౩. భేసజ్జాదికరణవినిచ్ఛయకథా

౧౫. ఏవం పరిక్ఖారవినిచ్ఛయం కథేత్వా ఇదాని భేసజ్జకరణపరిత్తపటిసన్థారానం వినిచ్ఛయం కథేతుం ‘‘భేసజ్జా’’తిఆదిమాహ. తత్థ భిసక్కస్స ఇదం కమ్మం భేసజ్జం. కిం తం? తికిచ్ఛనం. కరియతే కరణం, భేసజ్జస్స కరణం భేసజ్జకరణం, వేజ్జకమ్మకరణన్తి వుత్తం హోతి. పరిసమన్తతో తాయతి రక్ఖతీతి పరిత్తం, ఆరక్ఖాతి అత్థో. పటిసన్థరణం పటిసన్థారో, అత్తనా సద్ధిం అఞ్ఞేసం సమ్బన్ధకరణన్తి అత్థో. తత్థ యో వినిచ్ఛయో మాతికాయం ‘‘భేసజ్జకరణమ్పి చ పరిత్తం, పటిసన్థారో’’తి (వి. సఙ్గ. అట్ఠ. గన్థారమ్భకథా) మయా వుత్తో, తస్మిం సమభినివిట్ఠే భేసజ్జకరణవినిచ్ఛయే. సహధమ్మో ఏతేసన్తి సహధమ్మికా, తేసం, ఏకస్స సత్థునో సాసనే సహసిక్ఖమానధమ్మానన్తి అత్థో. అథ వా సహధమ్మే నియుత్తా సహధమ్మికా, తేసం, సహధమ్మసఙ్ఖాతే సిక్ఖాపదే సిక్ఖమానభావేన నియుత్తానన్తి అత్థో. వివట్టనిస్సితసీలాదియుత్తభావేన సమత్తా సమసీలసద్ధాపఞ్ఞానం. ఏతేన దుస్సీలానం భిన్నలద్ధికానఞ్చ అకాతుమ్పి లబ్భతీతి దస్సేతి.

ఞాతకపవారితట్ఠానతో వాతి అత్తనో వా తేసం వా ఞాతకపవారితట్ఠానతో. న కరియిత్థాతి అకతా, అయుత్తవసేన అకతపుబ్బా విఞ్ఞత్తి అకతవిఞ్ఞత్తి. వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పారాజిక ౧౮౬) పన ‘‘అకతవిఞ్ఞత్తియాతి న విఞ్ఞత్తియా. సా హి అననుఞ్ఞాతత్తా కతాపి అకతా వియాతి అకతవిఞ్ఞత్తి, ‘వదేయ్యాథ భన్తే యేనత్థో’తి ఏవం అకతట్ఠానే విఞ్ఞత్తి అకతవిఞ్ఞత్తీతి లిఖిత’’న్తి వుత్తం. సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౧౮౫) ‘‘గిలానస్స అత్థాయ అప్పవారితట్ఠానతో విఞ్ఞత్తియా అనుఞ్ఞాతత్తా కతాపి అకతా వియాతి అకతవిఞ్ఞత్తి, ‘వద భన్తే పచ్చయేనా’తి ఏవం అకతపవారణట్ఠానే చ విఞ్ఞత్తి అకతవిఞ్ఞత్తీ’’తి.

౧౬. పటియాదియతీతి సమ్పాదేతి. అకాతుం న వట్టతీతి ఏత్థ దుక్కటన్తి వదన్తి, అయుత్తతావసేన పనేత్థ అకరణప్పటిక్ఖేపో వుత్తో, న ఆపత్తివసేనాతి గహేతబ్బం. సబ్బం పరికమ్మం అనామసన్తేనాతి మాతుగామసరీరాదీనం అనామాసత్తా వుత్తం. యావ ఞాతకా న పస్సన్తీతి యావ తస్స ఞాతకా న పస్సన్తి. ‘‘తిత్థియభూతానం మాతాపితూనం సహత్థా దాతుం న వట్టతీ’’తి వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పారాజిక ౧౮౬) వుత్తం.

౧౭. పితు భగినీ పితుచ్ఛా. మాతు భాతా మాతులో. నప్పహోన్తీతి కాతుం న సక్కోన్తీతి టీకాసు వుత్తం. ‘‘తేసంయేవ సన్తకం భేసజ్జం గహేత్వా కేవలం యోజేత్వా దాతబ్బ’’న్తి వత్వా ‘‘సచే పన నప్పహోన్తి యాచన్తి చ, దేథ నో భన్తే, తుమ్హాకం పటిదస్సామా’’తి వుత్తత్తా పన తేసం భేసజ్జస్స అప్పహోనకత్తా భేసజ్జమేవ యాచన్తీతి అట్ఠకథాధిప్పాయో దిస్సతి, వీమంసితబ్బో. న యాచన్తీతి లజ్జాయ న యాచన్తి, గారవేన వా. ‘‘ఆభోగం కత్వా’’తి వుత్తత్తా అఞ్ఞథా దేన్తస్స ఆపత్తియేవ. సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౧౮) పన ‘‘ఆభోగం కత్వాతి ఇదం కత్తబ్బకరణదస్సనవసేన వుత్తం, ఆభోగం పన అకత్వాపి దాతుం వట్టతీతి తీసు గణ్ఠిపదేసు లిఖిత’’న్తి వుత్తం. పోరాణటీకాయమ్పి తదేవ గహేత్వా లిఖితం. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౧౮౫) పన తం వచనం పటిక్ఖిత్తం. వుత్తఞ్హి తత్థ కేచి పన ‘‘ఆభోగం అకత్వాపి దాతుం వట్టతీతి వదన్తి, తం న యుత్తం భేసజ్జకరణస్స, పాళియం ‘అనాపత్తి భిక్ఖు పారాజికస్స, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’తి ఏవం అన్తరాపత్తిదస్సనవసేన సామఞ్ఞతో పటిక్ఖిత్తత్తా, అట్ఠకథాయం అవుత్తప్పకారేన కరోన్తస్స సుత్తేనేవ ఆపత్తిసిద్ధాతి దట్ఠబ్బా. తేనేవ అట్ఠకథాయమ్పి ‘తేసఞ్ఞేవ సన్తక’న్తిఆది వుత్త’’న్తి.

ఏతే దస ఞాతకే ఠపేత్వాతి తేసం పుత్తనత్తాదయోపి తప్పటిబద్ధత్తా ఞాతకా ఏవాతి తేపి ఏత్థేవ సఙ్గహితా. తేన అఞ్ఞేసన్తి ఇమినా అఞ్ఞాతకానం గహణం వేదితబ్బం. తేనేవాహ ‘‘ఏతేసం పుత్తపరమ్పరాయా’’తిఆది. కులపరివట్టాతి కులానం పటిపాటి, కులపరమ్పరాతి వుత్తం హోతి. భేసజ్జం కరోన్తస్సాతి యథావుత్తవిధినా కరోన్తస్స, ‘‘తావకాలికం దస్సామీ’’తి ఆభోగం అకత్వా దేన్తస్సపి పన అన్తరాపత్తిదుక్కటం వినా మిచ్ఛాజీవనం వా కులదూసనం వా న హోతియేవ. తేనాహ ‘‘వేజ్జకమ్మం వా కులదూసకాపత్తి వా న హోతీ’’తి. ఞాతకానఞ్హి సన్తకం యాచిత్వాపి గహేతుం వట్టతి, తస్మా తత్థ కులదూసనాది న సియా. సారత్థదీపనియమ్పి (సారత్థ. టీ. ౨.౧౮౫) ‘‘మయ్హం దస్సన్తి కరిస్సన్తీతి పచ్చాసాయ కరోన్తస్సపి యాచిత్వా గహేతబ్బట్ఠానతాయ ఞాతకేసు వేజ్జకమ్మం వా కులదూసకాపత్తి వా న హోతీతి వదన్తీ’’తి వుత్తం. వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పారాజిక ౧౮౬) పన ‘‘వేజ్జకమ్మం వా కులదూసకాపత్తి వా న హోతీతి వచనతో యావ సత్తమో కులపరివట్టో, తావ భేసజ్జం కాతుం వట్టతీతి వదన్తీ’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం. సబ్బపదేసు వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి ‘‘చూళమాతుయా’’తిఆదీసు సబ్బపదేసు చూళమాతుయా సామికోతిఆదినా యోజేత్వా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

ఉపజ్ఝాయస్స ఆహరామాతి ఇదం ఉపజ్ఝాయేన మమ ఞాతకానం భేసజ్జం ఆహరథాతి ఆణత్తేహి కత్తబ్బవిధిదస్సనత్థం వుత్తం. ఇమినా చ సామణేరాదీనం అపచ్చాసాయపి పరజనస్స భేసజ్జకరణం న వట్టతీతి దస్సేతి. వుత్తనయేనేవ పరియేసిత్వాతి ఇమినా ‘‘భిక్ఖాచారవత్తేన వా’’తిఆదినా, ‘‘ఞాతిసామణేరేహి వా’’తిఆదినా చ వుత్తమత్థం అతిదిసతి. అపచ్చాసీసన్తేనాతి (వి. వి. టీ. ౧.౧౮౫) ఆగన్తుకచోరాదీనం కరోన్తేనపి మనుస్సా నామ ఉపకారకా హోన్తీతి అత్తనో తేహి లాభం అపత్థయన్తేన, పచ్చాసాయ కరోన్తస్స పన వేజ్జకమ్మకులదూసనాదినా దోసో హోతీతి అధిప్పాయో. ఏవఞ్హి ఉపకారే కతే సాసనస్స గుణం ఞత్వా పసీదన్తి, సఙ్ఘస్స వా ఉపకారకా హోన్తీతి కరణే పన దోసో నత్థి. కేచి పన ‘‘అపచ్చాసీసన్తేన ఆగన్తుకాదీనం పటిక్ఖిత్తపుగ్గలానమ్పి దాతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం కత్తబ్బాకత్తబ్బట్ఠానవిభాగస్స నిరత్థకత్తప్పసఙ్గతో అపచ్చాసీసన్తేన ‘‘సబ్బేసమ్పి దాతుం కాతుఞ్చ వట్టతీ’’తి ఏత్తకమత్తస్సేవ వత్తబ్బతో. అపచ్చాసీసనఞ్చ మిచ్ఛాజీవకులదూసనాదిదోసనిసేధనత్థమేవ వుత్తం న భేసజ్జకరణసఙ్ఖాతాయ ఇమిస్సా అన్తరాపత్తియా ముచ్చనత్థం ఆగన్తుకచోరాదీనం అనుఞ్ఞాతానం దానేనేవ తాయ ఆపత్తియా ముచ్చనతోతి గహేతబ్బం.

౧౮. తేనేవ అపచ్చాసీసన్తేనపి అకాతబ్బట్ఠానం దస్సేతుం ‘‘సద్ధం కుల’’న్తిఆది వుత్తం. ‘‘భేసజ్జం ఆచిక్ఖథా’’తి వుత్తేపి ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం పన కథా కాతబ్బా’’తి ఇదం పరియాయత్తా వట్టతి. ఏవం హేట్ఠా వుత్తనయేన ఇదఞ్చిదఞ్చ గహేత్వా కరోన్తీతి ఇమినా పరియాయేన కథేన్తస్సపి నేవత్థి దోసోతి ఆచరియా. పుచ్ఛన్తీతి ఇమినా దిట్ఠదిట్ఠరోగీనం పరియాయేనపి వత్వా విచరణం అయుత్తన్తి దస్సేతి. పుచ్ఛితస్సపి పన పచ్చాసీసన్తస్స పరియాయకథాపి న వట్టతీతి వదన్తి. సముల్లపేసీతి అపచ్చాసీసన్తో ఏవ అఞ్ఞమఞ్ఞం కథం సముట్ఠాపేసి. ఆచరియభాగోతి వినయాచారం అకోపేత్వా భేసజ్జాచిక్ఖణేన వేజ్జాచరియభాగో అయన్తి అత్థోతి విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౧౮౫) వుత్తం.

సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౧౮౫) పన ‘‘వినయలక్ఖణం అజానన్తస్స అనాచరియస్స తదనురూపవోహారాసమ్భవతో ఈదిసస్స లాభస్స ఉప్పత్తి నామ నత్థీతి ‘ఆచరియభాగో నామ అయ’న్తి వుత్తం. వినయే పకతఞ్ఞునా ఆచరియేన లభితబ్బభాగో అయన్తి వుత్తం హోతీ’’తి వుత్తం. ‘‘పుప్ఫపూజనత్థాయ దిన్నేపి అకప్పియవోహారేన విధానస్స అయుత్తత్తా ‘కప్పియవసేనా’తి వుత్తం, ‘పుప్ఫం ఆహరథా’తిఆదినా కప్పియవోహారవసేనాతి అత్థో’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౧౮౫) వుత్తం. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౧౮౫) పన ‘‘పుప్ఫపూజనత్థాయపి సమ్పటిచ్ఛియమానం రూపియం అత్తనో సన్తకత్తభజనేన నిస్సగ్గియమేవాతి ఆహ ‘కప్పియవసేన గాహాపేత్వా’తి. ‘అమ్హాకం రూపియం న వట్టతి, పుప్ఫపూజనత్థం పుప్ఫం వట్టతీ’తిఆదినా పటిక్ఖిపిత్వా కప్పియేన కమ్మేన గాహాపేత్వాతి అత్థో’’తి వుత్తం. వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పారాజిక ౧౮౬) పన ‘‘కప్పియవసేనాతి అమ్హాకం పుప్ఫం ఆనేథాతిఆదినా. ‘పూజం అకాసీ’తి వుత్తత్తా సయం గహేతుం న వట్టతీతి వదన్తీ’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం. అయమేత్థ భేసజ్జకరణవినిచ్ఛయకథాలఙ్కారో.

౧౯. ఏవం భేసజ్జకరణవినిచ్ఛయం కథేత్వా ఇదాని పరిత్తకరణవినిచ్ఛయం కథేతుమాహ ‘‘పరిత్తే పనా’’తిఆది. తత్థ యది ‘‘పరిత్తం కరోథా’’తి వుత్తే కరోన్తి, భేసజ్జకరణం వియ గిహికమ్మం వియ చ హోతీతి ‘‘న కాతబ్బ’’న్తి వుత్తం. ‘‘పరిత్తం భణథా’’తి వుత్తే పన ధమ్మజ్ఝేసనత్తా అనజ్ఝిట్ఠేనపి భణితబ్బో ధమ్మో, పగేవ అజ్ఝిట్ఠేనాతి ‘‘కాతబ్బ’’న్తి వుత్తం, చాలేత్వా సుత్తం పరిమజ్జిత్వాతి పరిత్తం కరోన్తేన కాతబ్బవిధిం దస్సేతి. చాలేత్వా సుత్తం పరిమజ్జిత్వాతి ఇదం వా ‘‘పరిత్తాణం ఏత్థ పవేసేమీ’’తి చిత్తేన ఏవం కతే పరిత్తాణా ఏత్థ పవేసితా నామ హోతీతి వుత్తం. విహారతో…పే… దుక్కటన్తి ఇదం అఞ్ఞాతకే గహట్ఠే సన్ధాయ వుత్తన్తి వదన్తి. పాదేసు ఉదకం ఆకిరిత్వాతి ఇదం తస్మిం దేసే చారిత్తవసేన వుత్తం. తత్థ హి పాళియా నిసిన్నానం భిక్ఖూనం పాదేసు రోగవూపసమనాదిఅత్థాయ ఉదకం సిఞ్చిత్వా పరిత్తం కాతుం సుత్తఞ్చ ఠపేత్వా ‘‘పరిత్తం భణథా’’తి వత్వా గచ్ఛన్తి. ఏవఞ్హి కరియమానే యది పాదే అపనేన్తి, మనుస్సా తం ‘‘అవమఙ్గల’’న్తి మఞ్ఞన్తి ‘‘రోగో న వూపసమేస్సతీ’’తి. తేనాహ ‘‘న పాదా అపనేతబ్బా’’తి.

మతసరీరదస్సనే వియ కేవలే సుసానదస్సనేపి ఇదం జాతానం సత్తానం వయగమనట్ఠానన్తి మరణసఞ్ఞా ఉప్పజ్జతీతి ఆహ ‘‘సీవథికదస్సనే…పే… మరణస్సతిం పటిలభిస్సామాతి గన్తుం వట్టతీ’’తి. లేసకప్పం అకత్వా సముప్పన్నసుద్ధచిత్తేన ‘‘పరివారత్థాయ ఆగచ్ఛన్తూ’’తి వుత్తేపి గన్తుం వట్టతీతి విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౧౮౫) వుత్తం. ఏతేన అసుభదస్సనన్తి వచనమత్తేన లేసకప్పం కత్వా ఏవం గతే మతస్స ఞాతకా పసీదిస్సన్తి, దానం దస్సన్తి, మయం లాభం లభిస్సామ, ఉపట్ఠాకం లభిస్సామాతి అసుద్ధచిత్తేన గన్తుం న వట్టతీతి దస్సేతి. కమ్మట్ఠానసీసేన పన ‘‘మరణస్సతిం లభిస్సామా’’తిఆదినా సుద్ధచిత్తేన పక్కోసితేపి అపక్కోసితేపి గన్తుం వట్టతీతి దీపేతి. తాలపణ్ణస్స పరిత్తలేఖనట్ఠానత్తా పరిత్తసుత్తస్స పరిత్తకరణసఞ్ఞాణత్తా తాని దిస్వా అమనుస్సా పరిత్తసఞ్ఞాయ అపక్కమన్తీతి ఆహ ‘‘తాలపణ్ణం పన పరిత్తసుత్తం వా హత్థే వా పాదే వా బన్ధితబ్బ’’న్తి.

ఏత్థ చ ఆదితో పట్ఠాయ యావ ‘‘ఆటానాటియపరిత్తం (దీ. ని. ౩.౨౭౫ ఆదయో) వా భణితబ్బ’’న్తి ఏత్తకోయేవ వినయట్ఠకథాభతో పాళిముత్తపరిత్తకరణవినిచ్ఛయో, న పన తతో పరం వుత్తో, తస్మా ‘‘ఇధ పనా’’తిఆదికో కథామగ్గో సమన్తపాసాదికాయం నత్థి, తీసు టీకాసుపి తంసంవణ్ణనానయో నత్థి, తథాపి సో సుత్తట్ఠకథాయం ఆగతోవాతి తం దస్సేతుం ‘‘ఇధ పన ఆటానాటియసుత్తస్స పరికమ్మం వేదితబ్బ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఇధాతి ‘‘ఆటానాటియపరిత్తం వా భణితబ్బ’’న్తి వచనే. పనాతి విసేసత్థే నిపాతో. దీఘనికాయే పాథికవగ్గే ఆగతస్స ఆటానాటియపరిత్తస్స పరికమ్మం ఏవం వేదితబ్బన్తి యోజనా. యది పఠమమేవ న వత్తబ్బం, అథ కిం కాతబ్బన్తి ఆహ ‘‘మేత్తసుత్త’’న్తిఆది. ఏవఞ్హి లద్ధాసేవనం హుత్వా అతిఓజవన్తం హోతి.

పిట్ఠం వా మంసం వాతి వా-సద్దో అనియమత్థో, తేన మచ్ఛఖణ్డపూవఖజ్జకాదయో సఙ్గణ్హాతి. ఓతారం లభన్తీతి అత్తనా పియాయితఖాదనీయనిబద్ధవసనట్ఠానలాభతాయ అవతారణం లభన్తి. హరితూపలిత్తన్తి అల్లగోమయలిత్తం. ఇదఞ్హి పోరాణకచారిత్తం భూమివిసుద్ధకరణం. పరిసుద్ధం…పే… నిసీదితబ్బన్తి ఇమినా పరిత్తకారకస్స భిక్ఖునో మేత్తాకరుణావసేన చిత్తవిసుద్ధిపి ఇచ్ఛితబ్బాతి దస్సేతి. ఏవఞ్హి సతి ఉపరి వక్ఖమానఉభయతో రక్ఖాసంవిధానేన సమేతి. టీకాయం (దీ. ని. టీ. ౩.౨౮౨) పన ‘‘సరీరసుద్ధిపి ఇచ్ఛితబ్బాతి దస్సేతీ’’తి వుత్తం. తదేతం విచారేతబ్బం. న హి ‘‘కాయసుద్ధిమత్తేన అమనుస్సానం పియో హోతీ’’తి వుత్తం, మేత్తావసేనేవ పన వుత్తం. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘మేత్తాయ, భిక్ఖవే, చేతోవిముత్తియా…పే… ఏకాదసానిసంసా పాటికఙ్ఖా. కతమే ఏకాదస? సుఖం సుపతి, సుఖం పటిబుజ్ఝతి, న పాపకం సుపినం పస్సతి, మనుస్సానం పియో హోతి, అమనుస్సానం పియో హోతీ’’తిఆది (అ. ని. ౧౧.౧౫; పరి. ౩౩౧; మి. ప. ౪.౪.౬).

పరిత్తకారకో…పే… సమ్పరివారితేనాతి ఇదం పరిత్తకరణో బాహిరతో ఆరక్ఖాసంవిధానం, ‘‘మేత్త…పే… వత్తబ్బ’’న్తి అబ్భన్తరతో ఆరక్ఖాసంవిధానం, ఏవం ఉభయతో రక్ఖాసంవిధానం హోతి. ఏవఞ్హి అమనుస్సా పరిత్తకారకస్స అన్తరాయం కాతుం న విసహన్తి. మఙ్గలకథా వత్తబ్బాతి అమనుస్సానం తోసనత్థాయ పణ్ణాకారం కత్వా మహామఙ్గలకథా కథేతబ్బా. ఏవం ఉపరి వక్ఖమానేన ‘‘తుయ్హం పణ్ణాకారత్థాయ మహామఙ్గలకథా వుత్తా’’తి వచనేన సమేతి. టీకాయం పన ‘‘పుబ్బుపచారవసేన వత్తబ్బా’’తి వుత్తం. సబ్బసన్నిపాతోతి తస్మిం విహారే తస్మిం గామక్ఖేత్తే సబ్బేసం భిక్ఖూనం సన్నిపాతో ఘోసేతబ్బో ‘‘చేతియఙ్గణే సబ్బేహి సన్నిపతితబ్బ’’న్తి. అనాగన్తుంనామ న లభతీతి అమనుస్సో బుద్ధాణాభయేన రాజాణాభయేన అనాగన్తుం న లభతి చతున్నం మహారాజూనం ఆణాట్ఠానియత్తా. గహితకాపదేసేన అమనుస్సోవ పుచ్ఛితో హోతీతి ‘‘అమనుస్సగహితకో ‘త్వం కో నామో’తి పుచ్ఛితబ్బో’’తి వుత్తం. మాలాగన్ధాదీసూతి మాలాగన్ధాదిపూజాసు. ఆసనపూజాయాతి చేతియే బుద్ధాసనపూజాయ. పిణ్డపాతేతి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పిణ్డపాతదానే. ఏవం వత్థుప్పదేసేన చేతనా వుత్తా, తస్మా పత్తిదానం సమ్భవతి.

దేవతానన్తి యక్ఖసేనాపతీనం. వుత్తఞ్హి ఆటానాటియసుత్తే (దీ. ని. ౩.౨౮౩, ౨౯౩) ‘‘ఇమేసం యక్ఖానం మహాయక్ఖానం సేనాపతీనం మహాసేనాపతీనం ఉజ్ఝాపేతబ్బ’’న్తిఆది. ఆటాతి దబ్బిముఖసకుణా. తే ఆటా నదన్తి ఏత్థాతి ఆటానాదం, దేవనగరం, ఆటానాదే కతం ఆటానాదియం, సుత్తం. టీకాయం (దీ. ని. టీ. ౩.౨౮౨) ‘‘పరిత్తం భణితబ్బన్తి ఏత్థాపి ‘మేత్తచిత్తం పురేచారికం కత్వా’తి చ ‘మఙ్గలకథా వత్తబ్బా’తి చ ‘విహారస్స ఉపవనే’తి చ ఏవమాది సబ్బం గిహీనం పరిత్తకరణే వుత్తం పరికమ్మం కాతబ్బమేవా’’తి వుత్తం, ఏవం సతి అట్ఠకథాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౨౮౨) ‘‘ఏతం తావ గిహీనం పరికమ్మ’’న్తి వత్వా ‘‘సచే పన భిక్ఖూ’’తిఆదినా విసేసత్థజోతకేన పన-సద్దేన సహ వుచ్చమానం ‘‘ఇదం భిక్ఖూనం పరికమ్మ’’న్తి వచనం నిరత్థకం వియ హోతి. అవిసేసే హి సతి భేదో కాతబ్బో న సియా. భిక్ఖూనఞ్చ యథావుత్తావ బాహిరారక్ఖా దుక్కరా హోతి, తస్మా గిహీనం పరిత్తకరణే వుత్తపరికమ్మే అసమ్పజ్జమానేపి అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ కాతుం వట్టతీతి నో మతి.

ఇదం పన ఇధ ఆగతం ఆటానాటియసుత్తపరికమ్మం సుత్వా ‘‘ఇదం సుత్తం అమనుస్సానం అమనాపం, సజ్ఝాయన్తస్స పరిత్తం కరోన్తస్స అమనుస్సా అన్తరాయం కరేయ్యు’’న్తి మఞ్ఞమానా పోరాణా చతూహి మహారాజేహి ఆరోచితం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధేన దేసితం మూలభూతం దీఘనికాయే ఆగతం ఆటానాటియసుత్తం (దీ. ని. ౩.౨౭౫ ఆదయో) పహాయ మూలసుత్తతో గాథాఛక్కమేవ గహేత్వా అవసేసం సబ్బం సుత్తం ఠపేత్వా అఞ్ఞగాథాయో పక్ఖిపిత్వా ‘‘ఆటానాటియపరిత్త’’న్తి ఠపేసుం, తమ్పి పరిత్తం అమూలభూతత్తా ఏకేనాకారేన ధారేతుం అసక్కోన్తా కేచి సంఖిత్తేన ధారేన్తి, కేచి విత్థారేన, కేచి ఏకచ్చా గాథాయో పక్ఖిపన్తి, కేచి నిక్ఖిపన్తి, కేచి భిక్ఖూ తంమిస్సకపరిత్తమ్పి మఙ్గలకరణకాలాదీసు వత్తుమవిసహన్తా తం ఠపేత్వా అఞ్ఞసుత్తానియేవ భణన్తి, సబ్బమేతం అయుత్తం వియ దిస్సతి. కస్మా? చత్తారోపి మహారాజానో ఇమం ఆటానాటియం రక్ఖం సంవిదహమానా బుద్ధసాసనే అమనుస్సానం పసాదాయ, చతస్సన్నం పరిసానం అవిహేఠనాయ ఏవ సంవిదహింసు, న అఞ్ఞేన కారణేన. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘‘తత్థ సన్తి ఉళారా యక్ఖానివాసినో, యే ఇమస్మిం భగవతో పావచనే అప్పసన్నా, తేసం పసాదాయ ఉగ్గణ్హాతు భన్తే భగవా ఆటానాటియం రక్ఖం భిక్ఖూనం భిక్ఖునీనం ఉపాసకానం ఉపాసికానం గుత్తియా రక్ఖాయ అవిహింసాయ ఫాసువిహారాయా’’తి (దీ. ని. ౩.౨౭౬).

సమ్మాసమ్బుద్ధేనపి ఇమస్స సుత్తస్స నిగమనే ‘‘ఉగ్గణ్హాథ భిక్ఖవే ఆటానాటియం రక్ఖం, పరియాపుణాథ భిక్ఖవే ఆటానాటియం రక్ఖం, ధారేథ భిక్ఖవే ఆటానాటియం రక్ఖం, అత్థసంహితా భిక్ఖవే ఆటానాటియా రక్ఖా భిక్ఖూనం భిక్ఖునీనం ఉపాసకానం ఉపాసికానం గుత్తియా రక్ఖాయ అవిహింసాయ ఫాసువిహారాయా’’తి (దీ. ని. ౩.౨౯౫) భిక్ఖూనం ధారణం ఉయ్యోజితం ఆనిసంసఞ్చ పకాసితం. అట్ఠకథాచరియేహి చ ‘‘బుద్ధభాసితే ఏకక్ఖరమ్పి ఏకపదమ్పి అపనేతబ్బం నామ నత్థీ’’తి వుత్తం, తస్మా చతూహి మహారాజేహి సంవిదహితం సమ్మాసమ్బుద్ధేన ఆహచ్చభాసితం తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరుళ్హం పకతిఆటానాటియసుత్తమేవ ధారేతుం సజ్ఝాయితుఞ్చ యుత్తం, న భగవతా అభాసితం తిస్సో సఙ్గీతియో అనారుళ్హం మిస్సకసుత్తన్తి. దీఘనికాయట్ఠకథాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౨౮౨) ఆగతం ఇదం ఆటానాటియపరిత్తపరికమ్మం పన పకతిసజ్ఝాయనవాచనాదిం సన్ధాయ అట్ఠకథాచరియేహి న వుత్తం, అథ ఖో గహట్ఠం వా పబ్బజితం వా అమనుస్సేహి గహితకాలే మోచాపనత్థాయ లోకియేహి మన్తం వియ భణనం సన్ధాయ వుత్తం. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘‘అమనుస్సగహితకో త్వం కో నామోసీతి పుచ్ఛితబ్బో’’తిఆది (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౨౮౨).

ఆటానాటియా రక్ఖా చ నామ న సకలసుత్తం, అథ ఖో ‘‘విపస్సిస్స చ నమత్థూ’’తి పదం ఆదిం కత్వా చతున్నం మహారాజూనం వసేన చతుక్ఖత్తుం ఆగతం ‘‘జినం వన్దామ గోతమ’’న్తి పదం పరియోసానం కత్వా వుత్తసుత్తేకదేసోయేవ. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘అథ ఖో వేస్సవణో మహారాజా భగవతో అధివాసనం విదిత్వా ఇమం ఆటానాటియం రక్ఖం అభాసీ’’తి ఆరభిత్వా యథావుత్తసుత్తేకదేసస్స అవసానే ‘‘అయం ఖో మారిసా ఆటానాటియా రక్ఖా’’తి నియ్యాతితత్తా. తస్మా యథా నామ బ్యగ్ఘాదయో అత్తనో భక్ఖం విలుమ్పన్తానం బలవదుట్ఠచిత్తా భవన్తి, ఏవం అత్తనా గహితమనుస్సం మోచాపేన్తానం అమనుస్సా పదుట్ఠచిత్తా హోన్తి. ఇతి తథా మోచాపేతుం ఆరద్ధకాలే భిక్ఖూనం పరిస్సయవినోదనత్థం ఇమం ఆటానాటియపరిత్తపరికమ్మం అట్ఠకథాచరియేహి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అయం పరిత్తకరణవినిచ్ఛయకథాలఙ్కారో.

౨౦. అనామట్ఠపిణ్డపాతోతి (వి. వి. టీ. ౧.౧౮౫) ఏత్థ అమసియిత్థాతి ఆమట్ఠో, న ఆమట్ఠో అనామట్ఠో. పిణ్డం పిణ్డం హుత్వా పతతీతి పిణ్డపాతో. అనామట్ఠో చ సో పిణ్డపాతో చాతి తథా, అగ్గహితఅగ్గో, అపరిభుత్తో పిణ్డపాతోతి అత్థో. సచేపి కహాపణగ్ఘనకో హోతీతి ఇమినా దాయకేహి బహుబ్యఞ్జనేన సమ్పాదేత్వా సక్కచ్చం దిన్నభావం దీపేతి. తేన వుత్తం ‘‘సద్ధాదేయ్యవినిపాతనం నత్థీ’’తి, ఏవం సక్కచ్చం సద్ధాయ దిన్నం మహగ్ఘభోజనమ్పి మాతాపితూనం దత్వా సద్ధాదేయ్యవినిపాతనం నామ న హోతి, పగేవ అప్పగ్ఘభోజనేతి అధిప్పాయో. మాతాదిపఞ్చకంయేవ వత్వా భేసజ్జకరణే వియ అపరేసమ్పి దసన్నం దాతుం వట్టతీతి అవుత్తత్తా అఞ్ఞేసం ఞాతకానమ్పి పేసేత్వా దాతుం న వట్టతీతి సిద్ధం, ‘‘విహారం సమ్పత్తస్స పన యస్స కస్సచి ఆగన్తుకస్స వా’’ఇచ్చాదివక్ఖమానత్తా విహారం సమ్పత్తానం ఞాతకానమ్పి ఆగన్తుకసామఞ్ఞేన దాతుం వట్టతీతి చ. థాలకేతి సఙ్ఘికే కంసాదిమయే థాలకే. పత్తోపి ఏత్థ సఙ్గయ్హతి. న వట్టతీతి ఇమినా దుక్కటన్తి దస్సేతి. దామరికచోరస్సాతి రజ్జం పత్థేన్తస్స పాకటచోరస్స. అదీయమానేపి ‘‘న దేన్తీ’’తి కుజ్ఝన్తీతి సమ్బన్ధో.

ఆమిసస్స ధమ్మస్స చ అలాభేన అత్తనో పరస్స చ అన్తరే సమ్భవన్తస్స ఛిద్దస్స వివరస్స పటిసన్థరణం పిదహనం పటిసన్థారో. సో పన ధమ్మామిసవసేన దువిధో. తత్థ ఆమిసపటిసన్థారం సన్ధాయ ‘‘కస్స కాతబ్బో, కస్స న కాతబ్బో’’తి వుత్తం. ఆగన్తుకస్స వా…పే… కాతబ్బోయేవాతి వుత్తమత్థం పాకటం కాతుం ‘‘ఆగన్తుకం తావా’’తిఆదిమాహ. ఖీణపరిబ్బయన్తి ఇమినా అగతిభావం కరుణాట్ఠానతఞ్చ దస్సేతి. తేన చ తబ్బిధురానం సమిద్ధానం ఆగన్తుకత్తేపి దాతుం న వట్టతీతి సిద్ధం హోతి. ‘‘అపచ్చాసీసన్తేనా’’తి వత్వా పచ్చాసీసనప్పకారం దస్సేతుం ‘‘మనుస్సా నామా’’తిఆది వుత్తం. అననుఞ్ఞాతానం పన అపచ్చాసీసన్తేనపి దాతుం న వట్టతి సద్ధాదేయ్యవినిపాతత్తా, పచ్చాసాయ పన సతి కులదూసనమ్పి హోతి. ఉబ్బాసేత్వాతి సమన్తతో తియోజనం విలుమ్పన్తే మనుస్సే పలాపేత్వా. వరపోత్థకచిత్తత్థరణన్తి అనేకప్పకారం ఇత్థిపురిసాదిఉత్తమరూపవిచిత్తం అత్థరణం. అయం పటిసన్థారవినిచ్ఛయకథాలఙ్కారో.

ఇతి వినయసఙ్గహసంవణ్ణనాభూతే వినయాలఙ్కారే

భేసజ్జాదివినిచ్ఛయకథాలఙ్కారో నామ

తతియో పరిచ్ఛేదో.