౩౧. చోదనాదివినిచ్ఛయకథా

౨౩౦. ఏవం గరుభణ్డవినిచ్ఛయం కథేత్వా ఇదాని చోదనాదివినిచ్ఛయం కథేతుం ‘‘చోదనాదివినిచ్ఛయోతి ఏత్థ పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ చోదీయతే చోదనా, దోసారోపనన్తి అత్థో. ఆది-సద్దేన సారణాదయో సఙ్గణ్హాతి. వుత్తఞ్హేతం కమ్మక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౪, ౫) ‘‘చోదేత్వా కతం హోతి, సారేత్వా కతం హోతి, ఆపత్తిం రోపేత్వా కతం హోతీ’’తి. ‘‘చోదేతుం పన కో లభతి, కో న లభతీ’’తి ఇదం అనుద్ధంసనాధిప్పాయం వినాపి చోదనాలక్ఖణం దస్సేతుం వుత్తం. సీలసమ్పన్నోతి ఇదం దుస్సీలస్స వచనం అప్పమాణన్తి అధిప్పాయేన వుత్తం. భిక్ఖునీనం పన భిక్ఖుం చోదేతుం అనిస్సరత్తా ‘భిక్ఖునిమేవా’తి వుత్తం. సతిపి భిక్ఖునీనం భిక్ఖూసు అనిస్సరభావే తాహి కతచోదనాపి చోదనారహత్తా చోదనాయేవాతి అధిప్పాయేన ‘‘పఞ్చపి సహధమ్మికా లభన్తీ’’తి వుత్తం. భిక్ఖుస్స సుత్వా చోదేతీతిఆదినా చోదకో యేసం సుత్వా చోదేతి, తేసమ్పి వచనం పమాణమేవాతి సమ్పటిచ్ఛితత్తా తేసం చోదనాపి రుహతేవాతి దస్సేతుం ‘‘థేరో సుత్తం నిదస్సేసీ’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౩౮౫-౩౮౬) వుత్తం. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౩౮౬) పన ‘‘అమూలకచోదనాపసఙ్గేన సమూలకచోదనాలక్ఖణాదిం దస్సేతుం ‘చోదేతుం పన కో లభతి, కో న లభతీ’తిఆది ఆరద్ధం. ‘భిక్ఖుస్స సుత్వా చోదేతీ’తిఆదిసుత్తం యస్మా యే చోదకస్స అఞ్ఞేసం విపత్తిం పకాసేన్తి, తేపి తస్మిం ఖణే చోదకభావే ఠత్వావ పకాసేన్తి, తేసఞ్చ వచనం గహేత్వా ఇతరోపి యస్మా చోదేతుఞ్చ అసమ్పటిచ్ఛన్తం తేహి తిత్థియసావకపరియోసానేహి పఠమచోదకేహి సమ్పటిచ్ఛాపేతుఞ్చ లభతి, తస్మా ఇధ సాధకభావేన ఉద్ధటన్తి వేదితబ్బ’’న్తి వుత్తం.

గరుకానం ద్విన్నన్తి పారాజికసఙ్ఘాదిసేసానం. అవసేసానన్తి థుల్లచ్చయాదీనం పఞ్చన్నం ఆపత్తీనం. మిచ్ఛాదిట్ఠి నామ ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినయప్పవత్తా దసవత్థుకా దిట్ఠి. ‘‘అన్తవా లోకో అనన్తవా లోకో’’తిఆదికా అన్తం గణ్హాపకదిట్ఠి అన్తగ్గాహికా నామ. ఆజీవహేతు పఞ్ఞత్తానం ఛన్నన్తి ఆజీవహేతుపి ఆపజ్జితబ్బానం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే పారాజికం, సఞ్చరిత్తే సఙ్ఘాదిసేసో, ‘‘యో తే విహారే వసతి, సో అరహా’’తి పరియాయేన థుల్లచ్చయం, భిక్ఖుస్స పణీతభోజనవిఞ్ఞత్తియా పాచిత్తియం, భిక్ఖునియా పణీతభోజనవిఞ్ఞత్తియా పాటిదేసనీయం, సూపోదనవిఞ్ఞత్తియా దుక్కటన్తి ఇమేసం పరివారే (పరి. ౨౮౭) వుత్తానం ఛన్నం. న హేతా ఆపత్తియో ఆజీవహేతు ఏవ పఞ్ఞత్తా సఞ్చరిత్తాదీనం అఞ్ఞథాపి ఆపజ్జితబ్బతో. ఆజీవహేతుపి ఏతాసం ఆపజ్జనం సన్ధాయ ఏవం వుత్తం, ఆజీవహేతుపి పఞ్ఞత్తానన్తి అత్థో. దిట్ఠివిపత్తిఆజీవవిపత్తీహి చోదేన్తోపి తమ్మూలికాయ ఆపత్తియా ఏవ చోదేతి.

‘‘కస్మా మం న వన్దసీ’’తి పుచ్ఛితే ‘‘అస్సమణోసి, అసక్యపుత్తియోసీ’’తి అవన్దనకారణస్స వుత్తత్తా అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నో న వన్దితబ్బోతి వదన్తి. చోదేతుకామతాయ ఏవ అవన్దిత్వా అత్తనా వత్తబ్బస్స వుత్తమత్థం ఠపేత్వా అవన్దియభావే తం కారణం న హోతీతి చూళగణ్ఠిపదే మజ్ఝిమగణ్ఠిపదే చ వుత్తం. అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నస్స అవన్దియేసు అవుత్తత్తా తేన సద్ధిం సయన్తస్స సహసేయ్యాపత్తియా అభావతో, తస్స చ పటిగ్గహణస్స రుహనతో తదేవ యుత్తతరన్తి విఞ్ఞాయతి. కిఞ్చాపి యావ సో భిక్ఖుభావం పటిజానాతి, తావ వన్దితబ్బో, యదా పన ‘‘అస్సమణోమ్హీ’’తి పటిజానాతి, తదా న వన్దితబ్బోతి అయమేత్థ విసేసో వేదితబ్బో. అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నస్స హి భిక్ఖుభావం పటిజానన్తస్సేవ భిక్ఖుభావో, న తతో పరం. భిక్ఖుభావం అప్పటిజానన్తో హి అనుపసమ్పన్నపక్ఖం భజతి. యస్మా ఆమిసం దేన్తో అత్తనో ఇచ్ఛితట్ఠానేయేవ దేతి, తస్మా పటిపాటియా నిసిన్నానం యాగుభత్తాదీని దేన్తేన ఏకస్స చోదేతుకామతాయ అదిన్నేపి చోదనా నామ న హోతీతి ఆహ ‘‘న తావ తా చోదనా హోతీ’’తి.

౨౩౧. చోదేతబ్బోతి చుదితో, చుదితో ఏవ చుదితకో, అపరాధవన్తో పుగ్గలో. చోదేతీతి చోదకో, అపరాధపకాసకో. చుదితకో చ చోదకో చ చుదితకచోదకా. ఉబ్బాహికాయాతి ఉబ్బహన్తి వియోజేన్తి ఏతాయ అలజ్జీనం తజ్జనిం వా కలహం వాతి ఉబ్బాహికా, సఙ్ఘసమ్ముతి, తాయ. వినిచ్ఛిననం నామ తాయ సమ్మతభిక్ఖూహి వినిచ్ఛిననమేవ. అలజ్జుస్సన్నాయ హి పరిసాయ సమథక్ఖన్ధకే ఆగతేహి దసహఙ్గేహి సమన్నాగతా ద్వే తయో భిక్ఖూ తత్థేవ వుత్తాయ ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ సమ్మన్నితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం సమథక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౨౩౧-౨౩౨) –

‘‘తేహి చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూహి తస్మిం అధికరణే వినిచ్ఛియమానే అనన్తాని చేవ భస్సాని జాయన్తి, న చేకస్స భాసితస్స అత్థో విఞ్ఞాయతి. అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఏవరూపం అధికరణం ఉబ్బాహికాయ వూపసమేతుం. దసహఙ్గేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఉబ్బాహికాయ సమ్మన్నితబ్బో, సీలవా హోతి, పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు, బహుస్సుతో హోతి సుతధరో సుతసన్నిచయో, యే తే ధమ్మా ఆదికల్యాణా మజ్ఝేకల్యాణా పరియోసానకల్యాణా సాత్థం సబ్యఞ్జనం కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం అభివదన్తి, తథారూపస్స ధమ్మా బహుస్సుతా హోన్తి ధాతా వచసా పరిచితా మనసానుపేక్ఖితా దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా, ఉభయాని ఖో పనస్స పాతిమోక్ఖాని విత్థారేన స్వాగతాని హోన్తి సువిభత్తాని సుప్పవత్తీని సువినిచ్ఛితాని సుత్తసో అనుబ్యఞ్జనసో, వినయే ఖో పన ఛేకో హోతి అసంహీరో, పటిబలో హోతి ఉభో అత్థపచ్చత్థికే అస్సాసేతుం సఞ్ఞాపేతుం నిజ్ఝాపేతుం పేక్ఖేతుం పస్సితుం పసాదేతుం, అధికరణసముప్పాదవూపసమకుసలో హోతి, అధికరణం జానాతి, అధికరణసముదయం జానాతి, అధికరణనిరోధం జానాతి, అధికరణనిరోధగామినిపటిపదం జానాతి. అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఇమేహి దసహఙ్గేహి సమన్నాగతం భిక్ఖుం ఉబ్బాహికాయ సమ్మన్నితుం.

‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, సమ్మన్నితబ్బో. పఠమం భిక్ఖు యాచితబ్బో, యాచిత్వా బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన సఙ్ఘో ఞాపేతబ్బో –

‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, అమ్హాకం ఇమస్మిం అధికరణే వినిచ్ఛియమానే అనన్తాని చేవ భస్సాని జాయన్తి, న చేకస్స భాసితస్స అత్థో విఞ్ఞాయతి. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఇత్థన్నామఞ్చ ఇత్థన్నామఞ్చ భిక్ఖుం సమ్మన్నేయ్య ఉబ్బాహికాయ ఇమం అధికరణం వూపసమేతుం, ఏసా ఞత్తి.

‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, అమ్హాకం ఇమస్మిం అధికరణే వినిచ్ఛియమానే అనన్తాని చేవ భస్సాని జాయన్తి, న చేకస్స భాసితస్స అత్థో విఞ్ఞాయతి. సఙ్ఘో ఇత్థన్నామఞ్చ ఇత్థన్నామఞ్చ భిక్ఖుం సమ్మన్నతి ఉబ్బాహికాయ ఇమం అధికరణం వూపసమేతుం. యస్సాయస్మతో ఖమతి ఇత్థన్నామస్స చ ఇత్థన్నామస్స చ భిక్ఖునో సమ్ముతి ఉబ్బాహికాయ ఇమం అధికరణం వూపసమేతుం, సో తుణ్హస్స. యస్స నక్ఖమతి, సో భాసేయ్య.

‘‘సమ్మతో సఙ్ఘేన ఇత్థన్నామో చ ఇత్థన్నామో చ భిక్ఖు ఉబ్బాహికాయ ఇమం అధికరణం వూపసమేతుం, ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి.

తేహి చ సమ్మతేహి విసుం వా నిసీదిత్వా తస్సా ఏవ వా పరిసాయ ‘‘అఞ్ఞేహి న కిఞ్చి కథేతబ్బ’’న్తి సావేత్వా తం అధికరణం వినిచ్ఛితబ్బం. తుమ్హాకన్తి చుదితకచోదకే సన్ధాయ వుత్తం.

‘‘కిమ్హీతి కిస్మిం వత్థుస్మిం. కిమ్హి నమ్పి న జానాసీతి కిమ్హి నన్తి వచనమ్పి న జానాసి. నాస్స అనుయోగో దాతబ్బోతి నాస్స పుచ్ఛా పటిపుచ్ఛా దాతబ్బా’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౩౮౫-౩౮౬) వుత్తం, విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౩౮౬) పన – కిమ్హీతి కిస్మిం వత్థుస్మిం, కతరవిపత్తియన్తి అత్థో. కిమ్హి నం నామాతి ఇదం ‘‘కతరాయ విపత్తియా ఏతం చోదేసీ’’తి యాయ కాయచి విఞ్ఞాయమానాయ భాసాయ వుత్తేపి చోదకస్స వినయే అపకతఞ్ఞుతాయ ‘‘సీలాచారదిట్ఠిఆజీవవిపత్తీసు కతరాయాతి మం పుచ్ఛతీ’’తి విఞ్ఞాతుం అసక్కోన్తస్స పుచ్ఛా, న పన ‘‘కిమ్హీ’’తిఆదిపదత్థమత్తం అజానన్తస్స. న హి అనువిజ్జకో చోదకం బాలం అపరిచితభాసాయ ‘‘కిమ్హి న’’న్తి పుచ్ఛతి. కిమ్హి నమ్పి న జానాసీతి ఇదమ్పి వచనమత్తం సన్ధాయ వుత్తం న హోతి. ‘‘కతరవిపత్తియా’’తి వుత్తే ‘‘అసుకాయ విపత్తియా’’తి వత్తుమ్పి ‘‘న జానాసీ’’తి వచనస్స అధిప్పాయమేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి గహేతబ్బం. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘నాస్స అనుయోగో దాతబ్బో’’తి.

‘‘తస్స నయో దాతబ్బో’’తి తస్సాతి బాలస్స లజ్జిస్స. ‘‘తస్స నయో దాతబ్బో’’తి వత్వా చ ‘‘కిమ్హి నం చోదేసీతి సీలవిపత్తియా’’తిఆది అధిప్పాయప్పకాసనమేవ నయదానం వుత్తం, న పన కిమ్హి-నం-పదానంపరియాయమత్తదస్సనం. న హి బాలో ‘‘కతరవిపత్తియం నం చోదేసీ’’తి ఇమస్స వచనస్స అత్థే ఞాతేపి విపత్తిప్పభేదం, అత్తనా చోదియమానం విపత్తిసరూపఞ్చ జానితుం సక్కోతి, తస్మా తేనేవ అజాననేన అలజ్జీ అపసాదేతబ్బో. కిమ్హి నన్తి ఇదమ్పి ఉపలక్ఖణమత్తం. అఞ్ఞేన వా యేన కేనచి ఆకారేన అవిఞ్ఞుతం పకాసేత్వా విస్సజ్జేతబ్బోవ. ‘‘దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహాయా’’తిఆదివచనతో ‘‘అలజ్జీనిగ్గహత్థాయ…పే… పఞ్ఞత్త’’న్తి వుత్తం. ఏహితీతి ఏతి, హి-కారో ఏత్థ ఆగమో దట్ఠబ్బో, ఆగమిస్సతీతి అత్థో. దిట్ఠసన్తానేనాతి దిట్ఠనియామేన. అలజ్జిస్స పటిఞ్ఞాయ ఏవ కాతబ్బన్తి వచనపటివచనక్కమేనేవ దోసే ఆవిభూతేపి అలజ్జిస్స ‘‘అసుద్ధో అహ’’న్తి దోససమ్పటిచ్ఛనపటిఞ్ఞాయ ఏవ ఆపత్తియా కాతబ్బన్తి అత్థో. కేచి పన ‘‘అలజ్జిస్స ఏతం నత్థీతి సుద్ధపటిఞ్ఞాయ ఏవ అనాపత్తియా కాతబ్బన్తి అయమేత్థ అత్థో సఙ్గహితో’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం అనువిజ్జకస్సేవ నిరత్థకత్తాపత్తితో, చోదకేనేవ అలజ్జిపటిఞ్ఞాయ ఠాతబ్బతో. దోసోపగమపటిఞ్ఞా ఏవ హి ఇధ పటిఞ్ఞాతి అధిప్పేతా, తేనేవ వక్ఖతి ‘‘ఏతమ్పి నత్థి, ఏతమ్పి నత్థీతి పటిఞ్ఞం న దేతీ’’తిఆది.

తదత్థదీపనత్థన్తి అలజ్జిస్స దోసే ఆవిభూతేపి తస్స దోసోపగమపటిఞ్ఞాయ ఏవ కాతబ్బతాదీపనత్థం. వివాదవత్థుసఙ్ఖాతే అత్థే పచ్చత్థికా అత్థపచ్చత్థికా. సఞ్ఞం దత్వాతి తేసం కథాపచ్ఛేదత్థం అభిముఖకరణత్థఞ్చ సద్దం కత్వా. వినిచ్ఛినితుం అననుచ్ఛవికోతి అసుద్ధోతి సఞ్ఞాయ చోదకపక్ఖే పవిట్ఠత్తా అనువిజ్జకభావతో బహిభూతత్తా అనువిజ్జితుం అసక్కుణేయ్యత్తం సన్ధాయ వుత్తం. సన్దేహే ఏవ హి సతి అనువిజ్జితుం సక్కా, అసుద్ధలద్ధియా పన సతి చుదితకేన వుత్తం సబ్బం అసచ్చతోపి పటిభాతి, కథం తత్థ అనువిజ్జనా సియాతి.

తథా నాసితకోవ భవిస్సతీతి ఇమినా వినిచ్ఛయమ్పి అదత్వా సఙ్ఘతో వియోజనం నామ లిఙ్గనాసనా వియ అయమ్పి ఏకో నాసనప్పకారోతి దస్సేతి. ఏకసమ్భోగపరిభోగాతి ఇదం అత్తనో సన్తికా తేసం విమోచనత్థం వుత్తం, న పన తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్భోగే యోజనత్థం.

విరద్ధం హోతీతి సఞ్చిచ్చ ఆపత్తిం ఆపన్నో హోతి. ఆదితో పట్ఠాయ అలజ్జీ నామ నత్థీతి ఇదం ‘‘పక్ఖానం అనురక్ఖణత్థాయ పటిఞ్ఞం న దేతీ’’తి ఇమస్స అలజ్జీలక్ఖణసమ్భవస్స కరణవచనం. పటిచ్ఛాదితకాలతో పట్ఠాయ అలజ్జీ నామ ఏవ, పురిమో లజ్జిభావో న రక్ఖతీతి అత్థో. పటిఞ్ఞం న దేతీతి ‘‘సచే మయా కతదోసం వక్ఖామి, మయ్హం అనువత్తకా భిజ్జిస్సన్తీ’’తి పటిఞ్ఞం న దేతి. ఠానే న తిట్ఠతీతి లజ్జిట్ఠానే న తిట్ఠతి, కాయవాచాసు వీతిక్కమో హోతి ఏవాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘వినిచ్ఛయో న దాతబ్బో’’తి, పుబ్బే పక్ఖికానం పటిఞ్ఞాయ వూపసమితస్సపి అధికరణస్స దువూపసన్తతాయ అయమ్పి తథా నాసితకోవ భవిస్సతీతి అధిప్పాయో.

౨౩౨. అదిన్నాదానవత్థుం వినిచ్ఛినన్తేన పఞ్చవీసతి అవహారా సాధుకం సల్లక్ఖేతబ్బాతి ఏత్థ పఞ్చవీసతి అవహారా నామ పఞ్చ పఞ్చకాని, తత్థ పఞ్చ పఞ్చకాని నామ నానాభణ్డపఞ్చకం ఏకభణ్డపఞ్చకం సాహత్థికపఞ్చకం పుబ్బపయోగపఞ్చకం థేయ్యావహారపఞ్చకన్తి. తథా హి వుత్తం కఙ్ఖావితరణియం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుతియపారాజికవణ్ణనా) ‘‘తే పన అవహారా పఞ్చ పఞ్చకాని సమోధానేత్వా సాధుకం సల్లక్ఖేతబ్బా’’తిఆది. తత్థ నానాభణ్డపఞ్చకఏకభణ్డపఞ్చకాని పదభాజనే (పారా. ౯౨) వుత్తానం ‘‘ఆదియేయ్య, హరేయ్య, అవహరేయ్య, ఇరియాపథం వికోపేయ్య, ఠానా చావేయ్యా’’తి ఇమేసం పదానం వసేన లబ్భన్తి. తథా హి వుత్తం పోరాణేహి –

‘‘ఆదియన్తో హరన్తోవ;

హరన్తో ఇరియాపథం;

వికోపేన్తో తథా ఠానా;

చావేన్తోపి పరాజికో’’తి.

తత్థ నానాభణ్డపఞ్చకం సవిఞ్ఞాణకఅవిఞ్ఞాణకవసేన దట్ఠబ్బం, ఇతరం సవిఞ్ఞాణకవసేనేవ. కథం? ఆదియేయ్యాతి ఆరామం అభియుఞ్జతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. సామికస్స విమతిం ఉప్పాదేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. సామికో ‘‘న మయ్హం భవిస్సతీ’’తి ధురం నిక్ఖిపతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. హరేయ్యాతి అఞ్ఞస్స భణ్డం హరన్తో సీసే భారం థేయ్యచిత్తో ఆమసతి, దుక్కటం. ఫన్దాపేతి, థుల్లచ్చయం. ఖన్ధం ఓరోపేతి, పారాజికం. అవహరేయ్యాతి ఉపనిక్ఖిత్తం భణ్డం ‘‘దేహి మే భణ్డ’’న్తి వుచ్చమానో ‘‘నాహం గణ్హామీ’’తి భణతి, దుక్కటం. సామికస్స విమతిం ఉప్పాదేతి, థుల్లచ్చయం. సామికో ‘‘న మయ్హం భవిస్సతీ’’తి ధురం నిక్ఖిపతి, పారాజికం. ఇరియాపథం వికోపేయ్యాతి ‘‘సహభణ్డహారకం నేస్సామీ’’తి పఠమం పాదం అతిక్కామేతి, థుల్లచ్చయం. దుతియం పాదం అతిక్కామేతి, పారాజికం. ఠానా చావేయ్యాతి థలట్ఠం భణ్డం థేయ్యచిత్తో ఆమసతి, దుక్కటం. ఫన్దాపేతి, థుల్లచ్చయం. ఠానా చావేతి, పారాజికం. ఏవం తావ నానాభణ్డపఞ్చకం వేదితబ్బం. సస్సామికస్స పన దాసస్స వా తిరచ్ఛానగతస్స వా యథావుత్తేన అభియోగాదినా నయేన ఆదియనహరణ అవహరణ ఇరియాపథవికోపన ఠానాచావనవసేన ఏకభణ్డపఞ్చకం వేదితబ్బం. తేనాహు పోరాణా –

‘‘తత్థ నానేకభణ్డానం, పఞ్చకానం వసా పన;

ఆదియనాదిపఞ్చకా, దువిధాతి ఉదీరితా’’తి.

కతమం సాహత్థికపఞ్చకం? సాహత్థికో ఆణత్తికో నిస్సగ్గియో అత్థసాధకో ధురనిక్ఖేపోతి. తథా హి వుత్తం –

‘‘సాహత్థాణత్తికో చేవ, నిస్సగ్గియోత్థసాధకో;

ధురనిక్ఖేపకో చాతి, ఇదం సాహత్థపఞ్చక’’న్తి.

తత్థ సాహత్థికో నామ పరస్స భణ్డం సహత్థా అవహరతి. ఆణత్తికో నామ ‘‘అసుకస్స భణ్డం అవహరా’’తి అఞ్ఞం ఆణాపేతి. నిస్సగ్గియో నామ సుఙ్కఘాతపరికప్పితోకాసానం అన్తో ఠత్వా బహి పాతనం. అత్థసాధకో నామ ‘‘అసుకస్స భణ్డం యదా సక్కోసి, తదా తం అవహరా’’తి ఆణాపేతి. తత్థ సచే పరో అనన్తరాయికో హుత్వా తం అవహరతి, ఆణాపకస్స ఆణత్తిక్ఖణేయేవ పారాజికం. పరస్స వా పన తేలకుమ్భియా పాదగ్ఘనకం తేలం అవస్సం పివనకాని ఉపాహనాదీని పక్ఖిపతి, హత్థతో ముత్తమత్తేయేవ పారాజికం. ధురనిక్ఖేపో పన ఆరామాభియోగఉపనిక్ఖిత్తభణ్డవసేన వేదితబ్బో. తావకాలికభణ్డదేయ్యాని అదేన్తస్సపి ఏసేవ నయోతి ఇదం సాహత్థికపఞ్చకం.

కతమం పుబ్బపయోగపఞ్చకం? పుబ్బపయోగో సహపయోగో సంవిదావహారో సఙ్కేతకమ్మం నిమిత్తకమ్మన్తి. తేన వుత్తం –

‘‘పుబ్బసహపయోగో చ, సంవిదాహరణం తథా;

సఙ్కేతకమ్మం నిమిత్తం, ఇదం సాహత్థపఞ్చక’’న్తి.

తత్థ ఆణత్తివసేన పుబ్బపయోగో వేదితబ్బో. ఠానాచావనవసేన, ఖిలాదీని సఙ్కామేత్వా ఖేత్తాదిగ్గహణవసేన చ సహపయోగో వేదితబ్బో. సంవిదావహారో నామ ‘‘అసుకం నామ భణ్డం అవహరిస్సామా’’తి సంవిదహిత్వా సమ్మన్తయిత్వా అవహరణం. ఏవం సంవిదహిత్వా గతేసు హి ఏకేనపి తస్మిం భణ్డే ఠానా చావితే సబ్బేసం అవహారో హోతి. సఙ్కేతకమ్మం నామ సఞ్జాననకమ్మం. సచే హి పురేభత్తాదీసు యం కిఞ్చి కాలం పరిచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘అసుకస్మిం కాలే ఇత్థన్నామం భణ్డం అవహరా’’తి వుత్తో సఙ్కేతతో అపచ్ఛా అపురే తం అవహరతి, సఙ్కేతకారకస్స సఙ్కేతకరణక్ఖణేయేవ అవహారో. నిమిత్తకమ్మం నామ సఞ్ఞుప్పాదనత్థం అక్ఖినిఖణనాదినిమిత్తకరణం. సచే హి ఏవం కతనిమిత్తతో అపచ్ఛా అపురే ‘‘యం అవహరా’’తి వుత్తో, తం అవహరతి, నిమిత్తకారకస్స నిమిత్తక్ఖణేయేవ అవహారోతి ఇదం పుబ్బపయోగపఞ్చకం.

కతమం థేయ్యావహారపఞ్చకం? థేయ్యావహారో పసయ్హావహారో పరికప్పావహారో పటిచ్ఛన్నావహారో కుసావహారోతి. తేన వుత్తం –

‘‘థేయ్యా పసయ్హా పరికప్పా, పటిచ్ఛన్నా కుసా తథా;

అవహారా ఇమే పఞ్చ, థేయ్యావహారపఞ్చక’’న్తి.

తత్థ యో సన్ధిచ్ఛేదాదీని కత్వా అదిస్సమానో అవహరతి, కూటతులాకూటమానకూటకహాపణాదీహి వా వఞ్చేత్వా గణ్హాతి, తస్సేవం గణ్హతో అవహారో థేయ్యావహారోతి వేదితబ్బో. యో పన పసయ్హ బలక్కారేన పరేసం సన్తకం గణ్హాతి గామఘాతకాదయో వియ, అత్తనో పత్తబలితో వా వుత్తనయేనేవ అధికం గణ్హాతి రాజభటాదయో వియ, తస్సేవం గణ్హతో అవహారో పసయ్హావహారోతి వేదితబ్బో. పరికప్పేత్వా గహణం పన పరికప్పావహారో నామ.

సో భణ్డోకాసస్స వసేన దువిధో. తత్రాయం భణ్డపరికప్పో – సాటకత్థికో అన్తోగబ్భం పవిసిత్వా ‘‘సచే సాటకో భవిస్సతి, గణ్హిస్సామి. సచే సుత్తం, న గణ్హిస్సామీ’’తి పరికప్పేత్వా అన్ధకారే పసిబ్బకం గణ్హాతి. తత్ర చే సాటకో హోతి, ఉద్ధారేయేవ పారాజికం. సుత్తఞ్చే హోతి, రక్ఖతి. బహి నీహరిత్వా ముఞ్చిత్వా ‘‘సుత్త’’న్తి ఞత్వా పున ఆహరిత్వా ఠపేతి, రక్ఖతియేవ. ‘‘సుత్త’’న్తి ఞత్వాపి యం లద్ధం, తం గహేతబ్బన్తి గచ్ఛతి, పదవారేన కారేతబ్బో. భూమియం ఠపేత్వా గణ్హాతి, ఉద్ధారే పారాజికం. ‘‘చోరో చోరో’’తి అనుబన్ధో ఛడ్డేత్వా పలాయతి, రక్ఖతి. సామికా దిస్వా గణ్హన్తి, రక్ఖతియేవ. అఞ్ఞో చే గణ్హాతి, భణ్డదేయ్యం. సామికేసు నివత్తన్తేసు సయం దిస్వా పంసుకూలసఞ్ఞాయ ‘‘పగేవేతం మయా గహితం, మమ దాని సన్తక’’న్తి గణ్హన్తస్సపి భణ్డదేయ్యమేవ. తత్థ య్వాయం ‘‘సచే సాటకో భవిస్సతి, గణ్హిస్సామీ’’తిఆదినా నయేన పవత్తో పరికప్పో, అయం భణ్డపరికప్పో నామ. ఓకాసపరికప్పో పన ఏవం వేదితబ్బో – ఏకచ్చో పన పరపరివేణాదీని పవిట్ఠో కిఞ్చి లోభనేయ్యభణ్డం దిస్వా గబ్భద్వారపముఖహేట్ఠా పాసాదద్వారకోట్ఠకరుక్ఖమూలాదివసేన పరిచ్ఛేదం కత్వా ‘‘సచే మం ఏత్థన్తరే పస్సిస్సన్తి, దట్ఠుకామతాయ గహేత్వా విచరన్తో వియ దస్సామి. నో చే పస్సిస్సన్తి, హరిస్సామీ’’తి పరికప్పేతి, తస్స తం ఆదాయ పరికప్పితపరిచ్ఛేదం అతిక్కన్తమత్తే అవహారో హోతి. ఇతి య్వాయం వుత్తనయేనేవ పవత్తో పరికప్పో, అయం ఓకాసపరికప్పో నామ. ఏవమిమేసం ద్విన్నం పరికప్పానం వసేన పరికప్పేత్వా గణ్హతో అవహారో పరికప్పావహారోతి వేదితబ్బో.

పటిచ్ఛాదేత్వా పన అవహరణం పటిచ్ఛన్నావహారో. సో ఏవం వేదితబ్బో – యో భిక్ఖు ఉయ్యానాదీసు పరేసం ఓముఞ్చిత్వా ఠపితం అఙ్గులిముద్దికాదిం దిస్వా ‘‘పచ్ఛా గణ్హిస్సామీ’’తి పంసునా వా పణ్ణేన వా పటిచ్ఛాదేతి, తస్స ఏత్తావతా ఉద్ధారో నత్థీతి న తావ అవహారో హోతి. యదా పన సామికా విచినన్తా అపస్సిత్వా ‘‘స్వే జానిస్సామా’’తి సాలయావ గతా హోన్తి, అథస్స తం ఉద్ధరతో ఉద్ధారే అవహారో. ‘‘పటిచ్ఛన్నకాలేయేవ ఏతం మమ సన్తక’’న్తి సకసఞ్ఞాయ వా ‘‘గతాదాని తే, ఛడ్డితభణ్డం ఇద’’న్తి పంసుకూలసఞ్ఞాయ వా గణ్హన్తస్స పన భణ్డదేయ్యం. తేసు దుతియతతియదివసే ఆగన్త్వా విచినిత్వా అదిస్వా ధురనిక్ఖేపం కత్వా గతేసుపి గహితం భణ్డదేయ్యమేవ. పచ్ఛా ఞత్వా చోదియమానస్స అదదతో సామికానం ధురనిక్ఖేపే అవహారో హోతి. కస్మా? యస్మా తస్స పయోగేన తేహి న దిట్ఠం. యో పన తథారూపం భణ్డం యథాఠానే ఠితంయేవ అప్పటిచ్ఛాదేత్వా థేయ్యచిత్తో పాదేన అక్కమిత్వా కద్దమే వా వాలికాయ వా పవేసేతి, తస్స పవేసితమత్తేయేవ అవహారో.

కుసం సఙ్కామేత్వా పన అవహరణం కుసావహారో నామ. సోపి ఏవం వేదితబ్బో – యో భిక్ఖు విలీవమయం వా తాలపణ్ణమయం వా కతసఞ్ఞాణం యం కిఞ్చి కుసం పాతేత్వా చీవరే భాజియమానే అత్తనో కోట్ఠాసస్స సమీపే ఠితం సమగ్ఘతరం వా మహగ్ఘతరం వా సమసమం వా అగ్ఘేన పరస్స కోట్ఠాసం హరితుకామో అత్తనో కోట్ఠాసే పతితం కుసం పరస్స కోట్ఠాసే పాతేతుకామతాయ ఉద్ధరతి, రక్ఖతి తావ. పరస్స కోట్ఠాసే పాతితే రక్ఖతేవ. యదా పన తస్మిం పతితే పరస్స కోట్ఠాసతో పరస్స కుసం ఉద్ధరతి, ఉద్ధటమత్తే అవహారో. సచే పఠమతరం పరస్స కోట్ఠాసతో కుసం ఉద్ధరతి, అత్తనో కోట్ఠాసే పాతేతుకామతాయ ఉద్ధారే రక్ఖతి, పాతనేపి రక్ఖతి. అత్తనో కోట్ఠాసతో పన అత్తనో కుసం ఉద్ధరతో ఉద్ధారేయేవ రక్ఖతి, తం ఉద్ధరిత్వా పరకోట్ఠాసే పాతేన్తస్స హత్థతో ముత్తమత్తే అవహారో హోతి, అయం కుసావహారో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన సమన్తపాసాదికతో (పారా. అట్ఠ. ౧.౯౨) గహేతబ్బో.

తులయిత్వాతి ఉపపరిక్ఖిత్వా.

సామీచీతి వత్తం, ఆపత్తి పన నత్థీతి అధిప్పాయో.

మహాజనసమ్మద్దోతి మహాజనసఙ్ఖోభో. భట్ఠే జనకాయేతి అపగతే జనకాయే. ‘‘ఇదఞ్చ కాసావం అత్తనో సన్తకం కత్వా ఏతస్సేవ భిక్ఖునో దేహీ’’తి కిం కారణా ఏవమాహ? చీవరస్సామికేన ధురనిక్ఖేపో కతో, తస్మా తస్స అదిన్నం గహేతుం న వట్టతి. అవహారకోపి విప్పటిసారస్స ఉప్పన్నకాలతో పట్ఠాయ చీవరస్సామికం పరియేసన్తో విచరతి ‘‘దస్సామీ’’తి, చీవరస్సామికేన చ ‘‘మమేత’’న్తి వుత్తే ఏతేనపి అవహారకేన ఆలయో పరిచ్చత్తో, తస్మా ఏవమాహ. యది ఏవం చీవరస్సామికోయేవ ‘‘అత్తనో సన్తకం గణ్హాహీ’’తి కస్మా న వుత్తోతి? ఉభిన్నం కుక్కుచ్చవినోదనత్థం. కథం? అవహారకస్స ‘‘మయా సహత్థేన న దిన్నం, భణ్డదేయ్యమేత’’న్తి కుక్కుచ్చం ఉప్పజ్జేయ్య, ఇతరస్స ‘‘మయా పఠమం ధురనిక్ఖేపం కత్వా పచ్ఛా అదిన్నం గహిత’’న్తి కుక్కుచ్చం ఉప్పజ్జేయ్యాతి.

సమగ్ఘన్తి అప్పగ్ఘం.

దారుఅత్థం ఫరతీతి దారూహి కత్తబ్బకిచ్చం సాధేతి. మయి సన్తేతిఆది సబ్బం రఞ్ఞా పసాదేన వుత్తం, థేరేన పన ‘‘అననుచ్ఛవికం కత’’న్తి న మఞ్ఞితబ్బం.

ఏకదివసం దన్తకట్ఠచ్ఛేదనాదినా యా అయం అగ్ఘహాని వుత్తా, సా భణ్డస్సామినా కిణిత్వా గహితమేవ సన్ధాయ వుత్తా. సబ్బం పనేతం అట్ఠకథాచరియప్పమాణేన గహేతబ్బం. పాసాణఞ్చ సక్ఖరఞ్చ పాసాణసక్ఖరం.

‘‘ధారేయ్య అత్థం విచక్ఖణో’’తి ఇమస్సేవ వివరణం ‘‘ఆపత్తిం వా అనాపత్తిం వా’’తిఆది. ‘‘సిక్ఖాపదం సమం తేనా’’తి ఇతో పుబ్బే ఏకా గాథా –

‘‘దుతియం అదుతియేన, యం జినేన పకాసితం;

పరాజితకిలేసేన, పారాజికపదం ఇధా’’తి.

తాయ సద్ధిం ఘటేత్వా అదుతియేన పరాజితకిలేసేన జినేన దుతియం యం ఇదం పారాజికపదం పకాసితం, ఇధ తేన సమం అనేకనయవోకిణ్ణం గమ్భీరత్థవినిచ్ఛయం అఞ్ఞం కిఞ్చి సిక్ఖాపదం న విజ్జతీతి యోజనా. తత్థ పరాజితకిలేసేనాతి సన్తానే పున అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనే చతూహి మగ్గఞాణేహి సహ వాసనాయ సముచ్ఛిన్నసబ్బకిలేసేన. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౧౫౯) పన ‘‘పరాజితకిలేసేనాతి విజితకిలేసేన, నికిలేసేనాతి అత్థో’’తి వుత్తం. ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే.

తేనాతి తేన దుతియపారాజికసిక్ఖాపదేన. అత్థో నామ పాళిఅత్థో. వినిచ్ఛయో నామ పాళిముత్తవినిచ్ఛయో. అత్థో చ వినిచ్ఛయో చ అత్థవినిచ్ఛయా, తే గమ్భీరా యస్మిన్తి గమ్భీరత్థవినిచ్ఛయం . వత్థుమ్హి ఓతిణ్ణేతి చోదనావసేన వా అత్తనావ అత్తనో వీతిక్కమారోచనవసేన వా సఙ్ఘమజ్ఝే అదిన్నాదానవత్థుస్మిం ఓతిణ్ణే. ఏత్థాతి ఓతిణ్ణే వత్థుస్మిం. వినిచ్ఛయోతి ఆపత్తానాపత్తినియమనం. అవత్వావాతి ‘‘త్వం పారాజికం ఆపన్నో’’తి అవత్వావ. కప్పియేపి చ వత్థుస్మిన్తి అత్తనా గహేతుం కప్పియే మాతుపితుఆదిసన్తకేపి వత్థుస్మిం. లహువత్తినోతి థేయ్యచిత్తుప్పాదేన లహుపరివత్తినో. ఆసీవిసన్తి సీఘమేవ సకలసరీరే ఫరణసమత్థవిసం.

౨౩౩. పకతిమనుస్సేహి ఉత్తరితరానం బుద్ధాదిఉత్తమపురిసానం అధిగమధమ్మోతి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో, తస్స పరేసం ఆరోచనం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మారోచనం. తం వినిచ్ఛినన్తేన ఛ ఠానాని సోధేతబ్బానీతి యోజనా. తత్థ కిం తే అధిగతన్తి అధిగమపుచ్ఛా. కిన్తి తే అధిగతన్తి ఉపాయపుచ్ఛా. కదా తే అధిగతన్తి కాలపుచ్ఛా. కత్థ తే అధిగతన్తి ఓకాసపుచ్ఛా. కతమే తే కిలేసా పహీనాతి పహీనకిలేసపుచ్ఛా. కతమేసం త్వం ధమ్మానం లాభీతి పటిలద్ధధమ్మపుచ్ఛా. ఇదాని తమేవ ఛట్ఠానవిసోధనం విత్థారేతుమాహ ‘‘సచే హీ’’తిఆది. తత్థ ఏత్తావతాతి ఏత్తకేన బ్యాకరణవచనమత్తేన న సక్కారో కాతబ్బో. బ్యాకరణఞ్హి ఏకస్స అయాథావతోపి హోతీతి. ఇమేసు ఛసు ఠానేసు సోధనత్థం ఏవం వత్తబ్బోతి యథా నామ జాతరూపపతిరూపకమ్పి జాతరూపం వియ ఖాయతీతి జాతరూపం నిఘంసనతాపనఛేదనేహి సోధేతబ్బం, ఏవమేవ ఇదానేవ వుత్తేసు ఛసు ఠానేసు పక్ఖిపిత్వా సోధనత్థం వత్తబ్బో. విమోక్ఖాదీసూతి ఆది-సద్దేన సమాపత్తిఞాణదస్సనమగ్గభావనాఫలసచ్ఛికిరియాదిం సఙ్గణ్హాతి. పాకటో హోతి అధిగతవిసేసస్స సతిసమ్మోసాభావతో. సేసపుచ్ఛాసుపి ‘‘పాకటో హోతీ’’తి పదే ఏసేవ నయో.

సబ్బేసఞ్హి అత్తనా అధిగతమగ్గేన పహీనా కిలేసా పాకటా హోన్తీతి ఇదం యేభుయ్యవసేన వుత్తం. కస్సచి హి అత్తనా అధిగతమగ్గవజ్ఝకిలేసేసు సన్దేహో ఉప్పజ్జతియేవ మహానామస్స సక్కస్స వియ. సో హి సకదాగామీ సమానోపి ‘‘తస్స మయ్హం, భన్తే, ఏవం హోతి – కో సు నామ మే ధమ్మో అజ్ఝత్తం అప్పహీనో, యేన మే ఏకదా లోభధమ్మాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి, దోసధమ్మాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి, మోహధమ్మాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౭౫) భగవన్తం పుచ్ఛి. అయం కిర రాజా సకదాగామిమగ్గేన లోభదోసమోహా నిరవసేసా పహీయన్తీతి సఞ్ఞీ అహోసీతి.

యాయ పటిపదాయ యస్స అరియమగ్గో ఆగచ్ఛతి, సా పుబ్బభాగపటిపత్తి ఆగమనపటిపదా. సోధేతబ్బాతి సుద్ధా, ఉదాహు న సుద్ధాతి విచారణవసేన సోధేతబ్బా. ‘‘న సుజ్ఝతీతి తత్థ తత్థ పమాదపటిపత్తిసమ్భవతో. అపనేతబ్బోతి అత్తనో పటిఞ్ఞాయ అపనేతబ్బో’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౧౯౭-౧౯౮). విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౧౯౭) పన ‘‘న సుజ్ఝతీతి పుచ్ఛియమానో పటిపత్తిక్కమం ఉల్లఙ్ఘిత్వా కథేసి. అపనేతబ్బోతి తయా వుత్తక్కమేనాయం ధమ్మో న సక్కా అధిగన్తున్తి అధిగతమానతో అపనేతబ్బో’’తి వుత్తం. ‘‘సుజ్ఝతీ’’తి వత్వా సుజ్ఝనాకారం దస్సేతుం ‘‘దీఘరత్త’’న్తిఆది వుత్తం. పఞ్ఞాయతీతి ఏత్థాపి ‘‘యదీ’’తి పదం ఆనేత్వా యది సో భిక్ఖు తాయ పటిపదాయ పఞ్ఞాయతీతి సమ్బన్ధో. చతూసు పచ్చయేసు అలగ్గత్తా ‘‘ఆకాసే పాణిసమేన చేతసా’’తి వుత్తం. వుత్తసదిసం బ్యాకరణం హోతీతి యోజనా. తత్థ వుత్తసదిసన్తి తస్స భిక్ఖునో బ్యాకరణం ఇమస్మిం సుత్తే వుత్తేన సదిసం, సమన్తి అత్థో. ఖీణాసవస్స పటిపత్తిసదిసా పటిపత్తి హోతీతి దీఘరత్తం సువిక్ఖమ్భితకిలేసత్తా, ఇదఞ్చ అరహత్తం పటిజానన్తస్స వసేన వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఖీణాసవస్స నామా’’తిఆది. ఖీణాసవస్స నామ…పే… న హోతీతి పహీనవిపల్లాసత్తా, జీవితనికన్తియా చ అభావతో న హోతి, పుథుజ్జనస్స పన అప్పహీనవిపల్లాసత్తా జీవితనికన్తిసబ్భావతో చ అప్పమత్తకేనపి హోతి, ఏవం సువిక్ఖమ్భితకిలేసస్స వత్తనసేక్ఖధమ్మపటిజాననం ఇమినా భయుప్పాదనేన, అమ్బిలాదిదస్సనే ఖేళుప్పాదాదినా చ న సక్కా వీమంసితుం, తస్మా తస్స వచనేనేవ తం సద్ధాతబ్బం.

అయం భిక్ఖు సమ్పన్నవేయ్యాకరణోతి ఇదం న కేవలం అభాయనకమేవ సన్ధాయ వుత్తం ఏకచ్చస్స సూరజాతికస్స పుథుజ్జనస్సపి అభాయనతో, రజ్జనీయారమ్మణానం బదరసాళవాదిఅమ్బిలమద్దనాదీనం ఉపయోజనేపి ఖేళుప్పాదాదితణ్హుప్పత్తిరహితం సబ్బథా సువిసోధితమేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

౨౩౪. ‘‘నీహరిత్వాతి సాసనతో నీహరిత్వా’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౪౫) వుత్తం, విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౪౫) పన ‘‘నీహరిత్వాతి పాళితో ఉద్ధరిత్వా’’తి. తథా హి ‘‘పఞ్చహుపాలి, అఙ్గేహి సమన్నాగతేన భిక్ఖునా నానుయుఞ్జితబ్బం. కతమేహి పఞ్చహి? సుత్తం న జానాతి, సుత్తానులోమం న జానాతీ’’తిఆదిపాళితో (పరి. ౪౪౨) సుత్తం సుత్తానులోమఞ్చ నీహరింసు, ‘‘అనాపత్తి ఏవం అమ్హాకం ఆచరియానం ఉగ్గహో పరిపుచ్ఛాతి భణతీ’’తి ఏవమాదితో ఆచరియవాదం, ‘‘ఆయస్మా ఉపాలి ఏవమాహ ‘అనాపత్తి ఆవుసో సుపినన్తేనా’’తి (పారా. ౭౮) ఏవమాదితో అత్తనోమతిం నీహరింసు. సా చ థేరస్స అత్తనోమతి సుత్తేన సఙ్గహితత్తా సుత్తం జాతం, ఏవమఞ్ఞాపి సుత్తాదీహి సఙ్గహితావ గహేతబ్బా, నేతరాతి వేదితబ్బం. అథ వా నీహరిత్వాతి విభజిత్వా, సాట్ఠకథం సకలం వినయపిటకం సుత్తాదీసు చతూసు పదేసేసు పక్ఖిపిత్వా చతుధా విభజిత్వా వినయం పకాసేసుం తబ్బినిముత్తస్స అభావాతి అధిప్పాయో. వజిరబుద్ధిటీకాయమ్పి (వజిర. టీ. పారాజిక ౪౫) ‘‘నీహరిత్వాతి ఏత్థ సాసనతో నీహరిత్వాతి అత్థో…పే… తాయ హి అత్తనోమతియా థేరో ఏతదగ్గట్ఠపనం లభతి. అపిచ వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘అనుపసమ్పన్నేన పఞ్ఞత్తేన వా అపఞ్ఞత్తేన వా వుచ్చమానో…పే… అనాదరియం కరోతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’తి. తత్థ హి పఞ్ఞత్తం నామ సుత్తం, సేసత్తయం అపఞ్ఞత్తం నామ. తేనాయం ‘చతుబ్బిధఞ్హి వినయం, మహాథేరా’తి గాథా సువుత్తా’’తి వుత్తం.

వుత్తన్తి మిలిన్దపఞ్హే నాగసేనత్థేరేన వుత్తం. పజ్జతే అనేన అత్థోతి పదం, భగవతా కణ్ఠాదివణ్ణుప్పత్తిట్ఠానం ఆహచ్చ విసేసేత్వా భాసితం పదం ఆహచ్చపదం, భగవతోయేవ వచనం. తేనాహ ‘‘ఆహచ్చపదన్తి సుత్తం అధిప్పేత’’న్తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౪౫) వుత్తం. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౪౫) పన ‘‘కణ్ఠాదివణ్ణుప్పత్తిట్ఠానకరణాదీహి నీహరిత్వా అత్తనో వచీవిఞ్ఞత్తియావ భాసితం వచనం ఆహచ్చపద’’న్తి వుత్తం. వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పారాజిక ౪౫) పన ‘‘అట్ఠ వణ్ణట్ఠానాని ఆహచ్చ వుత్తేన పదనికాయేనాతి అత్థో, ఉదాహటేన కణ్ఠోక్కన్తేన పదసమూహేనాతి అధిప్పాయో’’తి వుత్తం. ‘‘ఇదం కప్పతి, ఇదం న కప్పతీ’’తి ఏవం అవిసేసేత్వా ‘‘యం భిక్ఖవే మయా ‘ఇదం న కప్పతీ’తి అప్పటిక్ఖిత్తం, తఞ్చే అకప్పియం అనులోమేతి, కప్పియం పటిబాహతి, తం వో న కప్పతీ’’తిఆదినా (మహావ. ౩౦౫) వుత్తసామఞ్ఞలక్ఖణం ఇధ రసోతి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘రసోతి సుత్తానులోమ’’న్తి. రసోతి సారో ‘‘పత్తరసో’’తిఆదీసు (ధ. స. ౬౨౮-౬౩౦) వియ, పటిక్ఖిత్తానుఞ్ఞాతసుత్తసారోతి అత్థో. రసోతి వా లక్ఖణం పటివత్థుకం అనుద్ధరిత్వా లక్ఖణానులోమేన వుత్తత్తా. రసేనాతి తస్స ఆహచ్చభాసితస్స రసేన, తతో ఉద్ధటేన వినిచ్ఛయేనాతి అత్థో. సుత్తఛాయా వియ హి సుత్తానులోమన్తి. ధమ్మసఙ్గాహకపభుతిఆచరియపరమ్పరతో ఆనీతా అట్ఠకథాతన్తి ఇధ ‘‘ఆచరియవంసో’’తి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘ఆచరియవంసోతి ఆచరియవాదో’’తి, ఆచరియవాదో ‘‘ఆచరియవంసో’’తి వుత్తో పాళియం వుత్తానం ఆచరియానం పరమ్పరాయ ఆభతోవ పమాణన్తి దస్సనత్థం. అధిప్పాయోతి కారణోపపత్తిసిద్ధో ఉహాపోహనయపవత్తో పచ్చక్ఖాదిపమాణపతిరూపకో. అధిప్పాయోతి ఏత్థ ‘‘అత్తనోమతీ’’తి కేచి అత్థం వదన్తి.

వినయపిటకే పాళీతి ఇధ అధికారవసేన వుత్తం, సేసపిటకేసుపి సుత్తాదిచతునయా యథానురూపం లబ్భన్తేవ.

‘‘మహాపదేసాతి మహాఓకాసా. మహన్తాని వినయస్స పతిట్ఠాపనట్ఠానాని, యేసు పతిట్ఠాపితో వినయో వినిచ్ఛినీయతి అసన్దేహతో, మహన్తాని వా కారణాని మహాపదేసా, మహన్తాని వినయవినిచ్ఛయకారణానీతి వుత్తం హోతి. అత్థతో పన ‘యం భిక్ఖవే’తిఆదినా వుత్తాసాధిప్పాయా పాళియేవ మహాపదేసాతి వదన్తి. తేనేవాహ ‘యే భగవతా ఏవం వుత్తా’తిఆది. ఇమే చ మహాపదేసా ఖన్ధకే ఆగతా, తస్మా తేసం వినిచ్ఛయకథా తత్థేవ ఆవి భవిస్సతీతి ఇధ న వుచ్చతీ’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౪౫) వుత్తం. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౪౫) పన ‘‘మహాపదేసాతి మహాఓకాసా మహావిసయా, తే అత్థతో ‘యం భిక్ఖవేతిఆదిపాళివసేన అకప్పియానులోమతో కప్పియానులోమతో చ పుగ్గలేహి నయతో తథా తథా గయ్హమానా అత్థనయా ఏవ. తే హి భగవతా సరూపతో అవుత్తేసుపి పటిక్ఖిత్తానులోమేసు అనుఞ్ఞాతానులోమేసు చ సేసేసు కిచ్చేసు నివత్తిపవత్తిహేతుతాయ మహాగోచరాతి ‘మహాపదేసా’తి వుత్తా, న పన ‘యం భిక్ఖవే మయా ఇదం న కప్పతీ’తిఆదినా వుత్తా సాధిప్పాయా పాళియేవ తస్సా సుత్తే పవిట్ఠత్తా. ‘సుత్తానులోమమ్పి సుత్తే ఓతారేతబ్బం…పే… సుత్తమేవ బలవతర’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౪౫) హి వుత్తం. న హేసా సాధిప్పాయా పాళి సుత్తే ఓతారేతబ్బా, న గహేతబ్బా వా హోతి. యేనాయం సుత్తానులోమం సియా, తస్మా ఇమం పాళిఅధిప్పాయం నిస్సాయ పుగ్గలేహి గహితా యథావుత్తఅత్థావ సుత్తానులోమం, తంపకాసకత్తా పన అయం పాళిపి సుత్తానులోమన్తి గహేతబ్బం. తేనాహ ‘యే భగవతా ఏవం వుత్తా’తిఆది. ‘యం భిక్ఖవే’తిఆదిపాళినయేన హి పుగ్గలేహి గహితబ్బా యే అకప్పియానులోమాదయో అత్థా వుత్తా, తే మహాపదేసాతి అత్థో’’తి వుత్తం.

వజిరబుద్ధిటీకాయమ్పి (వజిర. టీ. పారాజిక ౪౫) ‘‘పరివారట్ఠకథాయం ఇధ చ కిఞ్చాపి ‘సుత్తానులోమం నామ చత్తారో మహాపదేసా’తి వుత్తం, అథ ఖో మహాపదేసనయసిద్ధం పటిక్ఖిత్తాపటిక్ఖిత్తం అనుఞ్ఞాతాననుఞ్ఞాతం కప్పియాకప్పియన్తి అత్థతో వుత్తం హోతి. తత్థ యస్మా ‘ఠానం ఓకాసో పదేసోతి కారణవేవచనాని ‘అట్ఠానమేతం, ఆనన్ద, అనవకాసో’తిఆది సాసనతో, ‘నిగ్గహట్ఠాన’న్తి చ ‘అసన్దిట్ఠిట్ఠాన’న్తి చ ‘అసన్దిట్ఠి చ పన పదేసో’తి చ లోకతో, తస్మా మహాపదేసాతి మహాకారణానీతి అత్థో. కారణం నామ ఞాపకో హేతు ఇధాధిప్పేతం, మహన్తభావో పన తేసం మహావిసయత్తా మహాభూతానం వియ. తే దువిధా వినయమహాపదేసా సుత్తన్తికమహాపదేసా చాతి. తత్థ వినయమహాపదేసా వినయే యోగం గచ్ఛన్తి, ఇతరే ఉభయత్థాపి, తేనేవ పరివారే (పరి. ౪౪౨) అనుయోగవత్తే ‘ధమ్మం న జానాతి, ధమ్మానులోమం న జానాతీ’తి’’ వుత్తం. తత్థ ధమ్మన్తి ఠపేత్వా వినయపిటకం అవసేసం పిటకద్వయం, ధమ్మానులోమన్తి సుత్తన్తికే చత్తారో మహాపదేసేతిఆది.

యది సాపి తత్థ తత్థ భగవతా పవత్తితా పకిణ్ణకదేసనావ అట్ఠకథా, సా పన ధమ్మసఙ్గాహకేహి పఠమం తీణి పిటకాని సఙ్గాయిత్వా తస్స అత్థవణ్ణనానురూపేనేవ వాచనామగ్గం ఆరోపితత్తా ‘‘ఆచరియవాదో’’తి వుచ్చతి ‘‘ఆచరియా వదన్తి సంవణ్ణేన్తి పాళిం ఏతేనా’’తి కత్వా. తేనాహ ‘‘ఆచరియవాదో నామ…పే… అట్ఠకథాతన్తీ’’తి. తిస్సో హి సఙ్గీతియో ఆరుళ్హోయేవ బుద్ధవచనస్స అత్థసంవణ్ణనాభూతో కథామగ్గో మహామహిన్దత్థేరేన తమ్బపణ్ణిదీపం ఆభతో, పచ్ఛా తమ్బపణ్ణియేహి మహాథేరేహి సీహళభాసాయ ఠపితో నికాయన్తరలద్ధిసఙ్కరపరిహరణత్థం. భగవతో పకిణ్ణకదేసనాభూతా చ సుత్తానులోమభూతా చ అట్ఠకథా యస్మా ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహి పాళివణ్ణనాక్కమేన సఙ్గహేత్వా వుత్తా, తస్మా ఆచరియవాదోతి వుత్తా. ఏతేన చ అట్ఠకథా సుత్తసుత్తానులోమేసు అత్థతో సఙ్గయ్హతీతి వేదితబ్బం. యథా చ ఏసా, ఏవం అత్తనోమతిపి పమాణభూతా. న హి భగవతో వచనం వచనానులోమఞ్చ అనిస్సాయ అగ్గసావకాదయోపి అత్తనో ఞాణబలేన సుత్తాభిధమ్మవినయేసు కిఞ్చి సమ్ముతిపరమత్థభూతం అత్థం వత్తుం సక్కోన్తి, తస్మా సబ్బమ్పి వచనం సుత్తే సుత్తానులోమే చ సఙ్గయ్హతి. విసుం పన అట్ఠకథాదీనం సఙ్గహితత్తా తదవసేసం సుత్తసుత్తానులోమతో గహేత్వా చతుధా వినయో నిద్దిట్ఠో.

కిఞ్చాపి అత్తనోమతి సుత్తాదీహి సంసన్దిత్వావ పరికప్పీయతి, తథాపి సా న సుత్తాదీసు విసేసతో నిద్దిట్ఠాతి ఆహ ‘‘సుత్తసుత్తానులోమఆచరియవాదే ముఞ్చిత్వా’’తి. అనుబుద్ధియాతి సుత్తాదీనియేవ అనుగతబుద్ధియా. నయగ్గాహేనాతి సుత్తాదితో లబ్భమాననయగ్గహణేన. అత్తనోమతిం సామఞ్ఞతో పఠమం దస్సేత్వా ఇదాని తమేవ విసేసేత్వా దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘సుత్తన్తాభిధమ్మవినయట్ఠకథాసూ’’తి వచనతో పిటకత్తయస్సపి సాధారణా ఏసా కథాతి వేదితబ్బా. థేరవాదోతి మహాసుమత్థేరాదీనం గాహో. ఇదాని తత్థ పటిపజ్జితబ్బాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తం పనా’’తిఆది. తత్థ అత్థేనాతి అత్తనా నయతో గహితేన అత్థేన. పాళిన్తి అత్తనో గాహస్స నిస్సయభూతం సాట్ఠకథం పాళిం. పాళియాతి తప్పటిక్ఖేపత్థం పరేనాభతాయ సాట్ఠకథాయ పాళియా, అత్తనా గహితం అత్థం నిస్సాయ, పాళిఞ్చ సంసన్దిత్వాతి అత్థో. ఆచరియవాదేతి అత్తనా పరేన చ సముద్ధటఅట్ఠకథాయ. ఓతారేతబ్బాతి ఞాణేన అనుప్పవేసేతబ్బా. ఓతరతి చేవ సమేతి చాతి అత్తనా ఉద్ధటేహి సంసన్దనవసేన ఓతరతి, పరేన ఉద్ధటేన సమేతి. సబ్బదుబ్బలాతి అసబ్బఞ్ఞుపుగ్గలస్స దోసవాసనాయ యాథావతో అత్థసమ్పటిపత్తిఅభావతో వుత్తం.

పమాదపాఠవసేన ఆచరియవాదస్స సుత్తానులోమేన అసంసన్దనాపి సియాతి ఆహ ‘‘ఇతరో న గహేతబ్బో’’తి. సమేన్తమేవ గహేతబ్బన్తి యే సుత్తేన సంసన్దన్తి, ఏవరూపావ అత్థా మహాపదేసతో ఉద్ధరితబ్బాతి దస్సేతి తథా తథా ఉద్ధటఅత్థానంయేవ సుత్తానులోమత్తా. తేనాహ ‘‘సుత్తానులోమతో హి సుత్తమేవ బలవతర’’న్తి. అథ వా సుత్తానులోమస్స సుత్తేకదేసత్తేపి సుత్తే వియ ‘‘ఇదం కప్పతి, ఇదం న కప్పతీ’’తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఆహచ్చభాసితం కిఞ్చి నత్థీతి ఆహ ‘‘సుత్తా…పే… బలవతర’’న్తి. అప్పటివత్తియన్తి అప్పటిబాహియం. కారకసఙ్ఘసదిసన్తి పమాణత్తా సఙ్గీతికారకసఙ్ఘసదిసం. ‘‘బుద్ధానం ఠితకాలసదిస’’న్తి ఇమినా బుద్ధానంయేవ కథితధమ్మభావం దస్సేతి, ధరమానబుద్ధసదిసన్తి వుత్తం హోతి. సుత్తే హి పటిబాహితే బుద్ధోవ పటిబాహితో హోతి. ‘‘సకవాదీ సుత్తం గహేత్వా కథేతీతి సకవాదీ అత్తనో సుత్తం గహేత్వా వోహరతి. పరవాదీ సుత్తానులోమన్తి అఞ్ఞనికాయవాదీ అత్తనో నికాయే సుత్తానులోమం గహేత్వా కథేతీ’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౪౫) వుత్తం.

విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౪౫) పన ‘‘సకవాదీ సుత్తం గహేత్వా కథేతీతిఆదీసు యో యథాభూతమత్థం గహేత్వా కథనసీలో, సో సకవాదీ. సుత్తన్తి సఙ్గీతిత్తయారుళ్హం పాళివచనం. పరవాదీతి మహావిహారవాసీ వా హోతు అఞ్ఞనికాయవాసీ వా, యో విపరీతతో అత్థం గహేత్వా కథనసీలో, సోవ ఇధ ‘పరవాదీ’తి వుత్తో. సుత్తానులోమన్తి సఙ్గీతిత్తయారుళ్హం వా అనారుళ్హం వా యం కిఞ్చి విపల్లాసతో వా వఞ్చనాయ వా ‘సఙ్గీతిత్తయాగతమిద’న్తి దస్సియమానం సుత్తానులోమం. కేచి ‘అఞ్ఞనికాయే సుత్తానులోమ’న్తి వదన్తి, తం న యుత్తం సకవాదీపరవాదీనం ఉభిన్నమ్పి సఙ్గీతిత్తయారుళ్హసుత్తాదీనమేవ గహేతబ్బతో. తథా హి వక్ఖతి ‘తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరుళ్హం పాళిఆగతం పఞ్ఞాయతి, గహేతబ్బ’న్తిఆది (పారా. అట్ఠ. ౧.౪౫). న హి సకవాదీ అఞ్ఞనికాయసుత్తాదిం పమాణతో గణ్హాతి. యేన తేసు సుత్తాదీసు దస్సితేసు తత్థ ఠాతబ్బం భవేయ్య, వక్ఖతి చ ‘పరో తస్స అకప్పియభావసాధకం సుత్తతో బహుం కారణఞ్చ వినిచ్ఛయఞ్చ దస్సేతి…పే… సాధూతి సమ్పటిచ్ఛిత్వా అకప్పియేయేవ ఠాతబ్బ’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౪౫), తస్మా పరవాదినాపి సఙ్గీతిత్తయే అనారుళ్హమ్పి అనారుళ్హమిచ్చేవ దస్సీయతి, కేవలం తస్స తస్స సుత్తాదినో సఙ్గీతిత్తయే అనాగతస్స కూటతా, ఆగతస్స చ బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయ అఞ్ఞథా అధిప్పాయయోజనా చ విసేసా, తత్థ చ యం కూటం, తం అపనీయతి. యం అఞ్ఞథా యోజితం, తం తస్స విపరీతతాదస్సనత్థం తదఞ్ఞేన సుత్తాదినా సంసన్దనా కరీయతి. యో పన పరవాదినా గహితో అధిప్పాయో సుత్తన్తాదినా సంసన్దతి, సో సకవాదినాపి అత్తనో గాహం విస్సజ్జేత్వా గహేతబ్బోతి ఉభిన్నమ్పి సఙ్గీతిత్తయాగతమేవ సుత్తం పమాణన్తి వేదితబ్బం. తేనేవ కథావత్థుపకరణే ‘సకవాదే పఞ్చ సుత్తసతాని పరవాదే పఞ్చా’తి, సుత్తసహస్సమ్పి అధిప్పాయగ్గహణనానత్తేన సఙ్గీతిత్తయాగతమేవ గహితం, న నికాయన్తరే’’తి వుత్తం.

వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పారాజిక ౪౫) పన ‘‘పరవాదీతి అమ్హాకం సమయవిజాననకో అఞ్ఞనికాయికోతి వుత్తం. పరవాదీ సుత్తానులోమన్తి కథం? ‘అఞ్ఞత్ర ఉదకదన్తపోనా’తి సుత్తం సకవాదిస్స, తదనులోమతో నాళికేరఫలస్స ఉదకమ్పి ఉదకమేవ హోతీతి పరవాదీ చ.

‘నాళికేరస్స యం తోయం, పురాణం పిత్తవడ్ఢనం;

తమేవ తరుణం తోయం, పిత్తఘం బలవడ్ఢన’న్తి. –

ఏవం పరవాదినా వుత్తే సకవాదీ ధఞ్ఞఫలస్స గతికత్తా, ఆహారత్థస్స చ ఫరణతో ‘యావకాలికమేవ త’న్తి వదన్తో పటిక్ఖిపతీ’’తి. ఖేపం వా గరహం వా అకత్వాతి ‘‘కిం ఇమినా’’తి ఖేపం పటిక్ఖేపం ఛడ్డనం వా ‘‘కిమేస బాలో వదతి, కిమేస బాలో జానాతీ’’తి గరహం నిన్దం వా అకత్వా. సుత్తానులోమన్తి అత్తనా అవుత్తం అఞ్ఞనికాయే సుత్తానులోమం. ‘‘సుత్తే ఓతారేతబ్బన్తి సకవాదినా సుత్తే ఓతారేతబ్బ’’న్తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౪౫). విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౪౫) పన ‘‘సుత్తే ఓతారేతబ్బన్తి యస్స సుత్తస్స అనులోమనతో ఇదం సుత్తానులోమం అకాసి, తస్మిం, తదనురూపే వా అఞ్ఞతరస్మిం సుత్తే అత్తనా గహితం సుత్తానులోమం అత్థతో సంసన్దనవసేన ఓతారేతబ్బం. ‘ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేన ఇమస్మిం సుత్తే సంసన్దతీ’తి సంసన్దేత్వా దస్సేతబ్బన్తి అత్థో’’తి వుత్తం. సుత్తస్మింయేవ ఠాతబ్బన్తి అత్తనో సుత్తేయేవ ఠాతబ్బం. అయన్తి సకవాదీ. పరోతి పరవాదీ. ఆచరియవాదో సుత్తే ఓతారేతబ్బోతి యస్స సుత్తస్స సంవణ్ణనావసేన అయం ఆచరియవాదో పవత్తో, తస్మిం, తాదిసే చ అఞ్ఞస్మిం సుత్తే పుబ్బాపరఅత్థసంసన్దనవసేన ఓతారేతబ్బం. గారయ్హాచరియవాదోతి పమాదలిఖితో, భిన్నలద్ధికేహి చ ఠపితో, ఏస నయో సబ్బత్థ.

వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పారాజిక ౪౫) పన – పరో ఆచరియవాదన్తి ‘‘సుఙ్కం పరిహరతీతి ఏత్థ ఉపచారం ఓక్కమిత్వా కిఞ్చాపి పరిహరతి, అవహారో ఏవా’’తి అట్ఠకథావచనతో ‘‘తథా కరోన్తో పారాజికమాపజ్జతీ’’తి పరవాదినా వుత్తే సకవాదీ ‘‘సుఙ్కం పరిహరతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి సుత్తం తత్థేవ ఆగతమహాఅట్ఠకథావచనేన సద్ధిం దస్సేత్వా పటిసేధేతి. తథా కరోన్తస్స దుక్కటమేవాతి. పరో అత్తనోమతిన్తి ఏత్థ ‘‘పురేభత్తం పరసన్తకం అవహరాతి పురేభత్తమేవ హరిస్సామీతి వాయమన్తస్స పచ్ఛాభత్తం హోతి, పురేభత్తపయోగోవ సో, తస్మా మూలట్ఠో న ముచ్చతీతి తుమ్హాకం థేరవాదత్తా మూలట్ఠస్స పారాజికమేవా’’తి పరవాదినా వుత్తే సకవాదీ ‘‘తం సఙ్కేతం పురే వా పచ్ఛా వా తం భణ్డం అవహరతి, మూలట్ఠస్స అనాపత్తీ’’తి సుత్తం దస్సేత్వా పటిక్ఖిపతి.

పరో సుత్తన్తి ‘‘అనియతహేతుధమ్మో సమ్మత్తనియతహేతుధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి సుత్తం పట్ఠానే లిఖితం దస్సేత్వా ‘‘అరియమగ్గస్స న నిబ్బానమేవారమ్మణ’’న్తి పరవాదినా వుత్తే సకవాదీ ఆరమ్మణత్తికాదిసుత్తానులోమేన ఓతరతీతి పటిక్ఖిపతి. సుత్తానులోమే ఓతరన్తంయేవ హి సుత్తం నామ, నేతరం. తేన వుత్తం ‘‘పాళిఆగతం పఞ్ఞాయతీ’’తి ఏత్తకేనపి సిద్ధే ‘‘తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరుళ్హం పాళిఆగతం పఞ్ఞాయతీ’’తిఆది. తాదిసఞ్హి పమాదలేఖన్తి ఆచరియో. ‘‘అప్పమాదో అమతపదం, పమాదో మచ్చునో పద’’న్తి (ధ. ప. ౨౧) వచనతో దిన్నభోజనే భుఞ్జిత్వా పరిస్సయాని పరివజ్జిత్వా సతిం పచ్చుపట్ఠపేత్వా విహరన్తో నిచ్చో హోతీతి. ఏవరూపస్స అత్థస్స ఆరుళ్హమ్పి సుత్తం న గహేతబ్బం. తేన వుత్తం ‘‘నో చే తథా పఞ్ఞాయతీ’’తి సిద్ధేపి ‘‘నో చే తథా పఞ్ఞాయతి, న ఓతరతి న సమేతీతి. బాహిరకసుత్తం వా’’తి వుత్తత్తా అత్తనో సుత్తమ్పి అత్థేన అసమేన్తం న గహేతబ్బం. పరో ఆచరియవాదన్తిఆదీసు ద్వీసు నయేసు పమాదలేఖవసేన తత్థ తత్థ ఆగతట్ఠకథావచనం థేరవాదేహి సద్ధిం యోజేత్వా వేదితబ్బం.

అథాయం ఆచరియవాదం గహేత్వా కథేతి, పరో సుత్తన్తి పరవాదినా ‘‘మూలబీజం నామ హలిద్ది సిఙ్గివేరం వచా…పే… బీజే బీజసఞ్ఞీ ఛిన్దతి వా ఛేదాపేతి వా భిన్దతి వా…పే… ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి (పాచి. ౯౧) తుమ్హాకం పాఠత్తా ‘‘హలిద్దిగణ్ఠిం ఛిన్దన్తస్స పాచిత్తియ’’న్తి వుత్తే సకవాదీ ‘‘యాని వా పనఞ్ఞాని అత్థి మూలే జాయన్తి, మూలే సఞ్జాయన్తీ’’తిఆదిం దస్సేత్వా తస్స అట్ఠకథాసఙ్ఖాతేన ఆచరియవాదేన పటిక్ఖిపతి. న హి గణ్ఠిమ్హి గణ్ఠి జాయతీతి. పరో సుత్తానులోమన్తి పరవాదినా ‘‘అనాపత్తి ఏవం అమ్హాకం ఆచరియానం ఉగ్గహో’’తి వచనస్సానులోమతో ‘‘అమ్హాకం పోరాణభిక్ఖూ ఏకపాసాదే గబ్భం థకేత్వా అనుపసమ్పన్నేన సయితుం వట్టతీతి తథా కత్వా ఆగతా, తస్మా అమ్హాకం వట్టతీతి తుమ్హేసు ఏవ ఏకచ్చేసు వదన్తేసు ‘‘తుమ్హాకం న కిఞ్చి వత్తుం సక్కా’’తి వుత్తే సకవాదీ ‘‘సుత్తం సుత్తానులోమఞ్చ ఉగ్గహితకానంయేవ ఆచరియానం ఉగ్గహో పమాణ’’న్తిఆదిఅట్ఠకథావచనం దస్సేత్వా పటిసేధేతి. పరో అత్తనోమతిన్తి ‘‘ద్వారం వివరిత్వా అనాపుచ్ఛా సయితేసు కే ముచ్చన్తీ’’తి ఏత్థ పన ద్వేపి జనా ముచ్చన్తి – యో చ యక్ఖగహితకో, యో చ బన్ధిత్వా నిపజ్జాపితోతి తుమ్హాకం థేరవాదత్తా అఞ్ఞే సబ్బేపి యథా తథా వా నిపన్నాదయోపి ముచ్చన్తీతి పటిసేధేతి.

అథ పనాయం అత్తనోమతిం గహేత్వా కథేతి, పరో సుత్తన్తి ‘‘ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తీ’’తి పరవాదినా వుత్తే సకవాదీ ‘‘దివా కిలన్తరూపో మఞ్చే నిసిన్నో పాదే భూమితో అమోచేత్వావ నిద్దావసేన నిపజ్జతి, తస్స అనాపత్తీ’’తిఆదిఅట్ఠకథావచనం దస్సేత్వా ఏకభఙ్గేన నిపన్నాదయోపి ముచ్చన్తీతి పటిసేధేతి.

అథాయం అత్తనోమతిం గహేత్వా కథేతి, పరో సుత్తానులోమన్తి ‘‘దోమనస్సమ్పాహం దేవానమిన్ద దువిధేన వదామి సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీతిఆదివచనేహి (దీ. ని. ౨.౩౬౦) సంసన్దనతో సదారపోసే దోసో తుమ్హాకం నత్థి, తేన వుత్తం ‘పుత్తదారస్స సఙ్గహో’’తి (ఖు. పా. ౫.౬; సు. ని. ౨౬౫) పరవాదినా వుత్తే ‘‘కిఞ్చాపి సకవాదీ బహుస్సుతో న హోతి, అథ ఖో రాగసహితేనేవ అకుసలేన భవితబ్బ’’న్తి పటిక్ఖిపతి. సేసేసుపి ఇమినా నయేన అఞ్ఞథాపి అనురూపతో యోజేతబ్బం, ఇదం సబ్బం ఉపతిస్సత్థేరాదయో ఆహు. ధమ్మసిరిత్థేరో పన ‘‘ఏత్థ పరోతి వుత్తో అఞ్ఞనికాయికో, సో పన అత్తనో సుత్తాదీనియేవ ఆహరతి, తాని సకవాదీ అత్తనో సుత్తాదిమ్హి ఓతారేత్వా సచే సమేతి, గణ్హాతి. నో చే, పటిక్ఖిపతీ’’తి వదతీతి ఆగతం.

నను చ ‘‘సుత్తానులోమతో సుత్తమేవ బలవతర’’న్తి హేట్ఠా వుత్తం, ఇధ పన ‘‘సుత్తం సుత్తానులోమే ఓతారేతబ్బ’’న్తిఆది కస్మా వుత్తన్తి? నాయం విరోధో, ‘‘సుత్తానులోమతో సుత్తమేవ బలవతర’’న్తి ఇదఞ్హి సకమతేయేవ సుత్తం సన్ధాయ వుత్తం. తత్థ హి సకమతిపరియాపన్నమేవ సుత్తాదిం సన్ధాయ ‘‘అత్తనోమతి సబ్బదుబ్బలా, అత్తనోమతితో ఆచరియవాదో బలవతరో, ఆచరియవాదతో సుత్తానులోమం బలవతరం, సుత్తానులోమతో సుత్తమేవ బలవతర’’న్తి చ వుత్తం. ఇధ పన పరవాదినా ఆనీతం అఞ్ఞనికాయే సుత్తం సన్ధాయ ‘‘సుత్తానులోమే సుత్తం ఓతారేతబ్బ’’న్తిఆది వుత్తం, తస్మా పరవాదినా ఆనీతం సుత్తాది అత్తనో సుత్తానులోమఆచరియవాదఅత్తనోమతీసు ఓతారేత్వా సమేన్తంయేవ గహేతబ్బం, ఇతరం న గహేతబ్బన్తి అయం నయో ఇధ వుచ్చతీతి న కోచి పుబ్బాపరవిరోధోతి అయం సారత్థదీపనియాగతో (సారత్థ. టీ. ౨.౪౫) నయో. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౪౫) పన ‘‘యం కిఞ్చి కూటసుత్తం బాహిరకసుత్తాదివచనం న గహేతబ్బన్తి దస్సేతుం సుత్తం సుత్తానులోమే ఓతారేతబ్బన్తిఆది వుత్త’’న్తి వుత్తం.

బాహిరకసుత్తన్తి తిస్సో సఙ్గీతియో అనారుళ్హగుళ్హవేస్సన్తరాదీని చ మహాసఙ్ఘికనికాయవాసీనం సుత్తాని. వేదల్లాదీనన్తి ఆది-సద్దేన గుళ్హఉమ్మగ్గాదిగ్గహణం వేదితబ్బం. ఇతరం గారయ్హసుత్తం న గహేతబ్బం. ‘‘అత్తనోమతియమేవ ఠాతబ్బ’’న్తి ఇమినా అఞ్ఞనికాయతో ఆనీతసుత్తతోపి సకనికాయే అత్తనోమతియేవ బలవతరాతి దస్సేతి. ‘‘సకవాదీ సుత్తం గహేత్వా కథేతి, పరవాదీ సుత్తమేవా’’తి ఏవమాదినా సమానజాతికానం వసేన వారో న వుత్తో. సుత్తస్స సుత్తేయేవ ఓతారణం భిన్నం వియ హుత్వా న పఞ్ఞాయతి, వుత్తనయేనేవ చ సక్కా యోజేతున్తి.

ఇదాని సకవాదీపరవాదీనం కప్పియాకప్పియాదిభావం సన్ధాయ వివాదే ఉప్పన్నే తత్థ పటిపజ్జితబ్బవిధిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అథ పనాయం కప్పియన్తి గహేత్వా కథేతీ’’తిఆది. అథ వా ఏవం సుత్తసుత్తానులోమాదిముఖేన సామఞ్ఞతో వివాదం దస్సేత్వా ఇదాని విసేసతో వివాదవత్థుం తబ్బినిచ్ఛయముఖేన సుత్తాదిఞ్చ దస్సేతుం ‘‘అథ పనాయం కప్పియ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ సుత్తే చ సుత్తానులోమే చ ఓతారేతబ్బన్తి సకవాదినా అత్తనోయేవ సుత్తే చ సుత్తానులోమే చ ఓతారేతబ్బం. పరో కారణం న విన్దతీతి పరవాదీ కారణం న లభతి. సుత్తతో బహుం కారణఞ్చ వినిచ్ఛయఞ్చ దస్సేతీతి పరవాదీ అత్తనో సుత్తతో బహుం కారణఞ్చ వినిచ్ఛయఞ్చ ఆహరిత్వా దస్సేతి, ‘‘సాధూతి సమ్పటిచ్ఛిత్వా అకప్పియేయేవ ఠాతబ్బ’’న్తి ఇమినా అత్తనో నికాయే సుత్తాదీని అలభన్తేన సకవాదినా పరవాదీవచనేయేవ ఠాతబ్బన్తి వదతి. సుత్తే చ సుత్తానులోమే చాతి ఏత్థ చ-కారో వికప్పనత్థో, తేన ఆచరియవాదాదీనమ్పి సఙ్గహో. తేనాహ ‘‘కారణఞ్చ వినిచ్ఛయఞ్చ దస్సేతీ’’తి. తత్థ కారణన్తి సుత్తాదినయం నిస్సాయ అత్తనోమతియా ఉద్ధటం హేతుం. వినిచ్ఛయన్తి అట్ఠకథావినిచ్ఛయం.

ద్విన్నమ్పి కారణచ్ఛాయా దిస్సతీతి సకవాదీపరవాదీనం ఉభిన్నమ్పి కప్పియాకప్పియభావసాధకం కారణపతిరూపకచ్ఛాయా దిస్సతి. తత్థ కారణచ్ఛాయాతి సుత్తాదీసు ‘‘కప్పియ’’న్తి గాహస్స, ‘‘అకప్పియ’’న్తి గాహస్స చ నిమిత్తభూతేన కిచ్ఛేన పటిపాదనీయం అవిభూతకారణం కారణచ్ఛాయా, కారణపతిరూపకన్తి అత్థో. యది ద్విన్నమ్పి కారణచ్ఛాయా దిస్సతి, కస్మా అకప్పియేయేవ ఠాతబ్బన్తి ఆహ ‘‘వినయఞ్హి పత్వా’’తిఆది. ‘‘వినయం పత్వా’’తి వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కప్పియాకప్పియవిచారణం ఆగమ్మా’’తి. రున్ధితబ్బన్తిఆదీసు దుబ్బిఞ్ఞేయ్యవినిచ్ఛయే కప్పియాకప్పియభావే సతి ‘‘కప్పియ’’న్తి గహణం రున్ధితబ్బం, ‘‘అకప్పియ’’న్తి గహణం గాళ్హం కాతబ్బం, అపరాపరప్పవత్తం కప్పియగ్గహణం సోతం పచ్ఛిన్దితబ్బం, గరుకభావసఙ్ఖతే అకప్పియేయేవ ఠాతబ్బన్తి అత్థో. అథ వా రున్ధితబ్బన్తి కప్పియసఞ్ఞాయ వీతిక్కమకారణం రున్ధితబ్బం, తంనివారణచిత్తం దళ్హతరం కాతబ్బం. సోతం పచ్ఛిన్దితబ్బన్తి తత్థ వీతిక్కమప్పవత్తి పచ్ఛిన్దితబ్బా. గరుకభావేతి అకప్పియభావేతి అత్థో.

బహూహి సుత్తవినిచ్ఛయకారణేహీతి బహూహి సుత్తేహి చేవ తతో ఆనీతవినిచ్ఛయకారణేహి చ. అథ వా సుత్తేన అట్ఠకథావినిచ్ఛయేన చ లద్ధకారణేహి. అత్తనో గహణం న విస్సజ్జేతబ్బన్తి సకవాదినా అత్తనో ‘‘అకప్పియ’’న్తి గహణం న విస్సజ్జేతబ్బన్తి అత్థో.

ఇదాని వుత్తమేవత్థం నిగమేన్తో ‘‘ఏవ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ యోతి సకవాదీపరవాదీసు యో కోచి. కేచి పన ‘‘సకవాదీసుయేవ యో కోచి ఇధాధిప్పేతో’’తి వదన్తి, ఏవం సన్తే ‘‘అథ పనాయం కప్పియన్తి గహేత్వా కథేతీ’’తిఆదీసు సబ్బత్థ ఉభోపి సకవాదినోయేవ సియుం హేట్ఠా వుత్తస్సేవ నిగమనవసేన ‘‘ఏవ’’న్తిఆదినా వుత్తత్తా, తస్మా తం న గహేతబ్బం. అతిరేకకారణం లభతీతి ఏత్థ సుత్తాదీసు పురిమం పురిమం అతిరేకకారణం నామ, యో వా సుత్తాదీసు చతూసు బహుతరం కారణం లభతి, సో అతిరేకకారణం లభతి నామ.

సుట్ఠు పవత్తి ఏతస్సాతి, సుట్ఠు పవత్తతి సీలేనాతి వా సుప్పవత్తి. తేనాహ ‘‘సుప్పవత్తీతి సుట్ఠు పవత్త’’న్తి. వాచాయ ఉగ్గతం వాచుగ్గతం, వచసా సుగ్గహితన్తి వుత్తం హోతి. అథ వా వాచుగ్గతన్తి వాచాయ ఉగ్గతం, తత్థ నిరన్తరం ఠితన్తి అత్థో. సుత్తతోతి ఇమస్స వివరణం ‘‘పాళితో’’తి. ఏత్థ చ ‘‘సుత్తం నామ సకలం వినయపిటక’’న్తి వుత్తత్తా పున సుత్తతోతి తదత్థపటిపాదకం సుత్తాభిధమ్మపాళివచనం అధిప్పేతం. అనుబ్యఞ్జనసోతి ఇమస్స వివరణం ‘‘పరిపుచ్ఛతో చ అట్ఠకథాతో చా’’తి. పాళిం అనుగన్త్వా అత్థస్స బ్యఞ్జనతో పకాసనతో ‘‘అనుబ్యఞ్జన’’న్తి హి పరిపుచ్ఛా అట్ఠకథా చ వుచ్చతి. ఏత్థ చ అట్ఠకథాయ విసుం గహితత్తా ‘‘పరిపుచ్ఛా’’తి థేరవాదో వుత్తో. అథ వా పరిపుచ్ఛాతి ఆచరియస్స సన్తికా పాళియా అత్థసవనం. అట్ఠకథాతి పాళిముత్తకవినిచ్ఛయో. తదుభయమ్పి పాళిం అనుగన్త్వా అత్థస్స బ్యఞ్జనతో ‘‘అనుబ్యఞ్జన’’న్తి వుత్తం.

వినయేతి వినయాచారే. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘వినయం అజహన్తో అవోక్కమన్తో’’తిఆది. తత్థ పతిట్ఠానం నామ సఞ్చిచ్చ ఆపత్తియా అనాపజ్జనాదినా హోతీతి ఆహ ‘‘లజ్జిభావేన పతిట్ఠితో’’తి, తేన లజ్జీ హోతీతి వుత్తం హోతి. వినయధరస్స లక్ఖణే వత్తబ్బే కిం ఇమినా లజ్జిభావేనాతి ఆహ ‘‘అలజ్జీ హీ’’తిఆది. తత్థ బహుస్సుతోపీతి ఇమినా పఠమలక్ఖణసమన్నాగమం దస్సేతి. లాభగరుకతాయాతి ఇమినా వినయే ఠితతాయ అభావే పఠమలక్ఖణయోగా కిచ్చకరో న హోతి, అథ ఖో అకిచ్చకరో అనత్థకరో ఏవాతి దస్సేతి. సఙ్ఘభేదస్స పుబ్బభాగే పవత్తకలహస్సేతం అధివచనం సఙ్ఘరాజీతి. కుక్కుచ్చకోతి అణుమత్తేసుపి వజ్జేసు భయదస్సనవసేన కుక్కుచ్చం ఉప్పాదేన్తో. తన్తిం అవిసంవాదేత్వాతి పాళిం అఞ్ఞథా అకత్వా. అవోక్కమన్తోతి అనతిక్కమన్తో.

విత్థునతీతి అత్థం అదిస్వా నిత్థునతి, విత్థమ్భతి వా. విప్ఫన్దతీతి కమ్పతి. సన్తిట్ఠితుం న సక్కోతీతి ఏకస్మింయేవ అత్థే పతిట్ఠాతుం న సక్కోతి. తేనాహ ‘‘యం యం పరేన వుచ్చతి, తం తం అనుజానాతీ’’తి. సకవాదం ఛడ్డేత్వా పరవాదం గణ్హాతీతి ‘‘ఉచ్ఛుమ్హి కసటం యావజీవికం, రసో సత్తాహకాలికో, తదుభయవినిముత్తో చ ఉచ్ఛు నామ విసుం నత్థి, తస్మా ఉచ్ఛుపి వికాలే వట్టతీ’’తి పరవాదినా వుత్తే తమ్పి గణ్హాతి. ఏకేకలోమన్తి పలితం సన్ధాయ వుత్తం. యమ్హీతి యస్మిం పుగ్గలే. పరిక్ఖయం పరియాదానన్తి అత్థతో ఏకం.

ఆచరియపరమ్పరాతి ఆచరియానం వినిచ్ఛయపరమ్పరా. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘అత్తనోమతిం పహాయ…పే… యథా ఆచరియో చ ఆచరియాచరియో చ పాళిఞ్చ పరిపుచ్ఛఞ్చ వదన్తి, తథా ఞాతుం వట్టతీ’’తి. న హి ఆచరియానం నామమత్తతో పరమ్పరజాననే పయోజనం అత్థి. పుబ్బాపరానుసన్ధితోతి పుబ్బవచనస్స అపరవచనేన సహ అత్థసమ్బన్ధజాననతో. అత్థతోతి సద్దత్థపిణ్డత్థఅధిప్పేతత్థాదితో. కారణతోతి తదత్థుపపత్తితో. ఆచరియపరమ్పరన్తి ఇమస్సేవ వేవచనం ‘‘థేరవాదఙ్గ’’న్తి, థేరపటిపాటిన్తి అత్థో. ద్వే తయో పరివట్టాతి ద్వే తయో పరమ్పరా.

ఇమేహి చ పన తీహి లక్ఖణేహీతి ఏత్థ పఠమేన లక్ఖణేన వినయస్స సుట్ఠు ఉగ్గహితభావో వుత్తో, దుతియేన తత్థ లజ్జిభావేన చేవ అచలతాయ చ సుప్పతిట్ఠితతా, తతియేన పాళిఅట్ఠకథాసు సరూపేన అనాగతానమ్పి తదనులోమతో ఆచరియేహి దిన్ననయతో వినిచ్ఛినితుం సమత్థతా. ఓతిణ్ణే వత్థుస్మిన్తి చోదనావసేన వీతిక్కమవత్థుస్మిం సఙ్ఘమజ్ఝే ఓతిణ్ణే. చోదకేన చ చుదితకేన చ వుత్తే వత్తబ్బేతి ఏవం ఓతిణ్ణవత్థుం నిస్సాయ చోదకేన ‘‘దిట్ఠం సుత’’న్తిఆదినా, చుదితకేన ‘‘అత్థీ’’తిఆదినా చ యం వత్తబ్బం, తస్మిం వత్తబ్బే వుత్తేతి అత్థో. వత్థు ఓలోకేతబ్బన్తి తస్స తస్స సిక్ఖాపదస్స వత్థు ఓలోకేతబ్బం. ‘‘తిణేన వా పణ్ణేన వా…పే… యో ఆగచ్ఛేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి హిదం నిస్సగ్గియే అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదస్స (పారా. ౫౧౭) వత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం.

థుల్లచ్చయదుబ్భాసితాపత్తీనం మాతికాయ అనాగతత్తా ‘‘పఞ్చన్నం ఆపత్తీనం అఞ్ఞతర’’న్తి వుత్తం. తికదుక్కటన్తి ‘‘అనుపసమ్పన్నే ఉపసమ్పన్నసఞ్ఞీ ఉజ్ఝాయతి ఖీయతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తిఆదినా (పాచి. ౧౦౬) ఆగతం తికదుక్కటం. అఞ్ఞతరం వా ఆపత్తిన్తి ‘‘కాలే వికాలసఞ్ఞీ, ఆపత్తి దుక్కటస్స, కాలే వేమతికో, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తిఆదికం (పాచి. ౨౫౦) దుకదుక్కటం సన్ధాయ వుత్తం.

అన్తరాపత్తిన్తి ఏత్థ తస్మిం తస్మిం సిక్ఖాపదే ఆగతవత్థువీతిక్కమం వినా అఞ్ఞస్మిం వత్థువీతిక్కమే నిదానతో పభుతి వినీతవత్థుపరియోసానా అన్తరన్తరా వుత్తా ఆపత్తి. ఇధ పన ‘‘వత్థుం ఓలోకేతీ’’తి విసుం గహితత్తా తదవసేసా అన్తరాపత్తీతి గహితా. పటిలాతం ఉక్ఖిపతీతి ఇదమ్పి విసిబ్బనసిక్ఖాపదే (పాచి. ౩౫౦) ఆగతం, తత్థ డయ్హమానం అలాతం అగ్గికపాలాదితో బహి పతితం అవిజ్ఝాతమేవ పటిఉక్ఖిపతి, పున యథాఠానే ఠపేతీతి అత్థో. విజ్ఝాతం పన పటిక్ఖిపన్తస్స పాచిత్తియమేవ.

అనాపత్తిన్తి ఏత్థ అన్తరన్తరా వుత్తా అనాపత్తిపి అత్థి, ‘‘అనాపత్తి, భిక్ఖవే, ఇద్ధిమస్స ఇద్ధివిసయే’’తిఆది వియ సాపి సఙ్గయ్హతి. సిక్ఖాపదన్తరేసూతి వినీతవత్థుం అన్తోకత్వా ఏకేకస్మిం సిక్ఖాపదన్తరే.

పారాజికాపత్తీతి న వత్తబ్బన్తి ఇదం ఆపన్నపుగ్గలేన లజ్జిధమ్మే ఠత్వా యథాభూతం ఆవికరణేపి దుబ్బినిచ్ఛయం అదిన్నాదానాదిం సన్ధాయ వుత్తం. యం పన మేథునాదీసు విజాననం, తం వత్తబ్బమేవ. తేనాహ ‘‘మేథునధమ్మవీతిక్కమో హీ’’తిఆది. యో పన అలజ్జితాయ పటిఞ్ఞం అదత్వా విక్ఖేపం కరోతి, తస్స ఆపత్తి న సక్కా ఓళారికాపి వినిచ్ఛినితుం. యావ సో యథాభూతం నావికరోతి, సఙ్ఘస్స చ ఆపత్తిసన్దేహో న విగచ్ఛతి, తావ నాసితకోవ భవిస్సతి. సుఖుమాతి అత్తనోపి దువిఞ్ఞేయ్యసభావస్స లహుపరివత్తినో చిత్తస్స సీఘపరివత్తితాయ వుత్తం. సుఖుమాతి వా చిత్తపరివత్తియా సుఖుమతాయ సుఖుమా. తేనాహ ‘‘చిత్తలహుకా’’తి, చిత్తం వియ లహుకాతి అత్థో. అథ వా చిత్తం లహు సీఘపరివత్తి ఏతేసన్తి చిత్తలహుకా. తేతి తే వీతిక్కమే. తంవత్థుకన్తి తే అదిన్నాదానమనఉస్సవిగ్గహవీతిక్కమా వత్థు అధిట్ఠానం కారణమేతస్సాతి తంవత్థుకం.

యం ఆచరియో భణతి, తం కరోహీతిఆది సబ్బం లజ్జీపేసలం కుక్కుచ్చకమేవ సన్ధాయ వుత్తం. యో యాథావతో పకాసేత్వా సుద్ధిమేవ గవేసతి, తేనపి. పారాజికోసీతి న వత్తబ్బోతి అనాపత్తికోటియాపి సఙ్కియమానత్తా వుత్తం. తేనేవ ‘‘పారాజికచ్ఛాయా’’తి వుత్తం. ‘‘సీలాని సోధేత్వాతి యంవత్థుకం కుక్కుచ్చం ఉప్పన్నం, తం అమనసికరిత్వా అవసేససీలాని సోధేత్వా’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౪౫) వుత్తం, విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౪౫) పన ‘‘సీలాని సోధేత్వాతి యస్మిం వీతిక్కమే పారాజికాసఙ్కా వత్తతి, తత్థ పారాజికాభావపక్ఖం గహేత్వా దేసనావుట్ఠానగామినీనం ఆపత్తీనం సోధనవసేన సీలాని సోధేత్వా’’తి. పాకటభావతో సుఖవలఞ్జతాయ చ ‘‘ద్వత్తింసాకారం తావ మనసి కరోహీ’’తి వుత్తం, ఉపలక్ఖణవసేన వా. అఞ్ఞస్మిం కమ్మట్ఠానే కతపరిచయేన తమేవ మనసి కాతబ్బం. యం కిఞ్చి వా అభిరుచితం మనసి కాతుం వట్టతేవ. కమ్మట్ఠానం ఘటయతీతి అన్తరన్తరా ఖణ్డం అదస్సేత్వా చిత్తేన సద్ధిం ఆరమ్మణభావేన చిరకాలం ఘటయతి. సఙ్ఖారా పాకటా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తీతి విపస్సనాకమ్మట్ఠానికో చే, తస్స సఙ్ఖారా పాకటా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి.

సచే కతపారాజికవీతిక్కమో భవేయ్య, తస్స సతిపి అసరితుకామతాయ విప్పటిసారవత్థువసేన పునప్పునం తం ఉపట్ఠహతీతి చిత్తేకగ్గతం న విన్దతి. తేన వుత్తం ‘‘కమ్మట్ఠానం న ఘటయతీ’’తిఆది. కమ్మట్ఠానం న ఘటయతీతి చిత్తక్ఖోభాదిబహులస్స సుద్ధసీలస్సపి చిత్తం న సమాధియతి, తం ఇధ పారాజికమూలన్తి న గహేతబ్బం. కతపాపమూలకేన విప్పటిసారేనేవేత్థ చిత్తస్స అసమాధియనం సన్ధాయ ‘‘కమ్మట్ఠానం న ఘటయతీ’’తిఆది వుత్తం. తేనాహ ‘‘విప్పటిసారగ్గినా’’తిఆది. అత్తనాతి చిత్తేన కరణభూతేన పుగ్గలో కత్తా జానాతి, పచ్చత్తే వా కరణవచనం, అత్తా సయం జానాతీతి అత్థో. అఞ్ఞా చ దేవతా జానన్తీతి ఆరక్ఖదేవతాహి అఞ్ఞా పరచిత్తవిదునియో దేవతా జానన్తి.

ఇమస్మిం ఠానే పణ్డితేహి విచారేతబ్బం కారణం అత్థి. కథం? ఇదాని ఏకచ్చే వినయధరా పఠమపారాజికవిసయే వత్థుమ్హి ఓతిణ్ణే ఇత్థియా వా పురిసేన వా గహట్ఠేన వా పబ్బజితేన వా చోదియమానే చుదితకం భిక్ఖుం పుచ్ఛిత్వా పటిఞ్ఞాయ అదీయమానాయ తం భిక్ఖుం సుసానే ఏకకమేవ సయాపేన్తి, ఏవం సయాపియమానో సో భిక్ఖు సచే భయసన్తాసవిరహితో సబ్బరత్తిం తస్మిం సుసానే సయితుం వా నిసీదితుం వా సక్కోతి, తం ‘‘పరిసుద్ధో ఏసో’’తి వినిచ్ఛినన్తి. సచే పన భయసన్తాసప్పత్తో సబ్బరత్తిం సయితుం వా నిసీదితుం వా న సక్కోతి, తం ‘‘అసుద్ధో’’తి వినిచ్ఛినన్తి, తం అయుత్తం వియ దిస్సతి. కస్మాతి చే? అట్ఠకథాయ విరుద్ధోతి, అట్ఠకథాయం దుతియతతియపారాజికవిసయే ఏవ తథారూపో విచారో వుత్తో, న పఠమచతఉత్థపారాజికవిసయే. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘‘మేథునధమ్మవీతిక్కమో హి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మవీతిక్కమో చ ఓళారికో, అదిన్నాదానమనుస్సవిగ్గహవీతిక్కమా పన సుఖుమా చిత్తలహుకా, తే సుఖుమేనేవ ఆపజ్జతి, సుఖుమేన రక్ఖతి, తస్మా విసేసేన తంవత్థుకం కుక్కుచ్చం పుచ్ఛియమానో’’తి. టీకాయఞ్చ (సారత్థ. టీ. ౨.౪౫) వుత్తం ‘‘తంవత్థుకన్తి తే అదిన్నాదానమనుస్సవిగ్గహవీతిక్కమా వత్థు అధిట్ఠానం కారణమేతస్సాతి తంవత్థుక’’న్తి, ఇదమ్పి ఏకం కారణం.

తత్థాపి అఞ్ఞే పణ్డితేపి వినిచ్ఛినాపేత్వా తేసమ్పి పారాజికచ్ఛాయాదిస్సనేయేవ తథా వినిచ్ఛయో కాతబ్బో, న సుద్ధభావదిస్సనే. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం ‘‘ఆపత్తీతి అవత్వా ‘సచస్స ఆచరియో ధరతి…పే… అథ దహరస్సపి పారాజికచ్ఛాయావ ఉపట్ఠాతి, తేనపి ‘పారాజికోసీ’తి న వత్తబ్బో. దుల్లభో హి బుద్ధుప్పాదో, తతో దుల్లభతరా పబ్బజ్జా చ ఉపసమ్పదా చ, ఏవం పన వత్తబ్బ’’న్తి, ఇదమేకం. నిసీదాపియమానోపి వివిత్తోకాసేయేవ నిసీదాపేతబ్బో, న సుసానే. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘‘వివిత్తం ఓకాసం సమ్మజ్జిత్వా దివావిహారం నిసీదిత్వా’’తిఆది, ఇదమేకం. వివిత్తోకాసే నిసీదాపియమానోపి దివాయేవ నిసీదాపేతబ్బో, న రత్తిం. తథా హి వుత్తం ‘‘దివసం అతిక్కన్తమ్పి న జానాతి, సో దివసాతిక్కమే ఉపట్ఠానం ఆగతో ఏవం వత్తబ్బో’’తి, ఇదమేకం.

ఈదిసం విధానం సయం ఆరోచితే ఏవ విధాతబ్బం, న పరేహి చోదియమానే. తథా హి వుత్తం ‘‘ఏవం కతవీతిక్కమేన భిక్ఖునా సయమేవ ఆగన్త్వా ఆరోచితే పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి. అథ కస్మా ఇదాని ఏవం కరోన్తీతి? గిహీనం అసక్ఖికఅట్టకరణే ఉదకే నిముజ్జాపనం వియ మఞ్ఞమానా ఏవం కరోన్తి. తమ్పి మాయాకుసలా మనుస్సా వివిధేహి ఉపాయేహి వితథం కరోన్తి, తస్మా సచ్చమ్పి హోతి, అసచ్చమ్పి హోతి. తేనేవ చ కారణేన మహోసధపణ్డితాదయో బోధిసత్తా అసక్ఖికమ్పి అట్టం ఉదకనిముజ్జాపనాదినా న వినిచ్ఛినన్తి, ఉభిన్నం వచనం పరిసం గాహాపేత్వా తేసం వచనఞ్చ కిరియఞ్చ పరిగ్గహేత్వా సచ్చఞ్చ వితథఞ్చ ఞత్వావ వినిచ్ఛినన్తి. సాసనే పన భిక్ఖూ సూరజాతికాపి సన్తి, భీరుకజాతికాపి సన్తి. సుసానఞ్చ నామ పకతిమనుస్సానమ్పి భయసన్తాసకరం హోతి, రత్తికాలే పన అతివియ భయానకం హుత్వా ఉపట్ఠాతి, ఏవంభూతే సుసానే రత్తియం ఏకో అసహాయో హుత్వా నిపజ్జాపియమానో భీరుకజాతికో భిక్ఖు పరిసుద్ధసీలోపి సమానో కిం న భాయేయ్య, కథం సబ్బరత్తిం సయితుం వా నిసీదితుం వా సక్కుణేయ్య, తథారూపం భిక్ఖుం ‘‘అపరిసుద్ధో’’తి వదన్తో కథం కిచ్చకరో భవిస్సతి.

అలజ్జీ పన సూరజాతికో అత్తనో వజ్జం పటిచ్ఛాదేతుకామో భాయన్తోపి అభాయన్తో వియ హుత్వా ‘‘సచే వికారం దస్సేస్సామి, అనత్థం మే కరిస్సన్తీ’’తి అనత్థభయేన అధివాసేత్వా సయితుం వా నిసీదితుం వా సక్కుణేయ్య, ఏవరూపం పుగ్గలం ‘‘పరిసుద్ధో’’తి వదన్తో కథం సువినిచ్ఛితో భవిస్సతీతి. ఇదమ్పి ఏకం కారణం.

అథాపి వదేయ్యుం – యథా ఉదకే నిముజ్జాపితమనుస్సానం అసచ్చవాదీనం దేవతానుభావేన కుమ్భీలాదయో ఆగన్త్వా గణ్హన్తా వియ ఉపట్ఠహన్తి, తస్మా అసచ్చవాదినో సీఘం ప్లవన్తి, సచ్చవాదీనం పన న ఉపట్ఠహన్తి, తస్మా తే సుఖేన నిసీదితుం సక్కోన్తి, ఏవం తేసమ్పి భిక్ఖూనం అపరిసుద్ధసీలానం దేవతానుభావేన సీహబ్యగ్ఘాదయో ఆగతా వియ పఞ్ఞాయన్తి, తస్మా తే సబ్బరత్తిం సయితుం వా నిసీదితుం వా న సక్కోన్తి. పరిసుద్ధసీలానం పన తథా న పఞ్ఞాయన్తి, తస్మా తే సబ్బరత్తిం దేవతాహి రక్ఖితా హుత్వా భయసన్తాసరహితా సుసానే సయితుం వా నిసీదితుం వా సక్కోన్తి, ఏవం దేవతా సక్ఖిం కత్వా వినిచ్ఛితత్తా సువినిచ్ఛితమేవ హోతీతి, తమ్పి తథా న సక్కా వత్తుం. కస్మా? అట్ఠకథాటీకాదీసు తథా అవుత్తత్తా. అట్ఠకథాయఞ్హి ‘‘వివిత్తం ఓకాసం సమ్మజ్జిత్వా దివావిహారం నిసీదిత్వా సీలాని సోధేత్వా ‘ద్వత్తింసాకారం తావ మనసికరోహీ’తి వత్తబ్బో. సచే తస్స అరోగం సీలం కమ్మట్ఠానం ఘటయతి, సఙ్ఖారా పాకటా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి, ఉపచారప్పనాప్పత్తం వియ చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, దివసం అతిక్కన్తమ్పి న జానాతి…పే… యస్స పన సీలం భిన్నం హోతి, తస్స కమ్మట్ఠానం న ఘటయతి, పతోదాభితున్నం వియ చిత్తం కమ్పతి, విప్పటిసారగ్గినా డయ్హతి, తత్తపాసాణే నిసిన్నో వియ తఙ్ఖణఞ్ఞేవ వుట్ఠాతీ’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం.

టీకాయమ్పి (సారత్థ. టీ. ౨.౪౫) ‘‘కమ్మట్ఠానం ఘటయతీతి అన్తరన్తరా ఖణ్డం అదస్సేత్వా చిత్తేన సద్ధిం ఆరమ్మణభావేన చిరకాలం ఘటయతి. సఙ్ఖారా పాకటా ఉపట్ఠహన్తీతి విపస్సనాకమ్మట్ఠానికో చే, తస్స సఙ్ఖారా పాకటా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి. సచే కతపారాజికవీతిక్కమో భవేయ్య, తస్స సతిపి అసరితుకామతాయ విప్పటిసారవత్థువసేన పునప్పునం తం ఉపట్ఠహతీతి చిత్తేకగ్గతం న విన్దతీ’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం.

విమతివినోదనియమ్పి (వి. వి. టీ. ౧.౪౫) ‘‘కమ్మట్ఠానం ఘటయతీతి విప్పటిసారమూలకేన విక్ఖేపేన అన్తరన్తరా ఖణ్డం అదస్సేత్వా పబన్ధవసేన చిత్తేన సఙ్ఘటయతి. సఙ్ఖారాతి విపస్సనాకమ్మట్ఠానవసేన వుత్తం. సాపత్తికస్స హి పగుణమ్పి కమ్మట్ఠానం న సుట్ఠు ఉపట్ఠాతి. పగేవ పారాజికస్స. తస్స హి విప్పటిసారనిన్నతాయ చిత్తం ఏకగ్గం న హోతి. ఏకస్స పన వితక్కవిక్ఖేపాదిబహులస్స సుద్ధసీలస్సపి చిత్తం న సమాధియతి, తం ఇధ పారాజికమూలన్తి న గహేతబ్బం. కతపాపమూలకేన విప్పటిసారేనేవేత్థ చిత్తస్స అసమాధియనం సన్ధాయ ‘కమ్మట్ఠానం న ఘటయతీ’తిఆది వుత్త’’న్తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, న వుత్తం ‘‘దేవతానుభావేనా’’తిఆది, తస్మా యది బుద్ధసాసనే సగారవో సిక్ఖాకామో భిక్ఖు దుతియతతియపారాజికవిసయే అత్తనో కఞ్చి వీతిక్కమం దిస్వా ‘‘పారాజికం ఆపన్నో ను ఖో అహం, న ను ఖో’’తి సంసయపక్ఖన్దో వినయధరం ఉపసఙ్కమిత్వా తం వీతిక్కమం యథాభూతం ఆచిక్ఖిత్వా పుచ్ఛేయ్య, తతో వినయధరేన అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ ‘‘సబ్బం పుబ్బవిధానం కత్వా వివిత్తం ఓకాసం సమ్మజ్జిత్వా దివావిహారం నిసీదిత్వా సీలాని సోధేత్వా ద్వత్తింసాకారే తావ మనసికరోహీ’’తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బో, న వత్తబ్బో ‘‘సుసానే సేయ్యం కప్పేహీ’’తిఆది. ఆగతకాలేపి అట్ఠకథాయం ఆగతనయేనేవ పుచ్ఛిత్వా అట్ఠకథాయం ఆగతనయేనేవస్స సుద్ధాసుద్ధభావో వత్తబ్బోతి దట్ఠబ్బం.

ఏవం హోతు, ఏవం సన్తే ఇదాని పఠమపారాజికవిసయే చోదేన్తానం కథం వినిచ్ఛయో కాతబ్బోతి? చోదకేన వత్థుస్మిం ఆరోచితే చుదితకో పుచ్ఛితబ్బో ‘‘సన్తమేతం, నో’’తి ఏవం వత్థుం ఉపపరిక్ఖిత్వా భూతేన వత్థునా చోదేత్వా సారేత్వా ఞత్తిసమ్పదాయ అనుస్సావనసమ్పదాయ తం అధికరణం వూపసమేతబ్బం. ఏవమ్పి అలజ్జీ నామ ‘‘ఏతమ్పి నత్థి, ఏతమ్పి నత్థీ’’తి వదేయ్య, పటిఞ్ఞం న దదేయ్య, అథ కిం కాతబ్బన్తి? ఏవమ్పి అలజ్జిస్స పటిఞ్ఞాయ ఏవ ఆపత్తియా కారేతబ్బం యథా తం తిపిటకచూళాభయత్థేరేనాతి. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౮౫-౩౮౬) ‘‘ఏవం లజ్జినా చోదియమానో అలజ్జీ బహూసుపి వత్థూసు ఉప్పన్నేసు పటిఞ్ఞం న దేతి, సో ‘నేవ సుద్ధో’తి వత్తబ్బో, న ‘అసుద్ధో’తి, జీవమతకో నామ ఆమకపూతికో నామ చేస. సచే పనస్స అఞ్ఞమ్పి తాదిసం వత్థు ఉప్పజ్జతి, న వినిచ్ఛితబ్బం, తథా నాసితకోవ భవిస్సతీ’’తిఆది.

౨౩౫. ఏవం వినయధరలక్ఖణఞ్చ ఛట్ఠానఓలోకనఞ్చ విదిత్వా ఇదాని…పే… వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. కిమత్థన్తి ఆహ ‘‘యా సా…పే… జాననత్థ’’న్తి. యా సా పుబ్బే వుత్తప్పభేదా చోదనా అత్థి, తస్సాయేవ సమ్పత్తివిపత్తిజాననత్థం ఆదిమజ్ఝపఅయోసానాదీనం వసేన వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో, న అవుత్తచోదనాపభేదజాననత్థన్తి అత్థో. సేయ్యథిదన్తి పుచ్ఛనత్థే నిపాతో, సో వినిచ్ఛయో కతమోతి అత్థో.

చోదనాయ కతి మూలాని, కతి వత్థూని, కతి భూమియోతి ఏత్థ ‘‘కతిహాకారేహీ’’తిపి వత్తబ్బం. వుత్తఞ్హేతం పరివారే (పరి. ౩౬౨) చోదనాకణ్డే ‘‘చోదనాయ కతి మూలాని, కతి వత్థూని, కతి భూమియో, కతిహాకారేహి చోదేతీ’’తి. మేత్తచిత్తో వక్ఖామి, నో దోసన్తరోతి ఏతస్సపి పరతో ‘‘చోదనాయ ఇమా పఞ్చ భూమియో. కతమేహి ద్వీహాకారేహి చోదేతి, కాయేన వా చోదేతి, వాచాయ వా చోదేతి, ఇమేహి ద్వీహాకారేహి చోదేతీ’’తి వత్తబ్బం. కస్మా? చోదనాకణ్డే (పరి. ౩౬౨) తథా విజ్జమానతోతి. పన్నరససు ధమ్మేసు పతిట్ఠాతబ్బన్తి పరిసుద్ధకాయసమాచారతా, పరిసుద్ధవచీసమాచారతా, మేత్తచిత్తే పచ్చుపట్ఠితతా, బహుస్సుతతా, ఉభయపాతిమోక్ఖస్వాగతతా, కాలేన వచనతా, భూతేన వచనతా, సణ్హేన వచనతా, అత్థసఞ్హితేన వచనతా, మేత్తచిత్తో హుత్వా వచనతా, కారుఞ్ఞతా, హితేసితా, అనుకమ్పతా, ఆపత్తివుట్ఠానతా, వినయపురేక్ఖారతాతి. వుత్తఞ్హేతం ఉపాలిపఞ్చకే (పరి. ౪౩౬) ‘‘చోదకేనుపాలి భిక్ఖునా పరం చోదేతుకామేన ఏవం పచ్చవేక్ఖితబ్బం – పరిసుద్ధకాయసమాచారో ను ఖోమ్హి…పే… పరిసుద్ధవచీసమాచారో ను ఖోమ్హి…పే… మేత్తం ను ఖో మే చిత్తం పచ్చుపట్ఠితం సబ్రహ్మచారీసు…పే… బహుస్సుతో ను ఖోమ్హి సుతధరో సుతసన్నిచయో…పే… ఉభయాని ఖో మే పాతిమోక్ఖాని విత్థారేన స్వాగతాని…పే… కాలేన వక్ఖామి, నో అకాలేన, భూతేన వక్ఖామి, నో అభూతేన, సణ్హేన వక్ఖామి, నో ఫరుసేన, అత్థసఞ్హితేన వక్ఖామి, నో అనత్థసఞ్హితేన, మేత్తచిత్తో వక్ఖామి, నో దోసన్తరో…పే… కారుఞ్ఞతా, హితేసితా, అనుకమ్పతా, ఆపత్తివుట్ఠానతా, వినయపురేక్ఖారతా’’తి.

తత్థ కారుఞ్ఞతాతి కారుణికభావో. ఇమినా కరుణా చ కరుణాపుబ్బభాగో చ దస్సితో. హితేసితాతి హితగవేసనతా. అనుకమ్పతాతి తేన హితేన సంయోజనతా. ఆపత్తివుట్ఠానతాతి ఆపత్తితో వుట్ఠాపేత్వా సుద్ధన్తే పతిట్ఠాపనతా. వత్థుం చోదేత్వా సారేత్వా పటిఞ్ఞం ఆరోపేత్వా యథాపటిఞ్ఞాయ కమ్మకరణం వినయపురేక్ఖారతా నామ. అమూలకమ్పి సమూలకమ్పి ‘‘మూల’’న్తి గహేత్వా వదన్తీతి ఆహ ‘‘ద్వే మూలానీ’’తి. కాలేన వక్ఖామీతిఆదీసు ఏకో ఏకం ఓకాసం కారేత్వా చోదేన్తో కాలేన వదతి నామ. సఙ్ఘమజ్ఝే గణమజ్ఝే సలాకగ్గయాగుఅగ్గవితక్కమాళకభిక్ఖాచారమగ్గఆసనసాలాదీసు, ఉపట్ఠాకేహి పరివారితక్ఖణే వా చోదేన్తో అకాలేన వదతి నామ. తచ్ఛేన వత్థునా చోదేన్తో భూతేన వదతి నామ. తుచ్ఛేన చోదేన్తో అభూతేన వదతి నామ. ‘‘అమ్భో మహల్లక పరిసావచర పంసుకూలిక ధమ్మకథిక పతిరూపం తవ ఇద’’న్తి వదన్తో ఫరుసేన వదతి నామ. ‘‘భన్తే, మహల్లకా పరిసావచరా పంసుకూలికా ధమ్మకథికా పతిరూపం తుమ్హాకం ఇద’’న్తి వదన్తో సణ్హేన వదతి నామ. కారణనిస్సితం కత్వా వదన్తో అత్థసఞ్హితేన వదతి నామ. మేత్తచిత్తో వక్ఖామి, నో దోసన్తరోతి మేత్తచిత్తం ఉపట్ఠాపేత్వా వక్ఖామి, న దుట్ఠచిత్తో హుత్వా. సచ్చే చ అకుప్పే చాతి వచీసచ్చే చ అకుప్పతాయ చ. చుదితకేన హి సచ్చఞ్చ వత్తబ్బం, కోపో చ న కాతబ్బో, అత్తనా చ న కుచ్ఛితబ్బం, పరో చ న ఘట్టేతబ్బోతి అత్థో.

ఇమస్మిం ఠానే ‘‘సఙ్ఘేన ఓతిణ్ణానోతిణ్ణం జానితబ్బం – అనువిజ్జకేన యేన ధమ్మేన యేన వినయేన యేన సత్థుసాసనేన తం అధికరణం వూపసమ్మతి, తథా తం అధికరణం వూపసమేతబ్బ’’న్తి వత్తబ్బం. వుత్తఞ్హేతం చోదనాకణ్డే (పరి. ౩౬౩) ‘‘చోదకేన కథం పటిపజ్జితబ్బం? చుదితకేన కథం పటిపజ్జితబ్బం? సఙ్ఘేన కథం పటిపజ్జితబ్బం? అనువిజ్జకేన కథం పటిపజ్జితబ్బం? చోదకేన కథం పటిపజ్జితబ్బన్తి? చోదకేన పఞ్చసు ధమ్మేసు పతిట్ఠాయ పరో చోదేతబ్బో. కాలేన వక్ఖామి నో అకాలేన, భూతేన వక్ఖామి నో అభూతేన, సణ్హేన వక్ఖామి నో ఫరుసేన, అత్థసఞ్హితేన వక్ఖామి నో అనత్థసఞ్హితేన, మేత్తచిత్తో వక్ఖామి నో దోసన్తరోతి. చోదకేన ఏవం పటిపజ్జితబ్బం. చుదితకేన కథం పటిపజ్జితబ్బన్తి? చుదితకేన ద్వీసు ధమ్మేసు పతిట్ఠాతబ్బం సచ్చే చ అకుప్పే చ. చుదితకేన ఏవం పటిపజ్జితబ్బం. సఙ్ఘేన కథం పటిపజ్జితబ్బన్తి? సఙ్ఘేన ఓతిణ్ణానోతిణ్ణం జానితబ్బం. సఙ్ఘేన ఏవం పటిపజ్జితబ్బం. అనువిజ్జకేన కథం పటిపజ్జితబ్బన్తి? అనువిజ్జకేన యేన ధమ్మేన యేన వినయేన యేన సత్థుసాసనేన తం అధికరణం వూపసమ్మతి, తథా తం అధికరణం వూపసమేతబ్బం. అనువిజ్జకేన ఏవం పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి.

అట్ఠకథాయమ్పి (పరి. అట్ఠ. ౩౬౨-౩౬౩) ‘‘చోదనాయ కో ఆదీతిఆదిపుచ్ఛానం విస్సజ్జనే సచ్చే అకుప్పే చాతి ఏత్థ సచ్చే పతిట్ఠాతబ్బం అకుప్పే చ, యం కతం వా అకతం వా, తదేవ వత్తబ్బం, న చోదకే వా అనువిజ్జకే వా సఙ్ఘే వా కోపో ఉప్పాదేతబ్బో. ఓతిణ్ణానోతిణ్ణం జానితబ్బన్తి ఓతిణ్ణఞ్చ అనోతిణ్ణఞ్చ వచనం జానితబ్బం. తత్రాయం జాననవిధి – ఏత్తకా చోదకస్స పుబ్బకథా, ఏత్తకా పచ్ఛిమకథా, ఏత్తకా చుదితకస్స పుబ్బకథా, ఏత్తకా పచ్ఛిమకథాతి జానితబ్బా. చోదకస్స పమాణం గణ్హితబ్బం, చుదితకస్స పమాణం గణ్హితబ్బం, అనువిజ్జకస్స పమాణం గణ్హితబ్బం. అనువిజ్జకో అప్పమత్తకమ్పి అహాపేన్తో ‘ఆవుసో, సమన్నాహరిత్వా ఉజుం కత్వా ఆహరా’తి వత్తబ్బో, సఙ్ఘేన ఏవం పటిపజ్జితబ్బం. యేన ధమ్మేన యేన వినయేన యేన సత్థుసాసనేన తం అధికరణం వూపసమ్మతీతి ఏత్థ ధమ్మోతి భూతం వత్థు. వినయోతి చోదనా చేవ సారణా చ. సత్థుసాసనన్తి ఞత్తిసమ్పదా చేవ అనుస్సావనసమ్పదా చ. ఏతేన హి ధమ్మేన చ వినయేన చ సత్థుసాసనేన చ అధికరణం వూపసమ్మతి, తస్మా అనువిజ్జకేన భూతేన వత్థునా చోదేత్వా ఆపత్తిం సారేత్వా ఞత్తిసమ్పదాయ చేవ అనుస్సావనసమ్పదాయ చ తం అధికరణం వూపసమేతబ్బం, అనువిజ్జకేన ఏవం పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి ఆగతం, తస్మా వత్తబ్బమేత్తకం ద్వయన్తి.

ఏవం ఏకదేసేన చోదనాకణ్డనయం దస్సేత్వా ఇదాని ఏకదేసేనేవ మహాసఙ్గామనయం దస్సేన్తో ‘‘అనువిజ్జకేన చోదకో పుచ్ఛితబ్బో’’తిఆదిమాహ. తత్థ యం ఖో త్వం, ఆవుసో, ఇమం భిక్ఖుం చోదేసి, కిమ్హి నం చోదేసీతి చోదనాసామఞ్ఞతో వుత్తం, పాళియం (మహావ. ౨౩౭) పన పవారణట్ఠపనవసేన చోదనం సన్ధాయ ‘‘యం ఖో త్వం, ఆవుసో, ఇమస్స భిక్ఖునో పవారణం ఠపేసీ’’తి వుత్తం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఏవం ఏకదేసేన మహాసఙ్గామనయం దస్సేత్వా ఇదాని ఏకదేసేనేవ చూళసఙ్గామనయం దస్సేతుం ‘‘సఙ్గామావచరేన భిక్ఖునా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సఙ్గామావచరేన భిక్ఖునాతి సఙ్గామో వుచ్చతి అధికరణవినిచ్ఛయత్థాయ సఙ్ఘసన్నిపాతో. తత్ర హి అత్తపచ్చత్థికా చేవ సాసనపచ్చత్థికా చ ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం సత్థుసాసనం దీపేన్తా సమోసరన్తి వేసాలికా వజ్జిపుత్తకా వియ. యో భిక్ఖు తేసం పచ్చత్థికానం లద్ధిం మద్దిత్వా సకవాదదీపనత్థాయ తత్థ అవచరతి, అజ్ఝోగాహేత్వా వినిచ్ఛయం పవత్తేతి, సో సఙ్గామావచరో నామ యసత్థేరో వియ, తేన సఙ్గామావచరేన భిక్ఖునా సఙ్ఘం ఉపసఙ్కమన్తేన నీచచిత్తేన సఙ్ఘో ఉపసఙ్కమితబ్బో. నీచచిత్తేనాతి మానద్ధజం నిపాతేత్వా నిహతమానచిత్తేన. రజోహరణసమేనాతి పాదపుఞ్ఛనసమేన, యథా రజోహరణస్స సంకిలిట్ఠే వా అసంకిలిట్ఠే వా పాదే పుఞ్ఛియమానే నేవ రాగో న దోసో, ఏవం ఇట్ఠానిట్ఠేసు అరజ్జన్తేన అదుస్సన్తేనాతి అత్థో. యథాపతిరూపే ఆసనేతి యథాపతిరూపం ఆసనం ఞత్వా అత్తనో పాపుణనట్ఠానే థేరానం భిక్ఖూనం పిట్ఠిం అదస్సేత్వా నిసీదితబ్బం.

అనానాకథికేనాతి నానావిధం తం తం అనత్థకథం అకథేన్తేన. అతిరచ్ఛానకథికేనాతి దిట్ఠసుతముతమ్పి రాజకథాదికం తిరచ్ఛానకథం అకథేన్తేన. సామం వా ధమ్మో భాసితబ్బోతి సఙ్ఘసన్నిపాతట్ఠానే కప్పియాకప్పియసన్నిస్సితా వా రూపారూపపరిచ్ఛేదసమథచారవిపస్సనాచారట్ఠాననిసజ్జవత్తాదినిస్సితా వా కథా ధమ్మో నామ. ఏవరూపో ధమ్మో సయం వా భాసితబ్బో, పరో వా అజ్ఝేసితబ్బో. యో భిక్ఖు తథారూపిం కథం కథేతుం పహోతి, సో వత్తబ్బో ‘‘ఆవుసో, సఙ్ఘమజ్ఝమ్హి పఞ్హే ఉప్పన్నే త్వం కథేయ్యాసీ’’తి. అరియో వా తుణ్హీభావో నాతిమఞ్ఞితబ్బోతి అరియా తుణ్హీ నిసీదన్తా న బాలపుథుజ్జనా వియ నిసీదన్తి, అఞ్ఞతరం కమ్మట్ఠానం గహేత్వావ నిసీదన్తి. ఇతి కమ్మట్ఠానమనసికారవసేన తుణ్హీభావో అరియో తుణ్హీభావో నామ, సో నాతిమఞ్ఞితబ్బో, ‘‘కిం కమ్మట్ఠానానుయోగేనా’’తి నావజానితబ్బో, అత్తనో పతిరూపం కమ్మట్ఠానం గహేత్వావ నిసీదితబ్బన్తి అత్థో.

న ఉపజ్ఝాయో పుచ్ఛితబ్బోతి ‘‘కో నామ తుయ్హం ఉపజ్ఝాయో’’తి న పుచ్ఛితబ్బో. ఏస నయో సబ్బత్థ. న జాతీతి ‘‘ఖత్తియజాతియో త్వం బ్రాహ్మణజాతియో’’తి ఏవం జాతి న పుచ్ఛితబ్బా. న ఆగమోతి ‘‘దీఘభాణకో త్వం మజ్ఝిమభాణకో’’తి ఏవం ఆగమో న పుచ్ఛితబ్బో. కులపదేసోపి ఖత్తియకులాదివసేనేవ వేదితబ్బో. అత్రస్స పేమం వా దోసో వాతి తత్ర పుగ్గలే ఏతేసం కారణానం అఞ్ఞతరవసేన పేమం వా భవేయ్య దోసో వా.

నో పరిసకప్పికేనాతి పరిసకప్పకేన పరిసానువిధాయకేన న భవితబ్బం, యం పరిసాయ రుచ్చతి, తదేవ చేతేత్వా కప్పేత్వా న కథేతబ్బన్తి అత్థో. న హత్థముద్దా దస్సేతబ్బాతి కథేతబ్బే చ అకథేతబ్బే చ సఞ్ఞాజననత్థం హత్థవికారో న కాతబ్బో.

అత్థం అనువిధియన్తేనాతి వినిచ్ఛయపటివేధమేవ సల్లక్ఖేన్తేన, ‘‘ఇదం సుత్తం ఉపలబ్భతి, ఇమస్మిం వినిచ్ఛయే ఇదం వక్ఖామీ’’తి ఏవం పరితులయన్తేన నిసీదితబ్బన్తి అత్థో. న చ ఆసనా వుట్ఠాతబ్బన్తి న ఆసనా వుట్ఠాయ సన్నిపాతమణ్డలే విచరితబ్బం. వినయధరే హి ఉట్ఠితే సబ్బా పరిసా వుట్ఠహన్తి, తస్మా న వుట్ఠాతబ్బం. న వీతిహాతబ్బన్తి న వినిచ్ఛయో హాపేతబ్బో. న కుమ్మగ్గో సేవితబ్బోతి న ఆపత్తి దీపేతబ్బా. అసాహసికేన భవితబ్బన్తి న సహసా కారినా భవితబ్బం, న సహసా దురుత్తవచనం కథేతబ్బన్తి అత్థో. వచనక్ఖమేనాతి దురుత్తవాచం ఖమనసీలేన. హితపరిసక్కినాతి హితేసినా హితగవేసినా కరుణా చ కరుణాపుబ్బభాగో చ ఉపట్ఠాపేతబ్బోతి అయం పదద్వయేపి అధిప్పాయో. అనసురుత్తేనాతి న అసురుత్తేన, అసురుత్తం వుచ్చతి విగ్గాహికకథాసఙ్ఖాతం అసున్దరవచనం, తం న కథేతబ్బన్తి అత్థో. అత్తా పరిగ్గహేతబ్బోతి ‘‘వినిచ్ఛినితుం వూపసమేతుం సక్ఖిస్సామి ను ఖో, నో’’తి ఏవం అత్తా పరిగ్గహేతబ్బో, అత్తనో పమాణం జానితబ్బన్తి అత్థో. పరో పరిగ్గహేతబ్బోతి ‘‘లజ్జియా ను ఖో అయం పరిసా సక్కా సఞ్ఞాపేతుం, ఉదాహు నో’’తి ఏవం పరో పరిగ్గహేతబ్బో. చోదకో పరిగ్గహేతబ్బోతి ‘‘ధమ్మచోదకో ను ఖో, నో’’తి ఏవం పరిగ్గహేతబ్బో. చుదితకో పరిగ్గహేతబ్బోతి ‘‘ధమ్మచుదితకో ను ఖో, నో’’తి ఏవం పరిగ్గహేతబ్బో. అధమ్మచోదకో పరిగ్గహేతబ్బోతి తస్స పమాణం జానితబ్బం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

వుత్తం అహాపేన్తేనాతి చోదకచుదితకేహి వుత్తవచనం అహాపేన్తేన. అవుత్తం అపకాసేన్తేనాతి అనోసటం వత్థుం అపకాసేన్తేన. మన్దో హాసేతబ్బోతి మన్దో మోమూళ్హో పగ్గణ్హితబ్బో, ‘‘నను త్వం కులపుత్తో’’తి ఉత్తేజేత్వా అనుయోగవత్తం కథాపేత్వా తస్స అనుయోగో గణ్హితబ్బో. భీరు అస్సాసేతబ్బోతి యస్స సఙ్ఘమజ్ఝం వా గణమజ్ఝం వా అనోసటపుబ్బత్తా సారజ్జం ఉప్పజ్జతి, తాదిసో ‘‘మా భాయి, విస్సత్థో కథయాహి, మయం తే ఉపత్థమ్భా భవిస్సామా’’తి వత్వాపి అనుయోగవత్తం కథాపేతబ్బో. చణ్డో నిసేధేతబ్బోతి అపసారేతబ్బో తజ్జేతబ్బో. అసుచి విభావేతబ్బోతి అలజ్జిం పకాసేత్వా ఆపత్తిం దేసాపేతబ్బో. ఉజుమద్దవేనాతి యో భిక్ఖు ఉజు సీలవా కాయవఙ్కాదిరహితో, సో మద్దవేనేవ ఉపచరితబ్బో. ధమ్మేసు చ పుగ్గలేసు చాతి ఏత్థ యో ధమ్మగరుకో హోతి, న పుగ్గలగరుకో, అయమేవ ధమ్మేసు చ పుగ్గలేసు చ మజ్ఝత్తోతి వేదితబ్బో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఇతి వినయసఙ్గహసంవణ్ణనాభూతే వినయాలఙ్కారే

చోదనాదివినిచ్ఛయకథాలఙ్కారో నామ

ఏకతింసతిమో పరిచ్ఛేదో.