబ్బమేవా’’తి.

చతూహి పఞ్చహి వా భిక్ఖూహి సద్ధిన్తి ఊనేగణేచరణదోసా విముచ్చనత్థం. పరిక్ఖిత్తస్స విహారస్స పరిక్ఖేపతోతిఆది కిఞ్చాపి పాళియం నత్థి, అథ ఖో అట్ఠకథాచరియానం వచనేన తథా ఏవ పటిపజ్జితబ్బన్తి చ వుత్తం. ‘‘అత్థిభావం సల్లక్ఖేత్వాతి ద్వాదసహత్థే ఉపచారే సల్లక్ఖేత్వా, అనిక్ఖిత్తవత్తానం ఉపచారసీమాయ ఆగతభావం సల్లక్ఖేత్వా సహవాసాదికం వేదితబ్బన్తి చ వుత్తం. ‘నిక్ఖిపన్తేన ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బం పయోజనం అత్థీ’తి చ వుత్తం, న పన తం పయోజనం దస్సిత’’న్తి వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. చూళవగ్గ ౯౭) వుత్తం, వత్తభేదదుక్కటా ముచ్చనపయోజనం హోతీతి వేదితబ్బం.

౨౩౯. అబ్భానం కాతుం న వట్టతీతి కతమ్పి అకతమేవ హోతీతి అత్థో. ‘‘తేనాపి వత్తం సమాదియిత్వా ఆరోచేత్వా అబ్భానం యాచితబ్బ’’న్తి వుత్తత్తా అబ్భానయాచనత్థం మానత్తస్స సమాదియనకాలేపి ఆరోచేతబ్బమేవ. పుబ్బే మానత్తచారితకాలే ఆరోచితమేవాతి అనారోచేత్వా అబ్భానం న యాచితబ్బన్తి విఞ్ఞాయతి. ఏవం మానత్తయాచనకాలేపి పరివాసం సమాదియిత్వా ఆరోచేతబ్బమేవాతి దట్ఠబ్బం.

౨౪౦. చిణ్ణమానత్తో భిక్ఖు అబ్భేతబ్బోతి చిణ్ణమానత్తస్స చ అబ్భానారహస్స చ నిన్నానాకరణత్తా వుత్తం. అఞ్ఞథా ‘‘అబ్భానారహో అబ్భేతబ్బో’’తి వత్తబ్బం సియా. ఉక్ఖేపనీయకమ్మకతోపి అత్తనో లద్ధిగ్గహణవసేన సభాగభిక్ఖుమ్హి సతి తస్స అనారోచాపేతుం న లభతి.

‘‘అనన్తరాయికస్స పన అన్తరాయికసఞ్ఞాయ ఛాదయతో అచ్ఛన్నావా’’తి పాఠో. అవేరిభావేన సభాగో అవేరిసభాగో. ‘‘సభాగసఙ్ఘాదిసేసం ఆపన్నస్స పన సన్తికే ఆవి కాతుం న వట్టతీ’’తి పసఙ్గతో ఇధేవ పకాసితం. లహుకేసు పటిక్ఖేపో నత్థి. తత్థ ఞత్తియా ఆవి కత్వా ఉపోసథం కాతుం అనుఞ్ఞాతత్తా లహుకసభాగం ఆవి కాతుం వట్టతీతి. సభాగసఙ్ఘాదిసేసం పన ఞత్తియా ఆరోచనం న వట్టతీతి కిర. ‘‘తస్స సన్తికే తం ఆపత్తిం పటికరిస్సతీతి (మహావ. ౧౭౧) వుత్తత్తా లహుకస్సేవాయం సమనుఞ్ఞాతా. న హి సక్కా సుద్ధస్స ఏకస్స సన్తికే సఙ్ఘాదిసేసస్స పటికరణం కాతు’’న్తి లిఖితం. లహుకేసుపి సభాగం ఆవి కాతుం న వట్టతీతి. తస్మా ఏవ హి ఞత్తియా ఆవికరణం అనుఞ్ఞాతం, ఇతరథా తం నిరత్థకం సియా. అఞ్ఞమఞ్ఞారోచనస్స వట్టతి, తతో న వట్టతీతి దీపనత్థమేవ ఞత్తియా ఆవికరణమనుఞ్ఞాతం, తేనేవ ఇధ ‘‘సభాగసఙ్ఘాదిసేసం ఆపన్నస్సా’’తిఆది వుత్తం, అయమత్థో ‘‘ఏత్తావతా తే ద్వే నిరాపత్తికా హోన్తి, తేసం సన్తికే సేసేహి సభాగాపత్తియో దేసేతబ్బా’’తి వచనేన కఙ్ఖావితరణియమ్పి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) పకాసితోవ. సఙ్ఘాదిసేసం పన ఞత్తియా ఆరోచేత్వా ఉపోసథం కాతుం వట్టతి. తస్సా ఞత్తియా అయమత్థో – యదా సుద్ధం భిక్ఖుం పస్సిస్సతి, తస్స సన్తికే అఞ్ఞమఞ్ఞారోచనవసేన పటికరిస్సతి, ఏవం పటికతే ‘‘న చ, భిక్ఖవే, సాపత్తికేన పాతిమోక్ఖం సోతబ్బం, యో సుణేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (చూళవ. ౩౮౬) వుత్తాపత్తితో మోక్ఖో హోతి, తస్మా ‘‘గరుకం వా హోతు లహుకం వా, ఞత్తియా ఆవి కాతుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. ఉభోసు నయేసు యుత్తతరం గహేతబ్బం. ‘‘నామఞ్చేవ ఆపత్తి చాతి తేన తేన వీతిక్కమేనాపన్నాపత్తి ఆపత్తి. నామన్తి తస్సా ఆపత్తియా నామ’’న్తి లిఖితం. ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బన్తి ఏత్థ ఆరోచనం వత్తభేదదుక్కటపరిహరణప్పయోజనన్తి వేదితబ్బం.

‘‘సతియేవ అన్తరాయే అన్తరాయికసఞ్ఞీ ఛాదేతి, అచ్ఛన్నా హోతి. అన్తరాయికస్స పన అన్తరాయికసఞ్ఞాయ వా అనన్తరాయికసఞ్ఞాయ వా ఛాదయతో అచ్ఛన్నావా’’తిపి పాఠో. అవేరీతి హితకామో. ఉద్ధస్తే అరుణేతి ఉట్ఠితే అరుణే. సుద్ధస్స సన్తికేతి సభాగసఙ్ఘాదిసేసం అనాపన్నస్స సన్తికే. వత్థున్తి అసుచిమోచనాదివీతిక్కమం. సుక్కవిస్సట్ఠీతి వత్థు చేవ గోత్తఞ్చాతి ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠీ’’తి ఇదం అసుచిమోచనలక్ఖణస్స వీతిక్కమస్స పకాసనతో వత్థు చేవ హోతి, సజాతియసాధారణవిజాతియవినివత్తసభావాయ సుక్కవిస్సట్ఠియా ఏవ పకాసనతో గోత్తఞ్చ హోతీతి అత్థో. గం తాయతీతి హి గోత్తం. సఙ్ఘాదిసేసోతి నామఞ్చేవ ఆపత్తి చాతి సఙ్ఘాదిసేసోతి తేన తేన వీతిక్కమేన ఆపన్నస్స ఆపత్తినికాయస్స నామపకాసనతో నామఞ్చేవ హోతి, ఆపత్తిసభావతో ఆపత్తి చ.

సుద్ధస్సాతి సభాగసఙ్ఘాదిసేసం అనాపన్నస్స, తతో వుట్ఠితస్స వా. అఞ్ఞస్మిన్తి సుద్ధన్తపరివాసవసేన ఆపత్తివుట్ఠానతో అఞ్ఞస్మిం ఆపత్తివుట్ఠానే. పటిచ్ఛాదియిత్థాతి పటిచ్ఛన్నా. కా సా? ఆపత్తి. దివసాదీహి పరిచ్ఛిన్దిత్వా వసనం పరివాసో. కో సో? వినయకమ్మకరణం. పటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా పరివాసో పటిచ్ఛన్నపరివాసో.

పటిచ్ఛన్నపరివాసకథా నిట్ఠితా.

సుద్ధన్తపరివాసకథా

౨౪౨. సుజ్ఝనం సుద్ధో, కో సో? ఆపత్తివిగమో. అమతి ఓసానభావం గచ్ఛతీతి అన్తో, సుద్ధో అన్తో యస్స పరివాసస్సాతి సుద్ధన్తో, సుద్ధన్తో చ సో పరివాసో చాతి సుద్ధన్తపరివాసో, సుద్ధకాలం పరియన్తం కత్వా అసుద్ధకాలప్పమాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా కతపరివాసో.

సుద్ధన్తపరివాసకథా నిట్ఠితా.

ఓధానసమోధానపరివాసకథా

౨౪౩. సమోధీయతే సమోధానం, నానాకాలికా నానావత్థుకా ఆపత్తియో అగ్ఘాదివసేన సమోధానం ఏకీకరణం, సమోధానేత్వా కతో పరివాసో సమోధానపరివాసోతి విగ్గహో. కమ్మవాచాయం ‘‘పటికస్సితో సఙ్ఘేన ఇత్థన్నామో భిక్ఖు అన్తరా సమ్బహులానం ఆపత్తీనం అప్పటిచ్ఛన్నానం మూలాయపటికస్సనా, ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి ఏత్థ గత్యత్థధాతుయా కమ్మని చ నయనత్థధాతుయా కమ్మని చ తదత్థసమ్పదానే చ విభత్తిపరిణామే చాతి ఇమేసు చతూసు ఠానేసు ఆయాదేసస్స వుత్తత్తా, పటిపుబ్బకసధాతుయా చ నయనత్థత్తా ‘‘మూలాయా’’తి ఇదం ‘‘పటికస్సితో’’తి ఏత్థ కమ్మం, తస్మా ‘‘పటికస్సితో…పే… మూలాయ’’ ఇతి ఏత్తకమేవ భవితబ్బం, న ‘‘మూలాయపటికస్సనా’’తి ఏవం మఞ్ఞమానా సద్దవిదునో ‘‘పటికస్సనా’’తి ఇదం అధికన్తి వా వదేయ్యుం మక్ఖేయ్యుం వా, న పనేతం వత్తబ్బం. నవపాఠేసుయేవ అయం పాఠో సద్దలక్ఖణయుత్తో వా అయుత్తో వాతి చిన్తేతబ్బో, న పన పాళియట్ఠకథాదితో ఆగతేసు పోరాణపాఠేసు. తేసు పన కథం యోజియమానో అయం పాఠో సద్దయుత్తియా చ అత్థయుత్తియా చ సమన్నాగతో భవేయ్యాతి యోజనాకారోయేవ చిన్తేతబ్బో. అయఞ్చ పాఠో పోరాణపాళిపాఠోవ, తస్మా ‘‘మూలాయపటికస్సనా’’తి ఇదం కరణవసేన విపరిణామేత్వా ‘‘మూలాయపటికస్సనాయ పటికస్సితో’’తి యోజేతబ్బం.

కథం పనేతస్స పోరాణపాఠభావో జానితబ్బోతి? పకరణే ఆగతత్తా. వుత్తఞ్హి విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౧౦౨) ‘‘పాళియం పటికస్సితో సఙ్ఘేన ఉదాయి భిక్ఖు అన్తరా ఏకిస్సా ఆపత్తియా…పే… మూలాయపటికస్సనాతి ఇదం కరణవసేన విపరిణామేత్వా మూలాయపటికస్సనాయ పటికస్సితోతి యోజేతబ్బ’’న్తి. అథ వా ‘‘మూలాయ పటికస్సనా మూలాయపటికస్సనా’’తి అలుత్తసమాసవసేన ఉత్తరపదేన సమాసం కత్వా సఙ్ఘేన ఇత్థన్నామో భిక్ఖు అన్తరా సమ్బహులానం ఆపత్తీనం అప్పటిచ్ఛన్నానం హేతు పటికస్సితో. సా మూలాయపటికస్సనా ఖమతి సఙ్ఘస్సాతి యోజేతబ్బం. తథా హి వుత్తం తత్థేవ (వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౧౦౨) ‘‘అథ వా మూలాయపటికస్సనా ఖమతి సఙ్ఘస్సాతి ఉత్తరపదేన సహ పచ్చత్తవసేనేవ యోజేతుమ్పి వట్టతీ’’తి.

తం దేన్తేన పఠమం మూలాయ పటికస్సిత్వా పచ్ఛాపరివాసో దాతబ్బోతి ఏత్థ తం ఓధానసమోధానపరివాసం దేన్తేన పఠమం తం భిక్ఖుం మూలాయ పటికస్సిత్వా మూలదివసే ఆకడ్ఢిత్వా తస్స అన్తరాపత్తియా సమోధానపరివాసో దాతబ్బోతి అత్థో. యథా కిం విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౧౦౨) ‘‘ఉదాయిం భిక్ఖుం అన్తరా ఏకిస్సా ఆపత్తియా…పే… మూలాయ పటికస్సిత్వాతి ఏత్థ అన్తరా ఏకిస్సా ఆపత్తియా హేతుభూతాయ ఉదాయిం భిక్ఖుం మూలాయ పటికస్సిత్వా మూలదివసే ఆకడ్ఢిత్వా తస్సా అన్తరాపత్తియా సమోధానపరివాసం దేతూతి యోజనా’’తి వుత్తం. మహాసుమత్థేరవాదే ఆవికారాపేత్వా విస్సజ్జేతబ్బోతి తస్స అతేకిచ్ఛభావం తేనేవ సఙ్ఘస్స పాకటం కారేత్వా లజ్జీగణతో వియోజనవసేన విస్సజ్జేతబ్బోతి అత్థో.

ఓధానసమోధానపరివాసకథా నిట్ఠితా.

అగ్ఘసమోధానపరివాసకథా

౨౪౪. అగ్ఘేన అగ్ఘవసేన అరహవసేన సమోధానం అగ్ఘసమోధానం, ఆపన్నాసు సమ్బహులాసు ఆపత్తీసు యా ఆపత్తియో చిరతరప్పటిచ్ఛన్నాయో, తాసం అగ్ఘేన సమోధాయ తాసం రత్తిపరిచ్ఛేదవసేన అవసేసానం ఊనతరప్పటిచ్ఛన్నానం ఆపత్తీనం పరివాసో దీయతి, అయం వుచ్చతి అగ్ఘసమోధానో . సతం ఆపత్తియోతి కాయసంసగ్గాదివసేన ఏకదివసే ఆపన్నా సతం ఆపత్తియో. దససతన్తి సహస్సఆపత్తియో. రత్తిసతం ఛాదయిత్వానాతి యోజేతబ్బం. ‘‘అగ్ఘసమోధానో నామ సభాగవత్థుకాయో సమ్బహులా ఆపత్తియో ఆపన్నస్స బహురత్తిం పటిచ్ఛాదితాపత్తియం నిక్ఖిపిత్వా దాతబ్బో, ఇతరో నానావత్థుకానం వసేనాతి అయమేతేసం విసేసో’’తి వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. చూళవగ్గ ౧౦౨) వుత్తం.

అగ్ఘసమోధానపరివాసకథా నిట్ఠితా.

౨౪౬. లిఙ్గపరివత్తనకకథాయం యది కస్సచి భిక్ఖునో ఇత్థిలిఙ్గం పాతు భవేయ్య, కిం తేన పున ఉపజ్ఝా గహేతబ్బా, పున ఉపసమ్పదా కాతబ్బా, కిం భిక్ఖూపసమ్పదాతో పట్ఠాయ వస్సగణనా కాతబ్బా, ఉదాహు ఇతో పట్ఠాయాతి పుచ్ఛాయ సతి తం పరిహరితుమాహ ‘‘సచే’’తిఆది. ఏవం సన్తే సా భిక్ఖునీ భిక్ఖూనం మజ్ఝేయేవ వసితబ్బం భవేయ్యాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘అప్పతిరూప’’న్తిఆది. ఏవం సన్తే భిక్ఖుభూతకాలే ఆపజ్జితాపత్తియో కథం కాతబ్బాతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘యా దేసనాగామినియో వా’’తిఆది. తత్థ భిక్ఖూనం భిక్ఖునీహి సాధారణాతి సఞ్చరిత్తాదయో. అసాధారణాతి సుక్కవిస్సట్ఠిఆదయో. హోతు భగవతో అనుఞ్ఞాతవసేన లిఙ్గే పరివత్తే అసాధారణాపత్తీహి వుట్ఠితభావో, పున పకతిలిఙ్గే ఉప్పన్నే పున ఆపత్తి సియాతి ఆసఙ్కం పరిహరితుం ‘‘పున పకతిలిఙ్గే’’తిఆది వుత్తం. ఇదాని తమత్థం పాళియా సాధేతుం ‘‘వుత్తఞ్చేత’’న్తిఆదిమాహ. తస్సత్థో పఠమపారాజికవణ్ణనాయ టీకాసు (సారత్థ. టీ. ౨.౬౯; వజిర. టీ. పారాజిక ౬౯) వుత్తనయేనేవ దట్ఠబ్బో, ఇధ పన గరుకాపత్తివుట్ఠానకథాభూతత్తా సాయేవ కథా వుచ్చతే.

౨౪౭. తత్థ భిక్ఖునీహి సాధారణాయ పటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియాతి సఞ్చరిత్తాదిఆపత్తియా, హేత్వత్థే చేతం కరణవచనం. పరివసన్తస్సాతి అనాదరే సామివచనం. పక్ఖమానత్తమేవ దాతబ్బం, న పున పరివాసో దాతబ్బో భిక్ఖునిభావే అపరివాసారహత్తాతి అధిప్పాయో. మానత్తం చరన్తస్సాతి అనాదరేయేవ సామివచనం, ఛారత్తమానత్తే ఆచిణ్ణేయేవ పరివత్తతి, పున పక్ఖమానత్తమేవ దాతబ్బన్తి. తేన వక్ఖతి ‘‘సచే చిణ్ణమానత్తస్సా’’తిఆది. అకుసలవిపాకే పరిక్ఖీణేతి పురిసిన్ద్రియస్స అన్తరధానం సన్ధాయ వుత్తం. ఇత్థిన్ద్రియపతిట్ఠానం పన కుసలవిపాకమేవ. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం ‘‘ఉభయమ్పి అకుసలేన అన్తరధాయతి, కుసలేన పటిలబ్భతీ’’తి. ఛారత్తం మానత్తమేవ దాతబ్బం, న పరివాసో దాతబ్బో, న వా పక్ఖమానత్తం దాతబ్బం.

‘‘అయం పన విసేసో’’తి వత్వా తం విసేసం దస్సేతుమాహ ‘‘సచే’’తిఆది. పరివాసదానం నత్థి, ఛారత్తం మానత్తమేవ దాతబ్బం. కస్మా? భిక్ఖునికాలే పటిచ్ఛన్నత్తా. భిక్ఖుకాలే ఛన్నాయేవ హి ఆపత్తి పరివాసారహా హోతి, నో భిక్ఖునికాలేతి అయమేతాసం విసేసో. పక్ఖమానత్తం చరన్తియాతి అనాదరే సామివచనం, పక్ఖమానత్తే ఆచిణ్ణేయేవాతి అత్థో. తథా హి వక్ఖతి ‘‘చిణ్ణమానత్తాయా’’తిఆది. ఛారత్తం మానత్తం చరన్తస్సాతిఆది వుత్తనయమేవ.

పరివాసవినిచ్ఛయకథా

ఇదాని సఙ్ఘాదిసేసాపత్తి యస్మా సావసేసగరుకాపత్తి హోతి సతేకిచ్ఛా, తస్మా యథా నామ రోగాతురో పుగ్గలో కిఞ్చి అత్తనో హితసుఖకారణం కాతుం న సక్కోతి, తమేనం కారుణికో తికిచ్ఛకో కరుణాసఞ్చోదితో తికిచ్ఛం కత్వా గేలఞ్ఞతో వుట్ఠాపేత్వా హితసుఖం జనేతి, ఏవం సఙ్ఘాదిసేసాపత్తిసమఙ్గీ పుగ్గలో ఆణావీతిక్కమన్తరాయికభావతో సగ్గమోక్ఖమగ్గం సోధేతుం న సక్కోతి, తమేనం మహాకారుణికో భగవా మహాకరుణాయ సఞ్చోదితమానసో అనేకేహి నయేహి ఆపత్తితో వుట్ఠానం కత్వా సగ్గమోక్ఖసుఖే పతిట్ఠపేతి, భగవతో అధిప్పాయఞ్ఞునో అట్ఠకథాచరియాపి అనేకేహి కారణేహి భగవతో వచనస్స అత్థం పకాసేత్వా విసుద్ధకామానం నయం దేన్తి, తథా టీకాచరియాదయోపి. ఏవం దిన్నే పన నయే యోనిసో మనసి కాతుం సక్కోన్తా పణ్డితా యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జన్తి, అసక్కోన్తా అఞ్ఞథా అత్థం గహేత్వా న యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జన్తి, తేసం దిట్ఠానుగతిం అనుగచ్ఛన్తా సిస్సాదయోపి తథేవ కరోన్తి, తస్మా భగవతో వచనఞ్చ పుబ్బేనాపరం సంసన్దిత్వా అట్ఠకథాటీకాదివచనఞ్చ సమ్మా తులయిత్వా తథతో భగవతో అధిప్పాయం ఞత్వా యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జన్తేహి గరుకాపత్తితో వుట్ఠహనత్థం యోగో కరణీయో.

తస్మా యదా భిక్ఖూ ఆగచ్ఛన్తి వినయధరస్స సన్తికం ‘‘గరుకాపత్తివుట్ఠానం కరిస్సామా’’తి, తదా వినయధరేన ‘‘త్వం కతరాపత్తిం ఆపన్నో’’తి పుచ్ఛితబ్బో. ‘‘సఙ్ఘాదిసేసం ఆపన్నో’’తి వుత్తే ‘‘కతరసఙ్ఘాదిసేస’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమం నామా’’తి వుత్తే సుక్కవిస్సట్ఠియం మోచేతుకామచేతనా, ఉపక్కమో, ముచ్చనన్తి తీణి అఙ్గాని. కాయసంసగ్గే మనుస్సిత్థీ, ఇత్థిసఞ్ఞితా, కాయసంసగ్గరాగో, తేన రాగేన వాయామో, హత్థగ్గాహాదిసమాపజ్జనన్తి పఞ్చ అఙ్గాని. దుట్ఠుల్లవాచాయం మనుస్సిత్థీ, ఇత్థిసఞ్ఞితా, దుట్ఠుల్లవాచస్సాదరాగో, తేన రాగేన ఓభాసనం, తఙ్ఖణవిజాననన్తి పఞ్చ అఙ్గాని. అత్తకామే మనుస్సిత్థీ, ఇత్థిసఞ్ఞితా, అత్తకామపారిచరియాయ రాగో, తేన రాగేన వణ్ణభణనం, తఙ్ఖణవిజాననన్తి పఞ్చ అఙ్గాని. సఞ్చరిత్తే యేసు సఞ్చరిత్తం సమాపజ్జతి, తేసం మనుస్సజాతికతా, నాలంవచనీయతా, పటిగ్గణ్హనవీమంసనపచ్చాహరణానీతి పఞ్చ అఙ్గాని. కుటికారే ఉల్లిత్తాదీనం అఞ్ఞతరతా, హేట్ఠిమపమాణసమ్భవో, అదేసితవత్థుకతా, పమాణాతిక్కన్తతా, అత్తుద్దేసికతా, వాసాగారతా, లేపఘటనాతి సత్త పమాణయుత్తాదీసు ఛధా అఙ్గాని. విహారకారే తానియేవ ఛ అఙ్గాని. దుట్ఠదోసే యం చోదేతి, తస్స ఉపసమ్పన్నోతి సఙ్ఖ్యుపగమనం, తస్మిం సుద్ధసఞ్ఞితా, యేన పారాజికేన చోదేతి, తస్స దిట్ఠాదివసేన అమూలకతా, చావనాధిప్పాయేన సమ్ముఖాచోదనా, తస్స తఙ్ఖణవిజాననన్తి పఞ్చ అఙ్గాని. అఞ్ఞభాగియే అఞ్ఞభాగియస్స అధికరణస్స కఞ్చిదేసం లేసమత్తం ఉపాదియనతా, పురిమాని పఞ్చాతి ఛ అఙ్గాని. సఙ్ఘభేదే భేదాయ పరక్కమనం, ధమ్మకమ్మేన సమనుభాసనం, కమ్మవాచాపరియోసానం, అప్పటినిస్సజ్జనన్తి చత్తారి అఙ్గాని. భేదానువత్తకే అఙ్గేసు యథా తత్థ పరక్కమనం, ఏవం ఇధ అనువత్తనన్తి చత్తారి అఙ్గాని. దుబ్బచే అఙ్గేసు యథా తత్థ పరక్కమనం, ఏవం ఇధ అవచనీయకరణతాతి చత్తారి అఙ్గాని. కులదూసకే అఙ్గేసు యథా తత్థ పరక్కమనం, ఏవం ఇధ ఛన్దాదీహి పాపనన్తి చత్తారి అఙ్గాని. ఇతి ఇమాని అఙ్గాని సోధేత్వా సచే అఙ్గపారిపూరీ హోతి, ‘‘సఙ్ఘాదిసేసో’’తి వత్తబ్బో. నో చే, ‘‘నాయం సఙ్ఘాదిసేసో, థుల్లచ్చయాదీసు అఞ్ఞతరాపత్తీ’’తి వత్వా ‘‘నాయం వుట్ఠానగామినీ, దేసనాగామినీ అయం ఆపత్తి, తస్మా పతిరూపస్స భిక్ఖుస్స సన్తికే దేసేహీ’’తి వత్వా దేసాపేతబ్బో.

అథ పన అనాపత్తిచ్ఛాయా పఞ్ఞాయతి, ‘‘అనాపత్తీ’’తి వత్వా ఉయ్యోజేతబ్బా. సచే పన సఙ్ఘాదిసేసచ్ఛాయా పఞ్ఞాయతి, ‘‘త్వం ఇమం ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా ఛాదేసి, న ఛాదేసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘న ఛాదేమీ’’తి వుత్తే ‘‘తేన హి త్వం న పరివాసారహో, మానత్తారహోవ హోతీ’’తి వత్తబ్బో. ‘‘ఛాదేమీ’’తి పన వుత్తే ‘‘దససు ఆకారేసు అఞ్ఞతరకారణేన ఛాదేసి, ఉదాహు అఞ్ఞకారణేనా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘దససు అఞ్ఞతరకారణేనా’’తి వుత్తే ‘‘ఏవమ్పి మానత్తారహో హోతి, న పరివాసారహో’’తి వత్తబ్బో. అథ ‘‘అఞ్ఞకారణేనా’’తి వదతి, ఏవం సన్తేపి ‘‘త్వం ఆపత్తిఆపన్నభావం జానన్తో పటిచ్ఛాదేసి, ఉదాహు అజానన్తో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అజానన్తో పటిచ్ఛాదేమీ’’తి వుత్తే చ ‘‘ఆపత్తిఆపన్నభావం సరన్తో పటిచ్ఛాదేసి, ఉదాహు విసరిత్వా పటిచ్ఛాదేసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘విసరిత్వా పటిచ్ఛాదేమీ’’తి వుత్తే చ ‘‘ఆపత్తిఆపన్నభావే వేమతికో హుత్వా పటిచ్ఛాదేసి, ఉదాహు నిబ్బేమతికో హుత్వా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘వేమతికో హుత్వా’’తి వుత్తే చ ‘‘న త్వం పరివాసారహో, మానత్తారహోవ హోతీ’’తి వత్తబ్బో.

అథ ‘‘జానన్తో పటిచ్ఛాదేమీ’’తి వుత్తే చ ‘‘సరన్తో పటిచ్ఛాదేమీ’’తి వుత్తే చ ‘‘నిబ్బేమతికో హుత్వా పటిచ్ఛాదేమీ’’తి వుత్తే చ ‘‘త్వం పరివాసారహో’’తి వత్తబ్బో. వుత్తఞ్హేతం సముచ్చయక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౧౪౪) ‘‘సో ఏవం వదతి ‘యాయం, ఆవుసో, ఆపత్తి జానపటిచ్ఛన్నా, ధమ్మికం తస్సా ఆపత్తియా పరివాసదానం, ధమ్మత్తా రుహతి. యా చ ఖ్వాయం, ఆవుసో, ఆపత్తి అజానప్పటిచ్ఛన్నా, అధమ్మికం తస్సా ఆపత్తియా పరివాసదానం, అధమ్మత్తా న రుహతి. ఏకిస్సా, ఆవుసో, ఆపత్తియా భిక్ఖు మానత్తారహో’’’తి చ, ‘‘సో ఏవం వదతి ‘యాయం ఆపత్తి సరమానపటిచ్ఛన్నా, ధమ్మికం తస్సా ఆపత్తియా పరివాసదానం, ధమ్మత్తా రుహతి. యా చ ఖ్వాయం ఆపత్తి అసరమానపటిచ్ఛన్నా, అధమ్మికం తస్సా ఆపత్తియా పరివాసదానం, అధమ్మత్తా న రుహతి. ఏకిస్సా, ఆవుసో, ఆపత్తియా భిక్ఖు మానత్తారహో’’’తి చ, ‘‘సో ఏవం వదతి ‘యాయం, ఆవుసో, ఆపత్తి నిబ్బేమతికపటిచ్ఛన్నా, ధమ్మికం తస్సా ఆపత్తియా పరివాసదానం, ధమ్మత్తా రుహతి. యా చ ఖ్వాయం, ఆవుసో, ఆపత్తి వేమతికపటిచ్ఛన్నా, అధమ్మికం తస్సా ఆపత్తియా పరివాసదానం, అధమ్మత్తా న రుహతి. ఏకిస్సా, ఆవుసో, ఆపత్తియా భిక్ఖుమానత్తారహో’’’తి చ.

ఏవం పరివాసారహభావం పకాసేత్వా ‘‘అయం భిక్ఖు పరివాసారహో, తీసు పరివాసేసు కతరపరివాసారహో’’తి చిన్తేత్వా ‘‘భిక్ఖు త్వం కతి ఆపత్తియో ఛాదేసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఏకం ఆపత్తి’’న్తి వా ‘‘ద్వే తీణి తతుత్తరి వా ఆపత్తియో ఛాదేమీ’’తి వా వుత్తే ‘‘కతీహం త్వం ఆపత్తిం పటిచ్ఛాదేసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఏకాహమేవాహం పటిచ్ఛాదేమీ’’తి వా ‘‘ద్వీహం తీహం తతుత్తరి వా పటిచ్ఛాదేమీ’’తి వా వుత్తే ‘‘యావతీహం పటిచ్ఛాదేసి, తావతీహం త్వం పటివసిస్ససీ’’తి వత్తబ్బో. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘యావతీహం జానం పటిచ్ఛాదేతి, తావతీహం తేన భిక్ఖునా అకామా పరివత్థబ్బ’’న్తి. తతో ‘‘అయం భిక్ఖు ఆపత్తిపరియన్తం జానాతి, తస్మా పటిచ్ఛన్నపరివాసారహో’’తి (పారా. ౪౪౨) ఞత్వా తదనురూపా కమ్మవాచా కాతబ్బా.

ఏత్థ చ ఆపత్తిపరియన్తపుచ్ఛనం కమ్మవాచాకరణత్థమేవ హోతి, రత్తిపరియన్తపుచ్ఛనం పన తదత్థఞ్చేవ సుద్ధన్తపరివాసస్స అననురూపభావదస్సనత్థఞ్చ హోతి. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం (చుళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) ‘‘సో దువిధో చూళసుద్ధన్తో మహాసుద్ధన్తోతి, దువిధోపి చేస రత్తిపరిచ్ఛేదం సకలం వా ఏకచ్చం వా అజానన్తస్స చ అసరన్తస్స చ తత్థ వేమతికస్స చ దాతబ్బో. ఆపత్తిపరియన్తం పన ‘అహం ఏత్తకా ఆపత్తియో ఆపన్నో’తి జానాతు వా, మా వా, అకారణమేత’’న్తి. తతో తస్స భిక్ఖునో నిసీదనట్ఠానం జానితబ్బం. దువిధఞ్హి నిసీదనట్ఠానం అనిక్ఖిత్తవత్తేన నిసీదితబ్బట్ఠానం, నిక్ఖిత్తవత్తేన నిసీదితబ్బట్ఠానన్తి.

తత్థ అప్పభిక్ఖుకే విహారే సభాగభిక్ఖూనం వసనట్ఠానే ఉపచారసీమాపరిచ్ఛిన్నో అన్తోవిహారో అనిక్ఖిత్తవత్తేన నిసీదితబ్బట్ఠానం హోతి. ఉపచారసీమం అతిక్కమ్మ మహామగ్గతో ఓక్కమ్మ గుమ్బవతిపటిచ్ఛన్నట్ఠానం నిక్ఖిత్తవత్తేన నిసీదితబ్బట్ఠానం హోతి. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) ‘‘సచే అప్పభిక్ఖుకో విహారో హోతి, సభాగా భిక్ఖూ వసన్తి, వత్తం అనిక్ఖిపిత్వా విహారేయేవ రత్తిపరిగ్గహో కాతబ్బో. అథ న సక్కా సోధేతుం, వుత్తనయేనేవ వత్తం నిక్ఖిపిత్వా పచ్చూససమయే ఏకేన భిక్ఖునా సద్ధిం మానత్తవణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవ ఉపచారసీమం అతిక్కమిత్వా మహామగ్గా ఓక్కమ్మ పటిచ్ఛన్నట్ఠానే నిసీదిత్వా అన్తోఅరుణేయేవ వుత్తనయేనేవ వత్తం సమాదియిత్వా తస్స భిక్ఖునో పరివాసో ఆరోచేతబ్బో’’తి. ‘‘మానత్తవణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవా’’తి చ ‘‘సచే అప్పభిక్ఖుకో విహారో హోతి, సభాగా భిక్ఖూ వసన్తి, వత్తం అనిక్ఖిపిత్వా అన్తోవిహారేయేవ రత్తియో గణేతబ్బా. అథ న సక్కా సోధేతుం, వుత్తనయేనేవ వత్తం నిక్ఖిపిత్వా పచ్చూససమయే చతూహి పఞ్చహి వా భిక్ఖూహి సద్ధిం పరిక్ఖిత్తస్స విహారస్స పరిక్ఖేపతో, అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపారహట్ఠానతో ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వా మహామగ్గతో ఓక్కమ్మ గుమ్బేన వా వతియా వా పటిచ్ఛన్నట్ఠానే నిసీదితబ్బ’’న్తి (వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౨౩౮) ఇదం వచనం సన్ధాయ వుత్తం.

తత్థ అప్పభిక్ఖుకో విహారో హోతీతి ఇదం బహుభిక్ఖుకే విహారే అఞ్ఞే భిక్ఖూ గచ్ఛన్తి, అఞ్ఞే భిక్ఖూ ఆగచ్ఛన్తి, తస్మా రత్తిచ్ఛేదవత్తభేదకారణాని సోధేతుం దుక్కరత్తా వుత్తం. వక్ఖతి హి ‘‘అథ న సక్కా సోధేతు’’న్తి. సభాగా భిక్ఖూ వసన్తీతి ఇదం విసభాగానం వేరీభిక్ఖూనం సన్తికే వత్తం ఆరోచేన్తో పకాసేతుకామో హోతి, తస్మా వుత్తం. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౨౩౬) ‘‘తస్మా అవేరిసభాగస్స సన్తికే ఆరోచేతబ్బా. యో పన విసభాగో హోతి సుత్వా పకాసేతుకామో, ఏవరూపస్స ఉపజ్ఝాయస్సపి సన్తికే నారోచేతబ్బా’’తి, తస్మా విసభాగానం వసనట్ఠానే వత్తం అసమాదియిత్వా బహియేవ కాతుమ్పి వట్టతీతి దట్ఠబ్బం. విహారేయేవాతి అన్తోఉపచారసీమాయమేవ. వక్ఖతి హి ‘‘అథ న సక్కా…పే… ఉపచారసీమం అతిక్కమిత్వా’’తి. రత్తిపరిగ్గహో కాతబ్బోతి రత్తిగణనా కాతబ్బా. వుత్తఞ్హి మానత్తవణ్ణనాయం ‘‘రత్తియో గణేతబ్బా’’తి. అథ న సక్కా సోధేతున్తి బహుభిక్ఖుకత్తా వా విహారస్స విసభాగానం వసనట్ఠానత్తా వా రత్తిచ్ఛేదవత్తాభేదకారణానిపి సోధేతుం న సక్కా. వత్తం నిక్ఖిపిత్వాతి పరివాసవత్తం నిక్ఖిపిత్వా. పచ్చూససమయేతి పచ్ఛిమయామకాలే అరుణోదయతో పురేతరమేవ. తథా హి వక్ఖతి ‘‘అన్తోఅరుణేయేవ వుత్తనయేన వత్తం సమాదియిత్వా తస్స భిక్ఖునో పరివాసో ఆరోచేతబ్బో’’తి. ఏకేన భిక్ఖునా సద్ధిన్తి విప్పవాసరత్తిచ్ఛేదవిముచ్చనత్థం వినా పకతత్తేన సభిక్ఖుకఆవాసఅభిక్ఖుకఅనావాసగమనసఙ్ఖాతవత్తభేదవిముచ్చనత్థఞ్చ వుత్తం. తథా హి వుత్తం ‘‘న, భిక్ఖవే, పారివాసికేన భిక్ఖునా సభిక్ఖుకా ఆవాసా అభిక్ఖుకో అనావాసో గన్తబ్బో అఞ్ఞత్ర పకతత్తేన అఞ్ఞత్ర అన్తరాయా’’తి (చూళవ. ౭౬).

మానత్తవణ్ణనాయం వుత్తనయేనాతి ‘‘పరిక్ఖిత్తస్స విహారస్స పరిక్ఖేపతో, అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపారహట్ఠానతో ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వా’’తి వుత్తనయేన. యది ఏవం విసమమిదం నయదస్సనం, పరిక్ఖేపపరిక్ఖేపారహట్ఠానే ఏవ హి ఉపచారసీమా హోతి, కస్మా తత్థ ఉపచారసీమతో ద్వేలేడ్డుపాతాతిక్కమో వుత్తో, ఇధ పన ఉపచారసీమాతిక్కమో ఏవాతి? సచ్చం, తథాపి విహారే భిక్ఖూనం సజ్ఝాయాదిసద్దసవనసబ్భావతో సువిదూరాతిక్కమో వుత్తో, ఇధ పన ఉపచారసీమతో అతిక్కమమత్తోపి అతిక్కమోయేవాతి కత్వా వుత్తో. బుద్ధమతఞ్ఞునో హి అట్ఠకథాచరియా. తథా హి వుత్తం వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. చూళవగ్గ ౯౭) ‘‘పరిక్ఖిత్తస్స విహారస్స పరిక్ఖేపతోతిఆది కిఞ్చాపి పాళియం నత్థి, అథ ఖో అట్ఠకథాచరియానం వచనేన తథా ఏవ పటిపజ్జితబ్బన్తి చ వుత్త’’న్తి.

మానత్తవణ్ణనాయం చతూహి పఞ్చహి వా భిక్ఖూహి సద్ధిన్తి ఇదం పన ఊనేగణేచరణరత్తిచ్ఛేదవిముచ్చనత్థం వుత్తం. ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వాతిఆది అఞ్ఞేసం భిక్ఖూనం సవనూపచారదస్సనూపచారవిజహనత్థం వుత్తం. తేనేవాహ టీకాచరియో ‘‘ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వాతి ఇదం విహారే భిక్ఖూనం సజ్ఝాయాదిసద్దసవనూపచారవిజహనత్థం వుత్తం, ‘మహామగ్గతో ఓక్కమ్మాతి ఇదం మగ్గపటిపన్నానం భిక్ఖూనం సవనూపచారవిజహనత్థం, గుమ్బేన వాతిఆది దస్సనూపచారవిజహనత్థ’’న్తి. తస్మా యథావుత్తం దువిధం ఠానం పరివసన్తమానత్తచారికభిక్ఖూహి నిసీదితబ్బట్ఠానం హోతి. తేసు చ యది అన్తోవిహారేయేవ నిసీదిత్వా పరివసతి, ఉపచారసీమగతానం సబ్బేసం భిక్ఖూనం ఆరోచేతబ్బం హోతి. అథ బహిఉపచారసీమాయం, దిట్ఠరూపానం సుతసద్దానం ఆరోచేతబ్బం. అదిట్ఠఅసుతానమ్పి అన్తోద్వాదసహత్థగతానం ఆరోచేతబ్బమేవ. వుత్తఞ్హి వజిరబుద్ధిటీకాయం ‘‘వత్తం నిక్ఖిపిత్వా వసన్తస్స ఉపచారసీమగతానం సబ్బేసం ఆరోచనకిచ్చం నత్థి, దిట్ఠరూపానం సుతసద్దానం ఆరోచేతబ్బం. అదిట్ఠఅస్సుతానమ్పి అన్తోద్వాదసహత్థగతానం ఆరోచేతబ్బం. ఇదం వత్తం నిక్ఖిపిత్వా వసన్తస్స లక్ఖణన్తి వుత్త’’న్తి. ఇదఞ్చ వత్తం అనిక్ఖిపిత్వా వసన్తస్స అన్తోవిహారేయేవ రత్తిపరిగ్గహస్స చ నిక్ఖిపిత్వా వసన్తస్స ఉపచారసీమం అతిక్కమిత్వా వత్తసమాదానస్స చ అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా వుత్తం. ఉపచారో పన అన్తోసీమాయ ఠితానం సకలఉపచారసీమా హోతి, బహిఉపచారసీమాయ ఠితానం ద్వాదసహత్థమత్తం. తేనేవ హి ఉద్దేసభత్తాదిసఙ్ఘలాభో యది అన్తోసీమాయ ఉప్పజ్జతి, సీమట్ఠకసఙ్ఘస్స హోతి. యది బహిసీమాయం, ద్వాదసహత్థబ్భన్తరే పత్తభిక్ఖూనం, తస్మా ఉపచారవసేనపి ఏస అత్థో విఞ్ఞాయతి. తథా హి వుత్తం వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. చూళవగ్గ ౯౭) ‘‘అత్థిభావం సల్లక్ఖేత్వాతి ద్వాదసహత్థే ఉపచారే సల్లక్ఖేత్వా అనిక్ఖిత్తవత్తానం ఉపచారసీమాయ ఆగతభావం సల్లక్ఖేత్వా సహవాసాదికం వేదితబ్బన్తి చ వుత్త’’న్తి.

ఏవం అనిక్ఖిత్తవత్తానం హుత్వా పరివసన్తానం అన్తోవిహారేయేవ వసనస్స, నిక్ఖిత్తవత్తానం హుత్వా పరివసన్తానం విహారతో బహి ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వా వసనస్స చ అట్ఠకథాదీసు పకరణేసు ఆగతత్తా తథాగతనయో పకరణాగతనయో హోతి. ఇదాని పన ఆచరియా అనిక్ఖిత్తవత్తస్స చ రత్తిచ్ఛేదవత్తభేదదోసే పరిహరితుం అతిదుక్కరత్తా, నిక్ఖిత్తవత్తస్స చ దేవసికం పచ్చూససమయే బహిసీమగమనస్స దుక్ఖత్తా, వాళసరీసపాదిపరిసయస్స చ ఆసఙ్కితబ్బభావతో రత్తిచ్ఛేదవత్తభేదపరిహరణవసేన లక్ఖణపారిపూరిమేవ మనసి కరోన్తా నిక్ఖిత్తవత్తాపి సమానా అన్తోవిహారేయేవ పరివాసవసనఞ్చ మానత్తచరణఞ్చ కరోన్తి.

ఏకచ్చే ఆచరియా బహిఉపచారసీమాయం పతిరూపట్ఠానే పకతత్తానం భిక్ఖూనం వసనసాలం కారాపేత్వా పారివాసికభిక్ఖూనం నిపజ్జనమఞ్చం సబ్బతో ఛన్నపరిచ్ఛిన్నం సద్వారబన్ధనం సుగుత్తం కారాపేత్వా తం పదేసం వతియా పరిక్ఖిపాపేత్వా సాయన్హసమయే తత్థ గన్త్వా ఉపట్ఠాకసామణేరాదయో నివత్తాపేత్వా పురిమయామే వా మజ్ఝిమయామే వా సమన్తతో సద్దఛిజ్జనకాలే పకతత్తభిక్ఖూ సాలాయం నిపజ్జాపేత్వా పారివాసికభిక్ఖూ వత్తం సమాదాపేత్వా ఆరోచాపేత్వా అత్తనో అత్తనో మఞ్చకేసు నిపజ్జాపేత్వా పచ్ఛిమయామకాలే ఉట్ఠాపేత్వా అరుణే ఉట్ఠితే ఆరోచాపేత్వా వత్తం నిక్ఖిపాపేన్తి. ఏస నయో పకరణేసు అనాగతత్తా ఆచరియానం మతేన కతత్తా ఆచరియనయో నామ. ఏస నయోపి యథారుతతో పకరణేసు అనాగతోపి పకరణానులోమవసేన రత్తిచ్ఛేదవత్తభేదదోసే పరిహరిత్వా లజ్జిపేసలేహి బహుస్సుతేహి సిక్ఖాకామేహి వినయే పకతఞ్ఞూహి విచారితో సమానో సున్దరో పసత్థోవ హోతి, తస్మా ‘‘అనులోమనయో’’తిపి వత్తుం వట్టతి.

నను చ అనిక్ఖిత్తవత్తానంయేవ అన్తోవిహారే వసనం అట్ఠకథాయం వుత్తం, అథ కస్మా నిక్ఖిత్తవత్తాపి సమానా వసన్తీతి? సచ్చం, తత్థ పన అప్పభిక్ఖుకత్తా సభాగభిక్ఖూనం వసనట్ఠానత్తా చ రత్తిచ్ఛేదవత్తభేదదోసే చ పరిహరితుం సక్కుణేయ్యభావతో సకలరత్తిన్దివమ్పి వత్తం అనిక్ఖిపిత్వా వసనం వుత్తం, ఇధ పన తథా అసక్కుణేయ్యభావతో దివా వత్తం నిక్ఖిపిత్వా రత్తియం సమాదియన్తో ఆగన్తుకానం అనాగమనకాలభావతో, సద్దఛిజ్జనకాలభావతో చ రత్తిచ్ఛేదాదిదోసే పరిహరితుం సక్కుణేయ్యత్తా తదనులోమోయేవ హోతీతి మన్త్వా ఆచరియా ఏవం కరోన్తీతి దట్ఠబ్బం.

ఏవం హోతు, బహిఉపచారసీమాయ వసన్తానం పటిచ్ఛన్నట్ఠానే నిసీదనమేవ అట్ఠకథాయం వుత్తం, న పకతత్తసాలాకరణమఞ్చకరణాదీని, అథ కస్మా ఏతాని కరోన్తీతి? సచ్చం, తథాపి పకతత్తసాలాకరణం పారివాసికానం భిక్ఖూనం పకతత్తేహి భిక్ఖూహి విప్పవాసరత్తిచ్ఛేదవత్తభేదదోసపరిహరణత్థం, తం ‘‘తయో ఖో, ఉపాలి, పారివాసికస్స భిక్ఖునో రత్తిచ్ఛేదా సహవాసో, విప్పవాసో, అనారోచనా’’తి వుత్తపాఠం (చూళవ. ౮౩) అనులోమేతి. మఞ్చకరణం సహవాసరత్తిచ్ఛేదవత్తభేదదోసపరిహరణత్థం, తం ‘‘న, భిక్ఖవే, పారివాసికేన భిక్ఖునా పకతత్తేన భిక్ఖునా సద్ధిం ఏకచ్ఛన్నే ఆవాసే వత్థబ్బం, న ఏకచ్ఛన్నే అనావాసే వత్థబ్బం, న ఏకచ్ఛన్నే ఆవాసే వా అనావాసే వా వత్థబ్బ’’న్తి వుత్తపాఠఞ్చ (చూళవ. ౮౧) యథావుత్తపాఠఞ్చ అనులోమేతి. ఆది-సద్దేన సాయన్హసమయే గమనాదీని సఙ్గణ్హాతి. తేసు అట్ఠకథాయం పచ్చూససమయే గమనే ఏవ వుత్తేపి సాయన్హసమయే గమనం రత్తిగమనస్స బహుపరిస్సయత్తా పరిస్సయవినోదనత్థం, తం ‘‘అన్తరాయతో పరిముచ్చనత్థాయ గన్తబ్బమేవా’’తి వుత్తం అట్ఠకథాపాఠం (చూళవ. అట్ఠ. ౭౬) అనులోమేతి. ఉపట్ఠాకసామణేరాదీనం నివత్తాపనం అనుపసమ్పన్నేన సహసేయ్యసఙ్కానివత్తనత్థం, తం ‘‘యో పన భిక్ఖు అనుపసమ్పన్నేన సహసేయ్యం కప్పేయ్య, పాచిత్తియ’’న్తి వుత్తం మాతికాపాఠం (పాచి. ౪౯) అనులోమేతి. పురిమయామే వా మజ్ఝిమయామే వా సమన్తతో సద్దఛిజ్జనకాలే పకతత్తభిక్ఖూ సాలాయం నిపజ్జాపేత్వా పారివాసికభిక్ఖూనం వత్తసమాదాపనం అఞ్ఞభిక్ఖూనం సద్దసవనవివజ్జనత్థం, తం అనారోచనరత్తిచ్ఛేదదోసపరిహరణత్థం, తం యథావుత్తరత్తిచ్ఛేదపాఠం అనులోమేతి.

నను చ అట్ఠకథాయం అన్తోఅరుణేయేవ వత్తసమాదాపనం వుత్తం, అథ కస్మా ‘‘పురిమయామమజ్ఝిమయామేసూ’’తి వుత్తన్తి? నాయం దోసో, హియ్యోఅరుణుగ్గమనతో పట్ఠాయ హి యావ అజ్జఅరుణుగ్గమనా ఏకో రత్తిన్దివో అజ్జఅరుణస్స అన్తో నామ, అజ్జఅరుణతో పట్ఠాయ పచ్ఛాకాలో అరుణస్స బహి నామ, తస్మా పురిమమజ్ఝిమయామేసు కతవత్తసమాదానమ్పి అరుణోదయతో పురే కతత్తా అన్తోఅరుణే కతంయేవ హోతి. వత్తం అసమాదియిత్వా నిపజ్జనే చ సతి నిద్దావసేన అరుణుగ్గమనకాలం అజానిత్వా వత్తసమాదానం అతిక్కన్తం భవేయ్య, తస్మా పురేతరమేవ సమాదానం కత్వా నిపజ్జనం ఞాయాగతం హోతి, ‘‘అన్తోఅరుణేయేవ వుత్తనయేనేవ వత్తం సమాదియిత్వా’’తి వుత్తఅట్ఠకథాపాఠఞ్చ (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) అనులోమేతి.

ఏవం హోతు, ఏవం సన్తేపి కస్మా ‘‘ఆరోచాపేత్వా’’తి వుత్తం, నను మాళకసీమాయం సమాదిన్నకాలేయేవ వత్తమారోచితన్తి? సచ్చం ఆరోచితం, అయం పన భిక్ఖు దివా వత్తం నిక్ఖిపిత్వా నిసిన్నో, ఇదాని సమాదిన్నో, తస్మా మాళకసీమాయ ఆరోచితమ్పి పున ఆరోచేతబ్బం హోతి. ఇదమ్పి ‘‘అన్తోఅరుణేయేవ వుత్తనయేనేవ వత్తం సమాదియిత్వా తస్స భిక్ఖునో పరివాసో ఆరోచేతబ్బో’’తి పాఠం (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) అనులోమేతి. అథ ‘‘అత్తనో అత్తనో మఞ్చకేసు నిపజ్జాపేత్వా’’తి కస్మా వుత్తం, నను అఞ్ఞమఞ్ఞస్స మఞ్చేసు నిపజ్జమానాపి పకతత్తసాలతో నిబ్బోదకపతనట్ఠానతో బహి నిపజ్జమానా సహవాసరత్తిచ్ఛేదదోసతో ముత్తాయేవాతి? న పనేవం దట్ఠబ్బం. న హి పారివాసికో పకతత్తభిక్ఖూహేవ ఏకచ్ఛన్నే నిపన్నో సహవాసరత్తిచ్ఛేదప్పత్తో హోతి, అథ ఖో అఞ్ఞమఞ్ఞమ్పి హోతియేవ. వుత్తఞ్చేతం సమన్తపాసాదికాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౮౧) ‘‘సచే హి ద్వే పారివాసికా ఏకతో వసేయ్యుం, తే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అజ్ఝాచారం ఞత్వా అగారవా వా విప్పటిసారినో వా హుత్వా పాపిట్ఠతరం వా ఆపత్తిం ఆపజ్జేయ్యుం విబ్భమేయ్యుం వా, తస్మా నేసం సహసేయ్యా సబ్బప్పకారేన పటిక్ఖిత్తా’’తి. ‘‘పచ్ఛిమయామకాలే ఉట్ఠాపేత్వా అరుణే ఉట్ఠితే ఆరోచాపేత్వా వత్తం నిక్ఖిపాపేన్తీ’’తి ఏత్థ అరుణే అనుట్ఠితేయేవ వత్తనిక్ఖిపనే కరియమానే రత్తిచ్ఛేదో హోతి, సా రత్తి గణనూపగా న హోతి, తస్మా పఠమపరిచ్ఛేదే వుత్తం అరుణకథావినిచ్ఛయం ఓలోకేత్వా అరుణుగ్గమనభావో సుట్ఠు జానితబ్బో.

‘‘ఆరోచాపేత్వా వత్తం నిక్ఖిపాపేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. కస్మా ఆరోచాపేతి, నను సమాదిన్నకాలేయేవ ఆరోచితన్తి? సచ్చం, తథాపి పారివాసికవత్తసమాదానకాలే ఆరోచితేసు భిక్ఖూసు ఏకచ్చే నిక్ఖిపనకాలే గచ్ఛన్తి, అఞ్ఞే ఆగచ్ఛన్తి, ఏవం పరిససఙ్కమనమ్పి సియా, తథా చ సతి అభినవాగతానం సబ్భావా ఆరోచేతబ్బం హోతి, అసతి పన అభినవాగతభిక్ఖుమ్హి ఆరోచనకిచ్చం నత్థి. ఏవం సన్తేపి ఆరోచనే దోసాభావతో పున ఆరోచనం ఞాయాగతం హోతి, మానత్తచరణకాలే పన సమాదానే ఆరోచితేపి నిక్ఖిపనే అవస్సం ఆరోచేతబ్బమేవ. కస్మా? దివసన్తరభావతో. ‘‘దేవసికం ఆరోచేతబ్బ’’న్తి (చూళవ. అట్ఠ. ౯౦) హి వుత్తం. ఏవం సన్తేపి సాయం సమాదానకాలే ఆరోచేస్సతి, తస్మా నిక్ఖిపనే ఆరోచనకిచ్చం నత్థీతి చే? న, సాయం సమాదానకాలే ఏతే భిక్ఖూ ఆగచ్ఛిస్సన్తిపి, న ఆగచ్ఛిస్సన్తిపి, అనాగతానం కథం ఆరోచేతుం లభిస్సతి, అనారోచనే చ సతి రత్తిచ్ఛేదో సియా, తస్మా తస్మిం దివసే అరుణే ఉట్ఠితే వత్తనిక్ఖిపనతో పురేయేవ ఆరోచేతబ్బన్తి నో మతి, సుట్ఠుతరం ఉపధారేత్వా గహేతబ్బం. ఏవం పకరణాగతనయేన వా పకరణానులోమఆచరియనయేన వా సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఆణం పతిట్ఠాపేన్తేన వినయకోవిదేన బహుస్సుతేన లజ్జీపేసలభూతేన వినయధరేన విసుద్ధికామానం పేసలానం భిక్ఖూనం సీలవిసుద్ధత్థాయ సుట్ఠు విచారేత్వా పరివాసవత్తామానత్తచరణవత్తాని ఆచిక్ఖితబ్బానీతి.

ఇమస్మిం ఠానే లజ్జీభిక్ఖూనం పరివాసాదికథాయ కుసలత్థం నానావాదనయో వుచ్చతే – కేచి భిక్ఖూ ‘‘పకతత్తసాలం కురుమానేన తస్సా సాలాయ మజ్ఝే థమ్భం నిమిత్తం కత్వా తతో ద్వాదసహత్థమత్తం పదేసం సల్లక్ఖేత్వా యథా పఞ్ఞత్తే పారివాసికానం మఞ్చే నిపన్నస్స భిక్ఖుస్స గీవా తస్స పదేసస్స ఉపరి హోతి, తథా పఞ్ఞాపేతబ్బో. ఏవం కతే సుకతం హోతీ’’తి వదన్తి కరోన్తి చ. ఏకచ్చే ‘‘మఞ్చే నిపన్నస్స భిక్ఖుస్స కటి తస్స పదేసస్స ఉపరి హోతి, యథా పఞ్ఞాపేతబ్బో, ఏవం కతే సుకతం హోతీ’’తి వదన్తి కరోన్తి చ, తం వచనం నేవ పాళియం, న అట్ఠకథాటీకాదీసు విజ్జతి, కేవలం తేసం పరికప్పమేవ. అయం పన నేసం అధిప్పాయో సియా – ‘‘ద్వాదసహత్థం పన ఉపచారం ముఞ్చిత్వా నిసీదితుం వట్టతీ’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తవచనఞ్చ ‘‘అథ ద్వాదసహత్థం ఉపచారం ఓక్కమిత్వా అజానన్తస్సేవ గచ్ఛతి, రత్తిచ్ఛేదో హోతి ఏవ, వత్తభేదో పన నత్థీ’’తి అట్ఠకథావచనఞ్చ (చూళవ. అట్ఠ. ౯౭) ‘‘అదిట్ఠఅస్సుతానమ్పి అన్తోద్వాదసహత్థగతానం ఆరోచేతబ్బ’’న్తి వుత్తటీకావచనఞ్చ (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౯౭) ‘‘అదిట్ఠఅస్సుతానమ్పి అన్తోద్వాదసహత్థగతానం ఆరోచేతబ్బం, ‘ఇదం వత్తం నిక్ఖిపిత్వా వసన్తస్స లక్ఖణ’న్తి వుత్త’’న్తి వుత్తవజిరబుద్ధిటీకావచనఞ్చ (వజిర. టీ. చూళవగ్గ ౯౭) ‘‘అత్థిభావం సల్లక్ఖేత్వాతి ద్వాదసహత్థే ఉపచారే సల్లక్ఖేత్వా, అనిక్ఖిత్తవత్తానం ఉపచారసీమాయ ఆగతభావం సల్లక్ఖేత్వా సహవాసాదికం వేదితబ్బ’’న్తి వుత్తం వజిరబుద్ధిటీకావచనఞ్చ పస్సిత్వా అయోనిసో అత్థం గహేత్వా సబ్బత్థ ద్వాదసహత్థమేవ పమాణం, తతో ఊనమ్పి అధికమ్పి న వట్టతి, తస్మా యథావుత్తనయేన మజ్ఝే థమ్భతో ద్వాదసహత్థమత్తే పదేసే నిపన్నస్స భిక్ఖుస్స గీవా వా కటి వా హోతు, ఏవం సన్తే ద్వాదసహత్థప్పదేసే పారివాసికభిక్ఖు హోతి, తతో సహవాసతో వా విప్పవాసతో వా రత్తిచ్ఛేదవత్తభేదదోసా న హోన్తీతి.

తత్రేవం యుత్తాయుత్తవిచారణా కాతబ్బా. యథావుత్తపాఠేసు పఠమపాఠస్స అయమధిప్పాయో – పకతత్తభిక్ఖుమ్హి ఛమాయ నిసిన్నే యది పారివాసికభిక్ఖు ఆసనే నిసీదితుకామో, పకతత్తస్స భిక్ఖునో నిసిన్నట్ఠానతో ద్వాదసహత్థం ఉపచారం ముఞ్చిత్వావ నిసీదితుం వట్టతి, న ద్వాదసహత్థబ్భన్తరేతి. ఏతేన ద్వీసుపి ఛమాయ నిసిన్నేసు ద్వాదసహత్థబ్భన్తరేపి వట్టతి, ద్వాదసహత్థప్పదేసతో బహి నిసీదన్తో ఆసనేపి నిసీదితుం వట్టతీతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘న ఛమాయ నిసిన్నేతి పకతత్తే భూమియం నిసిన్నే ఇతరేన అన్తమసో తిణసన్థరేపి ఉచ్చతరే వాలికతలేపి వా న నిసీదితబ్బం, ద్వాదసహత్థం పన ఉపచారం ముఞ్చిత్వా నిసీదితుం వట్టతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౮౧). ఇతి పకతత్తే ఛమాయ నిసిన్నే పారివాసికేన నిసీదితబ్బట్ఠానదీపకో అయం పాఠో, న మఞ్చపఞ్ఞాపనట్ఠానసయనట్ఠానదీపకో, తం పుబ్బాపరపరిపుణ్ణం సకలం పాఠం అనోలోకేత్వా ఏకదేసమత్తమేవ పస్సిత్వా పరికప్పవసేన అయోనిసో అధిప్పాయం గణ్హన్తి.

దుతియపాఠస్స పన అయమధిప్పాయో – బహి ఉపచారసీమాయ పటిచ్ఛన్నట్ఠానే వత్తం సమాదియిత్వా నిసిన్నే భిక్ఖుస్మిం తస్స నిసిన్నట్ఠానతో ద్వాదసహత్థం ఉపచారం ఓక్కమిత్వా తస్స అజానన్తస్సేవ అఞ్ఞో భిక్ఖు గచ్ఛతి, తస్స పారివాసికస్స భిక్ఖునో రత్తిచ్ఛేదో హోతి, వత్తభేదో పన నత్థి. కస్మా రత్తిచ్ఛేదో హోతి? ఉపచారం ఓక్కమితత్తా. కస్మా న వత్తభేదో? అజానన్తత్తాతి. ఏతేన బహిఉపచారసీమాయ ఉపచారో ద్వాదసహత్థప్పమాణో హోతి ఆరోచనక్ఖేత్తభూతోతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘గుమ్బేన వా వతియా వా పటిచ్ఛన్నట్ఠానే నిసీదితబ్బం, అన్తోఅరుణేయేవ వుత్తనయేన వత్తం సమాదియిత్వా ఆరోచేతబ్బం. సచే అఞ్ఞో కోచి భిక్ఖు కేనచిదేవ కరణీయేన తం ఠానం ఆగచ్ఛతి, సచే ఏస తం పస్సతి, సద్దం వాస్స సుణాతి, ఆరోచేతబ్బం. అనారోచేన్తస్స రత్తిచ్ఛేదో చేవ వత్తభేదో చ. అథ ద్వాదసహత్థం ఉపచారం ఓక్కమిత్వా అజానన్తస్సేవ గచ్ఛతి, రత్తిచ్ఛేదో హోతి ఏవ, వత్తభేదో పన నత్థీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౯౭). ఇతి అయమ్పి పాఠో ఆరోచనక్ఖేత్తదీపకో హోతి, న మఞ్చపఞ్ఞాపనాదిదీపకోతి దట్ఠబ్బం.

తతియపాఠస్స పన అయమధిప్పాయో – కిం బహిఉపచారసీమాయ వత్తసమాదానట్ఠానం ఆగతభిక్ఖూనం దిట్ఠరూపానం సుతసద్దానంయేవ ఆరోచేతబ్బన్తి పుచ్ఛాయ సతి అదిట్ఠఅస్సుతానమ్పి అన్తోద్వాదసహత్థగతానం ఆరోచేతబ్బన్తి విస్సజ్జేతబ్బన్తి. ఏతేన అదిట్ఠఅస్సుతానం పన అన్తోద్వాదసహత్థగతానంయేవ ఆరోచేతబ్బం, న బహిద్వాదసహత్థగతానం, దిట్ఠసుతానం పన అన్తోద్వాదసహత్థగతానమ్పి బహిద్వాదసహత్థగతానమ్పి ఆకాసాదిగతానమ్పి ఆరోచేతబ్బమేవాతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘అయం పనేత్థ థేరస్స అధిప్పాయో – వత్తం నిక్ఖిపిత్వా పరివసన్తస్స ఉపచారగతానం సబ్బేసం ఆరోచనకిచ్చం నత్థి, దిట్ఠరూపానం సుతసద్దానం ఆరోచేతబ్బం, అదిట్ఠఅస్సుతానమ్పి అన్తోద్వాదసహత్థగతానం ఆరోచేతబ్బం. ఇదం వత్తం నిక్ఖిపిత్వా పరివసన్తస్స లక్ఖణ’’న్తి (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౯౭). ఇతి అయమ్పి పాఠో ఆరోచేతబ్బలక్ఖణదీపకో హోతి, న మఞ్చపఞ్ఞాపనాదిదీపకోతి. చతుత్థపాఠస్స అధిప్పాయోపి తతియపాఠస్స అధిప్పాయసదిసోవ.

పఞ్చమపాఠస్స పన అయమధిప్పాయో – అత్థిభావం సల్లక్ఖేత్వాతి ఏత్థ ఏతస్మిం అట్ఠకథావచనే నిక్ఖిత్తవత్తానం భిక్ఖూనం అత్తనో నిసిన్నట్ఠానతో ద్వాదసహత్థే ఉపచారే అఞ్ఞేసం భిక్ఖూనం అత్థిభావం సల్లక్ఖేత్వా అనిక్ఖిత్తవత్తానం ఉపచారసీమాయ అఞ్ఞేసం భిక్ఖూనం ఆగతభావం సల్లక్ఖేత్వా సహవాసాదికం వేదితబ్బం. ఆది-సద్దేన విప్పవాసఅనారోచనఊనేగణేచరణాని సఙ్గణ్హాతి. అయఞ్చ యస్మా గణస్స ఆరోచేత్వా భిక్ఖూనఞ్చ అత్థిభావం సల్లక్ఖేత్వా వసి, తస్మా నిక్ఖిత్తవత్తానం బహిఉపచారసీమాయ సమాదిన్నత్తా అత్తనో నిసిన్నట్ఠానతో ద్వాదసహత్థే ఉపచారే అఞ్ఞేసం భిక్ఖూనం అత్థిభావం సల్లక్ఖేత్వా అనిక్ఖిత్తవత్తానం అన్తోవిహారే సమాదిన్నత్తా ఉపచారసీమాయ అఞ్ఞేసం భిక్ఖూనం ఆగతభావం సల్లక్ఖేత్వా సహవాసవిప్పవాసఅనారోచనఊనేగణేచరణసఙ్ఖాతాని వత్తచ్ఛేదకారణాని వేదితబ్బానీతి. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౯౭) ‘‘అయఞ్చ యస్మా గణస్స ఆరోచేత్వా భిక్ఖూనఞ్చ అత్థిభావం సల్లక్ఖేత్వావ వసి, తేనస్స ఊనేగణేచరణదోసో వా విప్పవాసో వా న హోతీ’’తి. ఇతి అయఞ్చ పాఠో పకతత్తభిక్ఖూసు గతేసుపి వత్తం ఆరోచేత్వా భిక్ఖూనం అత్థిభావం సల్లక్ఖేత్వా వసితత్తా దోసాభావమేవ దీపేతి, న మఞ్చపఞ్ఞాపనాదీని. ఇతి ఇమేసం పాఠానం అయోనిసో అధిప్పాయం గహేత్వా ‘‘సబ్బత్థ ద్వాదసహత్థమేవ పమాణ’’న్తి మఞ్ఞమానా విచారింసు, తేసం దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జమానా సిస్సానుసిస్సాదయోపి తథేవ కరోన్తి, తదేతం అప్పమాణం.

కథం? యం తత్థ పకతత్తసాలాయ మజ్ఝే థమ్భం నిమిత్తం కత్వా ద్వాదసహత్థం మినింసు, తదప్పమాణం. న హి థమ్భేన వా సాలాయ వా సహవాసో వా విప్పవాసో వా వుత్తో, అథ ఖో పకతత్తభిక్ఖునావ. వుత్తఞ్హి సమన్తపాసాదికాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౮౩) ‘‘తత్థ సహవాసోతి య్వాయం పకతత్తేన భిక్ఖునా సద్ధిం ఏకచ్ఛన్నేతిఆదినా నయేన వుత్తో ఏకతో వాసో. విప్పవాసోతి ఏకకస్సేవ వాసో’’తి. యఞ్హి తతో ద్వాదసహత్థమత్తట్ఠానే భిక్ఖుస్స గీవాట్ఠపనం వా కటిట్ఠపనం వా వదన్తి, తదపి అప్పమాణం. బహిఉపచారసీమాయ హి పరివసన్తస్స భిక్ఖుస్స సకలసరీరం పకతత్తభిక్ఖూనం అన్తోద్వాదసహత్థే ఉపచారే ఠపేతబ్బం హోతి, న ఏకదేసమత్తం.

తేసం పన అయమధిప్పాయో సియా – ద్వాదసహత్థప్పదేసతో సకలసరీరస్స అన్తోకరణే సతి సహవాసో భవేయ్య, బహికరణే సతి విప్పవాసో, తేన ఉపడ్ఢం అన్తో ఉపడ్ఢం బహి హోతూతి, తం మిచ్ఛాఞాణవసేన హోతి. న హి సహవాసదోసో ద్వాదసహత్థేన కథితో, అథ ఖో ఏకచ్ఛన్నే సయనేన. వుత్తఞ్హేతం భగవతా పారివాసికక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౮౧) ‘‘న, భిక్ఖవే, పారివాసికేన భిక్ఖునా పకతత్తేన భిక్ఖునా సద్ధిం ఏకచ్ఛన్నే ఆవాసే వత్థబ్బం, న ఏకచ్ఛన్నే అనావాసే వత్థబ్బం, న ఏకచ్ఛన్నే ఆవాసే వా అనావాసే వా వత్థబ్బ’’న్తి. అట్ఠకథాయమ్పి (చూళవ. అట్ఠ. ౮౧) వుత్తం ‘‘ఏకచ్ఛన్నే ఆవాసే’’తిఆదీసు ఆవాసో నామ వసనత్థాయ కతసేనాసనం. అనావాసో నామ చేతియఘరం బోధిఘరం సమ్ముఞ్జనిఅట్టకో దారుఅట్టకో పానీయమాళో వచ్చకుటి ద్వారకోట్ఠకోతి ఏవమాది. తతియపదేన తదుభయమ్పి గహితం, ‘ఏతేసు యత్థ కత్థచి ఏకచ్ఛన్నే ఛదనతో ఉదకపతనట్ఠానపరిచ్ఛిన్నే ఓకాసే ఉక్ఖిత్తకో వసితుం న లభతి, పారివాసికో పన అన్తోఆవాసేయేవ న లభతీ’తి మహాపచ్చరియం వుత్తం. మహాఅట్ఠకథాయం పన ‘అవిసేసేన ఉదకపాతేన వారిత’న్తి వుత్తం. కురున్దియం ‘ఏతేసు ఏత్తకేసు పఞ్చవణ్ణఛదనబద్ధట్ఠానేసు పారివాసికస్స చ ఉక్ఖిత్తకస్స చ పకతత్తేన సద్ధిం ఉదకపాతేన వారిత’న్తి వుత్తం, తస్మా నానూపచారేపి ఏకచ్ఛన్నే న వట్టతి. సచే పనేత్థ తదహుపసమ్పన్నేపి పకతత్తే పఠమం పవిసిత్వా నిపన్నే సట్ఠివస్సోపి పారివాసికో పచ్ఛా పవిసిత్వా జానన్తో నిపజ్జతి, రత్తిచ్ఛేదో చేవ వత్తభేదదుక్కటఞ్చ, అజానన్తస్స రత్తిచ్ఛేదోవ, న వత్తభేదదుక్కటం. సచే పన తస్మిం పఠమం నిపన్నే పచ్ఛా పకతత్తో పవిసిత్వా నిపజ్జతి, పారివాసికో చ జానాతి, రత్తిచ్ఛేదో చేవ వత్తభేదదుక్కటఞ్చ. నో చే జానాతి, రత్తిచ్ఛేదోవ, న వత్తభేదదుక్కటన్తి, తస్మా సాలాయపి విహారేపి ఛదనతో ఉదకపతనట్ఠానతో ముత్తమత్తేయేవ సహవాసదోసో న విజ్జతీతి దట్ఠబ్బం.

ఏకచ్చే పన మజ్ఝిమత్థమ్భతో ద్వాదసహత్థాయామేన దణ్డకేన చక్కం భమిత్వా సమన్తతో బాహిరే లేఖం కరోన్తి, ఏవం కతే సా బాహిరలేఖా ఆవట్టతో ద్వాసత్తతిహత్థమత్తా హోతి, తతో తం పదేసం ద్వాదసహత్థేన దణ్డకేన మినిత్వా భాజియమానం ఛభాగమేవ హోతి, తతో తేసం ఛభాగానం సీమాయ ఏకేకస్మిం మఞ్చే పఞ్ఞపియమానే ఛళేవ మఞ్చట్ఠానాని హోన్తి, తస్మా ఏకస్మిం వట్టమణ్డలే ఛ భిక్ఖూయేవ అపుబ్బం అచరిమం వసితుం లభన్తి, న తతో ఉద్ధన్తి వదన్తి. కస్మా పన ఏవం కరోన్తీతి? పుబ్బే వుత్తనయేన ‘‘సబ్బత్థ ద్వాదసహత్థమత్తమేవ పమాణ’’న్తి గహితత్తా. ఏవం కిర నేసమధిప్పాయో – పారివాసికో పకతత్తస్స భిక్ఖునో ద్వాదసహత్థబ్భన్తరే సయమానో సహవాసో సియా, బాహిరే సయమానో విప్పవాసో, తథా అఞ్ఞమఞ్ఞస్సపీతి. ఏవం కరోన్తానం పన నేసం సకఅధిప్పాయోపి న సిజ్ఝతి, కుతో భగవతో అధిప్పాయో.

కథం? పారివాసికో భిక్ఖు పకతత్తభిక్ఖూనఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స చ ద్వాదసహత్థమత్తే పదేసే హోతూతి నేసమధిప్పాయో. అథ పన మజ్ఝిమత్థమ్భం నిమిత్తం కత్వా మినియమానా సమన్తతో బాహిరలేఖా థమ్భతోయేవ ద్వాదసహత్థమత్తా హోతి, న పకతత్తభిక్ఖూహి. తే హి థమ్భతో బహి ఏకరతనద్వితిరతనాదిట్ఠానే ఠితా, బాహిరతోపి లేఖాయేవ థమ్భతో ద్వాదసహత్థమత్తా హోతి, న తస్సూపరి నిపన్నభిక్ఖు. సో హి ద్విరతనమత్తేనపి తిరతనమత్తేనపి లేఖాయ అన్తోపి హోతి బహిపి. అఞ్ఞమఞ్ఞస్సపి ఛభాగసీమాయేవ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ద్వాదసహత్థమత్తా హోతి, న తస్సూపరి పఞ్ఞత్తమఞ్చో వా తత్థ నిపన్నభిక్ఖు వా. మఞ్చో హి ఏకరతనమత్తేన వా ద్విరతనమత్తేన వా సీమం అతిక్కమిత్వా ఠితో, భిక్ఖూపి సయమానా న సీమాయ ఉపరియేవ సయన్తి, విదత్థిమత్తేన వా రతనమత్తేన వా సీమం అతిక్కమిత్వా వా అప్పత్వా వా సయన్తి, తస్మా తే పారివాసికా భిక్ఖూ పకతత్తభిక్ఖూనమ్పి అఞ్ఞమఞ్ఞస్సపి ద్వాదసహత్థమత్తట్ఠాయినో న హోన్తి, తతో ఊనావ హోన్తి, తస్మా సకఅధిప్పాయోపి న సిజ్ఝతి.

భగవతో పన అధిప్పాయో – యది అప్పభిక్ఖుకాదిఅఙ్గసమ్పన్నత్తా విహారస్స వత్తం అనిక్ఖిపిత్వా అన్తోవిహారేయేవ పరివసతి, ఏవం సతి పకతత్తేన భిక్ఖునా న ఏకచ్ఛన్నే ఆవాసే వసితబ్బం. యది తాదిసఆవాసే వా అనావాసే వా ఛదనతో ఉదకపతనట్ఠానస్స అన్తో సయేయ్య, సహవాసో నామ, రత్తిచ్ఛేదో హోతీతి అయమత్థో యథావుత్త-పాళియా చ అట్ఠకథాయ చ పకాసేతబ్బో. న ఏకచ్ఛన్నే ఆవాసే ద్వీహి వత్థబ్బం. యది వసేయ్య, వుడ్ఢస్స రత్తిచ్ఛేదోయేవ, నవకస్స రత్తిచ్ఛేదో చేవ వత్తభేదదుక్కటఞ్చ హోతి. సమవస్సా చే, అజానన్తస్స రత్తిచ్ఛేదోయేవ, జానన్తస్స ఉభయమ్పీతి అయమత్థో ‘‘తయో ఖో, ఉపాలి, పారివాసికస్స భిక్ఖునో రత్తిచ్ఛేదా సహవాసో విప్పవాసో అనారోచనా’’తి చ ‘‘న, భిక్ఖవే, పారివాసికేన భిక్ఖునా పారివాసికేన వుడ్ఢతరేన సద్ధిం న ఏకచ్ఛన్నే ఆవాసే వత్థబ్బ’’న్తి (చూళవ. ౮౨) చ ‘‘వుడ్ఢతరేనాతి ఏత్థ…పే… సచే హి ద్వే పారివాసికా ఏకతో వసేయ్యుం, తే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అజ్ఝాచారం ఞత్వా అగారవా వా విప్పటిసారినో వా హుత్వా పాపిట్ఠతరం వా ఆపత్తిం ఆపజ్జేయ్యుం విబ్భమేయ్యుం వా, తస్మా నేసం సహసేయ్యా సబ్బప్పకారేన పటిక్ఖిత్తా’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౮౧) చ ఇమేహి పాళిఅట్ఠకథాపాఠేహి పకాసేతబ్బో. విప్పవాసేపి పారివాసికేన అభిక్ఖుకే ఆవాసే న వత్థబ్బం, పకతత్తేన వినా అభిక్ఖుకో ఆవాసో న గన్తబ్బో, బహిసీమాయం భిక్ఖూనం వసనట్ఠానతో ద్వాదసహత్థప్పమాణస్స ఉపచారస్స అన్తో నిసీదితబ్బన్తి భగవతో అధిప్పాయో.

అయమత్థో ‘‘న, భిక్ఖవే, పారివాసికేన భిక్ఖునా సభిక్ఖుకా ఆవాసా అభిక్ఖుకో ఆవాసో గన్తబ్బో అఞ్ఞత్ర పకతత్తేన అఞ్ఞత్ర అన్తరాయా’’తిఆది (చూళవ. ౭౬) చ ‘‘తయో ఖో, ఉపాలి…పే… అనారోచనా’’తి చ ‘‘చత్తారో ఖో, ఉపాలి, మానత్తచారికస్స భిక్ఖునో రత్తిచ్ఛేదా సహవాసో, విప్పవాసో, అనారోచనా, ఊనేగణేచరణ’’న్తి (చూళవ. ౯౨) చ ‘‘విప్పవాసోతి ఏకకస్సేవ వాసో’’తి చ ‘‘అయఞ్చ యస్మా గణస్స ఆరోచేత్వా భిక్ఖూనఞ్చ అత్థిభావం సల్లక్ఖేత్వావ వసి, తేనస్స ఊనేగణేచరణదోసో వా విప్పవాసో వా న హోతీ’’తి చ ‘‘అత్థిభావం సల్లక్ఖేత్వాతి ద్వాదసహత్థే ఉపచారే సల్లక్ఖేత్వా, అనిక్ఖిత్తవత్తానం ఉపచారసీమాయ ఆగతభావం సల్లక్ఖేత్వా సహవాసాదికం వేదితబ్బ’’న్తి చ ఆగతేహి పాళియట్ఠకథా-వజిరబుద్ధిటీకాపాఠేహి పకాసేతబ్బో, తస్మా విహారే పరివసన్తస్స ఉపచారసీమాయ అబ్భన్తరే యత్థ కత్థచి వసన్తస్స నత్థి విప్పవాసో, బహిఉపచారసీమాయం పరివసన్తస్స భిక్ఖూనం నిసిన్నపరియన్తతో ద్వాదసహత్థబ్భన్తరే వసన్తస్స చ నత్థి విప్పవాసోతి, తఞ్చ పరివాసకాలే ‘‘ఏకేన భిక్ఖునా సద్ధి’’న్తి వచనతో ఏకస్సపి భిక్ఖునో, మానత్తచరణకాలే ‘‘చతూహి పఞ్చహి వా భిక్ఖూహి సద్ధి’’న్తి (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) వచనతో చ చతున్నం పఞ్చన్నమ్పి భిక్ఖూనం హత్థపాసభూతే ద్వాదసహత్థబ్భన్తరేపి వసితుం లభతి, నత్థి విప్పవాసోతి దట్ఠబ్బం.

వత్తం సమాదియిత్వా తేసం భిక్ఖూనం ఆరోచితకాలతో పన పట్ఠాయ కేనచి కరణీయేన తేసు భిక్ఖూసు గతేసుపి యథావుత్తఅట్ఠకథాపాఠనయేన విప్పవాసో న హోతి. తథా హి వుత్తం విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౯౭) ‘‘సోపి కేనచి కమ్మేన పురేఅరుణే ఏవ గచ్ఛతీతి ఇమినా ఆరోచనాయ కతాయ సబ్బేసుపి భిక్ఖూసు బహివిహారం గతేసు ఊనేగణేచరణదోసో వా విప్పవాసదోసో వా న హోతి ఆరోచితత్తా సహవాసస్సాతి దస్సేతి. తేనాహ ‘అయఞ్చా’తిఆదీ’’తి. అపరే పన ఆచరియా ‘‘బహిసీమాయ వత్తసమాదానట్ఠానే వతిపరిక్ఖేపోపి పకతత్తభిక్ఖూహేవ కాతబ్బో, న కమ్మారహభిక్ఖూహి. యథా లోకే బన్ధనాగారాది దణ్డకారకేహి ఏవ కత్తబ్బం, న దణ్డారహేహి, ఏవమిధాపీ’’తి వదన్తి, తమ్పి అట్ఠకథాదీసు న దిస్సతి. న హి వతిపరిక్ఖేపో దణ్డకమ్మత్థాయ కారితో, అథ ఖో దస్సనూపచారవిజహనత్థమేవ. తథా హి వుత్తం సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౯౭) ‘‘గుమ్బేన వా వతియా వా పటిచ్ఛన్నట్ఠానేతి దస్సనూపచారవిజహనత్థ’’న్తి. తథా విమతివినోదనియమ్పి (వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౯౭) ‘‘గుమ్బేన వాతిఆది దస్సనూపచారవిజహనత్థ’’న్తి. ఇతో పరం అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ పరివాసదానఞ్చ మానత్తదానఞ్చ వేదితబ్బం. యత్థ పన సంసయితబ్బం అత్థి, తత్థ సంసయవినోదనత్థాయ కథేతబ్బం కథయామ.

ఏకచ్చే భిక్ఖూ ఏవం వదన్తి – పారివాసికో భిక్ఖు వుడ్ఢతరోపి సమానో వత్తే సమాదిన్నే నవకట్ఠానే ఠితో. తథా హి వుత్తం ‘‘యత్థ పన నిసీదాపేత్వా పరివిసన్తి, తత్థ సామణేరానం జేట్ఠకేన, భిక్ఖూనం సఙ్ఘనవకేన హుత్వా నిసీదితబ్బ’’న్తి (చూళవ. అట్ఠ. ౭౫) తస్మా ఆరోచితకాలాదీసు ‘‘అహం భన్తే’’ఇచ్చేవ వత్తబ్బం, న ‘‘అహం ఆవుసో’’తి. తత్రేవం విచారణా కాతబ్బా – పారివాసికాదయో భిక్ఖూ సేయ్యాపరియన్తఆసనపరియన్తభాగితాయ నవకట్ఠానే ఠితా, న ఏకన్తేన నవకభూతత్తా. తథా హి వుత్తం భగవతా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పారివాసికానం భిక్ఖూనం పఞ్చ యథావుడ్ఢం ఉపోసథం పవారణం వస్సికసాటికం ఓణోజనం భత్త’’న్తి (చూళవ. ౭౫). అట్ఠకథాయఞ్చ (చూళవ. అట్ఠ. ౮౧) ‘‘పకతత్తం భిక్ఖుం దిస్వా ఆసనా వుట్ఠాతబ్బం, పకతత్తో భిక్ఖు ఆసనేన నిమన్తేతబ్బో’’తి ఏతిస్సా పాళియా సంవణ్ణనాయ ‘‘వుట్ఠాతబ్బం, నిమన్తేతబ్బోతి తదహుపసమ్పన్నమ్పి దిస్వా వుట్ఠాతబ్బమేవ, వుట్ఠాయ చ ‘అహం ఇమినా సుఖనిసిన్నో వుట్ఠాపితో’తి పరమ్ముఖేన న గన్తబ్బం, ‘ఇదం ఆచరియ ఆసనం, ఏత్థ నిసీదథా’తి ఏవం నిమన్తేతబ్బోయేవా’’తి ఏత్థేవ ‘‘ఆచరియా’’తి ఆలపనవిసేసో వుత్తో, న అఞ్ఞత్థ. యది వుడ్ఢతరేనపి ‘‘భన్తే’’ఇచ్చేవ వత్తబ్బో సియా, ఇధాపి ‘‘ఇదం, భన్తే, ఆసన’’న్తి వత్తబ్బం భవేయ్య, న పన వుత్తం, తస్మా న తేసం తం వచనం సారతో పచ్చేతబ్బం. ఇమస్మిం పన వినయసఙ్గహప్పకరణే (వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౨౩౭) ‘‘ఆరోచేన్తేన సచే నవకతరో హోతి, ‘ఆవుసో’తి వత్తబ్బం. సచే వుడ్ఢతరో, ‘భన్తే’తి వత్తబ్బ’’న్తి వుత్తం, ఇదఞ్చ ‘‘ఏకేన భిక్ఖునా సద్ధి’’న్తి హేట్ఠా వుత్తత్తా తం పటిగ్గాహకభూతం పకతత్తం భిక్ఖుం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

బహవో పన భిక్ఖూ పారివాసికం భిక్ఖుం సఙ్ఘమజ్ఝే నిసీదాపేత్వా వత్తం యాచాపేత్వా కమ్మవాచాపరియోసానే సమాదాపేత్వా ఆరోచనమకారేత్వా సఙ్ఘమజ్ఝతో నిక్ఖమాపేత్వా పరిసపరియన్తే నిసీదాపేత్వా తత్థ నిసిన్నేన ఆరోచాపేత్వా వత్తం నిక్ఖిపాపేన్తి, ఏవం కరోన్తానఞ్చ నేసం అయమధిప్పాయో – అయం భిక్ఖు వత్తే అసమాదిన్నే వుడ్ఢట్ఠానియోపి హోతి, తస్మా యాచనకాలే చ కమ్మవాచాసవనకాలే చ వత్తసమాదానకాలే చ సఙ్ఘమజ్ఝే నిసీదనారహో హోతి, వత్తే పన సమాదిన్నే నవకట్ఠానియో, తస్మా న సఙ్ఘమజ్ఝే నిసీదనారహో, ఆసనపరియన్తభాగితాయ పరిసపరియన్తేయేవ నిసీదనారహోతి, తదేతం ఏవం విచారేతబ్బం – అయం భిక్ఖు సఙ్ఘమజ్ఝే నిసీదమానో ఆసనం గహేత్వా యథావుడ్ఢం నిసిన్నో న హోతి, అథ ఖో కమ్మారహభావేన ఆసనం అగ్గహేత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ఉక్కుటికమేవ నిసిన్నో హోతి, కమ్మారహో చ నామ సఙ్ఘమజ్ఝేయేవ ఠపేతబ్బో హోతి, నో బహి, తస్మా ‘‘సఙ్ఘమజ్ఝే నిసీదనారహో న హోతీ’’తి న సక్కా వత్తుం తస్మిం కాలే, నిక్ఖమాపితే చ వత్తారోచనవత్తనిక్ఖిపనానం అనిట్ఠితత్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆహచ్చ సుట్ఠు నిసిన్నం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరితుమసక్కుణేయ్యత్తా, చీవరకణ్ణపాదపిట్ఠిఆదీహి బాధితత్తా అగారవకిరియా వియ దిస్సతి, ఆరోచనకిరియఞ్చ వత్తనిక్ఖిపనఞ్చ సఙ్ఘమజ్ఝేయేవ కత్తబ్బం పరియన్తే నిసీదిత్వా కరోన్తో అట్ఠకథావిరోధో హోతి. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౯౭) ‘‘వత్తం సమాదియిత్వా తత్థేవ సఙ్ఘస్స ఆరోచేతబ్బం…పే… ఆరోచేత్వా సచే నిక్ఖిపితుకామో, వుత్తనయేనేవ సఙ్ఘమజ్ఝే నిక్ఖిపితబ్బ’’న్తి. కస్మా? సమాదానట్ఠానేయేవ ఆరోచాపేత్వా తత్థేవ నిక్ఖిపాపేత్వా నిట్ఠితసబ్బకిచ్చమేవ నిక్ఖమాపేత్వా అత్తనో ఆసనే నిసీదాపేన్తో ఞాయాగతోతి అమ్హాకం ఖన్తి.

తథా సాయం వత్తారోచనకాలే బహూసు పారివాసికేసు వుడ్ఢతరం పఠమం సమాదాపేత్వా ఆరోచాపేత్వా అనుక్కమేన సబ్బపచ్ఛా నవకతరం సమాదాపేన్తి ఆరోచాపేన్తి, పాతో నిక్ఖిపనకాలే పన నవకతరం పఠమం ఆరోచాపేత్వా నిక్ఖిపాపేన్తి, తతో అనుక్కమేన వుడ్ఢతరం సబ్బపచ్ఛా ఆరోచాపేత్వా నిక్ఖిపాపేన్తి. తేసం అయమధిప్పాయో సియా – యదా దస భిక్ఖూ పకతత్తా దస భిక్ఖూ పారివాసికా హోన్తి, తదా వుడ్ఢతరేన పఠమం సమాదియిత్వా ఆరోచితే తస్స ఆరోచనం అవసేసా ఏకూనవీసతి భిక్ఖూ సుణన్తి, దుతియస్స అట్ఠారస, తతియస్స సత్తరసాతి అనుక్కమేన హాయిత్వా సబ్బనవకస్స ఆరోచనం దస పకతత్తా సుణన్తి సేసానం అపకతత్తభావతో. తతో నిక్ఖిపనకాలే సబ్బనవకో పుబ్బే అత్తనా ఆరోచితానం దసన్నం భిక్ఖూనం ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపతి, తతో పటిలోమేన దుతియో ఏకాదసన్నం, తతియో ద్వాదసన్నన్తి అనుక్కమేన వడ్ఢిత్వా సబ్బజేట్ఠకో అత్తనా పుబ్బే ఆరోచితానం ఏకూనవీసతిభిక్ఖూనం ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపతి, ఏవం యథానుక్కమేన నిక్ఖిపనం హోతి. సబ్బజేట్ఠకే పన పఠమం నిక్ఖిత్తే సతి పుబ్బే అత్తనా ఆరోచితానం నవన్నం భిక్ఖూనం తదా అపకతత్తభావతో ఆరోచితానం సన్తికే నిక్ఖిపనం న హోతి, తథా సేసానం. తేసం పన ఏకచ్చానం ఊనం హోతి, ఏకచ్చానం అధికం, తస్మా యథావుత్తనయేన సబ్బనవకతో పట్ఠాయ అనుక్కమేన నిక్ఖిపితబ్బన్తి.

ఏవంవాదీనం పన తేసమాయస్మన్తానం వాదే పకతత్తాయేవ భిక్ఖూ ఆరోచేతబ్బా హోన్తి, నో అపకతత్తా. పుబ్బే ఆరోచితానంయేవ సన్తికే వత్తం నిక్ఖిపితబ్బం హోతి, నో అనారోచితానం. ఏవం పన పకతత్తాయేవ భిక్ఖూ ఆరోచేతబ్బా న హోన్తి, అథ ఖో అపకతత్తాపి ‘‘సచే ద్వే పారివాసికా గతట్ఠానే అఞ్ఞమఞ్ఞం పస్సన్తి, ఉభోహి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఆరోచేతబ్బ’’న్తి అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా. పుబ్బే ఆరోచితానమ్పి అనారోచితానమ్పి సన్తికే ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బమేవ ‘‘సచే సో భిక్ఖు కేనచిదేవ కరణీయేన పక్కన్తో హోతి, యం అఞ్ఞం సబ్బపఠమం పస్సతి, తస్స ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బ’’న్తి (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) వుత్తత్తా, తస్మా తథా అకరోన్తేపి సబ్బేసం ఆరోచితత్తా నత్థి దోసో. అప్పేకచ్చే భిక్ఖూ ‘‘పకతత్తస్సేవాయం ఆరోచనా’’తి మఞ్ఞమానా సాయం వుడ్ఢపటిపాటియా వత్తం సమాదియిత్వా ఆరోచేత్వా అత్తనో సయనం పవిసిత్వా ద్వారజగ్గనసయనసోధనాదీని కరోన్తా అఞ్ఞేసం ఆరోచితం న సుణన్తి. అప్పేకచ్చే పాతో సయం ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపిత్వా అఞ్ఞేసం ఆరోచనం వా నిక్ఖిపనం వా అనాగమేత్వా భిక్ఖాచారాదీనం అత్థాయ గచ్ఛన్తి, ఏవం కరోన్తానం తేసం ఆరోచనం ఏకచ్చానం అసుతభావసమ్భవతో సాసఙ్కో హోతి పారివాసికానం అఞ్ఞమఞ్ఞారోచనస్స పకరణేసు ఆగతత్తా. న కేవలం సారత్థదీపనియంయేవ, అథ ఖో వజిరబుద్ధిటీకాయమ్పి (వజిర. టీ. చూళవగ్గ ౭౬) ‘‘సచే ద్వే పారివాసికా గతట్ఠానే అఞ్ఞమఞ్ఞం పస్సన్తి, ఉభోహిపి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఆరోచేతబ్బం అవిసేసేన ‘ఆగన్తుకేన ఆరోచేతబ్బం, ఆగన్తుకస్స ఆరోచేతబ్బ’న్తి వుత్తత్తా’’తి వుత్తం.

తథా అప్పేకచ్చే పకతత్తా భిక్ఖూ పారివాసికేసు భిక్ఖూసు సాయం వత్తసమాదానత్థం పకతత్తసాలతో నిక్ఖమిత్వా అత్తనో అత్తనో సయనసమీపం గతేసు అత్తనో సయనపఞ్ఞాపనపఅక్ఖారఠపనఅఞ్ఞమఞ్ఞఆలాపసల్లాపకరణాదివసేన ఆళోలేన్తా పారివాసికానం వత్తారోచనం న సుణన్తి, న మనసి కరోన్తి. అప్పేకచ్చే పాతో వత్తనిక్ఖిపనకాలే పారివాసికభిక్ఖూసు వత్తారోచనవత్తనిక్ఖిపనాని కరోన్తేసుపి నిద్దాపసుతా హుత్వా న సుణన్తి. ఏవం కరోన్తానమ్పి తేసం ఏకచ్చానం అస్సుతసమ్భవతో వత్తారోచనం సాసఙ్కం హోతీతి. హోతు సాసఙ్కం, సుణన్తానం అస్సుతసమ్భవేపి ఆరోచకానం సమ్మాఆరోచనేన వత్తస్స పరిపుణ్ణత్తా కో దోసోతి చే? ఆరోచకానం సమ్మా ఆరోచితత్తా వత్తే పరిపుణ్ణేపి వత్తభేదదుక్కటతోవ విముత్తో సియా, న రత్తిచ్ఛేదతో. వుత్తఞ్హి సమన్తపాసాదికాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౭౬) ‘‘సచే వాయమన్తోపి సమ్పాపుణితుం వా సావేతుం వా న సక్కోతి, రత్తిచ్ఛేదోవ హోతి, న వత్తభేదదుక్కట’’న్తి.

అథఞ్ఞే భిక్ఖూ వత్తం సమాదియిత్వా రత్తిం నిపన్నా నిద్దాభావేన మనుస్ససద్దమ్పి సుణన్తి, భేరిఆదిసద్దమ్పి సుణన్తి, సకటనావాదియానసద్దమ్పి సుణన్తి, తే తేన సద్దేన ఆసఙ్కన్తి ‘‘భిక్ఖూనం ను ఖో అయ’’న్తి, తే తేన కారణేన రత్తిచ్ఛేదం మఞ్ఞన్తి. కస్మా? ‘‘అయఞ్చ నేసం ఛత్తసద్దం వా ఉక్కాసితసద్దం వా ఖిపితసద్దం వా సుత్వా ఆగన్తుకభావం జానాతి, గన్త్వా ఆరోచేతబ్బం. గతకాలే జానన్తేనపి అనుబన్ధిత్వా ఆరోచేతబ్బమేవ. సమ్పాపుణితుం అసక్కోన్తస్స రత్తిచ్ఛేదోవ హోతి, న వత్తభేదదుక్కట’’న్తి (చూళవ. అట్ఠ. ౭౬) వుత్తత్తాతి. తే ఏవం సఞ్ఞాపేతబ్బా – మాయస్మన్తో ఏవం మఞ్ఞిత్థ, నాయం పాఠో బహిసీమట్ఠవసేన వుత్తో, అథ ఖో ఉపచారసీమట్ఠవసేన వుత్తో. వుత్తఞ్హి తత్థేవ ‘‘యేపి అన్తోవిహారం అప్పవిసిత్వా ఉపచారసీమం ఓక్కమిత్వా గచ్ఛన్తీ’’తి. తత్థపి ఆగన్తుకభావస్స జానితత్తా రత్తిచ్ఛేదో హోతి, తస్మా దూరేసద్దసవనమత్తేన రత్తిచ్ఛేదో నత్థి, ‘‘అయం భిక్ఖూనం సద్దో, అయం భిక్ఖూహి వాదితభేరిఘణ్టాదిసద్దో, అయం భిక్ఖూహి పాజితసకటనావాదిసద్దో’’తి నిసిన్నట్ఠానతో జానన్తోయేవ రత్తిచ్ఛేదకరో హోతి. తేనాహ ‘‘ఆయస్మా కరవీకతిస్సత్థేరో ‘సమణో అయ’న్తి వవత్థానమేవ పమాణ’’న్తి.

దివా దూరే గచ్ఛన్తం జనకాయం దిస్వాపి ‘‘ఇమే భిక్ఖూ ను ఖో’’తి పరికప్పేన్తా రత్తిచ్ఛేదం మఞ్ఞన్తి, తమ్పి అకారణం. కస్మా? ‘‘భిక్ఖూ’’తి వవత్థానస్స అభావా. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం ‘‘నదీఆదీసు నావాయ గచ్ఛన్తమ్పి పరతీరే ఠితమ్పి ఆకాసే గచ్ఛన్తమ్పి పబ్బతథలఅరఞ్ఞాదీసు దూరే ఠితమ్పి భిక్ఖుం దిస్వా సచే ‘భిక్ఖూ’తి వవత్థానం అత్థి, నావాదీహి వా గన్త్వా మహాసద్దం కత్వా వా వేగేన అనుబన్ధిత్వా వా ఆరోచేతబ్బ’’న్తి. ఇతి భిక్ఖుం దిస్వాపి ‘‘భిక్ఖూ’’తి వవత్థానమేవ పమాణం. అభిక్ఖుం పన ‘‘భిక్ఖూ’’తి వవత్థానే సన్తేపి వా అసన్తేపి వా కిం వత్తబ్బం అత్థి, బహవో పన భిక్ఖూ ఇదం రూపదస్సనం సద్దసవనఞ్చ ఆసఙ్కన్తా ‘‘పభాతే సతి తం ద్వయం భవేయ్య, తస్మా మనుస్సానం గమనకాలసద్దకరణకాలతో పుబ్బేయేవ వత్తం నిక్ఖిపితబ్బ’’న్తి మఞ్ఞమానా అనుగ్గతేయేవ అరుణే వత్తం నిక్ఖిపన్తి, తదయుత్తం రత్తిచ్ఛేదత్తాతి.

అథ పన వినయధరేన ‘‘కిత్తకా తే ఆపత్తియో, ఛాదేసి, కీవతీహం పటిచ్ఛాదేసీ’’తి పుట్ఠో సమానో ‘‘అహం, భన్తే, ఆపత్తిపరియన్తం న జానామి, రత్తిపరియన్తం న జానామి, ఆపత్తిపరియన్తం నస్సరామి, రత్తిపరియన్తం నస్సరామి, ఆపత్తిపరియన్తే వేమతికో, రత్తిపరియన్తే వేమతికో’’తి వుత్తే ‘‘అయం భిక్ఖు సుద్ధన్తపరివాసారహో’’తి ఞత్వా తస్సపి దువిధత్తా చూళసుద్ధన్తమహాసుద్ధన్తవసేన ‘‘తేసు అయం భిక్ఖు ఇమస్స అరహో’’తి ఞాపనత్థం ఉపసమ్పదతో పట్ఠాయ అనులోమక్కమేన వా ఆరోచితదివసతో పట్ఠాయ పటిలోమక్కమేన వా ‘‘కిత్తకం కాలం త్వం ఆరోచనఆవికరణాదివసేన సుద్ధో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆమ భన్తే, ఏత్తకం కాలం అహం సుద్ధోమ్హీ’’తి వుత్తే ‘‘అయం భిక్ఖు ఏకచ్చం రత్తిపరియన్తం జానాతి, తస్మా చూళసుద్ధన్తారహో’’తి ఞత్వా తస్స సుద్ధకాలం అపనేత్వా అసుద్ధకాలవసేన పరియన్తం కత్వా చూళసుద్ధన్తపరివాసో దాతబ్బో. అయం ఉద్ధమ్పి ఆరోహతి, అధోపి ఓరోహతి. యో పన అనులోమవసేన వా పటిలోమవసేన వా పుచ్ఛియమానో ‘‘సకలమ్పి రత్తిపరియన్తం అహం న జానామి నస్సరామి, వేమతికో హోమీ’’తి వుత్తే ‘‘అయం భిక్ఖు సకలమ్పి రత్తిపరియన్తం న జానాతి, తస్మా మహాసుద్ధన్తారహో’’తి ఞత్వా తస్స ఉపసమ్పదతో పట్ఠాయ యావ వత్తసమాదానా ఏత్తకం కాలం పరియన్తం కత్వా మహాసుద్ధన్తపరివాసో దాతబ్బో. ఉద్ధంఆరోహనఅధోఓరోహనభావో పనేసం అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) వుత్తోయేవ. ఇతో పరమ్పి విధానం అట్ఠకథాయం ఆగతనయేనేవ దట్ఠబ్బం.

ఇదాని పన బహవో భిక్ఖూ ‘‘అయం చూళసుద్ధన్తారహో, అయం మహాసుద్ధన్తారహో’’తి అవిచినన్తా అన్తోకమ్మవాచాయం ‘‘ఆపత్తిపరియన్తం న జానాతి, రత్తిపరియన్తం న జానాతి, ఆపత్తిపరియన్తం నస్సరతి, రత్తిపరియన్తం నస్సరతి, ఆపత్తిపరియన్తే వేమతికో, రత్తిపరియన్తే వేమతికో’’తి అవిసేసవచనమేవ మనసి కరోన్తా ‘‘ఇమాయ కమ్మవాచాయ దిన్నం సుద్ధన్తపరివాసం గహేత్వా పఞ్చాహమత్తం వా దసాహమత్తం వా పరివసిత్వా అపరియన్తరత్తిపటిచ్ఛాదితాహి అపరియన్తాహి ఆపత్తీహి మోక్ఖో హోతీ’’తి మఞ్ఞన్తా పఞ్చాహమత్తం వా దసాహమత్తం వా పరివసిత్వా మానత్తం యాచన్తి, ఏవం కరోన్తా తే భిక్ఖూ సహస్సక్ఖత్తుం పరివసన్తాపి ఆపత్తితో న ముచ్చేయ్యుం. కస్మాతి చే? పాళియా చ అట్ఠకథాయ చ విరుజ్ఝనతో. వుత్తఞ్హి పాళియం (పారా. ౪౪౨) ‘‘యావతీహం జానం పటిచ్ఛాదేతి, తావతీహం తేన భిక్ఖునా అకామా పరివత్థబ్బం. పరివుత్థపరివాసేన భిక్ఖునా ఉత్తరి ఛారత్తం భిక్ఖుమానత్తాయ పటిపజ్జితబ్బం. చిణ్ణమానత్తో భిక్ఖు యత్థ సియా వీసతిగణో భిక్ఖుసఙ్ఘో, తత్థ సో భిక్ఖు అబ్భేతబ్బో’’తి, తస్మా పటిచ్ఛన్నదివసమత్తం అపరివసిత్వా మానత్తారహో నామ న హోతి, అమానత్తారహస్స మానత్తదానం న రుహతి, అచిణ్ణమానత్తో అబ్భానారహో న హోతి, అనబ్భానారహస్స అబ్భానం న రుహతి, అనబ్భితో భిక్ఖు ఆపత్తిముత్తో పకతత్తో న హోతీతి అయమేత్థ భగవతో అధిప్పాయో.

అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) పన చూళసుద్ధన్తే ‘‘తం గహేత్వా పరివసన్తేన యత్తకం కాలం అత్తనో సుద్ధిం జానాతి, తత్తకం అపనేత్వా అవసేసం మాసం వా ద్విమాసం వా పరివసితబ్బ’’న్తి, మహాసుద్ధన్తే ‘‘తం గహేత్వా గహితదివసతో యావ ఉపసమ్పదదివసో, తావ రత్తియో గణేత్వా పరివసితబ్బ’’న్తి వుత్తం, తస్మా పటిచ్ఛన్నరత్తిప్పమాణం పరివసన్తోయేవ మానత్తారహో హోతి, న పఞ్చాహదసాహరత్తిప్పమాణమత్తం పరివసన్తోతి అయం అట్ఠకథాచరియానం అధిప్పాయో. తేనేవ చ కారణేన దేసనాఆరోచనాదీహి సబ్బకాలం ఆపత్తిం సోధేత్వా వసన్తానం లజ్జీపేసలానం సిక్ఖాకామానం భిక్ఖూనం సుద్ధన్తపరివాసం దాతుం అయుత్తరూపో, దేసనాఆరోచనాదీహి ఆపత్తిం అసోధేత్వా పమాదవసేన చిరకాలం వసన్తానం జనపదవాసికాదీనం దాతుం యుత్తరూపోతి వేదితబ్బం. ఏత్థాపి అవసేసవినిచ్ఛయో అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

అథ పన వినయధరేన ‘‘త్వం, ఆవుసో, కతరఆపత్తిం ఆపన్నో, కతి రత్తియో తే ఛాదితా’’తి పుట్ఠో ‘‘అహం, భన్తే, సఙ్ఘాదిసేసం ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా పక్ఖమత్తం పటిచ్ఛాదితా, తేనాహం సఙ్ఘం పక్ఖపరివాసం యాచిత్వా సఙ్ఘేన దిన్నే పక్ఖపరివాసే పరివసిత్వా అనిక్ఖిత్తవత్తోవ హుత్వా అన్తరా సఙ్ఘాదిసేసాపత్తిం ఆపజ్జిత్వా పఞ్చాహమత్తం ఛాదితా’’తి వుత్తే ‘‘అయం భిక్ఖు సమోధానపరివాసారహో, తీసు చ సమోధానపరివాసేసు ఓధానసమోధానారహో’’తి ఞత్వా ‘‘తేన హి భిక్ఖు త్వం మూలాయపటికస్సనారహో’’తి వత్వా తం మూలాయ పటికస్సిత్వా పరివుత్థదివసే అదివసే కత్వా అన్తరా పటిచ్ఛన్నే పఞ్చ దివసే మూలాపత్తియా పటిచ్ఛన్నేసు దివసేసు సమోధానేత్వా ఓధానసమోధానో దాతబ్బో. ఇతో పరాని ఓధానసమోధానే వత్తబ్బవచనాని పాళియం అట్ఠకథాయఞ్చ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.

అథ పన వినయధరేన పుట్ఠో ‘‘అహం, భన్తే, సమ్బహులా సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జిం, సమ్బహులా ఆపత్తియో ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నాయో…పే… సమ్బహులా ఆపత్తియో దసాహప్పటిచ్ఛన్నాయో’’తి వుత్తే ‘‘అయం భిక్ఖు అగ్ఘసమోధానారహో’’తి ఞత్వా తాసం ఆపత్తీనం యా ఆపత్తియో చిరతరప్పటిచ్ఛన్నాయో, తాసం అగ్ఘేన సమోధానపరివాసో దాతబ్బో. తత్రేవం వదన్తి – ‘‘యా ఆపత్తియో చిరతరప్పటిచ్ఛన్నాయో, తాసం అగ్ఘేన సమోధానపరివాసో దాతబ్బో’’తి వుత్తో, ఏవం సన్తే పక్ఖప్పటిచ్ఛన్నమాసప్పటిచ్ఛన్నాదీసు కథన్తి? తేసుపి ‘‘యా ఆపత్తియో పక్ఖప్పటిచ్ఛన్నాయో, యా ఆపత్తియో మాసప్పటిచ్ఛన్నాయో’’తి వత్తబ్బోతి. యది ఏవం పాళివిరోధో ఆపజ్జతి. పాళియఞ్హి దసాహప్పటిచ్ఛన్నపరియోసానా ఏవ ఆపత్తి దస్సితా, న పక్ఖప్పటిచ్ఛన్నమాసప్పటిచ్ఛన్నాదయోతి? సచ్చం, పాళియం తథాదస్సనం పన నయదస్సనమత్తం. తథా హి వుత్తం అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) ‘‘పఞ్చదస దివసాని పటిచ్ఛన్నాయ ‘పక్ఖప్పటిచ్ఛన్న’న్తి వత్వా యోజనా కాతబ్బా…పే… ఏవం యావ సట్ఠిసంవచ్ఛరం, అతిరేకసట్ఠిసంవచ్ఛరప్పటిచ్ఛన్నన్తి వా తతో వా భియ్యోపి వత్వా యోజనా కాతబ్బా’’తి. మహాపదుమత్థేరేనపి వుత్తం ‘‘అయం సముచ్చయక్ఖన్ధకో నామ బుద్ధానం ఠితకాలసదిసో, ఆపత్తి నామ పటిచ్ఛన్నా వా హోతు అప్పటిచ్ఛన్నా వా సమకఊనతరఅతిరేకప్పటిచ్ఛన్నా వా, వినయధరస్స కమ్మవాచం యోజేతుం సమత్థభావోయేవేత్థ పమాణ’’న్తి, తస్మా పక్ఖప్పటిచ్ఛన్నాదీనం కమ్మవాచాకరణే కుక్కుచ్చం న కాతబ్బన్తి.

హోతు, ఏవమ్పి పక్ఖప్పటిచ్ఛన్నం పరియన్తం కత్వా కతాయ కమ్మవాచాయ తతో ఉద్ధం ఆపత్తి నత్థీతి కథం జానేయ్యాతి? ఇదాని సిక్ఖాకామా భిక్ఖూ దేవసికమ్పి దేసనారోచనావికరణాని కరోన్తి ఏకాహికద్వీహికాదివసేనపి, కిచ్చపసుతా హుత్వా తథా అసక్కోన్తాపి ఉపోసథదివసం నాతిక్కమన్తి, గిలానాదివసేన తదతిక్కన్తాపి అతిక్కన్తభావం జానన్తి, తస్మా తదతిక్కన్తభావే సతి అతిరేకపక్ఖప్పటిచ్ఛన్నమాసప్పటిచ్ఛన్నాదివసేన వడ్ఢేత్వా కమ్మవాచం కరేయ్య, తదతిక్కన్తభావే పన అసతి పక్ఖప్పటిచ్ఛన్నపరియన్తా హోతి, తస్మా పక్ఖపరియన్తకమ్మవాచాకరణం ఞాయాగతం హోతీతి దట్ఠబ్బం.

ఏవం హోతు, తథాపి యదేతం ‘‘సమ్బహులా ఆపత్తియో ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నాయో…పే… సమ్బహులా ఆపత్తియో పక్ఖప్పటిచ్ఛన్నాయో’’తి వుత్తం, తత్థ ఇమినాయేవ అనుక్కమేన మయా పటిచ్ఛాదితా ఆపత్తియో హోన్తీతి కథం జానేయ్య, అజాననే చ సతి ‘‘యా చ ఖ్వాయం, ఆవుసో, ఆపత్తి అజానప్పటిచ్ఛన్నా, అధమ్మికం తస్సా ఆపత్తియా పరివాసదానం, అధమ్మత్తా న రుహతీ’’తి ఇదం ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి. తత్థ హి ఆపత్తియా ఆపన్నభావం అజానన్తో హుత్వా పటిచ్ఛాదేతి, తస్మా ‘‘ఆపత్తి చ హోతి ఆపత్తిసఞ్ఞీ చా’’తి వుత్తఆపత్తిసఞ్ఞితాభావా అప్పటిచ్ఛన్నమేవ హోతి, తస్మా అప్పటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా పరివాసదానం అధమ్మికం హోతి. ఇధ పన ‘‘ఏత్తకా రత్తియో మయా ఛాదితా’’తి ఛన్నకాలమేవ న జానాతి, తదజానభావే సతిపి పరివాసదానం రుహతి. తేనేవ చ కారణేన సుద్ధన్తపరివాసే (చూళవ. ౧౫౬-౧౫౭) ‘‘ఆపత్తిపరియన్తం న జానాతి, రత్తిపరియన్తం న జానాతి, ఆపత్తిపరియన్తం నస్సరతి, రత్తిపరియన్తం నస్సరతి, ఆపత్తిపరియన్తే వేమతికో, రత్తిపరియన్తే వేమతికో’’తి రత్తిపరియన్తస్స అజాననఅసరణవేమతికభావే సతిపి పరివాసదానం వుత్తం, తస్మా ఛాదితకాలం తథతో అజానన్తోపి ‘‘సమ్బహులా ఆపత్తియో ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నాయో…పే… సమ్బహులా ఆపత్తియో పక్ఖప్పటిచ్ఛన్నాయో’’తి ఏత్థ అప్పవిట్ఠస్స అభావా సమ్పజ్జతియేవాతి దట్ఠబ్బం.

అథాపి ఏవం వదేయ్యుం – ‘‘సమ్బహులా ఆపత్తియో ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నాయో…పే… సమ్బహులా ఆపత్తియో పక్ఖప్పటిచ్ఛన్నాయో’’తి వుత్తే తేసు దివసేసు ఆపత్తియో అత్థి పటిచ్ఛన్నాయోపి, అత్థి అప్పటిచ్ఛన్నాయోపి, అత్థి చిరప్పటిచ్ఛన్నాయోపి, అత్థి అచిరప్పటిచ్ఛన్నాయోపి, అత్థి ఏకాపి, అత్థి సమ్బహులాపి, సబ్బా తా ఆపత్తియో ఏతేనేవ పదేన సఙ్గహితా సియున్తి? సఙ్గహితా ఏవ. న హేత్థ సంసయో కాతబ్బో. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) ‘‘అఞ్ఞస్మిం పన ఆపత్తివుట్ఠానే ఇదం లక్ఖణం – యో అప్పటిచ్ఛన్నం ఆపత్తిం ‘పటిచ్ఛన్నా’తి వినయకమ్మం కరోతి, తస్స ఆపత్తి వుట్ఠాతి. యో పటిచ్ఛన్నం ‘అప్పటిచ్ఛన్నా’తి వినయకమ్మం కరోతి, తస్స న వుట్ఠాతి. అచిరప్పటిచ్ఛన్నం ‘చిరప్పటిచ్ఛన్నా’తి కరోన్తస్సపి వుట్ఠాతి, చిరప్పటిచ్ఛన్నం ‘అచిరప్పటిచ్ఛన్నా’తి కరోన్తస్స న వుట్ఠాతి. ఏకం ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా ‘సమ్బహులా’తి కరోన్తస్సపి వుట్ఠాతి ఏకం వినా సమ్బహులానం అభావతో. సమ్బహులా పన ఆపజ్జిత్వా ‘ఏకం ఆపజ్జి’న్తి కరోన్తస్స న వుట్ఠాతీ’’తి, తస్మా ఏతేహి పదేహి సబ్బాసం పటిచ్ఛన్నాపత్తీనం సఙ్గహితత్తా తాహి ఆపత్తీహి వుట్ఠానం సమ్భవతీతి దట్ఠబ్బం.

అథ పన వినయధరేన పుట్ఠో ‘‘అహం, భన్తే, సమ్బహులా సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జిం ఏకం సుక్కవిస్సట్ఠిం, ఏకం కాయసంసగ్గం, ఏకం దుట్ఠుల్లవాచం, ఏకం అత్తకామం, ఏకం సఞ్చరిత్తం, ఏకం కుటికారం, ఏకం విహారకారం, ఏకం దుట్ఠదోసం, ఏకం అఞ్ఞభాగియం, ఏకం సఙ్ఘభేదం, ఏకం భేదానువత్తకం, ఏకం దుబ్బచం, ఏకం కులదూసక’’న్తి వుత్తే ‘‘అయం భిక్ఖు మిస్సకసమోధానపరివాసారహో’’తి ఞత్వా అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) ఆగతనయేన పరివాసో దాతబ్బో. ఏత్థాహ – అగ్ఘసమోధానమిస్సకసమోధానానం కో విసేసో, కిం నానాకరణన్తి? వుచ్చతే – అగ్ఘసమోధానపరివాసో అచిరప్పటిచ్ఛన్నా ఆపత్తియో చిరప్పటిచ్ఛన్నాయం ఆపత్తియం సమోధానేత్వా తస్సా చిరప్పటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా అగ్ఘవసేన దీయతి, మిస్సకసమోధానపరివాసో నానావత్థుకా ఆపత్తియో సమోధానేత్వా తాసం మిస్సకవసేన దీయతి, అయమేతేసం విసేసో. అథ వా అగ్ఘసమోధానో సభాగవత్థూనం ఆపత్తీనం సమోధానవసేన హోతి, ఇతరో విసభాగవత్థూనన్తి ఆచరియా. తేనేవాహ ఆచరియవజిరబుద్ధిత్థేరో (వజిర. టీ. చూళవగ్గ ౧౦౨) ‘‘అగ్ఘసమోధానో నామ సభాగవత్థుకాయో సమ్బహులా ఆపత్తియో ఆపన్నస్స బహురత్తిం పటిచ్ఛాదితాపత్తియం నిక్ఖిపిత్వా దాతబ్బో, ఇతరో నానావత్థుకానం వసేనాతి అయమేతేసం విసేసో’’తి.

అథ సియా ‘‘ఏవం చిరప్పటిచ్ఛన్నాయో చ అచిరప్పటిచ్ఛన్నాయో చ నానావత్థుకాయో ఆపత్తియో ఆపజ్జన్తస్స కో పరివాసో దాతబ్బో అగ్ఘసమోధానో వా మిస్సకసమోధానో వా, అథ తదుభయా వా’’తి. కిఞ్చేత్థ – యది అగ్ఘసమోధానం దదేయ్య, చిరప్పటిచ్ఛన్నాహి చ అచిరప్పటిచ్ఛన్నాహి చ సభాగవత్థుకాహి ఆపత్తీహి వుట్ఠితో భవేయ్య, చిరప్పటిచ్ఛన్నాహి చ అచిరప్పటిచ్ఛన్నాహి చ నో విసభాగవత్థుకాహి. యది చ మిస్సకసమోధానం దదేయ్య, సమానకాలప్పటిచ్ఛన్నాహి విసభాగవత్థూహి ఆపత్తీహి వుట్ఠితో భవేయ్య, నో అసమానకఆలప్పటిచ్ఛన్నాహి సభాగవత్థుకాహి చ, అథ తదుభయమ్పి దదేయ్య, ‘‘ఏకస్మిం కమ్మే ద్వే పరివాసా దాతబ్బా’’తి నేవ పాళియం, న అట్ఠకథాయం వుత్తన్తి? వుచ్చతే – ఇదఞ్హి సబ్బమ్పి పరివాసాదికం వినయకమ్మం వత్థువసేన వా గోత్తవసేన వా నామవసేన వా ఆపత్తివసేన వా కాతుం వట్టతియేవ.

తత్థ సుక్కవిస్సట్ఠీతి వత్థు చేవ గోత్తఞ్చ. సఙ్ఘాదిసేసోతి నామఞ్చేవ ఆపత్తి చ. తత్థ ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠిం కాయసంసగ్గ’’న్తిఆదివచనేనాపి ‘‘నానావత్థుకాయో’’తి వచనేనపి వత్థు చేవ గోత్తఞ్చ గహితం హోతి, ‘‘సఙ్ఘాదిసేసో’’తి వచనేనపి ‘‘ఆపత్తియో’’తి వచనేనపి నామఞ్చేవ ఆపత్తి చ గహితా హోతి, తస్మా అగ్ఘసమోధానవసేన పరివాసే దిన్నే ‘‘అహం, భన్తే, సమ్బహులా సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జి’’న్తిఆదివచనేనేవ వత్థుస్స చ గోత్తస్స చ నామస్స చ ఆపత్తియా చ గహితత్తా చిరప్పటిచ్ఛన్నాహి అచిరప్పటిచ్ఛన్నాహి చ సభాగవత్థుకాహి చ విసభాగవత్థుకాహి చ సబ్బాహి ఆపత్తీహి వుట్ఠాతీతి దట్ఠబ్బం. వుత్తఞ్హేతం సమన్తపాసాదికాయం ‘‘ఏత్థ చ ‘సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జిం నానావత్థుకాయో’తిపి ‘సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జి’న్తిపి ఏవం పుబ్బే వుత్తనయేన వత్థువసేనపి గోత్తవసేనపి నామవసేనపి ఆపత్తివసేనపి యోజేత్వా కమ్మవాచం కాతుం వట్టతియేవాతి అయం మిస్సకసమోధానో’’తి, ఇమస్మిఞ్చ వినయసఙ్గహప్పకరణే (వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౨౪౫) తథేవ వత్వా ‘‘తస్మా న ఇధ విసుం కమ్మవాచం యోజేత్వా దస్సయిస్సామ, పుబ్బే సబ్బాపత్తిసాధారణం కత్వా యోజేత్వా దస్సితాయ ఏవ కమ్మవాచాయ నానావత్థుకాహిపి ఆపత్తీహి వుట్ఠానసమ్భవతో సాయేవేత్థ కమ్మవాచా అల’’న్తి.

యది ఏవం ఆచరియవజిరబుద్ధిత్థేరేన ద్విన్నం విసేసో న వత్తబ్బో, అథ కస్మా వుత్తోతి? తీసు సమోధానపరివాసేసు ఓధానసమోధానో మూలాయపటికస్సనాయ ఓధూనితకాలేయేవ దాతబ్బో, అగ్ఘసమోధానమిస్సకసమోధానపరివాసా పన విసుంయేవ దాతబ్బా. ‘‘ఏవం దిన్నే ఏతేసం కో విసేసో’’తి చిన్తాయం విసేససమ్భవమత్తదస్సనత్థం వుత్తో. అట్ఠకథాయం పన పరివాసాదికమ్మస్స లక్ఖణం దస్సేతుం ‘‘వత్థువసేన వా’’తిఆదిమాహ, తస్మా లక్ఖణవసేనేవ సభాగవత్థుకాహిపి ఆపత్తీహి వుట్ఠానం సమ్భవతి. తేనేవ చ కారణేన సారత్థదీపనినామికాయం వినయటీకాయఞ్చ విమతివినోదనినామికాయం వినయటీకాయఞ్చ న కోచి విసేసో వుత్తోతి దట్ఠబ్బో.

యది ఏవం మిస్సకసమోధానకమ్మవాచాయపి చిరప్పటిచ్ఛన్నాహి అచిరప్పటిచ్ఛన్నాహిపి ఆపత్తీహి వుట్ఠానం సమ్భవేయ్య. తత్థపి హి ‘‘అహం, భన్తే, సమ్బహులా సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జిం నానావత్థుకాయో’’తిపి ‘‘ఏకా సుక్కవిస్సట్ఠి…పే… ఏకా కులదూసకా’’తిపి వత్తబ్బం. ఏవం సతి ‘‘సమ్బహులా’’తిపి ‘‘సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో’’తిపి వత్థుగోత్తనామాపత్తీహి కిత్తనసమ్భవతో చిరప్పటిచ్ఛన్నాహిపి అచిరప్పటిచ్ఛన్నాహిపి ఆపత్తీహి వుట్ఠానం సమ్భవేయ్యాతి? న పనేవం దట్ఠబ్బం. వత్థాదికిత్తనఞ్హి సబ్బాపత్తీనం గణ్హనత్థం హోతి. ఏవం గణ్హన్తేపి పటిచ్ఛన్నకాలస్స అకథితత్తా ‘‘ఏత్తకం నామ కాలం పరివసితబ్బ’’న్తి న పఞ్ఞాయతి, తస్మిం అపఞ్ఞాయమానే తేన పమాణేన పరివాసో న హోతి, తస్మిం అసతి ఆపత్తితో వుట్ఠానం న సమ్భవతి, తస్మా మిస్సకసమోధానకమ్మవాచాయ చిరప్పటిచ్ఛన్నాహిపి అచిరప్పటిచ్ఛన్నాహిపి ఆపత్తీహి వుట్ఠానం న సమ్భవతీతి దట్ఠబ్బం.

పరివాసవినిచ్ఛయకథా నిట్ఠితా.

మానత్తవినిచ్ఛయకథా

మానత్తకథాయమ్పి మానత్తం నామ అప్పటిచ్ఛన్నమానత్తం పటిచ్ఛన్నమానత్తం పక్ఖమానత్తం సమోధానమానత్తన్తి చతుబ్బిధం హోతి. తత్థ యో భిక్ఖు సఙ్ఘాదిసేసం ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా తం దివసమేవ ఆరోచేతి, ఏకరత్తిమత్తమ్పి న పటిచ్ఛాదేతి, తస్స పరివాసం అదత్వావ దిన్నం మానత్తం అప్పటిచ్ఛన్నమానత్తం నామ. యో ఆపజ్జిత్వా దసహి ఆకారేహి వినా తం దివసం నారోచేతి, ఏకరత్తాదివసేన పటిచ్ఛాదేతి, తత్థ యథాపటిచ్ఛన్నదివసం పరివాసం దత్వా పరివుత్థపరివాసస్స దిన్నం మానత్తం పటిచ్ఛన్నమానత్తం నామ. ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా పటిచ్ఛన్నాయ వా అప్పటిచ్ఛన్నాయ వా భిక్ఖునియా పక్ఖమత్తమేవ దిన్నం మానత్తం పక్ఖమానత్తం నామ. భిక్ఖు పన పటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా పరివసిత్వా అనిక్ఖిత్తవత్తకాలేయేవ పున ఆపజ్జిత్వా న పటిచ్ఛాదేతి, తస్స మూలాయ పటికస్సిత్వా పరివుత్థదివసే అదివసే కత్వా అప్పటిచ్ఛాదితత్తా సమోధానపరివాసం అదత్వా దిన్నం మానత్తం సమోధానమానత్తం నామ. మానత్తారహకాలేపి మానత్తచరణకాలేపి అబ్భానారహకాలేపి ఏసేవ నయో. తేసు తీణి మానత్తాని అట్ఠకథాయం వుత్తనయేన సువిఞ్ఞేయ్యత్తా న వుత్తాని. పక్ఖమానత్తం పచ్ఛా ఆగమిస్సతి.

యాని పన పరివాసమానత్తాని అనవట్ఠితత్తా పుథుజ్జనస్స గిహిఆదివసేన పరివత్తనే సతి పున దాతబ్బాదాతబ్బభావే సఙ్కితబ్బాని, తాని దస్సేతుం పాళియం అనేకేహి పకారేహి విత్థారతో వుత్తాని. తేసు భిక్ఖూనం సంసయవినోదనత్థాయ ఏకదేసం దస్సేతుం ‘‘సచే కోచీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ విబ్భమతీతి విరూపో హుత్వా భమతి, హీనాయావత్తతి గిహీ హోతీతి అత్థో. సామణేరో హోతీతి ఉపసమ్పన్నభావం జహిత్వా సామణేరభావం ఉపగచ్ఛతి. తత్థ పారాజికప్పత్తభావేన వా ‘‘గిహీతి మం ధారేథా’’తిఆదినా సిక్ఖాపచ్చక్ఖానేన వా గిహీ హోతి. తేసు పఠమేన పున ఉపసమ్పదాయ అభబ్బత్తా పున పరివాసో న రుహతియేవ, దుతియేన పన పున ఉపసమ్పదాయ భబ్బత్తా ‘‘సో చే పున ఉపసమ్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. ఇతరో పన పారాజికప్పత్తభావేన సామణేరో న హోతి. కస్మా? సరణగమనాదీనం వినస్సనతో. వుత్తఞ్హి విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౧౦౮) ‘‘ఉపసమ్పన్నానమ్పి పారాజికసమఆపత్తియా సరణగమనాదిసామణేరభావస్సపి వినస్సనతో సేనాసనగ్గాహో చ పటిప్పస్సమ్భతి, సఙ్ఘలాభమ్పి తేన లభన్తీతి వేదితబ్బ’’న్తి, గిహీ పన హుత్వా పున సామణేరభావమత్తం లద్ధబ్బం హోతి. ‘‘సామణేరోతి మం ధారేథా’’తిఆదినా పన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానే కతే సియా సామణేరభావో, తతోపి పున ఉపసమ్పజ్జితుకామతాయ సతి సియా ఉపసమ్పన్నభావో. ‘‘గిహీతి మం ధారేథా’’తిఆదినా సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం కత్వా గిహిభావం ఉపగతేపి పున సామణేరపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా సామణేరో హోతి. తతో పున ఉపసమ్పజ్జితుం లద్ధబ్బత్తా ‘‘పున ఉపసమ్పజ్జతీ’’తి వుత్తో. తేసం భిక్ఖుభావే పరివాసే అనిట్ఠితేపి గిహిసామణేరభావం పత్తత్తా పరివాసో న రుహతి ఉపసమ్పన్నానమేవ పరివాసస్స భగవతా పఞ్ఞత్తత్తాతి అత్థో.

ఏవం సన్తే పున ఉపసమ్పజ్జన్తస్స కిం పరివాసో పున దాతబ్బోతి ఆహ ‘‘సో చే పున ఉపసమ్పజ్జతీ’’తిఆది. తస్సత్థో – సో విబ్భన్తకో సో వా సామణేరో పున ఉపసమ్పన్నభావం ఉపగచ్ఛతి, పురిమం పుబ్బే భిక్ఖుభూతకాలే దిన్నం పరివాసదానం ఏవ ఇదాని పరివాసదానం హోతి. యో పరివాసో పుబ్బే భిక్ఖుభూతకాలే దిన్నో, సో పరివాసో సుదిన్నో, దుదిన్నో న హోతి. యో యత్తకో కాలో పరివుత్థో, సో తత్తకో కాలో సుపరివుత్థోయేవ హోతి, న దుపరివుత్థో, తస్మా అవసేసో కాలో పరివసితబ్బోతి. ఇదం వుత్తం హోతి – పుబ్బే భిక్ఖుకాలే పక్ఖప్పటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా పరివాసం గహేత్వా దసదివసమత్తం పరివసిత్వా అనిట్ఠితేయేవ పరివాసే విబ్భమిత్వా సామణేరో వా హుత్వా పున ఉపసమ్పన్నేన అవసేసపఞ్చదివసే పరివసిత్వా పరివాసో నిట్ఠాపేతబ్బోతి. మానత్తారహాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఉమ్మత్తకాదీసుపి తస్మిం కాలే అజానన్తత్తా ‘‘పరివాసో న రుహతీ’’తి వుత్తం. తిణ్ణమ్పి ఉక్ఖిత్తకానం కమ్మనానాసంవాసకత్తా తేహి సహసంవాసోయేవ నత్థీతి ఉక్ఖిత్తకానం పరివాసో న రుహతీతి వుత్తం.

సచే పున ఓసారీయతీతి ఉక్ఖేపనీయకమ్మం పటిప్పస్సమ్భనవసేన సమానసంవాసకభావం పవేసీయతి. ‘‘సచే కస్సచి భిక్ఖునో ఇత్థిలిఙ్గం పాతుభవతీ’’తిఆదీసు అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ అత్థో సువిఞ్ఞేయ్యో హోతి. యం పన వుత్తం ‘‘పక్ఖమానత్తం పచ్ఛా ఆగమిస్సతీ’’తి, తత్రేవం జానితబ్బం – పక్ఖమానత్తన్తి భిక్ఖునియా దాతబ్బమానత్తం. తం పన పటిచ్ఛన్నాయపి అప్పటిచ్ఛన్నాయపి ఆపత్తియా అడ్ఢమాసమత్తమేవ దాతబ్బం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘గరుధమ్మం అజ్ఝాపన్నాయ భిక్ఖునియా ఉభతోసఙ్ఘే పక్ఖమానత్తం చరితబ్బ’’న్తి (పాచి. ౧౪౯; చూళవ. ౪౦౩; అ. ని. ౮.౫౧). తం పన భిక్ఖునీహి అత్తనో సీమం సోధేత్వా విహారసీమాయ వా విహారసీమం సోధేతుం అసక్కోన్తీహి ఖణ్డసీమాయ వా సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన చతువగ్గగణం సన్నిపాతాపేత్వా దాతబ్బం. సచే ఏకా ఆపత్తి హోతి, ఏకిస్సా వసేన, సచే ద్వే వా తిస్సో వా సమ్బహులా వా ఏకవత్థుకా వా నానావత్థుకా వా, తాసం తాసం వసేన వత్థుగోత్తనామఆపత్తీసు యం యం ఇచ్ఛతి, తం తం ఆదాయ యోజనా కాతబ్బా.

తత్రిదం ఏకాపత్తివసేన ముఖమత్తనిదస్సనం – తాయ ఆపన్నాయ భిక్ఖునియా భిక్ఖునిసఙ్ఘం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా వుడ్ఢానం భిక్ఖునీనం పాదే వన్దిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ఏవమస్స వచనీయో ‘‘అహం, అయ్యే, ఏకం ఆపత్తిం ఆపజ్జిం గామన్తరం, సాహం, అయ్య,ఏ ఏకిస్సా ఆపత్తియా గామన్తరాయ పక్ఖమానత్తం యాచామీ’’తి. ఏవం తిక్ఖత్తుం యాచాపేత్వా బ్యత్తాయ భిక్ఖునియా పటిబలాయ సఙ్ఘో ఞాపేతబ్బో ‘‘సుణాతు మే, అయ్యే, సఙ్ఘో, అయం ఇత్థన్నామా భిక్ఖునీ ఏకం ఆపత్తిం ఆపజ్జి గామన్తరం, సా సఙ్ఘం ఏకిస్సా ఆపత్తియా గామన్తరాయ పక్ఖమానత్తం యాచతి. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఇత్థన్నామాయ భిక్ఖునియా ఏకిస్సా ఆపత్తియా గామన్తరాయ పక్ఖమానత్తం దదేయ్య, ఏసా ఞత్తి. సుణాతు మే, అయ్యే, సఙ్ఘో…పే… దుతియమ్పి. తతియమ్పి ఏతమత్థం వదామి. సుణాతు మే, అయ్యే, సఙ్ఘో…పే… భాసేయ్య. దిన్నం సఙ్ఘేన ఇత్థన్నామాయ భిక్ఖునియా ఏకిస్సా ఆపత్తియా గామన్తరాయ పక్ఖమానత్తం, ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి.

కమ్మవాచాపరియోసానే వత్తం సమాదియిత్వా భిక్ఖుమానత్తకథాయం వుత్తనయేనేవ సఙ్ఘస్స ఆరోచేత్వా నిక్ఖిత్తవత్తం వసితుకామాయ తథేవ సఙ్ఘస్స మజ్ఝే వా పక్కన్తాసు భిక్ఖునీసు ఏకభిక్ఖునియా వా దుతియికాయ వా సన్తికే వుత్తనయేనేవ నిక్ఖిపితబ్బం. అఞ్ఞిస్సా పన ఆగన్తుకాయ సన్తికే ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బం, నిక్ఖిత్తకాలతో పట్ఠాయ పకతత్తట్ఠానే తిట్ఠతి.

పున సమాదియిత్వా అరుణం ఉట్ఠపేన్తియా పన భిక్ఖునీనంయేవ సన్తికే వసితుం న లబ్భతి. ‘‘ఉభతోసఙ్ఘే పక్ఖమానత్తం చరితబ్బ’’న్తి హి వుత్తం, తస్మా అస్సా ఆచరియుపజ్ఝాయాహి విహారం గన్త్వా సఙ్గాహకపక్ఖే ఠితో ఏకో మహాథేరో వా ధమ్మకథికో వా భిక్ఖు వత్తబ్బో ‘‘ఏకిస్సా భిక్ఖునియా వినయకమ్మం కత్తబ్బమత్థి, తత్ర నో అయ్యా చత్తారో భిక్ఖూ పేసేథా’’తి. సఙ్గహం అకాతుం న లబ్భతి, ‘‘పేసేస్సామా’’తి వత్తబ్బం. చతూహి పకతత్తభిక్ఖునీహి మానత్తచారినిం భిక్ఖునిం గహేత్వా అన్తోఅరుణేయేవ నిక్ఖిపిత్వా గామూపచారతో ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వా మగ్గా ఓక్కమ్మ గుమ్బవతిఆదీహి పటిచ్ఛన్నే ఠానే నిసీదితబ్బం, విహారూపచారతోపి ద్వే లేడ్డుపాతా అతిక్కమితబ్బా. చతూహి పకతత్తభిక్ఖూహిపి తత్థ గన్తబ్బం, గన్త్వా పన భిక్ఖునీహి సద్ధిం న ఏకట్ఠానే నిసీదితబ్బం, పటిక్కమిత్వా అవిదూరే ఠానే నిసీదితబ్బం. కురున్దిమహాపచ్చరీసు పన ‘‘భిక్ఖునీహి బ్యత్తం ఏకం వా ద్వే వా ఉపాసికాయో భిక్ఖూహిపి ఏకం వా ద్వే వా ఉపాసకే అత్తరక్ఖణత్థాయ గహేత్వా గన్తబ్బ’’న్తి వుత్తం. కురున్దియంయేవ చ ‘‘భిక్ఖునుపస్సయస్స చ విహారస్స చ ఉపచారం ముఞ్చితుం వట్టతీ’’తి వుత్తం, ‘‘గామస్సా’’తి న వుత్తం.

ఏవం నిసిన్నేసు పన భిక్ఖునీసు చ భిక్ఖూసు చ తాయ భిక్ఖునియా ‘‘మానత్తం సమాదియామి, వత్తం సమాదియామీ’’తి వత్తం సమాదియిత్వా భిక్ఖునిసఙ్ఘస్స తావ ఏవం ఆరోచేతబ్బం ‘‘అహం, అయ్యే, ఏకం ఆపత్తిం ఆపజ్జిం గామన్తరం, సాహం సఙ్ఘం ఏకిస్సా ఆపత్తియా గామన్తరాయ పక్ఖమానత్తం యాచిం, తస్సా మే సఙ్ఘో ఏకిస్సా ఆపత్తియా గామన్తరాయ పక్ఖమానత్తం అదాసి, సాహం మానత్తం చరామి, వేదియామహం అయ్యే, వేదియతీతి మం సఙ్ఘో ధారేతూ’’తి.

తతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సన్తికం గన్త్వా ఏవం ఆరోచేతబ్బం ‘‘అహం, అయ్యా, ఏకం ఆపత్తిం ఆపజ్జిం…పే… వేదియామహం అయ్యా, వేదియతీతి మం సఙ్ఘో ధారేతూ’’తి. ఇధాపి యాయ కాయచి భాసాయ ఆరోచేతుం వట్టతి. ఆరోచేత్వా చ భిక్ఖునిసఙ్ఘస్సేవ సన్తికే నిసీదితబ్బం, ఆరోచితకాలతో పట్ఠాయ భిక్ఖూనం గన్తుం వట్టతి. సచే సాసఙ్కా హోతి, భిక్ఖునియో తత్థేవ ఠానం పచ్చాసీసన్తి, ఠాతబ్బం. సచే అఞ్ఞో భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా తం ఠానం ఏతి, పస్సన్తియా ఆరోచేతబ్బం. నో చే ఆరోచేతి, రత్తిచ్ఛేదో చేవ వత్తభేదదుక్కటఞ్చ. సచే అజానన్తియా ఏవ ఉపచారం ఓక్కమిత్వా గచ్ఛతి, రత్తిచ్ఛేదోవ హోతి, న వత్తభేదదుక్కటం. సచే భిక్ఖునియో ఉపజ్ఝాయాదీనం వత్తకరణత్థం పగేవ గన్తుకామా హోన్తి, రత్తివిప్పవాసగణఓహీయనగామన్తరాపత్తిరక్ఖణత్థం ఏకం భిక్ఖునిం ఠపేత్వా గన్తబ్బం, తాయ అరుణే ఉట్ఠితే తస్సా సన్తికే వత్తం నిక్ఖిపితబ్బం. ఏతేనుపాయేన అఖణ్డా పఞ్చదస రత్తియో మానత్తం చరితబ్బం.

అనిక్ఖిత్తవత్తాయ పన పారివాసికక్ఖన్ధకే వుత్తనయేనేవ సమ్మా వత్తితబ్బం. అయం పన విసేసో – ‘‘ఆగన్తుకస్స ఆరోచేతబ్బ’’న్తి ఏత్థ యత్తకా పురేభత్తం వా పచ్ఛాభత్తం వా తం గామం భిక్ఖూ వా భిక్ఖునియో వా ఆగచ్ఛన్తి, సబ్బేసం ఆరోచేతబ్బం. అనారోచేన్తియా రత్తిచ్ఛేదో చేవ వత్తభేదదుక్కటఞ్చ. సచేపి రత్తిం కోచి భిక్ఖు తం గామూపచారం ఓక్కమిత్వా గచ్ఛతి, రత్తిచ్ఛేదో హోతియేవ, అజాననపచ్చయా పన వత్తభేదతో ముచ్చతి. కురున్దీఆదీసు పన ‘‘అనిక్ఖిత్తవత్తభిక్ఖూనం వుత్తనయేనేవ కథేతబ్బ’’న్తి వుత్తం, తం పారివాసికవత్తాదీనం ఉపచారసీమాయ పరిచ్ఛిన్నత్తా యుత్తతరం దిస్సతి. ఉపోసథే ఆరోచేతబ్బం, పవారణాయ ఆరోచేతబ్బం, చతున్నం భిక్ఖూనఞ్చ భిక్ఖునీనఞ్చ దేవసికం ఆరోచేతబ్బం. సచే భిక్ఖూనం తస్మిం గామే భిక్ఖాచారో సమ్పజ్జతి, తత్థేవ గన్తబ్బం. నో చే సమ్పజ్జతి, అఞ్ఞత్ర చరిత్వాపి తత్ర ఆగన్త్వా అత్తానం దస్సేత్వా గన్తబ్బం, బహిగామే వా సఙ్కేతట్ఠానం కాతబ్బం ‘‘అసుకస్మిం నామ ఠానే అమ్హే పస్సిస్సతీ’’తి. తాయ సఙ్కేతట్ఠానం గన్త్వా ఆరోచేతబ్బం, సఙ్కేతట్ఠానే అదిస్వా విహారం గన్త్వా ఆరోచేతబ్బం. విహారే సబ్బభిక్ఖూనం ఆరోచేతబ్బం. సచే సబ్బేసం సక్కా న హోతి ఆరోచేతుం, బహి ఉపచారసీమాయ ఠత్వా భిక్ఖునియో పేసేతబ్బా, తాహి ఆనీతానం చతున్నం భిక్ఖూనం ఆరోచేతబ్బం. సచే విహారో దూరో హోతి సాసఙ్కో, ఉపాసకే చ ఉపాసికాయో చ గహేత్వా గన్తబ్బం. సచే పన అయం ఏకా వసతి, రత్తివిప్పవాసం ఆపజ్జతి, తస్మాస్సా ఏకా పకతత్తా భిక్ఖునీ సమ్మన్నిత్వా దాతబ్బా ఏకచ్ఛన్నే వసనత్థాయ.

ఏవం అఖణ్డం మానత్తం చరిత్వా వీసతిగణే భిక్ఖునిసఙ్ఘే వుత్తనయేనేవ అబ్భానం కాతబ్బం. ‘‘సచే మానత్తం చరమానా అన్తరాపత్తిం ఆపజ్జతి, మూలాయ పటికస్సిత్వా తస్సా ఆపత్తియా మానత్తం దాతబ్బ’’న్తి కురున్దియం వుత్తం, ఇదం పక్ఖమానత్తం నామ. ఇదం పన పక్ఖమానత్తం సమన్తపాసాదికాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) పాళిముత్తవినయవినిచ్ఛయభావేన ఆగతమ్పి ఇమస్మిం వినయసఙ్గహప్పకరణే ఆచరియేన అనుద్ధటం. అయం పనాచరియస్స అధిప్పాయో సియా – ఇదం పక్ఖమానత్తం భిక్ఖునియోయేవ సన్ధాయ భగవతా విసుం పఞ్ఞత్తం, భిక్ఖూహి అసాధారణం, ఇమస్మిఞ్చ కాలే భిక్ఖునిసఙ్ఘో నత్థి, తస్మా గన్థస్స లహుభావత్థం ఇదమ్పి అఞ్ఞమ్పి ఈదిసం అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బన్తి. అమ్హేహి పన భిక్ఖునిసఙ్ఘే అవిజ్జమానేపి ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘో భిక్ఖునీహి సమాదాతబ్బవత్తం జానిస్సతి. ‘దుబ్బలజాతికా హి భీరుకజాతికా భిక్ఖునియో భగవతో ఆణం పతిట్ఠాపేన్తియో ఏవరూపం దుక్కరం దురభిసమ్భవం వత్తం సమాదయింసు, కిమఙ్గం పన మయ’న్తి మనసి కరోన్తా భగవతో ఆణం పతిట్ఠాపేన్తా పరివాసాదివత్తం సమాదియిస్సన్తీ’’తి మన్త్వా ఆచరియేన అనుద్ధటమ్పి ఇమస్మిం వినయాలఙ్కారప్పకరణే ఉద్ధటం, తస్మా సమ్మాసమ్బుద్ధే సఞ్జాతసద్ధాపేమగారవాదియుత్తేహి సత్థుసాసనకరేహి భిక్ఖూహి సమ్మా సిక్ఖితబ్బం. ఇతో పరాని అట్ఠకథాయం ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బాని.

మానత్తవినిచ్ఛయకథా నిట్ఠితా.

౨౪౮. పారివాసికవత్తకథాయం నవకతరం పారివాసికన్తి అత్తనా నవకతరం పారివాసికం. పారివాసికస్స హి అత్తనా నవకతరం పారివాసికం ఠపేత్వా అఞ్ఞే మూలాయపటికస్సనారహ మానత్తారహ మానత్తచారిక అబ్భానారహాపి పకతత్తట్ఠానేయేవ తిట్ఠన్తి. తేనాహ ‘‘అన్తమసో మూలాయపటికస్సనారహాదీనమ్పీ’’తి. అన్తమసో మూలాయపటికస్సనారహాదీనమ్పీతి ఆది-సద్దేన మానత్తారహమానత్తచారికఅబ్భానారహే సఙ్గణ్హాతి. తే హి పారివాసికానం, పారివాసికా చ తేసం పకతత్తట్ఠానే ఏవ తిట్ఠన్తి. అధోతపాదట్ఠపనకన్తి యత్థ ఠత్వా పాదే ధోవన్తి, తాదిసం దారుఫలకఖణ్డాదిం. పాదఘంసనన్తి సక్ఖరకథలాదిం. పాదే ఘంసన్తి ఏతేనాతి పాదఘంసనం, సక్ఖరకథలాది. వుత్తఞ్హి భగవతా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిస్సో పాదఘంసనియో సక్ఖరం కథలం సముద్దఫేణ’’న్తి (చూళవ. ౨౬౯). సద్ధివిహారికానమ్పి సాదియన్తస్సాతి సద్ధివిహారికానమ్పి అభివాదనాదిం సాదియన్తస్స. వత్తం కరోన్తీతి ఏత్తకమత్తస్సేవ వుత్తత్తా సద్ధివిహారికాదీహిపి అభివాదనాదిం కాతుం న వట్టతి. ‘‘మా మం గామప్పవేసనం ఆపుచ్ఛథా’’తి వుత్తే అనాపుచ్ఛాపి గామం పవిసితుం వట్టతి.

యో యో వుడ్ఢోతి పారివాసికేసు భిక్ఖూసు యో యో వుడ్ఢో. నవకతరస్స సాదితున్తి పారివాసికనవకతరస్స అభివాదనాదిం సాదితుం. ‘‘పారిసుద్ధిఉపోసథే కరియమానే’’తి ఇదం పవారణదివసేసు సఙ్ఘే పవారేన్తే అనుపగతఛిన్నవస్సాదీహి కరియమానం పారిసుద్ధిఉపోసథమ్పి సన్ధాయ వుత్తం. తత్థేవాతి సఙ్ఘనవకట్ఠానేయేవ. అత్తనో పాళియా పవారేతబ్బన్తి అత్తనో వస్సగ్గేన పత్తపాళియా పవారేతబ్బం, న పన సబ్బేసు పవారితేసూతి అత్థో.

ఓణోజనం నామ విస్సజ్జనం, తం పన పారివాసికేన పాపితస్స అత్తనా సమ్పటిచ్ఛితస్సేవ పునదివసాదిఅత్థాయ విస్సజ్జనం కాతబ్బం. అసమ్పటిచ్ఛిత్వా చే విస్సజ్జేతి, న లభతీతి వుత్తం. యది పన న గణ్హాతి న విస్సజ్జేతీతి యది పురిమదివసే అత్తనో న గణ్హాతి, గహేత్వా చ న విస్సజ్జేతి.

చతుస్సాలభత్తన్తి భోజనసాలాయ పటిపాటియా దీయమానం భత్తం. హత్థపాసే ఠితేనాతి దాయకస్స హత్థపాసే ఠితేన, పటిగ్గహణరుహనట్ఠానేతి అధిప్పాయో. మహాపేళభత్తేపీతి మహన్తేసు భత్తపచ్ఛిఆదిభాజనేసు ఠపేత్వా దీయమానభత్తేసుపి. ఇతో పరమ్పి పారివాసికవత్తం పాళియం (చూళవ. ౭౫) ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బం. తత్థ పన అట్ఠకథాయం ఆగతనయేనేవ అత్థో సువిఞ్ఞేయ్యో హోతి, తస్మా దుబ్బిఞ్ఞేయ్యట్ఠానేయేవ కథయిస్సామ.

‘‘న సామణేరో ఉపట్ఠాపేతబ్బో’’తి ఏత్థ దుబ్బిధం సామణేరం దస్సేతుం ‘‘అఞ్ఞో’’తిఆదిమాహ. ‘‘న భిక్ఖునియో ఓవదితబ్బా’’తి ఏత్థ లద్ధసమ్ముతికేన ఆణత్తోపి గరుధమ్మేహి అఞ్ఞేహి వా ఓవదితుం న లభతీతి ఆహ ‘‘పటిబలస్స వా భిక్ఖుస్స భారో కాతబ్బో’’తి. ఆగతా భిక్ఖునియో వత్తబ్బాతి సమ్బన్ధో. సవచనీయన్తి సదోసం. జేట్ఠకట్ఠానం న కాతబ్బన్తి పధానట్ఠానం న కాతబ్బం. కిం తన్తి ఆహ ‘‘పాతిమోక్ఖుద్దేసకేనా’’తిఆది.

రజేహి హతా ఉపహతా భూమి ఏతిస్సాతి రజోహతభూమి, రజోకిణ్ణభూమీతి అత్థో. పచ్చయన్తి వస్సావాసికలాభం సన్ధాయ వుత్తం. ఏకపస్సే ఠత్వాతి పాళిం విహాయ భిక్ఖూనం పచ్ఛతో ఠత్వా. సేనాసనం న లభతీతి సేయ్యపరియన్తభాగితాయ వస్సగ్గేన గణ్హితుం న లభతి. అస్సాతి భవేయ్య. ‘‘ఆగన్తుకేన ఆరోచేతబ్బం, ఆగన్తుకస్స ఆరోచేతబ్బ’’న్తి అవిసేసేన వుత్తత్తా సచే ద్వే పారివాసికా గతట్ఠానే అఞ్ఞమఞ్ఞం పస్సన్తి, ఉభోహిపి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఆరోచేతబ్బం. యథా బహి దిస్వా ఆరోచితస్స భిక్ఖునో విహారం ఆగతేన పున ఆరోచనకిచ్చం నత్థి, ఏవం అఞ్ఞవిహారం గతేనపి తత్థ పుబ్బే ఆరోచితస్స పున ఆరోచనకిచ్చం నత్థీతి వదన్తి. అవిసేసేనాతి పారివాసికస్స చ ఉక్ఖిత్తకస్స చ అవిసేసేన.

ఓబద్ధన్తి పలిబుద్ధం. సహవాసోతి వుత్తప్పకారే ఛన్నే భిక్ఖునా సద్ధిం సయనమేవ అధిప్పేతం, న సేసఇరియాపథకప్పనం. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

పాపిట్ఠతరాతి పారాజికాపత్తీతి ఉక్కంసవసేన వుత్తం. సఞ్చరిత్తాదిపణ్ణత్తివజ్జతో పన సుక్కవిస్సట్ఠాదికా లోకవజ్జావ. తత్థపి సఙ్ఘభేదాదికా పాపిట్ఠతరా ఏవ. కమ్మన్తి పారివాసికకమ్మవాచాతి ఏతేన ‘‘కమ్మభూతా వాచా కమ్మవాచా’’తి కమ్మవాచాసద్దస్స అత్థోపి సిద్ధోతి వేదితబ్బో. సవచనీయన్తి ఏత్థ స-సద్దో ‘‘సన్తి’’అత్థం వదతి, అత్తనో వచనేన అత్తనో పవత్తనకమ్మన్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో, ‘‘మా పక్కమాహీ’’తి వా ‘‘ఏహి వినయధరానం సమ్ముఖీభావ’’న్తి వా ఏవం అత్తనో ఆణాయ పవత్తనకకమ్మం న కాతబ్బన్తి అధిప్పాయో. ఏవఞ్హి కేనచి సవచనీయే కతే అనాదరేన అతిక్కమితుం న వట్టతి, బుద్ధస్స సఙ్ఘస్స ఆణా అతిక్కన్తా నామ హోతి. రజోహతభూమీతి పణ్ణసాలావిసేసనం. పచ్చయన్తి వస్సావాసికచీవరం. సేనాసనం న లభతీతి వస్సగ్గేన న లభతి. అపణ్ణకపటిపదాతి అవిరద్ధపటిపదా. సచే వాయమన్తోపీతి ఏత్థ అవిసయభావం ఞత్వా అవాయమన్తోపి సఙ్గయ్హతి. అవిసేసేనాతి పారివాసికుక్ఖిత్తకానం సామఞ్ఞేన. పఞ్చవణ్ణఛదనబన్ధనట్ఠానేసూతి పఞ్చప్పకారఛదనేహి ఛన్నట్ఠానేసు. ఓబద్ధన్తి ఉట్ఠానాదిబ్యాపారపటిబద్ధం, పీళితన్తి అత్థో. మఞ్చే వా పీఠే వాతి ఏత్థ వాసద్దో సముచ్చయత్థో. తేన తట్టికాచమ్మఖణ్డాదీసు దీఘాసనేసుపి నిసీదితుం న వట్టతీతి దీపితం హోతి. న వత్తభేదదుక్కటన్తి వుడ్ఢతరస్స జానన్తస్సపి వత్తభేదే దుక్కటం నత్థీతి దస్సేతి. వత్తం నిక్ఖిపాపేత్వాతి ఇదమ్పి పరివాసాదిమేవ సన్ధాయ వుత్తం, న సేసకమ్మాని.

‘‘సేనాసనం న లభతి సేయ్యపరియన్తభాగితాయ. ఉద్దేసాదీని దాతుమ్పి న లభతీతి వదన్తి. ‘తదహుపసమ్పన్నేపి పకతత్తే’తి వచనతో అనుపసమ్పన్నేహి వసితుం వట్టతి. సమవస్సాతి ఏతేన అపచ్ఛా అపురిమం నిపజ్జనే ద్విన్నమ్పి వత్తభేదాపత్తిభావం దీపేతి. అత్తనో అత్తనో నవకతరన్తి పారివాసికాదినవకతరం. పఠమం సఙ్ఘమజ్ఝే పరివాసం గహేత్వా నిక్ఖిత్తవత్తేన పున ఏకస్సపి సన్తికే సమాదియితుం నిక్ఖిపితుఞ్చ వట్టతి, మానత్తే పన నిక్ఖిపితుం వట్టతి. ఊనేగణేచరణదోసత్తా న గహేతున్తి ఏకే. పఠమం ఆదిన్నవత్తం ఏకస్స సన్తికే యథా నిక్ఖిపితుం వట్టతి, తథా సమాదియితుమ్పి వట్టతీతి పోరాణగణ్ఠిపదే’’తి వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. చూళవగ్గ ౭౬) వుత్తన్తి.

ఇదం ఏత్థ యం వత్తం ‘‘చతునవుతిపారివాసికవత్త’’న్తి పారివాసికక్ఖన్ధకపాళియం (చూళవ. ౭౫) ఆగతం, సమన్తపాసాదికాయమ్పి ఏత్తకాయ పాళియా (చూళవ. అట్ఠ. ౭౫-౮౪) వణ్ణనం వత్వా ‘‘పారివాసికవత్తకథా నిట్ఠితా’’తి ఆహ. ఇమస్మిం వినయసఙ్గహపకరణే (వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౨౪౮) పన ‘‘న ఛమాయం చఙ్కమన్తే చఙ్కమే చఙ్కమితబ్బ’’న్తి ఇమస్సానన్తరం ‘‘పారివాసికచతుత్థో చే, భిక్ఖవే’’తిఆదీని అగ్గహేత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, పారివాసికేన భిక్ఖునా సాదితబ్బ’’న్తిఆదీని పఠమం పఞ్ఞత్తపదాని గహేత్వా తేసం పదానం సంవణ్ణనం కత్వా ‘‘ఇదం పారివాసికవత్త’’న్తి అఞ్ఞథా అనుక్కమో వుత్తో, సో పాళియా చ అట్ఠకథాయ చ న సమేతి. ఆచరియస్స పన అయమధిప్పాయో సియా – ‘‘పారివాసికచతుత్థో చే, భిక్ఖవే’’తిఆదీని పారివాసికభిక్ఖూనం సమాదియితబ్బాని న హోన్తి, అథ ఖో కమ్మకారకానం భిక్ఖూనం కత్తబ్బాకత్తబ్బకమ్మదస్సనమేతం, తస్మా పారివాసికవత్తే న పవేసేతబ్బం. ‘‘న, భిక్ఖవే, పారివాసికేన భిక్ఖునా సాదితబ్బ’’న్తిఆదీని పన పారివాసికభిక్ఖూనం సమ్మావత్తితబ్బవత్తానియేవ హోన్తి, తస్మా ఇమానియేవ పారివాసికవత్తే పవేసేతబ్బానీతి. అమ్హేహి పన పాళిఅట్ఠకథాటీకాసు ఆగతానుక్కమేన పఠమం పఞ్ఞత్తవత్తానం అత్థం పఠమం దస్సేత్వా పచ్ఛా పఞ్ఞత్తపదానం అత్థో పచ్ఛా వుత్తోతి దట్ఠబ్బో.

ఇతి వినయసఙ్గహసంవణ్ణనాభూతే వినయాలఙ్కారే

గరుకాపత్తివుట్ఠానవినిచ్ఛయకథాలఙ్కారో నామ

ద్వత్తింసతిమో పరిచ్ఛేదో.