౩౦. గరుభణ్డవినిచ్ఛయకథా

౨౨౭. ఏవం కథినవినిచ్ఛయం కథేత్వా ఇదాని గరుభణ్డాదివినిచ్ఛయం దస్సేతుం ‘‘గరుభణ్డానీతి ఏత్థా’’తిఆదిమాహ. తత్థ గరూతి –

‘‘పుమే ఆచరియాదిమ్హి, గరు మాతాపితూసుపి;

గరు తీసు మహన్తే చ, దుజ్జరాలహుకేసు చా’’తి. –

వుత్తేసు అనేకత్థేసు అలహుకవాచకో. భణ్డ-సద్దో ‘‘భాజనాదిపరిక్ఖారే, భణ్డం మూలధనేపి చా’’తి ఏత్థ భాజనాదిపరిక్ఖారత్థో హోతి. వచనత్థో పన గరన్తి ఉగ్గచ్ఛన్తి ఉగ్గతా పాకటా హోన్తీతి గరూని, భడితబ్బాని ఇచ్ఛితబ్బానీతి భణ్డాని, గరూని చ తాని భణ్డాని చాతి గరుభణ్డాని, ఆరామాదీని వత్థూని. ఇతి ఆదినా నయేన సేనాసనక్ఖన్ధకే భగవతా దస్సితాని ఇమాని పఞ్చ వత్థూని గరుభణ్డాని నామాతి యోజేతబ్బం.

మఞ్చేసు మసారకోతి మఞ్చపాదే విజ్ఝిత్వా తత్థ అటనియో పవేసేత్వా కతో. బున్దికాబద్ధోతి అటనీహి మఞ్చపాదే డంసాపేత్వా పల్లఙ్కసఙ్ఖేపేన కతో. కుళీరపాదకోతి అస్సమేణ్డకాదీనం పాదసదిసేహి పాదేహి కతో. యో వా పన కోచి వఙ్కపాదకో, అయం వుచ్చతి ‘‘కుళీరపాదకో’’తి. ఆహచ్చపాదకోతి అయం పన ‘‘ఆహచ్చపాదకో నామ మఞ్చో అఙ్గే విజ్ఝిత్వా కతో హోతీ’’తి ఏవం పరతో పాళియంయేవ (పాచి. ౧౩౧) వుత్తో, తస్మా అటనియో విజ్ఝిత్వా తత్థ పాదసిఖం పవేసేత్వా ఉపరి ఆణిం దత్వా కతమఞ్చో ఆహచ్చపాదకోతి వేదితబ్బో. పీఠేపి ఏసేవ నయో.

ఉణ్ణభిసిఆదీనం పఞ్చన్నం అఞ్ఞతరాతి ఉణ్ణభిసి చోళభిసి వాకభిసి తిణభిసి పణ్ణభిసీతి ఇమేసం పఞ్చన్నం భిసీనం అఞ్ఞతరా. పఞ్చ భిసియోతి పఞ్చహి ఉణ్ణాదీహి పూరితభిసియో. తూలగణనాయ హి ఏతాసం గణనా. తత్థ ఉణ్ణగ్గహణేన న కేవలం ఏళకలోమమేవ గహితం, ఠపేత్వా పన మనుస్సలోమం యం కిఞ్చి కప్పియాకప్పియమంసజాతీనం పక్ఖిచతుప్పదానం లోమం, సబ్బం ఇధ ఉణ్ణగ్గహణేనేవ గహితం, తస్మా ఛన్నం చీవరానం, ఛన్నం అనులోమచీవరానఞ్చ అఞ్ఞతరేన భిసిచ్ఛవిం కత్వా తం సబ్బం పక్ఖిపిత్వా భిసిం కాతుం వట్టతి. ఏళకలోమాని పన అపక్ఖిపిత్వా కమ్బలమేవ చతుగ్గుణం వా పఞ్చగుణం వా పక్ఖిపిత్వా కతాపి ఉణ్ణభిసిసఙ్ఖమేవ గచ్ఛతి. చోళభిసిఆదీసు యం కిఞ్చి నవచోళం వా పురాణచోళం వా సంహరిత్వా వా అన్తో పక్ఖిపిత్వా వా కతా చోళభిసి, యం కిఞ్చి వాకం పక్ఖిపిత్వా కతా వాకభిసి, యం కిఞ్చి తిణం పక్ఖిపిత్వా కతా తిణభిసి, అఞ్ఞత్ర సుద్ధతమాలపత్తం యం కిఞ్చి పణ్ణం పక్ఖిపిత్వా కతా పణ్ణభిసీతి వేదితబ్బా. తమాలపత్తం పన అఞ్ఞేన మిస్సమేవ వట్టతి, సుద్ధం న వట్టతి. భిసియా పమాణనియమో నత్థి, మఞ్చభిసి పీఠభిసి భూమత్థరణభిసి చఙ్కమనభిసి పాదపుఞ్ఛనభిసీతి ఏతాసం అనురూపతో సల్లక్ఖేత్వా అత్తనో రుచివసేన పమాణం కాతబ్బం. యం పనేతం ఉణ్ణాదిపఞ్చవిధతూలమ్పి భిసియం వట్టతి, తం మసూరకేపి వట్టతీతి కురున్దియం వుత్తం. తత్థ మసూరకేతి చమ్మమయభిసియం. ఏతేన మసూరకం పరిభుఞ్జితుం వట్టతీతి సిద్ధం హోతి.

బిమ్బోహనే తీణి తూలాని రుక్ఖతూలం లతాతూలం పోటకీతూలన్తి. తత్థ రుక్ఖతూలన్తి సిమ్బలిరుక్ఖాదీనం యేసం కేసఞ్చి రుక్ఖానం తూలం. లతాతూలన్తి ఖీరవల్లిఆదీనం యాసం కాసఞ్చి లతానం తూలం. పోటకీతూలన్తి పోటకీతిణాదీనం యేసం కేసఞ్చి తిణజాతికానం అన్తమసో ఉచ్ఛునళాదీనమ్పి తూలం. సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౨౯౭) పన ‘‘పోటకీతూలన్తి ఏరకతిణతూల’’న్తి వుత్తం, ఏతేహి తీహి సబ్బభూతగామా సఙ్గహితా హోన్తి. రుక్ఖవల్లితిణజాతియో హి ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞో భూతగామో నామ నత్థి, తస్మా యస్స కస్సచి భూతగామస్స తూలం బిమ్బోహనే వట్టతి, భిసిం పన పాపుణిత్వా సబ్బమ్పేతం ‘‘అకప్పియతూల’’న్తి వుచ్చతి న కేవలఞ్చ బిమ్బోహనే ఏతం తూలమేవ, హంసమోరాదీనం సబ్బసకుణానం, సీహాదీనం సబ్బచతుప్పదానఞ్చ లోమమ్పి వట్టతి. పియఙ్గుపుప్ఫబకుళపుప్ఫాది పన యం కిఞ్చి పుప్ఫం న వట్టతి. తమాలపత్తం సుద్ధమేవ న వట్టతి, మిస్సకం పన వట్టతి, భిసీనం అనుఞ్ఞాతం పఞ్చవిధం ఉణ్ణాదితూలమ్పి వట్టతి. అద్ధకాయికాని పన బిమ్బోహనాని న వట్టన్తి. అద్ధకాయికానీతి ఉపడ్ఢకాయప్పమాణాని, యేసు కటితో పట్ఠాయ యావ సీసం ఉపదహన్తి ఠపేన్తి. సీసప్పమాణం పన వట్టతి, సీసప్పమాణం నామ యస్స విత్థారతో తీసు కణ్ణేసు ద్విన్నం కణ్ణానం అన్తరం మినియమానం విదత్థి చేవ చతురఙ్గులఞ్చ హోతి, మజ్ఝట్ఠానం ముట్ఠిరతనం హోతి, దీఘతో పన దియడ్ఢరతనం వా ద్విరతనం వాతి కురున్దియం వుత్తం, అయం సీసప్పమాణస్స ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదో, ఇతో ఉద్ధం న వట్టతి, హేట్ఠా పన వట్టతీతి అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౨౯౭) వుత్తం. తత్థ ‘‘తీసు కణ్ణేసు ద్విన్నం కణ్ణాన’’న్తి పాఠం ఉపనిధాయ బిమ్బోహనస్స ఉభోసు అన్తేసు ఠపేతబ్బచోళకం తికోణమేవ కరోన్తి ఏకచ్చే. ‘‘ఇదఞ్చ ఠానం గణ్ఠిట్ఠాన’’న్తి వదన్తి.

విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౨౯౭) పన ‘‘సీసప్పమాణం నామ యత్థ గీవాయ సహ సకలం సీసం ఠపేతుం సక్కా, తస్స చ ముట్ఠిరతనం విత్థారప్పమాణన్తి దస్సేన్తో ‘విత్థారతో’తిఆదిమాహ. ఇదఞ్చ బిమ్బోహనస్స ఉభోసు అన్తేసు ఠపేతబ్బచోళప్పమాణదస్సనం, తస్స వసేన బిమ్బోహనస్స విత్థారప్పమాణం పరిచ్ఛిజ్జతి, తం వట్టం వా చతురస్సం వా కత్వా సిబ్బితం యథా కోటితో కోటి విత్థారతో పుథులట్ఠానం ముట్ఠిరతనప్పమాణం హోతి, ఏవం సిబ్బితబ్బం, ఇతో అధికం న వట్టతి. తం పన అన్తేసు ఠపితచోళం కోటియా కోటిం ఆహచ్చ దిగుణం కతం తికణ్ణం హోతి, తేసు తీసు కణ్ణేసు ద్విన్నం కణ్ణానం అన్తరం విదత్థిచతురఙ్గులం హోతి, మజ్ఝట్ఠానం కోటితో కోటిం ఆహచ్చ ముట్ఠిరతనం హోతి, ఇదమస్స ఉక్కట్ఠప్పమాణ’’న్తి వుత్తత్తా బిమ్బోహనస్స ఉభోసు అన్తేసు ఠపేతబ్బచోళకం పకతియాయేవ తికణ్ణం న హోతి, అథ ఖో కోటియా కోటిం ఆహచ్చ దిగుణకతకాలేయేవ హోతి, తస్మా తం చోళకం వట్టం వా హోతు చతురస్సం వా, దిగుణం కత్వా మినియమానం తికణ్ణమేవ హోతి, ద్విన్నఞ్చ కణ్ణానం అన్తరం చతురఙ్గులాధికవిదత్థిమత్తం హోతి, తస్స చ చోళకస్స మజ్ఝట్ఠానం ముట్ఠిరతనం హోతి, తస్సేవ చోళకస్స పమాణేన బిమ్బోహనస్స మజ్ఝట్ఠానమ్పి ముట్ఠిరతనం హోతీతి విఞ్ఞాయతీతి.

‘‘కమ్బలమేవ…పే… ఉణ్ణభిసిసఙ్ఖమేవ గచ్ఛతీతి సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా గోనకాదిఅకప్పియమ్పి ఉణ్ణమయత్థరణం భిసియం పక్ఖిపిత్వా సయితుం వట్టతీతి దట్ఠబ్బం. మసూరకేతి చమ్మమయభిసియం, చమ్మమయం పన బిమ్బోహనం తూలపుణ్ణమ్పి న వట్టతీ’’తి చ విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౨౯౭) వుత్తం. సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౨౯౭) పన ‘‘సీసప్పమాణన్తి యత్థ గలవాటకతో పట్ఠాయ సబ్బసీసం ఉపదహన్తి, తం సీసప్పమాణం హోతి, తఞ్చ ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదతో తిరియం ముట్ఠిరతనం హోతీతి దస్సేతుం ‘యత్థ విత్థారతో తీసు కణ్ణేసూ’తిఆదిమాహ. మజ్ఝట్ఠానం ముట్ఠిరతనం హోతీతి బిమ్బోహనస్స మజ్ఝట్ఠానం తిరియతో ముట్ఠిరతనప్పమాణం హోతీ’’తి వుత్తం. అరఞ్జరోతి బహుఉదకగణ్హనకా మహాచాటి. జలం గణ్హితుం అలన్తి అరఞ్జరో, వట్టచాటి వియ హుత్వా థోకం దీఘముఖో మజ్ఝే పరిచ్ఛేదం దస్సేత్వా కతోతి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాయన్తి అజ్ఝాహారసమ్బన్ధో.

ద్విసఙ్గహాని ద్వే హోన్తీతి ద్వే పఠమదుతియఅవిస్సజ్జియాని ‘‘ఆరామో ఆరామవత్థూ’’తి చ ‘‘విహారో విహారవత్థూ’’తి చ వుత్తద్వేద్వేవత్థుసఙ్గహాని హోన్తి. తతియం అవిస్సజ్జియం ‘‘మఞ్చో పీఠం భిసి బిమ్బోహన’’న్తి వుత్తచతువత్థుసఙ్గహం హోతి. చతుత్థం అవిస్సజ్జియం ‘‘లోహకుమ్భీ లోహభాణకం లోహవారకో లోహకటాహం వాసి ఫరసు కుఠారీ కుదాలో నిఖాదన’’న్తి వుత్తనవకోట్ఠాసవన్తం హోతి. పఞ్చమం అవిస్సజ్జియం ‘‘వల్లి వేళు ముఞ్జం పబ్బజం తిణం మత్తికా దారుభణ్డం మత్తికాభణ్డ’’న్తి వుత్తఅట్ఠభేదనం అట్ఠపభేదవన్తం హోతీతి యోజనా. పఞ్చనిమ్మలలోచనోతి మంసచక్ఖుదిబ్బచక్ఖుధమ్మచక్ఖుబుద్ధచక్ఖుసమన్తచక్ఖూనం వసేన నిమ్మలపఞ్చలోచనో.

సేనాసనక్ఖన్ధకే అవిస్సజ్జియం కీటాగిరివత్థుస్మిం అవేభఙ్గియన్తి ఏత్థ ‘‘సేనాసనక్ఖన్ధకే గామకావాసవత్థుస్మిం అవిస్సజ్జియం కీటాగిరివత్థుస్మిం అవేభఙ్గియ’’న్తి వత్తబ్బం. కస్మా? ద్విన్నమ్పి వత్థూనం సేనాసనక్ఖన్ధకే ఆగతత్తా. సేనాసనక్ఖన్ధకేతి అయం సామఞ్ఞాధారో. గామకావాసవత్థుస్మిం కీటాగిరివత్థుస్మిన్తి విసేసాధారో. అయమత్థో పాళిం ఓలోకేత్వా పచ్చేతబ్బో. తేనేవ హి సమన్తపాసాదికాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) ‘‘సేనాసనక్ఖన్ధకే’’తి అవత్వా ‘‘ఇధ’’ఇచ్చేవ వుత్తం, ఇధాతి ఇమినా గామకావాసవత్థుం దస్సేతి, కీటాగిరివత్థు పన సరూపతో దస్సితమేవ. సామఞ్ఞాధారో పన తంసంవణ్ణనాభావతో అవుత్తోపి సిజ్ఝతీతి న వుత్తోతి విఞ్ఞాయతి.

౨౨౮. థావరేన చ థావరం, గరుభణ్డేన చ గరుభణ్డన్తి ఏత్థ పఞ్చసు కోట్ఠాసేసు పురిమద్వయం థావరం, పచ్ఛిమత్తయం గరుభణ్డన్తి వేదితబ్బం. సమకమేవ దేతీతి ఏత్థ ఊనకం దేన్తమ్పి విహారవత్థుసామన్తం గహేత్వా దూరతరం దుక్ఖగోపం విస్సజ్జేతుం వట్టతీతి దట్ఠబ్బం. వక్ఖతి హి ‘‘భిక్ఖూనఞ్చే మహగ్ఘతరం…పే… సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీ’’తి. జానాపేత్వాతి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స జానాపేత్వా, అపలోకేత్వాతి అత్థో. నను తుమ్హాకం బహుతరం రుక్ఖాతి వత్తబ్బన్తి ఇదం సామికేసు అత్తనో భణ్డస్స మహగ్ఘతం అజానిత్వా దేన్తేసు తం ఞత్వా థేయ్యచిత్తేన గణ్హతో అవహారో హోతీతి వుత్తం. విహారేన విహారో పరివత్తేతబ్బోతి సవత్థుకేన అఞ్ఞేసం భూమియం కతపాసాదాదినా, అవత్థుకేన వా సవత్థుకం పరివత్తేతబ్బం, అవత్థుకం పన అవత్థుకేనేవ పరివత్తేతబ్బం కేవలం పాసాదస్స భూమితో అథావరత్తా. ఏవం థావరేసుపి థావరవిభాగం ఞత్వావ పరివత్తేతబ్బం.

‘‘కప్పియమఞ్చా సమ్పటిచ్ఛితబ్బాతి ఇమినా సువణ్ణాదివిచిత్తం అకప్పియమఞ్చం ‘సఙ్ఘస్సా’తి వుత్తేపి సమ్పటిచ్ఛితుం న వట్టతీతి దస్సేతి. ‘విహారస్స దేమా’తి వుత్తే సఙ్ఘస్స వట్టతి, న పుగ్గలస్స ఖేత్తాది వియాతి దట్ఠబ్బ’’న్తి విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౩౨౧) వుత్తం. సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. చూళ్వగ్గ ౩.౩౨౧) పన ‘‘కప్పియమఞ్చా సమ్పటిచ్ఛితబ్బాతి ‘సఙ్ఘస్స దేమా’తి దిన్నం సన్ధాయ వుత్తం. సచే పన ‘విహారస్స దేమా’తి వదన్తి, సువణ్ణరజతమయాదిఅకప్పియమఞ్చేపి సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. న కేవలం…పే… పరివత్తేతుం వట్టన్తీతి ఇమినా అథావరేన థావరమ్పి అథావరమ్పి పరివత్తేతుం వట్టతీతి దస్సేతి. థావరేన అథావరమేవ హి పరివత్తేతుం న వట్టతి. ‘‘అకప్పియం వా మహగ్ఘం కప్పియం వాతి ఏత్థ అకప్పియం నామ సువణ్ణమయమఞ్చాది అకప్పియభిసిబిమ్బోహనాని చ. మహగ్ఘం కప్పియం నామ దన్తమయమఞ్చాది, పావారాదికప్పియఅత్థరణాదీని చా’’తి సారత్థదీపనియం వుత్తం, విమతివినోదనియం పన ‘‘అకప్పియం వాతి ఆసన్దిఆది, పమాణాతిక్కన్తం బిమ్బోహనాది చ. మహగ్ఘం కప్పియం వాతి సువణ్ణాదివిచిత్తం కప్పియవోహారేన దిన్న’’న్తి వుత్తం.

౨౨౯. ‘‘కాళలోహ …పే… భాజేతబ్బో’’తి వుత్తత్తా వట్టకంసలోహమయమ్పి భాజనం పుగ్గలికమ్పి సమ్పటిచ్ఛితుమ్పి పరిహరితుమ్పి వట్టతి పుగ్గలానం పరిహరితబ్బస్సేవ భాజేతబ్బత్తాతి వదన్తి, తం ఉపరి ‘‘కంసలోహవట్టలోహభాజనవికతి సఙ్ఘికపరిభోగేన వా గిహివికటా వా వట్టతీ’’తిఆదికేన మహాపచ్చరివచనేన విరుజ్ఝతి. ఇమస్స హి ‘‘వట్టలోహకంసలోహానం యేన కేనచి కతో సీహళదీపే పాదగ్గణ్హనకో భాజేతబ్బో’’తి వుత్తస్స మహాఅట్ఠకథావచనస్స పటిక్ఖేపాయ తం మహాపచ్చరివచనం పచ్ఛా దస్సితం, తస్మా వట్టలోహకంసలోహమయం యం కిఞ్చి పాదగ్గణ్హనకవారకమ్పి ఉపాదాయ అభాజనీయమేవ, గిహీహి దీయమానమ్పి పుగ్గలస్స సమ్పటిచ్ఛితుమ్పి న వట్టతి. పారిహారియం న వట్టతీతి పత్తాదిపరిక్ఖారం వియ సయమేవ పటిసామేత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టతి. గిహిసన్తకం వియ ఆరామికాదయో చే సయమేవ గోపేత్వా వినియోగకాలే ఆనేత్వా పటిదేన్తి, పరిభుఞ్జితుం వట్టతి, ‘‘పటిసామేత్వా భిక్ఖూనం దేథా’’తి వత్తుమ్పి వట్టతీతి.

పణ్ణసూచి నామ లేఖనీతి వదన్తి. అత్తనా లద్ధానిపీతిఆదినా పటిగ్గహణే దోసో నత్థి, పరిహరిత్వా పరిభోగోవ ఆపత్తికరోతి దస్సేతి. యథా చేత్థ, ఏవం ఉపరి భాజనీయవాసిఆదీసు అత్తనో సన్తకేసుపి.

అనామాసమ్పీతి సువణ్ణాదిమయమ్పి, సబ్బం తం ఆమసిత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి.

ఉపక్ఖరేతి ఉపకరణే. సిఖరం నామ యేన పరిబ్భమన్తా ఛిన్దన్తి. పత్తబన్ధకో నామ పత్తస్స గణ్ఠిఆదికారకో. ‘‘పటిమానం సువణ్ణాదిపత్తకారకో’’తిపి వదన్తి.

‘‘అడ్ఢబాహూతి కప్పరతో పట్ఠాయ యావ అంసకూట’’న్తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. ‘‘అడ్ఢబాహు నామ విదత్థిచతురఙ్గులన్తిపి వదన్తీ’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౨.౩౨౧) వుత్తం. వజిరబుద్ధిటీకాయమ్పి (వజిర. టీ. చూళవగ్గ ౩౨౧) ‘‘అడ్ఢబాహూతి కప్పరతో పట్ఠాయ యావ అంసకూటన్తి లిఖిత’’న్తి వుత్తం. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౩౨౧) పన ‘‘అడ్ఢబాహుప్పమాణా నామ అడ్ఢబాహుమత్తా, అడ్ఢబ్యామమత్తాతిపి వదన్తీ’’తి వుత్తం. యోత్తానీతి చమ్మరజ్జుకా. తత్థజాతకాతి సఙ్ఘికభూమియం జాతా.

‘‘అట్ఠఙ్గులసూచిదణ్డమత్తోతి దీఘసో అట్ఠఙ్గులమత్తో పరిణాహతో పణ్ణసూచిదణ్డమత్తో’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ.. చూళవగ్గ ౩.౩౨౧) విమతివినోదనియం పన (వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౩౨౧) ‘‘అట్ఠఙ్గులసూచిదణ్డమత్తోతి సరదణ్డాదిసూచిఆకారతనుదణ్డకమత్తోపీ’’తి వుత్తం. అట్ఠఙ్గులప్పమాణోతి దీఘతో అట్ఠఙ్గులప్పమాణో. రిత్తపోత్థకోపీతి అలిఖితపోత్థకోపి, ఇదఞ్చ పణ్ణప్పసఙ్గేన వుత్తం.

ఆసన్దికోతి చతురస్సపీఠం వుచ్చతి ‘‘ఉచ్చకమ్పి ఆసన్దిక’’న్తి (చూళవ. ౨౯౭) వచనతో. ఏకతోభాగేన దీఘపీఠమేవ హి అట్ఠఙ్గులపాదకం వట్టతి, చతురస్సాసన్దికో పన పమాణాతిక్కన్తోపి వట్టతీతి వేదితబ్బో. సత్తఙ్గో నామ తీసు దిసాసు అపస్సయం కత్వా కతమఞ్చో, అయమ్పి పమాణాతిక్కన్తోపి వట్టతి. భద్దపీఠన్తి వేత్తమయం పీఠం వుచ్చతి. పీఠికాతి పిలోతికబన్ధం పీఠమేవ. ఏళకపాదపీఠం నామ దారుపటికాయ ఉపరిపాదే ఠపేత్వా భోజనఫలకం వియ కతపీఠం వుచ్చతి. ఆమణ్డకవణ్టకపీఠం నామ ఆమలకాకారేన యోజితబహఉపాదపీఠం. ఇమాని తావ పాళియం ఆగతపీఠాని. దారుమయం పన సబ్బమ్పి పీఠం వట్టతి.

‘‘ఘట్టనఫలకం నామ యత్థ ఠపేత్వా రజితచీవరం హత్థేన ఘట్టేన్తి. ఘట్టనముగ్గరో నామ అనువాతాదిఘట్టనత్థం కతోతి వదన్తీ’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౩౨౧) వుత్తం. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౩౨౧) ‘‘ఘట్టనఫలకం ఘట్టనముగ్గరోతి ఇదం రజితచీవరం ఏకస్మిం మట్ఠే దణ్డముగ్గరే వేఠేత్వా ఏకస్స మట్ఠఫలకస్స ఉపరి ఠపేత్వా ఉపరి అపరేన మట్ఠఫలకేన నిక్కుజ్జిత్వా ఏకో ఉపరి అక్కమిత్వా తిట్ఠతి, ద్వే జనా ఉపరిఫలకం ద్వీసు కోటీసు గహేత్వా అపరాపరం ఆకడ్ఢనవికడ్ఢనం కరోన్తి, ఏతం సన్ధాయ వుత్తం. హత్థే ఠపాపేత్వా హత్థేన పహరణం పన నిట్ఠితరజనస్స చీవరస్స అల్లకాలే కాతబ్బం, ఇదం పన ఫలకముగ్గరేహి ఘట్టనం సుక్ఖకాలే థద్ధభావవిమోచనత్థన్తి దట్ఠబ్బ’’న్తి వుత్తం. ‘‘అమ్బణన్తి ఫలకేహి పోక్ఖరణీసదిసకతపానీయభాజనం. రజనదోణీతి యత్థ పక్కరజనం ఆకిరిత్వా ఠపేన్తీ’’తి సారత్థదీపనియం. విమతివినోదనియం పన ‘‘అమ్బణన్తి ఏకదోణికనావాఫలకేహి పోక్ఖరణీసదిసం కతం. పానీయభాజనన్తిపి వదన్తి. రజనదోణీతి ఏకదారునావ కతం రజనభాజనం. ఉదకదోణీతి ఏకదారునావ కతం ఉదకభాజన’’న్తి వుత్తం.

‘‘భూమత్థరణం కాతుం వట్టతీతి అకప్పియచమ్మం సన్ధాయ వుత్తం. పచ్చత్థరణగతికన్తి ఇమినా మఞ్చపీఠేపి అత్థరితుం వట్టతీతి దీపేతి. పావారాదిపచ్చత్థరణమ్పి గరుభణ్డన్తి ఏకే. నోతి అపరే, వీమంసిత్వా గహేతబ్బ’’న్తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౩౨౧) వుత్తం. వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. చూళవగ్గ ౩౨౧) పన ‘‘దణ్డముగ్గరో నామ ‘యేన రజితచీవరం పోథేన్తి, తమ్పి గరుభణ్డమేవా’తి వుత్తత్తా, ‘పచ్చత్థరణగతిక’న్తి వుత్తత్తా చ అపి-సద్దేన పావారాదిపచ్చత్థరణం సబ్బం గరుభణ్డమేవాతి వదన్తి. ఏతేనేవ సుత్తేన అఞ్ఞథా అత్థం వత్వా పావారాదిపచ్చత్థరణం న గరుభణ్డం, భాజనీయమేవ, సేనాసనత్థాయ దిన్నపచ్చత్థరణమేవ గరుభణ్డన్తి వదన్తి. ఉపపరిక్ఖితబ్బ’’న్తి వుత్తం. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౩౨౧) పన ‘‘భూమత్థరణం కాతుం వట్టతీతి అకప్పియచమ్మం సన్ధాయ వుత్తం. తత్థ భూమత్థరణసఙ్ఖేపేన సయితుమ్పి వట్టతియేవ. పచ్చత్థరణగతికన్తి ఇమినా మఞ్చాదీసు అత్థరితబ్బం మహాచమ్మం ఏళకచమ్మం నామాతి దస్సేతీ’’తి వుత్తం. ఛత్తముట్ఠిపణ్ణన్తి తాలపణ్ణం సన్ధాయ వుత్తం. పత్తకటాహన్తి పత్తపచనకటాహం. గణ్ఠికాతి చీవరగణ్ఠికా. విధోతి కాయబన్ధనవిధో.

ఇదాని వినయత్థమఞ్జూసాయం (కఙ్ఖా. అభి. టీ. దుబ్బలసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ఆగతనయో వుచ్చతే – ఆరామో నామ పుప్ఫారామో వా ఫలారామో వా. ఆరామవత్థు నామ తేసంయేవ ఆరామానం అత్థాయ పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఠపితోకాసో. తేసు వా ఆరామేసు వినట్ఠేసు తేసం పోరాణకభూమిభాగో. విహారో నామ యం కిఞ్చి పాసాదాదిసేనాసనం. విహారవత్థు నామ తస్స పతిట్ఠానోకాసో. మఞ్చో నామ మసారకో బున్దికాబద్ధో కుళీరపాదకో ఆహచ్చపాదకోతి ఇమేసం పుబ్బే వుత్తానం చతున్నం మఞ్చానం అఞ్ఞతరో. పీఠం నామ మసారకాదీనంయేవ చతున్నం పీఠానం అఞ్ఞతరం. భిసి నామ ఉణ్ణభిసిఆదీనం పఞ్చన్నం భిసీనం అఞ్ఞతరం. బిమ్బోహనం నామ రుక్ఖతూలలతాతూలపోటకీతూలానం అఞ్ఞతరేన పుణ్ణం. లోహకుమ్భీ నామ కాళలోహేన వా తమ్బలోహేన వా యేన కేనచి కతకుమ్భీ. లోహభాణకాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ పన భాణకన్తి అరఞ్జరో వుచ్చతి. వారకోతి ఘటో. కటాహం కటాహమేవ. వాసిఆదీసు వల్లిఆదీసు చ దువిఞ్ఞేయ్యం నామ నత్థి…పే….

తత్థ థావరేన థావరన్తి విహారవిహారవత్థునా ఆరామఆరామవత్థుం విహారవిహారవత్థుం. ఇతరేనాతి అథావరేన, పచ్ఛిమరాసిత్తయేనాతి వుత్తం హోతి. అకప్పియేనాతి సువణ్ణమయమఞ్చాదినా చేవ అకప్పియభిసిబిమ్బోహనేహి చ. మహగ్ఘకప్పియేనాతి దన్తమయమఞ్చాదినా చేవ పావారాదినా చ. ఇతరన్తి అథావరం. కప్పియపరివత్తనేన పరివత్తేతున్తి యథా అకప్పియం న హోతి, ఏవం పరివత్తేతుం…పే… ఏవం తావ థావరేన థావరపరివత్తనం వేదితబ్బం. ఇతరేన ఇతరపరివత్తనే పన మఞ్చపీఠం మహన్తం వా హోతు, ఖుద్దకం వా, అన్తమసో చతురఙ్గులపాదకం గామదారకేహి పంస్వాగారకేసు కీళన్తేహి కతమ్పి సఙ్ఘస్స దిన్నకాలతో పట్ఠాయ గరుభణ్డం హోతి…పే… సతగ్ఘనకేన వా సహస్సగ్ఘనకేన వా మఞ్చేన అఞ్ఞం మఞ్చసతమ్పి లభతి, పరివత్తేత్వా గహేతబ్బం. న కేవలం మఞ్చేన మఞ్చోయేవ, ఆరామఆరామవత్థువిహారవిహారవత్థుపీఠభిసిబిమ్బోహనానిపి పరివత్తేతుం వట్టన్తి. ఏస నయో పీఠభిసిబిమ్బోహనేసుపి.

కాళలోహతమ్బలోహకంసలోహవట్టలోహానన్తి ఏత్థ కంసలోహం వట్టలోహఞ్చ కిత్తిమలోహం. తీణి హి కిత్తిమలోహాని కంసలోహం వట్టలోహం హారకూటన్తి. తత్థ తిపుతమ్బే మిస్సేత్వా కతం కంసలోహం. సీసతమ్బే మిస్సేత్వా కతం వట్టలోహం. రసతమ్బే మిస్సేత్వా కతం హారకూటం. తేన వుత్తం ‘‘కంసలోహం వట్టలోహఞ్చ కిత్తిమలోహ’’న్తి. తతో అతిరేకన్తి తతో అతిరేకగణ్హనకో. సారకోతి మజ్ఝే మకుళం దస్సేత్వా ముఖవట్టివిత్థతం కత్వా పిట్ఠితో నామేత్వా కాతబ్బం ఏకం భాజనం. సరావన్తిపి వదన్తి. ఆది-సద్దేన కఞ్చనకాదీనం గిహిఉపకరణానం గహణం. తాని హి ఖుద్దకానిపి గరుభణ్డానేవ గిహిఉపకరణత్తా. పి-సద్దేన పగేవ మహన్తానీతి దస్సేతి, ఇమాని పన భాజనీయాని భిక్ఖుపకరణత్తాతి అధిప్పాయో. యథా చ ఏతాని, ఏవం కుణ్డికాపి భాజనీయా. వక్ఖతి హి ‘‘యథా చ మత్తికాభణ్డే, ఏవం లోహభణ్డేపి కుణ్డికా భాజనీయకోట్ఠాసమేవ భజతీ’’తి. సఙ్ఘికపరిభోగేనాతి ఆగన్తుకానం వుడ్ఢతరానం దత్వా పరిభోగేన. గిహివికటాతి గిహీహి వికతా పఞ్ఞత్తా, అత్తనో వా సన్తకకరణేన విరూపం కతా. పుగ్గలికపరిభోగేన న వట్టతీతి ఆగన్తుకానం అదత్వా అత్తనో సన్తకం వియ గహేత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టతి. పిప్ఫలికోతి కత్తరి. ఆరకణ్టకం సూచివేధకం. తాళం యన్తం. కత్తరయట్ఠివేధకో కత్తరయట్ఠివలయం. యథా తథా ఘనకతం లోహన్తి లోహవట్టి లోహగుళో లోహపిణ్డి లోహచక్కలికన్తి ఏవం ఘనకతం లోహం. ఖీరపాసాణమయానీతి ముదుకఖీరవణ్ణపాసాణమయాని.

గిహివికటానిపి న వట్టన్తి అనామాసత్తా. పి-సద్దేన పగేవ సఙ్ఘికపరిభోగేన వా పుగ్గలికపరిభోగేన వాతి దస్సేతి. సేనాసనపరిభోగో పన సబ్బకప్పియో, తస్మా జాతరూపాదిమయా సబ్బాపి సేనాసనపరిక్ఖారా ఆమాసా. తేనాహ ‘‘సేనాసనపరిభోగే పనా’’తిఆది.

సేసాతి తతో మహత్తరీ వాసి. యా పనాతి యా కుఠారీ పన. కుదాలో అన్తమసో చతురఙ్గులమత్తోపి గరుభణ్డమేవ. నిఖాదనం చతురస్సముఖం వా హోతు దోణిముఖం వా వఙ్కం వా ఉజుకం వా, అన్తమసో సమ్ముఞ్జనీదణ్డవేధనమ్పి, దణ్డబన్ధఞ్చే, గరుభణ్డమేవ. తేనాహ ‘‘కుదాలో దణ్డబన్ధనిఖాదనం వా అగరుభణ్డం నామ నత్థీ’’తి. సిపాటికా నామ ఖురకోసో, సిఖరం పన దణ్డబన్ధనిఖాదనం అనులోమేతీతి ఆహ ‘‘సిఖరమ్పి నిఖాదనేనేవ సఙ్గహిత’’న్తి. సచే పన వాసి అదణ్డకం ఫలమత్తం, భాజనీయం. ఉపక్ఖరేతి వాసిఆదిభణ్డే.

పత్తబన్ధకో నామ పత్తస్స గణ్ఠికాదికారకో. ‘‘పటిమానం సువణ్ణాదిపత్తకారకో’’తిపి వదన్తి. తిపుచ్ఛేదనకసత్థం సువణ్ణచ్ఛేదనకసత్థం కతపరికమ్మచమ్మచ్ఛిన్దనకఖుద్దకసత్థన్తి ఇమాని చేత్థ తీణి పిప్ఫలికం అనులోమన్తీతి ఆహ ‘‘అయం పన విసేసో’’తిఆది. ఇతరానీతి మహాకత్తరిఆదీని.

అడ్ఢబాహుప్పమాణాతి కప్పరతో పట్ఠాయ యావ అంసకూటప్పమాణా, విదత్థిచతురఙ్గులప్పమాణాతి వుత్తం హోతి. తత్థజాతకాతి సఙ్ఘికభూమియం జాతా, ఆరక్ఖసంవిధానేన రక్ఖితత్తా రక్ఖితా చ సా మఞ్జూసాదీసు పక్ఖిత్తం వియ యథా తం న నస్సతి, ఏవం గోపనతో గోపితా చాతి రక్ఖితగోపితా. తత్థజాతకాపి పన అరక్ఖితా గరుభణ్డమేవ న హోతి. సఙ్ఘకమ్మే చ చేతియకమ్మే చ కతేతి ఇమినా సఙ్ఘసన్తకేన చేతియసన్తకం రక్ఖితుం పరివత్తితుఞ్చ వట్టతీతి దీపేతి. సుత్తం పనాతి వట్టితఞ్చేవ అవట్టితఞ్చ సుత్తం.

అట్ఠఙ్గులసూచిదణ్డమత్తోతి అన్తమసో దీఘసో అట్ఠఙ్గులమత్తో పరిణాహతో సీహళ-పణ్ణసూచిదణ్డమత్తో. ఏత్థాతి వేళుభణ్డే. దడ్ఢం గేహం యేసం తేతి దడ్ఢగేహా. న వారేతబ్బాతి ‘‘మా గణ్హిత్వా గచ్ఛథా’’తి న నిసేధేతబ్బా. దేసన్తరగతేన సమ్పత్తవిహారే సఙ్ఘికావాసే ఠపేతబ్బా.

అవసేసఞ్చ ఛదనతిణన్తి ముఞ్జపబ్బజేహి అవసేసం యం కిఞ్చి ఛదనతిణం. అట్ఠఙ్గులప్పమాణోపీతి విత్థారతో అట్ఠఙ్గులప్పమాణో. లిఖితపోత్థకో పన గరుభణ్డం న హోతి. కప్పియచమ్మానీతి మిగాదీనం చమ్మాని. సబ్బం చక్కయుత్తయానన్తి రథసకటాదికం సబ్బం చక్కయుత్తయానం. విసఙ్ఖతచక్కం పన యానం భాజనీయం. అనుఞ్ఞాతవాసి నామ యా సిపాటికాయ పక్ఖిపిత్వా పరిహరితుం సక్కాతి వుత్తా. ముట్ఠిపణ్ణం తాలపత్తం. తఞ్హి ముట్ఠినా గహేత్వా పరిహరన్తీతి ‘‘ముట్ఠిపణ్ణ’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘ముట్ఠిపణ్ణన్తి ఛత్తచ్ఛదపణ్ణమేవా’’తి కేచి. అరణీసహితన్తి అరణీయుగళం, ఉత్తరారణీ అధరారణీతి అరణీద్వయన్తి అత్థో. ఫాతికమ్మం కత్వాతి అన్తమసో తంఅగ్ఘనకవాలికాయపి థావరం వడ్ఢికమ్మం కత్వా. కుణ్డికాతి అయకుణ్డికా చేవ తమ్బలోహకుణ్డికా చ. భాజనీయకోట్ఠాసమేవ భజతీతి భాజనీయపక్ఖమేవ సేవతి, న తు గరుభణ్డన్తి అత్థో. కఞ్చనకో పన గరుభణ్డమేవాతి అధిప్పాయో.

ఇతి వినయసఙ్గహసంవణ్ణనాభూతే వినయాలఙ్కారే

గరుభణ్డవినిచ్ఛయకథాలఙ్కారో నామ

తింసతిమో పరిచ్ఛేదో.