౨౯. కథినత్థారవినిచ్ఛయకథా

౨౨౬. ఏవం చతుపచ్చయభాజనవినిచ్ఛయం కథేత్వా ఇదాని కథినవినిచ్ఛయం కథేతుమాహ ‘‘కథినన్తి ఏత్థ పనా’’తిఆది. తత్థ కథినన్తి కతమం కథినం? సమూహపఞ్ఞత్తి. న హి పరమత్థతో కథినం నామ ఏకో ధమ్మో అత్థి, పురిమవస్సంవుత్థా భిక్ఖూ, అనూనపఞ్చవగ్గసఙ్ఘో, చీవరమాసో, ధమ్మేన సమేన ఉప్పన్నచీవరన్తిఆదీసు యేసు నామరూపేసు సముప్పజ్జమానేసు తేసం నామరూపధమ్మానం సమూహసమవాయసఙ్ఖాతం సమూహపఞ్ఞత్తిమత్తమేవ కథినం. అయమత్థో కథం జానితబ్బోతి? ‘‘తేసఞ్ఞేవ ధమ్మానం సఙ్గహో సమవాయో నామం నామకమ్మం నామధేయ్యం నిరుత్తి బ్యఞ్జనం అభిలాపో, యదిదం కథిన’’న్తి పరివారపాళియం (పరి. ౪౧౨) ఆగతత్తా చ, ‘‘తేసఞ్ఞేవ ధమ్మానన్తి యేసు రూపాదిధమ్మేసు సతి కథినం నామ హోతి, తేసం సమోధానం మిస్సీభావో. నామం నామకమ్మన్తిఆదినా పన ‘కథిన’న్తి ఇదం బహూసు ధమ్మేసు నామమత్తం, న పరమత్థతో ఏకో ధమ్మో అత్థీతి దస్సేతీ’’తి అట్ఠకథాయం (పరి. అట్ఠ. ౪౧౨) ఆగతత్తా చ, ‘‘యేసు రూపాదిధమ్మేసూతి పురిమవస్సంవుత్థా భిక్ఖూ, పఞ్చహి అనూనో సఙ్ఘో, చీవరమాసో, ధమ్మేన సమేన సముప్పన్నం చీవరన్తి ఏవమాదీసు యేసు రూపారూపధమ్మేసు. సతీతి సన్తేసు. మిస్సీభావోతి సంసగ్గతా సమూహపఞ్ఞత్తిమత్తం. తేనాహ న పరమత్థతో ఏకో ధమ్మో అత్థీతి దస్సేతీ’’తి విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. పరివార ౨.౪౧౨) ఆగతత్తా చ జానితబ్బోతి.

కేనట్ఠేన కథినన్తి? థిరట్ఠేన. కస్మా థిరన్తి? అనామన్తచారఅసమాదానచారగణభోజనయావదత్థచీవరయోచతత్థచీవరుప్పాదసఙ్ఖాతే పఞ్చానిసంసే అన్తోకరణసమత్థతాయ. వుత్తఞ్హి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౩౦౬) ‘‘పఞ్చానిసంసే అన్తోకరణసమత్థతాయ థిరన్తి అత్థో’’తి, తథా విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౩౦౬) వజిరబుద్ధిటీకాయఞ్చ (వజిర. టీ. మహావగ్గ ౩౦౬). అథ వా కేనట్ఠేన కథినన్తి? సఙ్గణ్హనట్ఠేన. కథం సఙ్గణ్హాతీతి? పఞ్చానిసంసే అఞ్ఞత్థ గన్తుం అదత్వా సఙ్గణ్హాతి సఙ్ఖిపిత్వా గణ్హాతి. వుత్తఞ్హి వినయత్థమఞ్జూసాయం (కఙ్ఖా. అభి. టీ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘పఞ్చానిసంసే అఞ్ఞత్థ గన్తుం అదత్వా సఙ్గణ్హనట్ఠేన కథిన’’న్తి.

కథిన-సద్దో కాయ ధాతుయా కేన పచ్చయేన సిజ్ఝతీతి? టీకాచరియా ధాతుపచ్చయే అచిన్తేత్వా అనిప్ఫన్నపాటిపదికవసేనేవ వణ్ణేన్తి, తస్మా అయం సద్దో రుళ్హీసుద్ధనామభూతో అనిప్ఫన్నపాటిపదికసద్దోతి వుచ్చతి. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? తీసుపి వినయటీకాసు (సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౩౦౬; వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౩౦౬; వజిర. టీ. మహావగ్గ ౩౦౬; కఙ్ఖా. అభి. టీ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘థిరన్తి అత్థో’’ ఇచ్చేవ వణ్ణితత్తా. పఞ్చానిసంసే అన్తోకరణసమత్థతాయాతి పన థిరతా చస్స హేతుపదమేవ. అథ వా కథిన-సద్దో కథధాతుయా ఇనపచ్చయేన సిజ్ఝతి. కథం? కథ సఙ్గహణేతిమస్స లద్ధధాతుసఞ్ఞాదిస్స పఞ్చానిసంసే అఞ్ఞత్థ గన్తుం అదత్వా సఙ్గణ్హాతీతి అత్థే ‘‘ఇన సబ్బత్థా’’తి యోగవిభాగేన వా ‘‘సుపతో చా’’తి ఏత్థ చ-సద్దేన వా ఇనపచ్చయం కత్వా పరక్ఖరం నేత్వా కథినసద్దతో స్యుప్పత్తాదిమ్హి కతే రూపం. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘సఙ్గణ్హనట్ఠేనా’’తి వుత్తం కఙ్ఖావితరణీటీకాపాఠం నిస్సాయ విఞ్ఞాయతి. అథ వా కఠ కిచ్ఛజీవనేతి ధాతుతో ఇనపచ్చయం కత్వా సిజ్ఝతి. అయమత్థో ‘‘కఠ కిచ్ఛజీవనే, ముద్ధజదుతియన్తో ధాతు, ఇనో’’తి అభిధానప్పదీపికాటీకాయం వుత్తత్తా విఞ్ఞాయతి.

బహూ పన పణ్డితా ఇమం పాఠంయేవ గహేత్వా ‘‘కథిన-సద్దో ముద్ధజదుతియన్తోయేవ హోతి, న దన్తజో’’తి వదన్తి చేవ లిఖన్తి చ, న పనేవం ఏకన్తతో వత్తబ్బం. కస్మా? అభిధానప్పదీపికాటీకాయం కక్ఖళపరియాయం గుణసద్దభూతం కఠినసద్దం సన్ధాయ వుత్తం, న సాసనవోహారతో నామసద్దభూతం. తేనేవాహ ‘‘పఞ్చకం కక్ఖళే’’తి. అనేకేసు పన పాళిఅట్ఠకథాదిపోత్థకేసు జినసాసనవోహారతో నామసద్దభూతో కథిన-సద్దో దన్తజోయేవ యేభుయ్యేన పఞ్ఞాయతి, తేనేవ చ కారణేన అభిధానప్పదీపికాటీకాయమ్పి వణ్ణవిపరియాయే కథినన్తిపి వుత్తం. అథ వా కత్థ సిలాఘాయన్తి ధాతుతో ఇనపచ్చయం కత్వా ససంయోగత్థకారం నిసంయోగం కత్వా సిజ్ఝతి. అయమత్థో సిలాఘాదిసుత్తస్స వుత్తియం ‘‘సిలాఘ కత్థనే’’తి వచనతో, సద్దనీతియఞ్చ ‘‘కత్థనం పసంసన’’న్తి వణ్ణితత్తా చ విఞ్ఞాయతి. ఇదఞ్చ వచనం ‘‘ఇదఞ్హి కథినవత్తం నామ బుద్ధప్పసత్థ’’న్తి అట్ఠకథావచనేన (మహావ. అట్ఠ. ౩౦౬) సమేతి. ఆచరియా పన ‘‘కఠధాతు ఇనపచ్చయో’’తి వికప్పేత్వా ‘‘కఠ సమత్థనే’’తి అత్థం వదన్తి, తం టీకాసు (సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౩౦౬; వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౩౦౬; వజిర. టీ. మహావగ్గ ౩౦౬; కఙ్ఖా. అభి. టీ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘థిరన్తి అత్థో’’తి వచనం అనపేక్ఖిత్వా ‘‘పఞ్చానిసంసే అన్తోకరణసమత్థతాయా’’తి హేతుమేవ అత్థభావేన గహేత్వా వుత్తం సియా, తం పన థిరభావస్స హేతుయేవ.

కథం విగ్గహో కాతబ్బోతి? అయం కథిన-సద్దో చతూసు పదేసు నామపదం, పఞ్చసు నామేసు సుద్ధనామం, చతూసు సుద్ధనామేసు రుళ్హీసుద్ధనామం, ద్వీసు పాటిపదికసద్దేసు అనిప్ఫన్నపాటిపదికసద్దో, తస్మా విగ్గహో న కాతబ్బో. వుత్తఞ్హి –

‘‘రుళ్హీఖ్యాతం నిపాతఞ్చు-పసగ్గాలపనం తథా;

సబ్బనామికమేతేసు, న కతో విగ్గహో ఛసూ’’తి.

అయమత్థో ‘‘కథినన్తి…పే… థిరన్తి అత్థో’’తి టీకాసు (సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౩౦౬; వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౩౦౬; వజిర. టీ. మహావగ్గ ౩౦౬; కఙ్ఖా. అభి. టీ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వచనతో విఞ్ఞాయతి. అథ వా పఞ్చానిసంసే అఞ్ఞత్థ గన్తుం అదత్వా కథతి సఙ్గణ్హాతీతి కథినం, అయం వచనత్థో యథావుత్తవినయత్థమఞ్జూసాపాఠవసేన (కఙ్ఖా. అభి. టీ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) విఞ్ఞాయతి. అథ వా కఠతి కిచ్ఛేన జీవతీతి కథినో, రుక్ఖో, తస్స ఏసోతి కథినో, థిరభావో, సో ఏతస్స అత్థీతి కథినం, పఞ్ఞత్తిజాతం ఠ-కారస్స థ-కారం కత్వా కథినన్తి వుత్తం. అయం నయో ‘‘కఠ కిచ్ఛజీవనే’’తి ధాత్వత్థసంవణ్ణనాయ చ ‘‘పఞ్చానిసంసే అన్తోకరణసమత్థతాయ థిరన్తి అత్థో’’తి టీకావచనేన (సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౩౦౬; వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౩౦౬; వజిర. టీ. మహావగ్గ ౩౦౬; కఙ్ఖా. అభి. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) చ సమేతీతి దట్ఠబ్బో. అథ వా కథీయతే సిలాఘతే పసంసీయతే బుద్ధాదీహీతి కథినం, అయం నయో ‘‘కత్థ సిలాఘాయ’’న్తి ధాత్వత్థసంవణ్ణనాయ చ ‘‘ఇదఞ్హి కథినవత్తం నామ బుద్ధప్పసత్థ’’న్తి (మహావ. అట్ఠ. ౩౦౬) అట్ఠకథావచనేన చ సమేతీతి దట్ఠబ్బో.

ఏత్థ పన సఙ్ఖేపరుచిత్తా ఆచరియస్స సద్దలక్ఖణం అవిచారేత్వా అత్థమేవ పుచ్ఛం కత్వా విస్సజ్జేతుం ‘‘కథినం అత్థరితుం కే లభన్తి, కే న లభన్తీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ కే లభన్తీతి కే సాధేన్తీతి అత్థో. పఞ్చ జనా లభన్తీతి పఞ్చ జనా సాధేన్తి. కథినదుస్సస్స హి దాయకా పచ్ఛిమకోటియా చత్తారో హోన్తి, ఏకో పటిగ్గాహకోతి. ‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, య్వాయం చతువగ్గో భిక్ఖుసఙ్ఘో ఠపేత్వా తీణి కమ్మాని ఉపసమ్పదం పవారణం అబ్భాన’’న్తి చమ్పేయ్యక్ఖన్ధకే (మహావ. ౩౮౮) వుత్తత్తా న పఞ్చవగ్గకరణీయన్తి గహేతబ్బం. పఠమప్పవారణాయ పవారితాతి ఇదం వస్సచ్ఛేదం అకత్వా వస్సంవుత్థభావసన్దస్సనత్థం వుత్తం అన్తరాయేన అపవారితానమ్పి వుత్థవస్సానం కథినత్థారసమ్భవతో. తేనేవ ‘‘అప్పవారితా వా’’తి అవత్వా ‘‘ఛిన్నవస్సా వా పచ్ఛిమికాయ ఉపగతా వా న లభన్తీ’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం. అఞ్ఞస్మిం విహారే వుత్థవస్సాపి నలభన్తీతి నానాసీమాయ అఞ్ఞస్మిం విహారే వుత్థవస్సా ఇమస్మిం విహారే కథినత్థారం న లభన్తీతి అత్థో. సబ్బేతి ఛిన్నవస్సాదయో, అనుపగతాపి తత్థేవ సఙ్గహితా. ఆనిసంసన్తి కథినానిసంసచీవరం. ఏకం అత్థతచీవరంయేవ హి కథినచీవరం నామ హోతి, అవసేసాని చీవరాని వా సాటకా వా కథినానిసంసాయేవ నామ. వక్ఖతి హి ‘‘అవసేసకథినానిసంసే బలవవత్థాని వస్సావాసికఠితికాయ దాతబ్బానీ’’తి. (వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౨౨౬) ఇతరేసన్తి పురిమికాయ ఉపగతానం.

సో చే పచ్ఛిమికాయ ఉపసమ్పజ్జతి, గణపూరకో చేవ హోతి, ఆనిసంసఞ్చ లభతీతి ఇమినా సామణేరానం వస్సూపగమనం అనుఞ్ఞాతం హోతి. సో హి పురిమికాయ వస్సూపగతత్తా ఆనిసంసం లభతి, పచ్ఛిమికాయ పన ఉపసమ్పజ్జితత్తా గణపూరకో హోతీతి. సచే పురిమికాయ ఉపగతా కథినత్థారకుసలా న హోన్తీతిఆదినా ‘‘అట్ఠధమ్మకోవిదో భిక్ఖు, కథినత్థారమరహతీ’’తి వినయవినిచ్ఛయే (వి. వి. ౨౭౦౪) ఆగతత్తా సయం చే అట్ఠధమ్మకుసలో, సయమేవ అత్థరితబ్బం. నో చే, అఞ్ఞే అట్ఠధమ్మకుసలే పరియేసిత్వా నేతబ్బా, ఏవం అకత్వా కథినం అత్థరితుం న వట్టతీతి దస్సేతి. కథినం అత్థరాపేత్వాతి సకారితవచనేన తేహి బాహిరతో ఆగతత్థేరేహి సయం కథినం న అత్థరితబ్బం, సబ్బపుబ్బకిచ్చాదికం సంవిదహిత్వా తే పురిమికాయ వస్సూపగతా అన్తోసీమట్ఠభిక్ఖూయేవ అత్థరాపేతబ్బాతి దస్సేతి, అఞ్ఞథా అఞ్ఞో కథినం అత్థరతి, అఞ్ఞో ఆనిసంసం లభతీతి ఆపజ్జతి, న పనేవం యుజ్జతి. వక్ఖతి హి ‘‘ఆనిసంసో పన ఇతరేసంయేవ హోతీ’’తి. దానఞ్చ భుఞ్జిత్వాతి ఖాదనీయభోజనీయభూతం అన్నపానాదిదానం భుఞ్జిత్వా. న హి తే వత్థుదానం లభన్తి.

కథినచీవరం దేమాతి దాతుం వట్టతీతి ఏత్థ ‘‘సఙ్ఘస్స కథినచీవరం దేమా’’తి వత్తబ్బం. ఏవఞ్హి సతి ‘‘ఇదం సఙ్ఘస్స కథినదుస్సం ఉప్పన్న’’న్తి (మహావ. ౩౦౭) కమ్మవాచాయ సమేతి. అథ చ పన పుబ్బే కతపరిచయత్తా ‘‘సఙ్ఘస్సా’’తి అవుత్తేపి సమ్పదానం పాకటన్తి కత్వా అవుత్తం సియాతి. ఏత్థేకే ఆచరియా వదన్తి ‘‘సఙ్ఘస్సాతి అవుత్తేపి కాలే దిన్నం సఙ్ఘికం హోతీ’’తి, తత్రేవం వత్తబ్బం ‘‘న కాలే దిన్నం సబ్బం సఙ్ఘికం హోతీ’’తి. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘యఞ్చ కాలేపి సఙ్ఘస్స వా ఇదం అకాలచీవరన్తి, పుగ్గలస్స వా ఇదం తుయ్హం దమ్మీతిఆదినా నయేన దిన్నం, ఏతం అకాలచీవరం నామా’’తి కఙ్ఖావితరణియం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. అకాలచివరసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ఆగతత్తా పుగ్గలికమ్పి హోతీతి విఞ్ఞాయతి, తస్మా పరమ్ముఖాపి నామం వత్వా సమ్ముఖాపి పాదమూలే ఠపేత్వా దిన్నం పుగ్గలికమేవ హోతి, న సఙ్ఘికం. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) ‘‘పుగ్గలస్స దేతీతి ‘ఇమం చీవరం ఇత్థన్నామస్స దమ్మీ’తి ఏవం పరమ్ముఖా వా, పాదమూలే ఠపేత్వా ‘ఇమం, భన్తే, తుమ్హాకం దమ్మీ’తి ఏవం సమ్ముఖా వా దేతీ’’తి. ఏవం పుగ్గలికే సతి తం చీవరం సఙ్ఘస్స భాజేతబ్బం హోతి వా న హోతి వాతి? సో పుగ్గలో అత్తనో సద్ధివిహారికఅన్తేవాసికభూతస్స సఙ్ఘస్స వా అఞ్ఞస్స సహధమ్మికసఙ్ఘస్స వా భాజేతుకామో భాజేయ్య, అభాజేతుకామో ‘‘భాజేతూ’’తి న కేనచి వచనీయో. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘న హి పుగ్గలస్స ఆదిస్స దిన్నం కేనచి భాజనీయం హోతీ’’తి టీకాసు ఆగమనతో విఞ్ఞాయతి. అథేకే ఆచరియా ఏవం వదన్తి ‘‘కథినస్స ఏకం మూలం సఙ్ఘోతి (పరి. ౪౦౮) వుత్తత్తా పుగ్గలం ఉద్దిస్స దిన్నేపి సఙ్ఘాయత్తం సఙ్ఘికం హోతి. యథా కిం ‘సీమాయ దమ్మి, సేనాసనస్స దమ్మీ’తి వుత్తేపి తం దానం సఙ్ఘికం హోతి, యథా చ ‘కథినచీవరం దమ్మీ’తి వుత్తే సఙ్ఘికం హోతీ’’తి.

తత్రేవం విచారేతబ్బం – ‘‘కథినస్స ఏకం మూలం సఙ్ఘో’’తి వచనం (పరి. ౪౦౮) కథినస్స మూలం కథినస్స కారణం దస్సేతి. యథా హి మూలే విజ్జమానే రుక్ఖో తిట్ఠతి, అవిజ్జమానే న తిట్ఠతి, తస్మా మూలం రుక్ఖస్స కారణం హోతి, పతిట్ఠం హోతి, ఏవం సఙ్ఘే విజ్జమానే కథినం హోతి, నో అవిజ్జమానే, తస్మా సఙ్ఘో కథినస్స మూలం కథినస్స కారణం నామ హోతి. కథం సఙ్ఘే విజ్జమానే కథినం హోతి? సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన చతువగ్గభూతేన సఙ్ఘేన అత్థారారహస్స భిక్ఖునో ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ కథినచీవరే దిన్నేయేవ తేన చీవరేన అత్థతం కథినం నామ హోతి, నో అదిన్నే, తస్మా చతువగ్గసఙ్ఘే అలబ్భమానే సహస్సక్ఖత్తుం ‘‘కథినం దమ్మీ’’తి వుత్తేపి కథినం నామ న హోతి, తస్మా ఉపచారసీమాయ పరిచ్ఛిన్నే విహారే ఏకో వా ద్వే వా తయో వా చత్తారో వా భిక్ఖూ విహరన్తి, తత్థ కథినచీవరే ఉప్పన్నే అఞ్ఞతో పరియేసిత్వా చతువగ్గసఙ్ఘో ఏకో పటిగ్గాహకోతి పఞ్చన్నం భిక్ఖూనం పూరణే సతి కథినం అత్థరితుం లభతి, నాసతి, ఏవం సఙ్ఘే విజ్జమానేయేవ కథినం నామ హోతి, నో అవిజ్జమానే, తస్మా సఙ్ఘస్స కథినస్స మూలభూతతం కారణభూతతం సన్ధాయ ‘‘కథినస్స ఏకం మూలం సఙ్ఘో’’తి వుత్తం. ‘‘కథిన’’న్తి వుత్తే సఙ్ఘికంయేవ హోతి, నో పుగ్గలికన్తి అధిప్పాయో ఏతస్మిం పాఠే న లబ్భతి. యథా కిం ‘‘కిచ్చాధికరణస్స ఏకం మూలం సఙ్ఘో’’తి (చూళవ. ౨౧౯) ఏత్థ అపలోకనకమ్మఞత్తికమ్మఞత్తిదుతియకమ్మఞత్తిచతుత్థకమ్మసఙ్ఖాతం కిచ్చాధికరణం చతువగ్గాదికే సఙ్ఘే విజ్జమానేయేవ హోతి, నో అవిజ్జమానే, తస్మా సఙ్ఘస్స కిచ్చాధికరణస్స మూలభూతతం కారణభూతతం సన్ధాయ ‘‘కిచ్చాధికరణస్స ఏకం మూలం సఙ్ఘో’’తి వుచ్చతి, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.

యదిపి వుత్తం ‘‘యథా ‘సీమాయ దమ్మి, సేనాసనస్స దమ్మీ’తిఆదీసు తం దానం సఙ్ఘాయత్తమేవ హోతి, తథా ‘కథిన దమ్మీ’తి వుత్తే పుగ్గలం ఉద్దిస్స దిన్నేపి సఙ్ఘాయత్తమేవ సఙ్ఘికమేవ హోతీ’’తి, తథాపి ఏవం విచారణా కాతబ్బా – ‘‘సీమాయ దమ్మి, సేనాసనస్స దమ్మీ’’తిఆదీసు సీమా చ సేనాసనఞ్చ దానపటిగ్గాహకా న హోన్తి, తస్మా సీమట్ఠస్స చ సేనాసనట్ఠస్స చ సఙ్ఘస్స ఆయత్తం హోతి, పుగ్గలో పన దానపటిగ్గాహకోవ, తస్మా ‘‘ఇమం కథినచీవరం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దమ్మీ’’తి పరమ్ముఖా వా తస్స భిక్ఖునో పాదమూలే ఠపేత్వా సమ్ముఖా వా దిన్నం కథం సఙ్ఘాయత్తం సఙ్ఘసన్తకం భవేయ్య, ఏవం సఙ్ఘస్స అపరిణతం పుగ్గలికచీవరం సఙ్ఘస్స పరిణామేయ్య, నవసు అధమ్మికదానేసు ఏకం భవేయ్య, తస్స చీవరస్స పటిగ్గహోపి నవసు అధమ్మికపటిగ్గహేసు ఏకో భవేయ్య, తస్స చీవరస్స పరిభోగోపి నవసు అధమ్మికపరిభోగేసు ఏకో భవేయ్య. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? నవ అధమ్మికాని దానానీతి సఙ్ఘస్స పరిణతం అఞ్ఞసఙ్ఘస్స వా చేతియస్స వా పుగ్గలస్స వా పరిణామేతి, చేతియస్స పరిణతం అఞ్ఞచేతియస్స వా సఙ్ఘస్స వా పుగ్గలస్స వా పరిణామేతి, పుగ్గలస్స పరిణతం అఞ్ఞపుగ్గలస్స వా సఙ్ఘస్స వా చేతియస్స వా పరిణామేతి, ‘‘నవ అధమ్మికా పరిభోగా’’తి ఆగతం పరివారపాళిఞ్చ (పరి. ౩౨౯) ‘‘నవ పటిగ్గహపరిభోగాతి ఏతేసంయేవ దానానం పటిగ్గహా చ పరిభోగా చా’’తి ఆగతం అట్ఠకథఞ్చ (పరి. అట్ఠ. ౩౨౯) ఓలోకేత్వా విఞ్ఞాయతీతి.

అథాపి ఏవం వదన్తి – దాయకో సఙ్ఘత్థేరస్స వా గన్థధుతఙ్గవసేన అభిఞ్ఞాతస్స వా భత్తుద్దేసకస్స వా పహిణతి ‘‘అమ్హాకం భత్తగ్గహణత్థాయ అట్ఠ భిక్ఖూ గహేత్వా ఆగచ్ఛథా’’తి, సచేపి ఞాతిఉపట్ఠాకేహి పేసితం హోతి, ఇమే తయో జనా పుచ్ఛితుం న లభన్తి. ఆరుళ్హాయేవ మాతికం, సఙ్ఘతో అట్ఠ భిక్ఖూ ఉద్దిసాపేత్వా అత్తనవమేహి గన్తబ్బం. కస్మా? భిక్ఖుసఙ్ఘస్స హి ఏతే భిక్ఖూ నిస్సాయ లాభో ఉప్పజ్జతీతి. గన్థధుతఙ్గాదీహి పన అనభిఞ్ఞాతో ఆవాసికభిక్ఖు పుచ్ఛితుం లభతి, తస్మా తేన ‘‘కిం సఙ్ఘతో గణ్హామి, ఉదాహు యే జానామి, తేహి సద్ధిం ఆగచ్ఛామీ’’తి మాతికం ఆరోపేత్వా యథా దాయకా వదన్తి, తథా పటిపజ్జితబ్బన్తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౫), ఈదిసేసు ఠానేసు ‘‘సఙ్ఘస్స లాభో పుగ్గలం ఉపనిస్సాయ ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనం ఉపనిధాయ ‘‘సఙ్ఘస్స లాభో పుగ్గలం నిస్సాయ ఉప్పజ్జతి, పుగ్గలస్స పత్తలాభో సఙ్ఘం ఆమసిత్వా దేన్తో సఙ్ఘాయత్తో హోతీ’’తి విఞ్ఞాయతీతి.

ఇమస్మిమ్పి వచనే ఏవం విచారణా కాతబ్బా – తస్మిం తు నిమన్తనే న పుగ్గలంయేవ నిమన్తేతి, అథ ఖో ససఙ్ఘం పుగ్గలం నిమన్తేతి. తత్థ తు ‘‘సఙ్ఘ’’న్తి అవత్వా ‘‘అట్ఠ భిక్ఖూ’’తి వుత్తత్తా ‘‘కిం సఙ్ఘతో గణ్హామి, ఉదాహు యే జానామి, తేహి సద్ధిం ఆగచ్ఛామీ’’తి అనభిఞ్ఞాతో పుగ్గలో పుచ్ఛితుం లభతి. సఙ్ఘత్థేరస్స పన సఙ్ఘం పరిహరిత్వా వసితత్తా ‘‘అట్ఠ భిక్ఖూ’’తి వుత్తే సఙ్ఘం ఠపేత్వా అఞ్ఞేసం గహణకారణం నత్థి, గన్థధుతఙ్గవసేన అభిఞ్ఞాతపుగ్గలోపి సఙ్ఘస్స పుఞ్ఞనిస్సితత్తా ‘‘అట్ఠ భిక్ఖూ’’తి వుత్తే సఙ్ఘతోయేవ గణ్హాతి, భత్తుద్దేసకస్సపి దేవసికం సఙ్ఘస్సేవ భత్తవిచారణత్తా ‘‘అట్ఠ భిక్ఖూ’’తి వుత్తే సఙ్ఘం ఠపేత్వా అఞ్ఞేసం గహణకారణం నత్థి. ఏవం ‘‘అట్ఠ భిక్ఖూ గహేత్వా ఆగచ్ఛథా’’తి సహ సఙ్ఘేన నిమన్తితత్తా ‘‘ఇమే తయో జనా పుచ్ఛితుం న లభన్తీ’’తి వుత్తం, న ‘‘త్వం ఆగచ్ఛాహీ’’తి పుగ్గలస్సేవ నిమన్తనే సతిపి సఙ్ఘం గహేత్వా ఆగన్తబ్బతోతి. ఏవం ‘‘అట్ఠ భిక్ఖూ గహేత్వా ఆగచ్ఛథా’’తి ససఙ్ఘస్సేవ పుగ్గలస్స నిమన్తితత్తా సఙ్ఘో గహేతబ్బో హోతి, న ‘‘తుమ్హే ఆగచ్ఛథా’’తి పుగ్గలస్సేవ నిమన్తితత్తా, తస్మా ‘‘పుగ్గలస్స లాభో సఙ్ఘాయత్తో’’తి న సక్కా వత్తుం, అట్ఠకథాదీసు పకరణేసుపి ‘‘పుగ్గలం నిస్సాయ సఙ్ఘస్స లాభో ఉప్పజ్జతి’’ ఇచ్చేవ వుత్తో, న ‘‘పుగ్గలస్స లాభో సఙ్ఘాయత్తో’’తి. చీవరలాభఖేత్తభూతాసు అట్ఠసు మాతికాసు చ ‘‘సఙ్ఘస్స దేతీ’’తి చ విసుం, ‘‘పుగ్గలస్స దేతీ’’తి చ విసుం ఆగతం. పుగ్గలస్స దేతీతి ‘‘ఇమం చీవరం ఇత్థన్నామస్స దమ్మీ’’తి ఏవం పరమ్ముఖా వా, పాదమూలే ఠపేత్వా ‘‘ఇమం భన్తే తుమ్హాకం దమ్మీ’’తి ఏవం సమ్ముఖా వా దేతీతి.

ఇదాని పన చీవరం దాతుకామా ఉపాసకా వా ఉపాసికాయో వా సయం అనాగన్త్వా పుత్తదాసాదయో ఆణాపేన్తాపి ‘‘ఇమం చీవరం ఇత్థన్నామస్స థేరస్స దేథా’’తి వత్వా పుగ్గలస్సేవ దాపేన్తి, సామం గన్త్వా దదన్తాపి పాదమూలే ఠపేత్వా వా హత్థే ఠపేత్వా వా హత్థేన ఫుసాపేత్వా వా దదన్తి ‘‘ఇమం, భన్తే, చీవరం తుమ్హే ఉద్దిస్స ఏత్తకం ధనం పరిచ్చజిత్వా కతం, ఏవఞ్చ ఏవఞ్చ హత్థకమ్మం కత్వా సమ్పాదితం, తస్మా తుమ్హే నివాసథ పారుపథ పరిభుఞ్జథా’’తిఆదీని వదన్తి, తస్స పుగ్గలస్స పరిభోగకరణమేవ ఇచ్ఛన్తి, న సఙ్ఘస్స దానం. కేచి అతుట్ఠకథమ్పి కథేన్తి. ఏవం పుగ్గలమేవ ఉద్దిస్స దిన్నచీవరస్స సఙ్ఘేన ఆయత్తకారణం నత్థి. ‘‘సచే పన ‘ఇదం తుమ్హాకఞ్చ తుమ్హాకం అన్తేవాసికానఞ్చ దమ్మీ’తి ఏవం వదతి, థేరస్స చ అన్తేవాసికానఞ్చ పాపుణాతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) ఆగమనతో ఏవం వత్వా దేన్తే పన ఆచరియన్తేవాసికానం పాపుణాతి, అనన్తేవాసికస్స పన న పాపుణాతి. ‘‘ఉద్దేసం గహేతుం ఆగతో గహేత్వా గచ్ఛన్తో చ అత్థి, తస్సపి పాపుణాతీ’’తి ఆగమనతో బహిసీమట్ఠస్స ధమ్మన్తేవాసికస్సపి పాపుణాతి. ‘‘తుమ్హేహి సద్ధిం నిబద్ధచారికభిక్ఖూనం దమ్మీతి వుత్తే ఉద్దేసన్తేవాసికానం వత్తం కత్వా ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీని గహేత్వా విచరన్తానం సబ్బేసం పాపుణాతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) ఆగమనతో ఏవం వత్వా దేన్తే ధమ్మన్తేవాసికానం వత్తపటిపత్తికారకానఞ్చ అన్తేవాసికానం పాపుణాతి. ఏవం దాయకానం వచనానురూపమేవ దానస్స పవత్తనతో ‘‘యథా దాయకా వదన్తి, తథా పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౫) అట్ఠకథాచరియా వదన్తి.

ఏవం ఇదాని దాయకా యేభుయ్యేన పుగ్గలస్సేవ దేన్తి, సతేసు సహస్సేసు ఏకోయేవ పణ్డితో బహుస్సుతో దాయకో సఙ్ఘస్స దదేయ్య, పుగ్గలికచీవరఞ్చ సఙ్ఘికభవనత్థాయ అకరియమానం న ఞత్తియా కమ్మవాచాయ చ అరహం హోతి. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ఞత్తికమ్మవాచావిరోధతో. కథం విరోధోతి చే? ఞత్తియా కమ్మవాచాయ చ ‘‘ఇదం సఙ్ఘస్స కథినదుస్సం ఉప్పన్న’’న్తి కథినచీవరస్స సఙ్ఘికభావో వుత్తో, ఇదాని పన తం చీవరం ‘‘పుగ్గలస్స దిన్నం పుగ్గలిక’’న్తి వచనత్థానురూపతో పుగ్గలికం హోతి, ఏవమ్పి విరోధో. ‘‘సఙ్ఘో ఇమం కథినదుస్సం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దదేయ్య కథినం అత్థరితు’’న్తి ఏత్థ చ సఙ్ఘోతి ధాతుయా కత్తా హోతి, భిక్ఖునోతి సమ్పదానం, ఇధ పన సఙ్ఘస్స తస్మిం కథినచీవరే అనిస్సరభావతో సఙ్ఘో కత్తా న హోతి, భిక్ఖు పటిగ్గాహలక్ఖణాభావతో సమ్పదానం న హోతి, ఏవమ్పి విరోధో. దాయకేన పన సఙ్ఘస్స పరిచ్చత్తత్తా సఙ్ఘికభూతం కథినచీవరం యస్మిం కాలే సఙ్ఘో కథినం అత్థరితుం అట్ఠఙ్గసమన్నాగతస్స భిక్ఖునో దేతి, తస్మిం కాలే ఞత్తిదుతియకమ్మవాచం ఇదాని మనుస్సా ‘‘ఞత్తీ’’తి వోహరన్తి, తఞ్చ చీవరం ‘‘ఞత్తిలద్ధచీవర’’న్తి, తం చీవరదాయకఞ్చ ‘‘ఞత్తిలద్ధదాయకో’’తి, తస్మా సఙ్ఘికచీవరమేవ ఞత్తిలద్ధం హోతి, నో పుగ్గలికచీవరం. ఞత్తిలద్ధకాలతో పన పట్ఠాయ తం చీవరం పుగ్గలికం హోతి. కస్మా? అత్థారకపుగ్గలస్స చీవరభావతోతి.

అథాపి వదన్తి ‘‘దిన్నన్తి పాఠఞ్చ ‘సాధేన్తీ’తి పాఠఞ్చ ‘ఆనిసంసం లభన్తీ’తి పాఠఞ్చ ఉపనిధాయ అయమత్థో విఞ్ఞాయతీ’’తి, తత్థాయమాచరియానమధిప్పాయో – ‘‘దిన్నం ఇదం సఙ్ఘేనా’’తి ఏత్థ దా-ధాతుయా సఙ్ఘేనాతి కత్తా, ఇదన్తి కమ్మం, ఇమస్స కథినచీవరస్స సఙ్ఘికత్తా సఙ్ఘేన దిన్నం హోతి, తేన విఞ్ఞాయతి ‘‘కథిన’’న్తి వుత్తే సఙ్ఘికం హోతీతి. ‘‘కథినత్థారం కే లభన్తీతి ఏత్థ కే లభన్తీతి కే సాధేన్తీతి అత్థో. పఞ్చ జనా సాధేన్తీ’’తి వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. మహావగ్గ ౩౦౬) వుత్తం. తత్థ పఞ్చ జనాతి సఙ్ఘో వుత్తో, ఇమినాపి విఞ్ఞాయతి ‘‘కథినన్తి వుత్తే సఙ్ఘికం హోతీ’’తి. ఆనిసంసం లభన్తీతి ఏత్థ చ సఙ్ఘికత్తా సబ్బే సీమట్ఠకభిక్ఖూ ఆనిసంసం లభన్తి, ఇమినాపి విఞ్ఞాయతి ‘‘కథినన్తి వుత్తే సఙ్ఘికం హోతీ’’తి.

తత్రాప్యేవం విచారణా కాతబ్బా – పుబ్బేదాయకా చత్తారోపి పచ్చయే యేభుయ్యేన సఙ్ఘస్సేవ దేన్తి, తస్మా సఙ్ఘస్స చతుపచ్చయభాజనకథా అతివిత్థారా హోతి. అప్పకతో పన పుగ్గలస్స దేన్తి, తస్మా సఙ్ఘస్స దిన్నం కథినచీవరం సఙ్ఘేన అత్థారకస్స పుగ్గలస్స దిన్నం సన్ధాయ వుత్తం. సాధేన్తీతి చ కథినదుస్సస్స దాయకా చత్తారో, పటిగ్గాహకో ఏకోతి పఞ్చ జనా కథినదానకమ్మం సాధేన్తీతి వుత్తం. ఆనిసంసం లభన్తీతి ఇదఞ్చ అత్థారకస్స చ అనుమోదనానఞ్చ భిక్ఖూనం ఆనిసంసలాభమేవ వుత్తం, న ఏతేహి పాఠేహి ‘‘కథిన’’న్తి వుత్తే సఙ్ఘికం హోతీతి అత్థో విఞ్ఞాతబ్బో హోతీతి దట్ఠబ్బో. సఙ్ఘస్స ఉప్పన్నచీవరం సఙ్ఘేన అత్థారకస్స దిన్నభావో కథం విఞ్ఞాయతీతి? ‘‘ఇదం సఙ్ఘస్స కథినదుస్సం ఉప్పన్నం, సఙ్ఘో ఇమం కథినదుస్సం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దేతి కథినం అత్థరితు’’న్తి వుత్తం పాళిపాఠఞ్చ (మహావ. ౩౦౭) ‘‘సఙ్ఘో అజ్జ కథినదుస్సం లభిత్వా పునదివసే దేతి, అయం నిచయసన్నిధీ’’తి వుత్తం అట్ఠకథాపాఠఞ్చ దిస్వా విఞ్ఞాయతీతి. సఙ్ఘసన్తకభూతం చీవరమేవ దానకిరియాయ కమ్మం, సఙ్ఘో కత్తా, పుగ్గలో సమ్పదానం భవితుం అరహభావో చ యథావుత్తపాళిపాఠమేవ ఉపనిధాయ విఞ్ఞాయతీతి.

ఏవం సన్తే పుగ్గలస్స దిన్నం పుగ్గలికచీవరం సఙ్ఘికం కాతుం కథం పటిపజ్జితబ్బన్తి? సచే సో పటిగ్గాహకపుగ్గలో దాయకానం ఏవం వదతి ‘‘ఉపాసక దానం నామ పుగ్గలస్స దిన్నతో సఙ్ఘస్స దిన్నం మహప్ఫలతరం హోతి, తస్మా సఙ్ఘస్స దేహి, సఙ్ఘస్స దత్వా పున సఙ్ఘేన అత్థారారహస్స భిక్ఖునో కమ్మవాచాయ దత్వా తేన పుగ్గలేన యథావినయం అత్థతేయేవ కథినం నామ హోతి, న పుగ్గలస్స దత్వా పుగ్గలేన సామంయేవ అత్థతే, తస్మా సఙ్ఘస్స దేహీ’’తి ఉయ్యోజేత్వా సఙ్ఘస్స దాపితేపి తం చీవరం సఙ్ఘికం హోతి కథినత్థారారహం. యది పన దాయకో అప్పస్సుతతాయ ‘‘నాహం, భన్తే, కిఞ్చి జానామి, ఇమం చీవరం తుమ్హాకమేవ దమ్మీ’’తి వక్ఖతి, ఏవం సతి పుగ్గలికవసేనేవ సమ్పటిచ్ఛిత్వా తేన పుగ్గలేన తం చీవరం సఙ్ఘస్స దిన్నమ్పి సఙ్ఘికం హోతి.

యది ఏవం సమణేనేవ సమణస్స దిన్నం చీవరం కథం కథినత్థారారహం భవేయ్యాతి? నో న భవేయ్య. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౦౬) ‘‘కథినం కేన దిన్నం వట్టతి? యేన కేనచి దేవేన వా మనుస్సేన వా పఞ్చన్నం వా సహధమ్మికానం అఞ్ఞతరేన దిన్నం వట్టతీ’’తి. అథ కస్మా పరమ్పరభూతేహి ఆచరియేహి ఞత్తిలద్ధచీవరతో అవసేసాని చీవరాని సఙ్ఘస్స భాజేత్వా ఏవ పరిభుఞ్జితానీతి? వుచ్చతే – ఏకచ్చే భిక్ఖూ ఆచరియపరమ్పరాగతఅనఉసారేనేవ పటిపజ్జన్తి, కేచి బహూనం కిరియం దిస్వా దిట్ఠానుగతివసేన పటిపజ్జన్తి, బహుస్సుతాపి కేచి థేరా అరుచ్చన్తాపి పవేణిభేదభయేన పటిపజ్జన్తి, అపరే రుచివసేన అత్థఞ్చ అధిప్పాయఞ్చ పరిణామేత్వా గణ్హన్తి, పకరణమేవానుగతభిక్ఖూ పన యథాపకరణాగతమేవ అత్థం గహేత్వా సఙ్ఘికఞ్చ పుగ్గలికఞ్చ అమిస్సం కత్వా, కాలచీవరఞ్చ అకాలచీవరఞ్చ అమిస్సం కత్వా గణ్హన్తి. భిక్ఖునివిభఙ్గే (పాచి. ౭౩౮) ‘‘థూలనన్దా భిక్ఖునీ అకాలచీవరం ‘కాలచీవర’న్తి అధిట్ఠహిత్వా భాజాపేస్సతి, అథ భగవా నిస్సగ్గియపాచిత్తియాపత్తిం పఞ్ఞపేసీ’’తి ఆగతం, తస్మా లజ్జీపేసలబహుస్సుతసిక్ఖాకామభూతేన భిక్ఖునా అనేక-పాళిఅట్ఠకథాదయో పకరణే ఓలోకేత్వా సంసన్దిత్వా పకరణమేవానుగన్తబ్బం, న అఞ్ఞేసం కిరియం సద్దహితబ్బం, న చ అనుగన్తబ్బం. భగవతో హి ధరమానకాలే వా తతో పచ్ఛా వా పుబ్బే దాయకా యేభుయ్యేన చత్తారో పచ్చయే సఙ్ఘస్సేవ దేన్తి, తస్మా సఙ్ఘికసేనాసనస్స సఙ్ఘికచీవరస్స చ బాహుల్లతో పుబ్బాచరియా సఙ్ఘస్స భాజేత్వా ఏవ పరిభుఞ్జింసు.

ఇదాని పన దాయకా యేభుయ్యేన చత్తారో పచ్చయే పుగ్గలస్సేవ దేన్తి, తస్మా సేనాసనమ్పి అభినవభూతం పుగ్గలికమేవ బహులం హోతి, చీవరమ్పి పుగ్గలికమేవ బహులం. దలిద్దాపి సుత్తకన్తనకాలతో పట్ఠాయ ‘‘ఇమం చీవరం కథినకాలే ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా చ తథేవ వత్వా చ సబ్బకిచ్చాని కరోన్తి, మహద్ధనా చ సాటకస్స కీణితకాలతో పట్ఠాయ తథేవ చిన్తేత్వా కథేత్వా కరోన్తి, దానకాలే చ ‘‘ఇమం చీవరం ఇత్థన్నామస్స దేహీ’’తి పుత్తదాసాదయో వా పేసేన్తి, సామం వా గన్త్వా చీవరం తస్స భిక్ఖుస్స పాదమూలే వా హత్థే వా ఠపేత్వా ‘‘ఇమం చీవరం తుయ్హం దమ్మీ’’తి వత్వా వా చిన్తేత్వా వా దేన్తి, సతేసు వా సహస్సేసు వా ఏకో పణ్డితపురిసో ‘‘పుగ్గలస్స దిన్నదానతో సఙ్ఘస్స దిన్నం మహప్ఫల’’న్తి ఞత్వా ‘‘ఇమం కథినచీవరం సఙ్ఘస్స దమ్మీ’’తి వత్వా వా చిన్తేత్వా వా దేతి, తస్స సా దక్ఖిణా సఙ్ఘగతా హోతి. సచే పన దాయకో పుగ్గలస్స దాతుకామో హోతి, పుగ్గలో పన తస్స మహప్ఫలభావమిచ్ఛన్తో దక్ఖిణా-విభఙ్గసుత్తాదిధమ్మదేసనాయ (మ. ని. ౩.౩౭౬ ఆదయో) పుగ్గలికదానతో సఙ్ఘికదానస్స మహప్ఫలభావం జానాపేత్వా ‘‘ఇమం తవ చీవరం సఙ్ఘస్స దేహీ’’తి ఉయ్యోజేతి, దాయకోపి తస్స వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమం కథినచీవరం సఙ్ఘస్స దమ్మీ’’తి వత్వా వా చిన్తేత్వా వా దేతి, ఏవమ్పి సా దక్ఖిణా సఙ్ఘగతా హోతి.

యది పన భిక్ఖునా ఉయ్యోజితోపి దుప్పఞ్ఞో దాయకో తస్స వచనం అనాదియిత్వా పుగ్గలస్సేవ దేతి, తస్స సా దక్ఖిణా పుగ్గలగతా హోతి. అథ పన సో పుగ్గలో సయం సమ్పటిచ్ఛిత్వా పున సఙ్ఘస్స పరిచ్చజతి, ఏవమ్పి తం చీవరం సఙ్ఘికం హోతి, తం సఙ్ఘికవసేన భాజేతబ్బం. యది పన దాయకోపి పుగ్గలస్సేవ దేతి, పుగ్గలోపి సమ్పటిచ్ఛిత్వా న పరిచ్చజతి, ఏవం సన్తే తం చీవరం పుగ్గలికం హోతి, న కథినకాలమత్తేన వా కథినవచనమత్తేన వా సఙ్ఘికం హోతి. ఇదాని పన ఇమినా నయేన పుగ్గలికచీవరంయేవ బహులం హోతి. ఏవం సన్తేపి ఆచరియపరమ్పరా పవేణిం అభిన్దితుకామా సఙ్ఘికం వియ కత్వా భాజేత్వా పరిభుఞ్జింసు. యది ముఖ్యతో సఙ్ఘికం సియా, సఙ్ఘేన దిన్నతో పరం ఏకసూచిమత్తమ్పి పుగ్గలో అధికం గణ్హితుం న లభేయ్య.

ఏకచ్చే థేరా సఙ్ఘికన్తి పన వదన్తి, భాజనకాలే పన ఇస్సరవతాయ యథారుచి విచారేన్తి, ఏకచ్చే భిక్ఖూ ముఖ్యసఙ్ఘికన్తి మఞ్ఞమానా అభాజేతుకామమ్పి పుగ్గలం అభిభవిత్వా భాజాపేన్తి, తస్స పుగ్గలస్స మాతా పితా ఞాతకా ఉపాసకాదయో ‘‘అమ్హాకం పుత్తస్స దేమ, అమ్హాకం ఞాతకభిక్ఖుస్స దేమ, అమ్హాకం కులూపకస్స దేమా’’తి, అఞ్ఞేపి సద్ధా పసన్నా దాయకా ‘‘ఇత్థన్నామస్స పుగ్గలస్స దేమా’’తి విచారేత్వా పరమ్ముఖాపి ‘‘ఇమం చీవరం ఇత్థన్నామస్స దమ్మీ’’తి వత్వా సమ్ముఖాపి పాదమూలే వా హత్థే వా ఠపేత్వా దేన్తి, ఏవరూపం చీవరం పుగ్గలికం హోతి, సఙ్ఘం ఆమసిత్వా అవుత్తత్తా సఙ్ఘాయత్తం న హోతి, ‘‘కథినం దస్సామీ’’తి వా ‘‘కథినం దాతుం గతో’’తి వా ‘‘కథినచీవర’’న్తి వా పుబ్బాపరకాలేసు వచనం పన ముఖ్యకథినభూతస్స సఙ్ఘికచీవరస్స కాలే దిన్నత్తా తదుపచారతో వోహారమత్తం హోతి. యథా కిం? ‘‘ఉపోసథిక’’న్తి వుత్తం భత్తం చుద్దససు సఙ్ఘికభత్తేసు అన్తోగధం ముఖ్యసఙ్ఘికం హోతి, సమాదిన్నఉపోసథా దాయకా సాయం భుఞ్జితబ్బభత్తభాగం సఙ్ఘస్స దేన్తి, తం సఙ్ఘో సలాకభత్తం వియ ఠితికం కత్వా భుఞ్జతి, ఇతి సఙ్ఘస్స దిన్నత్తా సఙ్ఘికం హోతి. ఇదాని పన దాయకా అత్తనో అత్తనో కులూపకస్స వా ఞాతిభిక్ఖుస్స వా ఉపోసథదివసేసు భత్తం దేన్తి, తం సఙ్ఘస్స అదిన్నత్తా సఙ్ఘికం న హోతి. ఏవం సన్తేపి ఉపోసథదివసే దిన్నత్తా ముఖ్యవసేన పవత్తఉపోసథభత్తం వియ తదుపచారేన ‘‘ఉపోసథభత్త’’న్తి వోహరీయతి, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.

ఏవం ఇమస్మిం కాలే యేభుయ్యేన పుగ్గలస్సేవ దిన్నత్తా పుగ్గలికభూతం చీవరం ఞత్తికమ్మవాచారహం న హోతి, సఙ్ఘికమేవ ఞత్తికమ్మవాచారహం హోతి, తదేవ చ పఞ్చానిసంసకారణం హోతి, తస్మా పణ్డితేన పుగ్గలేన ‘‘ఉపాసకా సఙ్ఘే దేథ, సఙ్ఘే దిన్నం మహప్ఫలం హోతీ’’తిఆదినా నియోజేత్వా దాపేతబ్బం, సయం వా సమ్పటిచ్ఛిత్వా సఙ్ఘస్స పరిచ్చజితబ్బం. ఏవం పరిచ్చజితత్తా సఙ్ఘికభూతం చీవరం ఞత్తికమ్మవాచారహఞ్చ హోతి పఞ్చానిసంసనిప్ఫాదకఞ్చ. ఏవం నియోజనఞ్చ ‘‘సఙ్ఘే గోతమి దేహి, సఙ్ఘే తే దిన్నే అహఞ్చేవ పూజితో భవిస్సామి సఙ్ఘో చా’’తి (మ. ని. ౩.౩౭౬) భగవతా వుత్తవచనం అనుగతం హోతీతి దట్ఠబ్బం.

పరికమ్మం కరోన్తానం భిక్ఖూనం యాగుభత్తఞ్చ దాతుం వట్టతీతి ఇదం పుచ్ఛితత్తా దోసో నత్థీతి కత్వా వుత్తం, అపుచ్ఛితే పన ఏవం కథేతుం న వట్టతి. ఖలిమక్ఖితసాటకోతి అహతవత్థం సన్ధాయ వుత్తం. సుట్ఠు ధోవిత్వాతిఆదినా సపుబ్బకరణం అత్థారం దస్సేతి. ధోవనసిబ్బనరజనకప్పకరణేన హి విచారణఛేదనబన్ధనానిపి దస్సితానియేవ హోన్తి, అత్థారదస్సనేన పచ్చుద్ధారఅధిట్ఠానానిపి దస్సేతి. సూచిఆదీని చీవరకమ్ముపకరణాని సజ్జేత్వా బహూహి భిక్ఖూహి సద్ధిన్తి ఇదం పన సిబ్బనస్స ఉపకరణనిదస్సనం. తదహేవాతి ఇదం పన కరణసన్నిధిమోచనత్థం వుత్తం. దాయకస్స హత్థతో సాటకం లద్ధదివసేయేవ సఙ్ఘేన అత్థారకస్స భిక్ఖునో దాతబ్బం, ఏవం అదేన్తే నిచయసన్నిధి హోతి. అత్థారకేనపి సఙ్ఘతో లద్ధదివసేయేవ కథినం అత్థరితబ్బం, ఏవం అకరోన్తే కరణసన్నిధి హోతి.

అఞ్ఞాని చ బహూని ఆనిసంసవత్థాని దేతీతి ఇమినా అత్థరితబ్బసాటకోయేవ కథినసాటకో నామ, తతో అఞ్ఞే సాటకా బహవోపి కథినానిసంసాయేవ నామాతి దస్సేతి. ఏతేన చ ‘‘కథినానిసంసో’’తి వత్థానియేవ వుత్తాని న అగ్ఘోతి దీపేతి. యది అగ్ఘో వుత్తో సియా, ఏవం సతి ‘‘బహ్వానిసంసాని కథినవత్థాని దేతీ’’తి వత్తబ్బం, ఏవం పన అవత్వా ‘‘బహూని కథినానిసంసవత్థాని దేతీ’’తి వుత్తం, తేన ఞాయతి ‘‘న అగ్ఘో వుత్తో’’తి, తస్మా బహ్వానిసంసభావో అగ్ఘవసేన న గహేతబ్బో, అథ ఖో వత్థవసేనేవ గహేతబ్బోతి. ఇతరోతి అఞ్ఞో దాయకో. తథా తథా ఓవదిత్వా సఞ్ఞాపేతబ్బోతి ‘‘ఉపాసక దానం నామ సఙ్ఘస్స దిన్నకాలతో పట్ఠాయ మహప్ఫలం హోతి మహానిసంసం, అత్థారో పన భిక్ఖూనం ఉపకారత్థాయ భగవతా అనుఞ్ఞాతో, తస్మా ఞత్తిలద్ధమ్పి అలద్ధమ్పి మహప్ఫలమేవా’’తి వా ‘‘ఉపాసక అయమ్పి దాయకో సఙ్ఘస్సేవ దేతి, త్వమ్పి సఙ్ఘస్సేవ దేసి, భగవతా చ –

‘యో సీలవా సీలవన్తేసు దదాతి దానం;

ధమ్మేన లద్ధం సుపసన్నచిత్తో;

అభిసద్దహం కమ్మఫలం ఉళారం;

తం వే దానం విపులఫలన్తి బ్రూమీ’తి. (మ. ని. ౩.౩౮౨) –

వుత్తం, తస్మా సఙ్ఘస్స దిన్నకాలతో పట్ఠాయ మహప్ఫలమేవా’’తి వా ఇతిఆదీని వత్వా సఞ్ఞాపేతబ్బో.

యస్స సఙ్ఘో కథినచీవరం దేతి, తేన భిక్ఖునా కథినం అత్థరితబ్బన్తి యోజనా. యో జిణ్ణచీవరో హోతి భిక్ఖు, తస్స దాతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఇమస్మిం ఠానే ఇదాని భిక్ఖూ –

‘‘పటిగ్గహణఞ్చ సప్పాయం, ఞత్తి చ అనుసావనం;

కప్పబిన్దు పచ్చుద్ధారో, అధిట్ఠానత్థరాని చ;

నియోజనానుమోదా చ, ఇచ్చయం కథినే విధీ’’తి. –

ఇమం గాథం ఆహరిత్వా కథినదానకమ్మవాచాయ పఠమం కథినచీవరస్స పటిగ్గహణఞ్చ సప్పాయపుచ్ఛనఞ్చ కరోన్తి, తదయుత్తం వియ దిస్సతి. కస్మాతి చే? ‘‘అట్ఠహఙ్గేహి సమన్నాగతో పుగ్గలో భబ్బో కథినం అత్థరితుం…పే… పుబ్బకరణం జానాతి, పచ్చుద్ధారం జానాతి, అధిట్ఠానం జానాతి, అత్థారం జానాతి, మాతికం జానాతి, పలిబోధం జానాతి, ఉద్ధారం జానాతి, ఆనిసంసం జానాతీ’’తి పరివారపాళియఞ్చ (పరి. ౪౦౯),

‘‘అట్ఠధమ్మవిదో భిక్ఖు, కథినత్థారమరహతి;

పుబ్బపచ్చుద్ధారాధిట్ఠా-నత్థారో మాతికాతి చ;

పలిబోధో చ ఉద్ధారో, ఆనిసంసా పనట్ఠిమే’’తి. (వి. వి. ౨౭౦౪, ౨౭౦౬) –

వినయవినిచ్ఛయప్పకరణే చ ఆగతేసు అట్ఠసు అఙ్గేసు అనాగతత్తా చ ‘‘పుబ్బకరణం సత్తహి ధమ్మేహి సఙ్గహితం ధోవనేన విచారణేన ఛేదనేన బన్ధనేన సిబ్బనేన రజనేన కప్పకరణేనా’’తి పరివారపాళియఞ్చ (పరి. ౪౦౮),

‘‘ధోవనఞ్చ విచారో చ, ఛేదనం బన్ధనమ్పి చ;

సిబ్బనం రజనం కప్పం, పుబ్బకిచ్చన్తి వుచ్చతీ’’తి. (వి. వి. ౨౭౦౭) –

వినయవినిచ్ఛయప్పకరణే చ వుత్తేసు సత్తసు పుబ్బకరణేసు అనాగతత్తా చ.

న కేవలఞ్చ పకరణేసు అనాగతమేవ, అథ ఖో యుత్తిపి న దిస్సతి. కథం? పటిగ్గహణం నామ ‘‘యో పన భిక్ఖు అదిన్నం ముఖద్వారం ఆహారం ఆహారేయ్య అఞ్ఞత్ర ఉదకదన్తపోనా, పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౨౬౫) యావకాలికాదీసు అజ్ఝోహరితబ్బేసు చతూసు కాలికవత్థూసు భగవతా వుత్తం, న చీవరే, తం పన పాదమూలే ఠపేత్వా దిన్నమ్పి పరమ్ముఖా దిన్నమ్పి లబ్భతేవ. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) ‘‘ఇమం చీవరం ఇత్థన్నామస్స దమ్మీతి ఏవం పరమ్ముఖా వా పాదమూలే ఠపేత్వా ‘ఇమం తుమ్హాక’న్తి ఏవం సమ్ముఖా వా దేతీ’’తి, తస్మా పటిగ్గహణకిచ్చం నత్థి, దాయకేన చీవరే దిన్నే సఙ్ఘస్స చిత్తేన సమ్పటిచ్ఛనమత్తమేవ పమాణం హోతి.

సప్పాయపుచ్ఛనఞ్చ ఏవం కరోన్తి – ఏకేన భిక్ఖునా ‘‘భోన్తో సఙ్ఘా సఙ్ఘస్స కథినే సమ్పత్తే కస్స పుగ్గలస్స సప్పాయారహం హోతీ’’తి పుచ్ఛితే ఏకో భిక్ఖు నామం వత్వా ‘‘ఇత్థన్నామస్స థేరస్స సప్పాయారహం హోతీ’’తి వదతి, సప్పాయఇతి చ నివాసనపారుపనత్థం గహేత్వా వదన్తి. ఏతస్మిం వచనే సద్దతో చ అత్థతో చ అధిప్పాయతో చ యుత్తి గవేసితబ్బా హోతి. కథం? సద్దతో వగ్గభేదే సతియేవ బహువచనం కత్తబ్బం, న అభేదే, ఏవం సద్దతో. సప్పాయఇతివచనఞ్చ అనురూపత్థేయేవ వత్తబ్బం, న నివాసనపారుపనత్థే, ఏవం అత్థతో. ఇదఞ్చ చీవరం సఙ్ఘో కథినం అత్థరితుం పుగ్గలస్స దేతి, న నివాసనపారుపనత్థం. వుత్తఞ్హి పాళియం (మహావ. ౩౦౭) ‘‘సఙ్ఘో ఇమం కథినదుస్సం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దేతి కథినం అత్థరితు’’న్తి, తస్మా యుత్తి గవేసితబ్బా హోతి. ‘‘పటిగ్గహణఞ్చ సప్పాయ’’న్తిఆదిగాథాపి కత్థచి పాళియం అట్ఠకథాటీకాదీసు చ న దిస్సతి, తస్మా ఇధ వుత్తనయేనేవ పటిపజ్జితబ్బం.

సచే బహూ జిణ్ణచీవరా, వుడ్ఢస్స దాతబ్బన్తి ఇదం కథినచీవరస్స సఙ్ఘికత్తా ‘‘న చ, భిక్ఖవే, సఙ్ఘికం యథావుడ్ఢం పటిబాహితబ్బం, యో పటిబాహేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఇమినా పాళినయేన (చూళవ. ౩౧౧) వుత్తం. ఏతేనేవ నయేన సబ్బేసు బలవచీవరేసు సన్తేసుపి వుడ్ఢస్సేవ దాతబ్బన్తి సిద్ధం. వుడ్ఢేసు…పే… దాతబ్బన్తి కరణసన్నిధిమోచనత్థం వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘సచే వుడ్ఢో’’త్యాది. నవకతరేనపి హి కరణసన్నిధిం మోచేత్వా కథినే అత్థతే అనుమోదనం కరోన్తస్స సఙ్ఘస్స పఞ్చానిసంసలాభో హోతీతి. అపిచాతిఆదినా సఙ్ఘేన కత్తబ్బవత్తం దస్సేతి. వచనక్కమో పన ఏవం కాతబ్బో – కథినదుస్సం లభిత్వా సఙ్ఘే సీమాయ సన్నిపతితే ఏకేన భిక్ఖునా ‘‘భన్తే, సఙ్ఘస్స ఇదం కథినదుస్సం ఉప్పన్నం, సఙ్ఘో ఇమం కథినదుస్సం కథన్నామస్స భిక్ఖునో దదేయ్య కథినం అత్థరితు’’న్తి వుత్తే అఞ్ఞేన ‘‘యో జిణ్ణచీవరో, తస్సా’’తి వత్తబ్బం, తతో పురిమేన ‘‘బహూ జిణ్ణచీవరా’’తి వా ‘‘నత్థి ఇధ జిణ్ణచీవరా’’తి వా వుత్తే అపరేన ‘‘తేన హి వుడ్ఢస్సా’’తి వత్తబ్బం, పున పురిమేన ‘‘కో ఏత్థ వుడ్ఢో’’తి వుత్తే ఇతరేన ‘‘ఇత్థన్నామో భిక్ఖూ’’తి వత్తబ్బం, పున పురిమేన ‘‘సో భిక్ఖు తదహేవ చీవరం కత్వా అత్థరితుం సక్కోతీ’’తి వుత్తే ఇతరేన ‘‘సో సక్కోతీ’’తి వా ‘‘సఙ్ఘో మహాథేరస్స సఙ్గహం కరిస్సతీ’’తి వా వత్తబ్బం, పున పురిమేన ‘‘సో మహాథేరో అట్ఠహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో’’తి వుత్తే ఇతరేన ‘‘ఆమ సమన్నాగతో’’తి వత్తబ్బం, తతో ‘‘సాధు సుట్ఠు తస్స దాతబ్బ’’న్తి వుత్తే బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన సఙ్ఘో ఞాతబ్బో.

ఏత్థ చ ‘‘భన్తే, సఙ్ఘస్సా’’తిఆదివచనం ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, ఇదం సఙ్ఘస్స కథినదుస్సం ఉప్పన్నం, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఇమం కథినదుస్సం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దదేయ్య కథినం అత్థరితు’’న్తి ఇమాయ ఞత్తిపాళియా సమేతి. ‘‘యో జిణ్ణచీవరో, తస్సా’’తిఆది ‘‘సఙ్ఘేన కస్సా’’తిఆది ‘‘సఙ్ఘేన కస్స దాతబ్బం, యో జిణ్ణచీవరో హోతీ’’తిఆదినా అట్ఠకథావచనేన (మహావ. అట్ఠ. ౩౦౬) సమేతి. ‘‘సో మహాథేరో అట్ఠహఙ్గేహి సమన్నాగతో’’తిఆది ‘‘అట్ఠహఙ్గేహి సమన్నాగతో పుగ్గలో భబ్బో కథినం అత్థరితు’’న్తిఆదికాయ పరివారపాళియా (పరి. ౪౦౯) సమేతీతి దట్ఠబ్బం. యస్స పన దీయతి, తస్స ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ దాతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఇమినా ఇమస్స కథినదానకమ్మస్స గరుకత్తా న అపలోకనమత్తేన దాతబ్బన్తి ఇమమత్థం పకాసేతి. గరుకలహుకానం భేదో కమ్మాకమ్మవినిచ్ఛయకథాయం ఆవి భవిస్సతి.

ఏవం దిన్నే పన కథినే పచ్చుద్ధరితబ్బా అధిట్ఠాతబ్బా వాచా భిన్దితబ్బాతి సమ్బన్ధో. సచే తం కథినదుస్సం నిట్ఠితపరికమ్మమేవ హోతీతి ఇమినా కథినదుస్సం నామ న కేవలం పకతిసాటకమేవ హోతి, అథ ఖో పరినిట్ఠితసత్తవిధపుబ్బకిచ్చచీవరమ్పి హోతీతి దస్సేతి, తస్మా నిట్ఠితచీవరస్మిం దిన్నే సత్తవిధపుబ్బకిచ్చకరణేన అత్థో నత్థి, కేవలం పచ్చుద్ధరణాదీనియేవ కాతబ్బాని. సచే పన కిఞ్చి అపరినిట్ఠితం హోతి, అన్తమసో కప్పబిన్దుమత్తమ్పి, తం నిట్ఠాపేత్వాయేవ పచ్చుద్ధరణాదీని కాతబ్బాని. గణ్ఠికపట్టపాసకపట్టాని పన సిబ్బనన్తోగధాని, తానిపి నిట్ఠాపేత్వాయేవ కాతబ్బాని. అనిట్ఠాపేన్తో అనిట్ఠితసిబ్బనకిచ్చమేవ హోతి. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౨-౪౬౩) ‘‘తత్థ కతన్తి సూచికమ్మపరియోసానేన కతం, సూచికమ్మపరియోసానం నామ యం కిఞ్చి సూచియా కత్తబ్బం. పాసకపట్టగణ్ఠికపట్టపరియోసానం కత్వా సూచియా పటిసామన’’న్తి. ఇదఞ్హి కథినవత్తం నామ బుద్ధప్పసత్థన్తి ‘‘అత్థతకథినానం వో భిక్ఖవే పఞ్చ కప్పిస్సన్తీ’’తిఆదినా పసత్థం.

కతపరియోసితం పన కథినం గహేత్వాతి –

‘‘ధోవనఞ్చ విచారో చ, ఛేదనం బన్ధనమ్పి చ;

సిబ్బనం రజనం కప్పం, పుబ్బకిచ్చన్తి వుచ్చతీ’’తి. (వి. వి. ౨౭౦౭) –

వుత్తాని సత్తవిధపుబ్బకరణాని కత్వా పరియోసాపితం కథినచీవరం గహేత్వా. అత్థారకేన భిక్ఖునా పచ్చుద్ధరితబ్బా అధిట్ఠాతబ్బా వాచా భిన్దితబ్బాతి సమ్బన్ధో. సఙ్ఘాటియా కథినం అత్థరితుకామో భిక్ఖు పుబ్బే తిచీవరాధిట్ఠానేన అధిట్ఠితం పోరాణికం సఙ్ఘాటిం ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం పచ్చుద్ధరామీ’’తి వత్వా పచ్చుద్ధరితబ్బా, తతో అనధిట్ఠితం నవం సఙ్ఘాటిం ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి వత్వా అధిట్ఠాతబ్బా, తతో అత్థరణకాలే తమేవ అధిట్ఠితసఙ్ఘాటిం ‘‘ఇమాయ సఙ్ఘాటియా కథినం అత్థరామీ’’తి వాచా భిన్దితబ్బాతి అత్థో. ఏస నయో ఇతరేసు. ఏతేన కథినత్థారణం నామ వచీభేదకరణమేవ హోతి, న కిఞ్చి కాయవికారకరణన్తి ఇమమత్థం దీపేతి. తథా హి వుత్తం వినయత్థమఞ్జూసాయం (కఙ్ఖా. అభి. టీ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘అత్థరితబ్బన్తి అత్థరణం కాతబ్బం, తఞ్చ ఖో తథావచీభేదకరణమేవాతి దట్ఠబ్బ’’న్తి.

తత్థ పచ్చుద్ధారో తివిధో ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం పచ్చుద్ధరామీ’’తి సఙ్ఘాటియా పచ్చుద్ధారో, ‘‘ఇమం ఉత్తరాసఙ్గం పచ్చుద్ధరామీ’’తి ఉత్తరాసఙ్గస్స పచ్చుద్ధారో, ‘‘ఇమం అన్తరవాసకం పచ్చుద్ధరామీ’’తి అన్తరవాసకస్స పచ్చుద్ధారోతి. వుత్తఞ్హేతం పరివారే (పరి. ౪౦౮) ‘‘పచ్చుద్ధారో తీహి ధమ్మేహి సఙ్గహితో సఙ్ఘాటియా ఉత్తరాసఙ్గేన అన్తరవాసకేనా’’తి. అధిట్ఠానం తివిధం ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి సఙ్ఘాటియా అధిట్ఠానం, ‘‘ఇమం ఉత్తరాసఙ్గం అధిట్ఠామీ’’తి ఉత్తరాసఙ్గస్స అధిట్ఠానం, ‘‘ఇమం అన్తరవాసకం అధిట్ఠామీ’’తి అన్తరవాసకస్స అధిట్ఠానన్తి. వుత్తఞ్హేతం పరివారే (పరి. ౪౦౮) ‘‘అధిట్ఠానం తీహి ధమ్మేహి సఙ్గహితం సఙ్ఘాటియా ఉత్తరాసఙ్గేన అన్తరవాసకేనా’’తి.

అథ వా అధిట్ఠానం దువిధం కాయేన అధిట్ఠానం, వాచాయ అధిట్ఠానన్తి. తత్థ పోరాణికం సఙ్ఘాటిం ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం పచ్చుద్ధరామీ’’తి పచ్చుద్ధరిత్వా నవం సఙ్ఘాటిం హత్థేన గహేత్వా ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి చిత్తేన ఆభోగం కత్వా కాయవికారకరణేన కాయేన వా అధిట్ఠాతబ్బం, వచీభేదం కత్వా వాచాయ వా అధిట్ఠాతబ్బం. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯; కఙ్ఖా. అట్ఠ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘తత్థ యస్మా ద్వే చీవరస్స అధిట్ఠానాని కాయేన వా అధిట్ఠేతి, వాచాయ వా అధిట్ఠేతీతి వుత్తం, తస్మా…పే… అధిట్ఠాతబ్బా’’తి. అథ వా అధిట్ఠానం దువిధం సమ్ముఖాధిట్ఠానపరమ్ముఖాధిట్ఠానవసేన. తత్థ యది చీవరం హత్థపాసే ఠితం హోతి, ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి వచీభేదం కత్వా అధిట్ఠాతబ్బం, అథ అన్తోగబ్భే వా సామన్తవిహారే వా హోతి, ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘ఏతం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి వచీభేదం కత్వా అధిట్ఠాతబ్బం. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯; కఙ్ఖా. అట్ఠ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘తత్ర దువిధం అధిట్ఠానం సచే హత్థపాసే హోతీ’’తిఆది, వినయత్థమఞ్జూసాయఞ్చ (కఙ్ఖా. అభి. టీ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘దువిధన్తి సమ్ముఖాపరమ్ముఖాభేదేన దువిధ’’న్తి.

అత్థారో కతివిధో? అత్థారో ఏకవిధో. వచీభేదకరణేనేవ హి అత్థారో సమ్పజ్జతి, న కాయవికారకరణేన. అయమత్థో యథావుత్త-పరివారపాళియా చ ‘‘అత్థరితబ్బన్తి అత్థరణం కాతబ్బం, తఞ్చ ఖో తథావచీభేదకరణమేవాతి దట్ఠబ్బ’’న్తి వినయత్థమఞ్జూసావచనేన చ విఞ్ఞాయతి. అథ వా అత్థారో తివిధో వత్థుప్పభేదేన. తత్థ యది సఙ్ఘాటియా కథినం అత్థరితుకామో హోతి, పోరాణికా సఙ్ఘాటి పచ్చుద్ధరితబ్బా, నవా సఙ్ఘాటి అధిట్ఠాతబ్బా, ‘‘ఇమాయ సఙ్ఘాటియా కథినం అత్థరామీ’’తి వాచా భిన్దితబ్బా. అథ ఉత్తరాసఙ్గేన కథినం అత్థరితుకామో హోతి, పోరాణకో ఉత్తరాసఙ్గో పచ్చుద్ధరితబ్బో, నవో ఉత్తరాసఙ్గో అధిట్ఠాతబ్బో, ‘‘ఇమినా ఉత్తరాసఙ్గేన కథినం అత్థరామీ’’తి వాచా భిన్దితబ్బా. అథ అన్తరవాసకేన కథినం అత్థరితుకామో హోతి, పోరాణకో అన్తరవాసకో పచ్చుద్ధరితబ్బో, నవో అన్తరవాసకో అధిట్ఠాతబ్బో, ‘‘ఇమినా అన్తరవాసకేన కథినం అత్థరామీ’’తి వాచా భిన్దితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం పరివారే (పరి. ౪౧౩) ‘‘సచే సఙ్ఘాటియా’’తిఆది.

ఏత్థ సియా – కిం పన ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం పచ్చుద్ధరామీ’’తి విసేసం కత్వావ పచ్చుద్ధరితబ్బా, ఉదాహు ‘‘ఇమం పచ్చుద్ధరామీ’’తి సామఞ్ఞతోపి పచ్చుద్ధరితబ్బాతి? పరిక్ఖారచోళాధిట్ఠానేన అధిట్ఠితం చీవరం ‘‘ఇమం పచ్చుద్ధరామీ’’తి సామఞ్ఞతో పచ్చుద్ధరితబ్బం, న ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం పచ్చుద్ధరామీ’’తి విసేసతో పచ్చుద్ధరితబ్బం. కస్మా? పుబ్బే అలద్ధనామత్తా. తిచీవరాధిట్ఠానేన అధిట్ఠితం పన చీవరం విసేసతోయేవ పచ్చుద్ధరితబ్బం, న సామఞ్ఞతో. కస్మా? పటిలద్ధవిసేసనామత్తా. ఇధ పన కథినాధికారే పుబ్బేవ తిచీవరాధిట్ఠానేన అధిట్ఠితత్తా విసేసతోయేవ పచ్చుద్ధరితబ్బన్తి దట్ఠబ్బం. వుత్తఞ్హేతం పరివారే (పరి. ౪౦౮) కథినాధికారే ‘‘పచ్చుద్ధారో తీహి ధమ్మేహి సఙ్గహితో సఙ్ఘాటియా ఉత్తరాసఙ్గేన అన్తరవాసకేనా’’తి. కిం పన నిచ్చతేచీవరికోయేవ కథినం అత్థరితుం లభతి, ఉదాహు అవత్థాతేచీవరికోపీతి? తేచీవరికో దువిధో ధుతఙ్గతేచీవరికవినయతేచీవరికవసేన. తత్థ ధుతఙ్గతేచీవరికో ‘‘అతిరేకచీవరం పటిక్ఖిపామి, తేచీవరికఙ్గం సమాదియామీ’’తి అధిట్ఠహిత్వా ధారణతో సబ్బకాలమేవ ధారేతి. వినయతేచీవరికో పన యదా తిచీవరాధిట్ఠానేన అధిట్ఠహిత్వా ధారేతుకామో హోతి, తదా తథా అధిట్ఠహిత్వా ధారేతి. యదా పన పరిక్ఖారచోళాధిట్ఠానేన అధిట్ఠహిత్వా ధారేతుకామో హోతి, తదా తథా అధిట్ఠహిత్వా ధారేతి, తస్మా తిచీవరాధిట్ఠానస్స దుప్పరిహారత్తా సబ్బదా ధారేతుం అసక్కోన్తో హుత్వా పరిక్ఖారచోళవసేన ధారేన్తోపి తం పచ్చుద్ధరిత్వా ఆసన్నే కాలే తిచీవరాధిట్ఠానేన అధిట్ఠహన్తోపి కథినం అత్థరితుం లభతియేవాతి దట్ఠబ్బం.

కచ్చి ను భో కథినదానకమ్మవాచాభణనసీమాయమేవ కథినం అత్థరితబ్బం, ఉదాహు అఞ్ఞసీమాయాతి? యది కథినదానకమ్మవాచాభణనబద్ధసీమా వస్సూపనాయికఖేత్తభూతఉపచారసీమాయ అన్తో ఠితా, ఏవం సతి తస్మింయేవ సీమమణ్డలే అత్థరణం కాతబ్బం. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘పరినిట్ఠితపుబ్బకరణమేవ చే దాయకో సఙ్ఘస్స దేతి, సమ్పటిచ్ఛిత్వా కమ్మవాచాయ దాతబ్బం. తేన చ తస్మింయేవ సీమమణ్డలే అధిట్ఠహిత్వా అత్థరిత్వా సఙ్ఘో అనుమోదాపేతబ్బో’’తి వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. మహావగ్గ ౩౦౮) ఆగతత్తా విఞ్ఞాయతీతి. యది ఏవం ‘‘తస్మింయేవ సీమమణ్డలే’’ఇచ్చేవ టీకాయం వుత్తత్తా ‘‘యస్మిం కిస్మిఞ్చి సీమమణ్డలే కమ్మవాచం భణిత్వా తస్మింయేవ సీమమణ్డలే అత్థరితబ్బ’’న్తి వత్తబ్బం, న ‘‘కథినదానకమ్మవాచాభణనబద్ధసీమా వస్సూపనాయికఖేత్తభూతఉపచారసీమాయ అన్తో ఠితా’’తి విసేసం కత్వా వత్తబ్బన్తి? న న వత్తబ్బం. కమ్మవాచాభణనసీమా హి బద్ధసీమాభూతా, కథినత్థారసీమా పన ఉపచారసీమాభూతా, ఉపచారసీమా చ నామ బద్ధసీమం అవత్థరిత్వాపి గచ్ఛతి, తస్మా సా సీమా బద్ధసీమా చ హోతి ఉపచారసీమా చాతి తస్మింయేవ సీమమణ్డలే కథినదానకమ్మవాచం భణిత్వా తత్థేవ అత్థరణం కాతబ్బం, న యస్మిం కిస్మిఞ్చి సీమమణ్డలే కమ్మవాచం భణిత్వా తత్థేవ అత్థరణం కత్తబ్బన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవమ్పి ‘‘ఉపచారసీమాయ’’ఇచ్చేవ వత్తబ్బం, న ‘‘వస్సూపనాయికఖేత్తభూతఉపచారసీమాయా’’తి, తమ్పి వత్తబ్బమేవ. తేసం భిక్ఖూనం వస్సూపనాయికఖేత్తభూతాయ ఏవ ఉపచారసీమాయ కథినత్థారం కాతుం లభతి, న అఞ్ఞఉపచారసీమాయ. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౦౬) ‘‘అఞ్ఞస్మిం విహారే వుత్థవస్సాపి న లభన్తీతి మహాపచ్చరియం వుత్త’’న్తి.

యథిచ్ఛసి, తథా భవతు, అపి తు ఖలు ‘‘కమ్మవాచాభణనసీమా బద్ధసీమాభూతా, కథినత్థారసీమా ఉపచారసీమాభూతా’’తి తుమ్హేహి వుత్తం, తథాభూతభావో కథం జానితబ్బోతి? వుచ్చతే – కథినత్థారసీమాయం తావ ఉపచారసీమాభూతభావో ‘‘సచే పన ఏకసీమాయ బహూ విహారా హోన్తి, సబ్బే భిక్ఖూ సన్నిపాతేత్వా ఏకత్థ కథినం అత్థరితబ్బ’’న్తి ఇమిస్సా అట్ఠకథాయ (మహావ. అట్ఠ. ౩౦౬) అత్థం సంవణ్ణేతుం ‘‘ఏకసీమాయాతి ఏకఉపచారసీమాయాతి అత్థో యుజ్జతీ’’తి వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. మహావగ్గ ౩౦౬) ఆగతత్తా విఞ్ఞాయతి. కమ్మవాచాభణనసీమాయ బద్ధసీమాభూతభావో పన ‘‘తే చ ఖో హత్థపాసం అవిజహిత్వా ఏకసీమాయం ఠితా. సీమా చ నామేసా బద్ధసీమా అబద్ధసీమాతి దువిధా హోతీ’’తి కఙ్ఖావితరణియం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) ఆగతత్తా చ ‘‘సీమా చ నామేసా కతమా, యత్థ హత్థపాసం అవిజహిత్వా ఠితా కమ్మప్పత్తా నామ హోన్తీతి అనుయోగం సన్ధాయ సీమం దస్సేన్తో విభాగవన్తానం సభావవిభావనం విభాగదస్సనముఖేనేవ హోతీతి ‘సీమా చ నామేసా’తిఆదిమాహా’’తి వినయత్థమఞ్జూసాయం (కఙ్ఖా. అభి. టీ. నిదానవణ్ణనా) ఆగతత్తా చ విఞ్ఞాయతి.

తత్థ కతివిధా బద్ధసీమా, కతివిధా అబద్ధసీమాతి? తివిధా బద్ధసీమా ఖణ్డసీమాసమానసంవాససీమాఅవిప్పవాససీమావసేన. తివిధా అబద్ధసీమా గామసీమాఉదకుక్ఖేపసీమాసత్తబ్భన్తరసీమావసేనాతి దట్ఠబ్బా. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘ఏవం ఏకాదస విపత్తిసీమాయో అతిక్కమిత్వా తివిధసమ్పత్తియుత్తా నిమిత్తేన నిమిత్తం సమ్బన్ధిత్వా సమ్మతా సీమా బద్ధసీమాతి వేదితబ్బా. ఖణ్డసీమా సమానసంవాససీమా అవిప్పవాససీమాతి తస్సాయేవ భేదో. అబద్ధసీమా పన గామసీమా సత్తబ్భన్తరసీమా ఉదకుక్ఖేపసీమాతి తివిధా’’తి కఙ్ఖావితరణియం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) ఆగతత్తా విఞ్ఞాయతి. ఏవం తీసు బద్ధసీమాసు, తీసు అబద్ధసీమాసూతి ఛసుయేవ సీమాసు కమ్మప్పత్తసఙ్ఘస్స చతువగ్గకరణీయాదికమ్మస్స కత్తబ్బభావవచనతో సుద్ధాయ ఉపచారసీమాయ కమ్మవాచాయ అభణితబ్బభావో విఞ్ఞాయతి. అన్తోఉపచారసీమాయ బద్ధసీమాయ సతి తం బద్ధసీమం అవత్థరిత్వాపి ఉపచారసీమాయ గమనతో సా బద్ధసీమా కమ్మవాచాభణనారహా చ హోతి కథినత్థారారహా చాతి వేదితబ్బం.

నను చ పన్నరసవిధా సీమా అట్ఠకథాసు (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯; కఙ్ఖా. అట్ఠ. అకాలచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ఆగతా, అథ కస్మా ఛళేవ వుత్తాతి? సచ్చం, తాసు పన పన్నరససు సీమాసు ఉపచారసీమా సఙ్ఘలాభవిభజనాదిట్ఠానమేవ హోతి, లాభసీమా తత్రుప్పాదగహణట్ఠానమేవ హోతీతి ఇమా ద్వే సీమాయో సఙ్ఘకమ్మకరణట్ఠానం న హోన్తి, నిగమసీమా నగరసీమా జనపదసీమా రట్ఠసీమా రజ్జసీమా దీపసీమా చక్కవాళసీమాతి ఇమా పన సీమాయో గామసీమాయ సమానగతికా గామసీమాయమేవ అన్తోగధాతి న విసుం వుత్తాతి దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ ఉపచారసీమాయ బద్ధసీమం అవత్థరిత్వా గతభావో కథం జానితబ్బోతి? ‘‘ఉపచారసీమా పరిక్ఖిత్తస్స విహారస్స పరిక్ఖేపేన, అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపారహట్ఠానేన పరిచ్ఛిన్నా’’తి అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) వుత్తత్తా పరిక్ఖేపపరిక్ఖేపారహట్ఠానానం అన్తో బద్ధసీమాయ విజ్జమానాయ తం అవత్థరిత్వా ఉపచారసీమా గతా. తథా హి ‘‘ఇమిస్సా ఉపచారసీమాయ ‘సఙ్ఘస్స దమ్మీ’తి దిన్నం పన ఖణ్డసీమసీమన్తరికాసు ఠితానమ్పి పాపుణాతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) వుత్తం. తేన ఞాయతి ‘‘ఉపచారసీమాయ అన్తో ఠితా బద్ధసీమా ఉపచారసీమాపి నామ హోతీ’’తి. హోతు, ఏవం సతి అన్తోఉపచారసీమాయం బద్ధసీమాయ సతి తత్థేవ కథినదానకమ్మవాచం వాచాపేత్వా తత్థేవ కథినం అత్థరితబ్బం భవేయ్య, అన్తోఉపచారసీమాయం బద్ధసీమాయ అవిజ్జమానాయ కథం కరిస్సన్తీతి? అన్తోఉపచారసీమాయం బద్ధసీమాయ అవిజ్జమానాయ బహిఉపచారసీమాయం విజ్జమానబద్ధసీమం వా ఉదకుక్ఖేపలభనట్ఠానం వా గన్త్వా కమ్మవాచం వాచాపేత్వా పున విహారం ఆగన్త్వా వస్సూపనాయికఖేత్తభూతాయ ఉపచారసీమాయం ఠత్వా కథినం అత్థరితబ్బన్తి దట్ఠబ్బం.

నను చ భో ఏవం సన్తే అఞ్ఞిస్సా సీమాయ ఞత్తి, అఞ్ఞిస్సా అత్థారో హోతి, ఏవం సన్తే ‘‘పరినిట్ఠితపుబ్బకరణమేవ చే దాయకో సఙ్ఘస్స దేతి, సమ్పటిచ్ఛిత్వా కమ్మవాచాయ దాతబ్బం. తేన చ తస్మింయేవ సీమమణ్డలే అధిట్ఠహిత్వా అత్థరిత్వా సఙ్ఘో అనుమోదాపేతబ్బో’’తి వుత్తేన వజిరబుద్ధిటీకావచనేన (వజిర. టీ. మహావగ్గ ౩౦౮) విరుజ్ఝతీతి? నను అవోచుమ్హ ‘‘కమ్మవాచాభణనసీమా బద్ధసీమాభూతా, కథినత్థారసీమా ఉపచారసీమాభూతా’’తి. తస్మా వజిరబుద్ధిటీకావచనేన న విరుజ్ఝతి. తత్థ పుబ్బే యేభుయ్యేన బద్ధసీమవిహారత్తా సమగ్గం సఙ్ఘం సన్నిపాతేత్వా కమ్మవాచం వాచాపేత్వా ఉపచారసీమబద్ధసీమభూతే తస్మింయేవ విహారే అత్థరణం సన్ధాయ వుత్తం. బద్ధసీమవిహారే అహోన్తేపి అన్తోఉపచారసీమాయం బద్ధసీమాయ విజ్జమానాయ తత్థేవ సీమమణ్డలే కమ్మవాచం వాచాపేత్వా తత్థేవ అత్థరితబ్బభావో అమ్హేహిపి వుత్తోయేవ. యది పన న చేవ బద్ధసీమవిహారో హోతి, న చ అన్తోఉపచారసీమాయం బద్ధసీమా అత్థి, ఏవరూపే విహారే కమ్మవాచం వాచాపేతుం న లభతి, అఞ్ఞం బద్ధసీమం వా ఉదకుక్ఖేపం వా గన్త్వా కమ్మవాచం వాచాపేత్వా అత్తనో విహారం ఆగన్త్వా వస్సూపనాయికఖేత్తభూతాయ ఉపచారసీమాయ ఠత్వా కథినం అత్థరితబ్బం. ఏవమేవ పరమ్పరభూతా బహవో ఆచరియవరా కరోన్తీతి దట్ఠబ్బం.

అపరే పన ఆచరియా ‘‘బద్ధసీమవిరహాయ సుద్ధఉపచారసీమాయ సతి తస్సంయేవ ఉపచారసీమాయం ఞత్తికమ్మవాచాపి వాచేతబ్బా, కథినం అత్థరితబ్బం, న అఞ్ఞిస్సా సీమాయ ఞత్తి, అఞ్ఞిస్సా అత్థరణం కాతబ్బ’’న్తి వదన్తి. అయం పన నేసమధిప్పాయో – ‘‘కథినత్థతసీమాయన్తి ఉపచారసీమం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. మహావగ్గ ౩౦౬) కథినత్థారట్ఠానభూతాయ సీమాయ ఉపచారసీమాభావో వుత్తో, తస్సంయేవ టీకాయం (వజిర. టీ. మహావగ్గ ౩౦౮) పుబ్బే నిద్దిట్ఠపాఠే ‘‘తస్మింయేవ సీమమణ్డలే అధిట్ఠహిత్వా అత్థరిత్వా సఙ్ఘో అనుమోదాపేతబ్బో’’తి కమ్మవాచాభణనసీమాయమేవ అత్థరితబ్బభావో చ వుత్తో, తస్మా అఞ్ఞిస్సా సీమాయ ఞత్తి, అఞ్ఞిస్సా అత్థరణం న కాతబ్బం, తస్సంయేవ ఉపచారసీమాయం కమ్మవాచం సావేత్వా తస్మింయేవ అత్థారో కాతబ్బో, ఉపచారసీమతో బహి ఠితం బద్ధసీమం గన్త్వా అత్థరణకిచ్చం నత్థీతి.

తత్రేవం విచారణా కాతబ్బా – ఇదం భాసన్తరేసు ‘‘ఞత్తీ’’తి కథితం కథినదానకమ్మం చతూసు సఙ్ఘకమ్మేసు ఞత్తిదుతియకమ్మం హోతి, ఞత్తిదుతియకమ్మస్స నవసు ఠానేసు కథినదానం, గరుకలహుకేసు గరుకం, యది ‘‘ఉపచారసీమాయం చత్తారి సఙ్ఘకమ్మాని కాతబ్బానీ’’తి పకరణేసు ఆగతం అభవిస్సా, ఏవం సన్తే తేసం ఆచరియానం వచనానురూపతో ఉపచారసీమాయం కథినదానఞత్తికమ్మవాచం వాచేతబ్బం అభవిస్సా, న పన పకరణేసు ‘‘ఉపచారసీమాయం చత్తారి సఙ్ఘకమ్మాని కాతబ్బానీ’’తి ఆగతం, అథ ఖో ‘‘సఙ్ఘలాభవిభజనం, ఆగన్తుకవత్తం కత్వా ఆరామప్పవిసనం, గమికస్స భిక్ఖునో సేనాసనఆపుచ్ఛనం, నిస్సయపఅప్పస్సమ్భనం, పారివాసికమానత్తచారికభిక్ఖూనం అరుణుట్ఠాపనం, భిక్ఖునీనం ఆరామప్పవిసనఆపుచ్ఛనం ఇచ్చేవమాదీని ఏవ ఉపచారసీమాయ కత్తబ్బానీ’’తి ఆగతం, తస్మా కథినదానఞత్తిదుతియకమ్మవాచా కేవలాయం ఉపచారసీమాయం న వాచేతబ్బాతి సిద్ధా. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘అవిప్పవాససీమా నామ తియోజనాపి హోతి, ఏవం సన్తే తియోజనే ఠితా లాభం గణ్హిస్సన్తి, తియోజనే ఠత్వా ఆగన్తుకవత్తం పూరేత్వా ఆరామం పవిసితబ్బం భవిస్సతి, గమికో తియోజనం గన్త్వా సేనాసనం ఆపుచ్ఛిస్సతి, నిస్సయపటిపన్నస్స భిక్ఖునో తియోజనాతిక్కమే నిస్సయో పటిప్పస్సమ్భిస్సతి, పారివాసికేన తియోజనం అతిక్కమిత్వా అరుణం ఉట్ఠపేతబ్బం భవిస్సతి, భిక్ఖునియా తియోజనే ఠత్వా ఆరామప్పవిసనం ఆపుచ్ఛితబ్బం భవిస్సతి, సబ్బమ్పేతం ఉపచారసీమాయ పరిచ్ఛేదవసేనేవ కాతుం వట్టతి, తస్మా ఉపచారసీమాయమేవ భాజేతబ్బ’’న్తి ఏవమాదిఅట్ఠకథాపాఠతో (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) విఞ్ఞాయతీతి.

అథేవం వదేయ్యుం – ‘‘ఉపచారసీమా ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ ఠానం న హోతీ’’తి తుమ్హేహి వుత్తం, అథ చ పన కతపుబ్బం అత్థి. తథా హి చీవరపటిగ్గాహకసమ్ముతిచీవరనిదహకసమ్ముతిచీవరభాజకసమ్ముతీనం ‘‘సుణాతు మే…పే… ధారయామీతి ఇమాయ కమ్మవాచాయ వా అపలోకనేన వా అన్తోవిహారే సబ్బసఙ్ఘమజ్ఝేపి ఖణ్డసీమాయపి సమ్మన్నితుం వట్టతియేవా’’తి ఉపచారసీమాయం ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ నిప్ఫాదేతబ్బభావో అట్ఠకథాయం (వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౧౯౪) ఆగతో. భణ్డాగారస్స పన ‘‘ఇమం పన భణ్డాగారం ఖణ్డసీమం గన్త్వా ఖణ్డసీమాయ నిసిన్నేహి సమ్మన్నితుం న వట్టతి, విహారమజ్ఝేయేవ ‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఇత్థన్నామం విహారం భణ్డాగారం సమ్మన్నేయ్యా’తిఆదినా నయేన కమ్మవాచాయ వా అపలోకనేన వా సమ్మన్నితబ్బ’’న్తి అట్ఠకథాయం (వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౧౯౭) ఉపచారసీమాయమేవ ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ సమ్మన్నితబ్బభావో ఆగతోతి.

తే ఏవం వత్తబ్బా – సచేపి అట్ఠకథాయం ఆగతం ‘‘అన్తోవిహారే’’తి పాఠో ‘‘విహారమజ్ఝే’’తి పాఠో చ ఉపచారసీమం సన్ధాయ వుత్తోతి మఞ్ఞమానా తుమ్హే ఆయస్మన్తో ఏవం అవచుత్థ, తే పన పాఠా ఉపచారసీమం సన్ధాయ అట్ఠకథాచరియేహి న వుత్తా, అథ ఖో అవిప్పవాససీమాసఙ్ఖాతం మహాసీమం సన్ధాయ వుత్తా. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ఖణ్డసీమాయ వక్ఖమానత్తా. ఖణ్డసీమాయ హి మహాసీమా ఏవ పటియోగీ హోతి. ఉపచారసీమాతి అయమత్థో కథం జానితబ్బోతి చే? ‘‘ఇమం పన సమానసంవాసకసీమం సమ్మన్నన్తేహి పబ్బజ్జూపసమ్పదాదీనం సఙ్ఘకమ్మానం సుఖకరణత్థం పఠమం ఖణ్డసీమా సమ్మన్నితబ్బా…పే… ఏవం బద్ధాసు పన సీమాసు ఖణ్డసీమాయ ఠితా భిక్ఖూ మహాసీమాయ కమ్మం కరోన్తానం న కోపేన్తి, మహాసీమాయ వా ఠితా ఖణ్డసీమాయ కమ్మం కరోన్తానం. సీమన్తరికాయ పన ఠితా ఉభిన్నమ్పి న కోపేన్తీ’’తి వుత్తఅట్ఠకథాపాఠవసేన (మహావ. అట్ఠ. ౧౩౮) జానితబ్బోతి. అథ వా తేహి ఆయస్మన్తేహి ఆభతభణ్డాగారసమ్ముతిపాఠవసేనపి అయమత్థో విఞ్ఞాయతి. కథం? చీవరపటిగ్గాహకాదిపుగ్గలసమ్ముతియో పన అన్తోవిహారే సబ్బసఙ్ఘమజ్ఝేపి ఖణ్డసీమాయమ్పి సమ్మన్నితుం వట్టతి, భణ్డాగారసఙ్ఖాతవిహారసమ్ముతి పన విహారమజ్ఝేయేవాతి అట్ఠకథాయం వుత్తం, తత్థ విసేసకారణం పరియేసితబ్బం.

తత్రేవం విసేసకారణం పఞ్ఞాయతి – ‘‘అఞ్ఞిస్సా సీమాయ వత్థు అఞ్ఞిస్సా కమ్మవాచా’’తి వత్తబ్బదోసపరిహారత్థం వుత్తం. పుగ్గలసమ్ముతియో హి పుగ్గలస్స వత్థుత్తా యది మహాసీమభూతే అన్తోవిహారే కత్తుకామా హోన్తి, సబ్బసఙ్ఘమజ్ఝే తం వత్థుభూతం పుగ్గలం హత్థపాసే కత్వా కరేయ్యుం. యది ఖణ్డసీమాయ కత్తుకామా, తం వత్థుభూతం పుగ్గలం ఖణ్డసీమం ఆనేత్వా తత్థ సన్నిపతితకమ్మప్పత్తసఙ్ఘస్స హత్థపాసే కత్వా కరేయ్యుం. ఉభయథాపి యథావుత్తదోసో నత్థి, భణ్డాగారసమ్ముతి పన భణ్డాగారస్స విహారత్తా ఖణ్డసీమం ఆనేతుం న సక్కా, తస్మా యది తం సమ్ముతిం ఖణ్డసీమాయం ఠత్వా కరేయ్యుం, వత్థు మహాసీమాయం హోతి, కమ్మవాచా ఖణ్డసీమాయన్తి యథావుత్తదోసో హోతి, తస్మిఞ్చ దోసే సతి వత్థువిపన్నత్తా కమ్మం విపజ్జతి, తస్మా మహాసీమభూతవిహారమజ్ఝేయేవ సా సమ్ముతి కాతబ్బాతి అట్ఠకథాచరియానం మతి, న ఉపచారసీమాయ ఞత్తిదుతియకమ్మం కాతబ్బన్తి.

అథాపి ఏవం వదేయ్యుం ‘‘విహారసద్దేన అవిప్పవాససీమభూతా మహాసీమావ వుత్తా, న ఉపచారసీమా’’తి ఇదం వచనం కథం పచ్చేతబ్బన్తి? ఇమినాయేవ అట్ఠకథావచనేన. యది హి ఉపచారసీమా వుత్తా భవేయ్య, ఉపచారసీమా నామ బద్ధసీమం అవత్థరిత్వాపి పవత్తా ఆవాసేసు వా భిక్ఖూసు వా వడ్ఢన్తేసు అనియమవసేన వడ్ఢతి, తస్మా ఖణ్డసీమం అవత్థరిత్వా పవత్తనతో విహారేన సహ ఖణ్డసీమా ఏకసీమాయేవ హోతి, ఏవం సతి విహారే ఠితం భణ్డాగారం ఖణ్డసీమాయ ఠత్వా సమ్మన్నితుం సక్కా భవేయ్య, న పన సక్కా ‘‘ఖణ్డసీమాయ నిసిన్నేహి సమ్మన్నితుం న వట్టతీ’’తి అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౪౩) పటిసిద్ధత్తా. తేన ఞాయతి ‘‘ఇమస్మిం ఠానే విహారసద్దేన అవిప్పవాససీమభూతా మహాసీమా వుత్తా, న ఉపచారసీమా’’తి. ఉపచారసీమాయ అనియమవసేన వడ్ఢనభావో కథం జానితబ్బోతి? ‘‘ఉపచారసీమా పరిక్ఖిత్తస్స విహారస్స పరిక్ఖేపేన, అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపారహట్ఠానేన పరిచ్ఛిన్నా హోతి. అపిచ భిక్ఖూనం ధువసన్నిపాతట్ఠానతో వా పరియన్తే ఠితభోజనసాలతో వా నిబద్ధవసనకఆవాసతో వా థామమజ్ఝిమస్స పురిసస్స ద్విన్నం లేడ్డుపాతానం అన్తో ఉపచారసీమా వేదితబ్బా, సా పన ఆవాసేసు వడ్ఢన్తేసు వడ్ఢతి, పరిహాయన్తేసు పరిహాయతి. మహాపచ్చరియం పన ‘భిక్ఖూసుపి వడ్ఢన్తేసు వడ్ఢతీ’తి వుత్తం, తస్మా సచే విహారే సన్నిపతితభిక్ఖూహి సద్ధిం ఏకాబద్ధా హుత్వా యోజనసతమ్పి పూరేత్వా నిసీదన్తి, యోజనసతమ్పి ఉపచారసీమావ హోతి, సబ్బేసం లాభో పాపుణాతీ’’తి అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) వచనతోతి.

యది ఏవం ఉపచారసీమాయ కథినత్థతభావో కస్మా వుత్తోతి? కథినత్థరణం నామ న సఙ్ఘకమ్మం, పుగ్గలకమ్మమేవ హోతి, తస్మా వస్సూపనాయికఖేత్తభూతాయ ఉపచారసీమాయ కాతబ్బా హోతి. ఞత్తికమ్మవాచా పన సఙ్ఘకమ్మభూతా, తస్మా ఉపచారసీమాయ కాతుం న వట్టతి, సువిసోధితపరిసాయ బద్ధాబద్ధసీమాయమేవ వట్టతీతి దట్ఠబ్బం. నను చ భో ‘‘కథినం అత్థరితుం కే లభన్తి, కే న లభన్తి? గణనవసేన తావ పచ్ఛిమకోటియా పఞ్చ జనా లభన్తి, ఉద్ధం సతసహస్సమ్పి, పఞ్చన్నం హేట్ఠా న లభన్తీ’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తం, అథ కస్మా ‘‘కథినత్థరణం నామ న సఙ్ఘకమ్మం, పుగ్గలకమ్మమేవ హోతీ’’తి వుత్తన్తి? ‘‘న సఙ్ఘో కథినం అత్థరతి, న గణో కథినం అత్థరతి, పుగ్గలో కథినం అత్థరతీ’’తి పరివారే (పరి. ౪౧౪) వుత్తత్తా చ అపలోకనకమ్మాదీనం చతున్నం సఙ్ఘకమ్మానం ఠానేసు అపవిట్ఠత్తా చ. అట్ఠకథాయం పన కథినత్థారస్స ఉపచారభూతం కథినదానకమ్మవాచాభణనకాలం సన్ధాయ వుత్తం. తస్మిఞ్హి కాలే కథినదాయకా చత్తారో, పటిగ్గాహకో ఏకోతి పచ్ఛిమకోటియా పఞ్చ హోన్తి, తతో హేట్ఠా న లభతీతి. ఞత్తికమ్మవాచాయ సఙ్ఘకమ్మభావో కథం జానితబ్బోతి? ‘‘చతున్నం సఙ్ఘకమ్మానం ఞత్తిదుతియకమ్మస్స నవసు ఠానేసు కథినదాన’’న్తి ఆగతత్తా, ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, ఇదం సఙ్ఘస్స కథినదుస్సం ఉప్పన్న’’న్తిఆదినా వుత్తత్తా చాతి.

అపరే పన ఆచరియా ‘‘భాసన్తరేసు ఞత్తీతి వుత్తా కథినదానకమ్మవాచా అత్థారకిరియాయ పవిసతి, అత్థారకిరియా చ ఉపచారసీమాయం కాతబ్బా, తస్మా కథినదానకమ్మవాచాపి ఉపచారసీమాయం కాతబ్బాయేవా’’తి వదన్తి, తేసం అయమధిప్పాయో – మహావగ్గపాళియం (మహావ. ౩౦౬) ‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, కథినం అత్థరితబ్బ’’న్తి ఆరభిత్వా ‘‘బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన సఙ్ఘో ఞాపేతబ్బో…పే… ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, అత్థతం హోతి కథిన’’న్తి కథినదానఞత్తికమ్మవాచాతో పట్ఠాయ యావ అనుమోదనా పాఠో ఆగతో, పరివారపాళియఞ్చ (పరి. ౪౧౨) ‘‘కథినత్థారో జానితబ్బో’’తి ఉద్దేసస్స నిద్దేసే ‘‘సచే సఙ్ఘస్స కథినదుస్సం ఉప్పన్నం హోతి, సఙ్ఘేన కథం పటిపజ్జితబ్బం, అత్థారకేన కథం పటిపజ్జితబ్బం, అనుమోదకేన కథం పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి పుచ్ఛం నీహరిత్వా ‘‘సఙ్ఘేన ఞత్తిదుతియేన కమ్మేన కథినత్థారకస్స భిక్ఖునో దాతబ్బం…పే… అనుమోదామా’’తి ఞత్తితో పట్ఠాయ యావ అనుమోదనా పాఠో ఆగతో, తస్మా ఞత్తితో పట్ఠాయ యావ అనుమోదనా సబ్బో విధి కథినత్థారకిరియాయం పవిసతి, తతో కథినత్థారకిరియాయ ఉపచారసీమాయం కత్తబ్బాయ సతి ఞత్తిసఙ్ఖాతకథినదానకమ్మవాచాపి ఉపచారసీమాయం కత్తబ్బాయేవాతి.

తత్రేవం విచారణా కాతబ్బా – అత్థారకిరియాయ విసుం అనాగతాయ సతి ‘‘సబ్బో విధి అత్థారకిరియాయం పవిసతీ’’తి వత్తబ్బం భవేయ్య, అథ చ పన మహావగ్గపాళియఞ్చ పరివారపాళియఞ్చ అత్థారకిరియా విసుం ఆగతాయేవ, తస్మా ఞత్తిసఙ్ఖాతా కథినదానకమ్మవాచా అత్థారకిరియాయం న పవిసతి, కేవలం అత్థారకిరియాయ ఉపచారభూతత్తా పన తతో పట్ఠాయ అనుక్కమేన వుత్తం. యథా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సీమం సమ్మన్నితు’’న్తి సీమాసమ్ముతిం అనుజానిత్వా ‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, సమ్మన్నితబ్బా’’తి సీమాసమ్ముతివిధిం దస్సేన్తో ‘‘పఠమం నిమిత్తా కిత్తేతబ్బా…పే… ఏవమేతం ధారయామీ’’తి నిమిత్తకిత్తనేన సహ సీమాసమ్ముతికమ్మవాచా దేసితా, తత్థ నిమిత్తకిత్తనం సీమాసమ్ముతికమ్మం న హోతి, కమ్మవాచాయేవ సీమాసమ్ముతికమ్మం హోతి, తథాపి సీమాసమ్ముతికమ్మవాచాయ ఉపచారభావతో సహ నిమిత్తకిత్తనేన సీమాసమ్ముతికమ్మవాచా దేసితా. యథా చ ఉపసమ్పదాకమ్మవిధిం దేసేన్తో ‘‘పఠమం ఉపజ్ఝం గాహాపేతబ్బో…పే… ఏవమేతం ధారయామీ’’తి ఉపజ్ఝాయగాహాపనాదినా సహ ఉపసమ్పదాకమ్మం దేసితం, తత్థ ఉపజ్ఝాయగాహాపనాది ఉపసమ్పదాకమ్మం న హోతి, ఞత్తిచతుత్థకమ్మవాచాయేవ ఉపసమ్పదాకమ్మం హోతి, తథాపి ఉపసమ్పదాకమ్మస్స సమీపే భూతత్తా ఉపజ్ఝాయగాహాపనాదినా సహ ఞత్తిచతుత్థకమ్మవాచా దేసితా, ఏవమేత్థ కథినదానకమ్మవాచా అత్థారకిరియా న హోతి, తథాపి అత్థారకిరియాయ ఉపచారభూతత్తా కథినదానఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ సహ కథినత్థారకిరియా దేసితా, తస్మా కథినదానకమ్మవాచా అత్థారకిరియాయం న పవిసతీతి దట్ఠబ్బం.

అథ వా ఞత్తిదుతియకమ్మవాచా చ అత్థారో చాతి ఇమే ద్వే ధమ్మా అతుల్యకిరియా అతుల్యకత్తారో అతుల్యకమ్మా అతుల్యకాలా చ హోన్తి, తేన విఞ్ఞాయతి ‘‘భాసన్తరేసు ఞత్తీతి వుత్తా ఞత్తిదుతియకమ్మవాచా అత్థారకిరియాయం న పవిసతీ’’తి. తత్థ కథం అతుల్యకిరియా హోన్తి? కమ్మవాచా దానకిరియా హోతి, అత్థారో పన్నరసధమ్మానం కారణభూతా అత్థారకిరియా, ఏవం అతుల్యకిరియా. కథం అతుల్యకత్తారోతి? కమ్మవాచాయ కత్తా సఙ్ఘో హోతి, అత్థారస్స కత్తా పుగ్గలో, ఏవం అతుల్యకత్తారో హోన్తి. కథం అతుల్యకమ్మా హోన్తి? కమ్మవాచాయ కమ్మం కథినదుస్సం హోతి, అత్థారస్స కమ్మం కథినసఙ్ఖాతా సమూహపఞ్ఞత్తి, ఏవం అతుల్యకమ్మా హోన్తి. కథం అతుల్యకాలా హోన్తి? కథినదానకమ్మవాచా పుబ్బకరణపచ్చుద్ధారఅధిట్ఠానానం పుబ్బే హోతి, అత్థారో తేసం పచ్ఛా, ఏవం అతుల్యకాలా హోన్తీతి. అథ వా అత్థారో ‘‘ఇమాయ సఙ్ఘాటియా కథినం అత్థరామీ’’తిఆదినా వచీభేదసఙ్ఖాతేన ఏకేన ధమ్మేన సఙ్గహితో, న ఞత్తిఅనుస్సావనాదినా అనేకేహి ధమ్మేహి సఙ్గహితో. వుత్తఞ్హేతం పరివారే (పరి. ౪౦౮) ‘‘అత్థారో ఏకేన ధమ్మేన సఙ్గహితో వచీభేదేనా’’తి. ఇమినాపి కారణేన జానితబ్బం ‘‘న ఞత్తి అత్థారే పవిట్ఠా’’తి.

అఞ్ఞే పన ఆచరియా ఏవం వదన్తి – ‘‘కథినత్థారం కే లభన్తి, కే న లభన్తీతి? గణనవసేన తావ పచ్ఛిమకోటియా పఞ్చ జనా లభన్తి, ఉద్ధం సతసహస్సమ్పి, పఞ్చన్నం హేట్ఠా న లభన్తీ’’తి అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౦౬) ఆగతత్తా ‘‘హేట్ఠిమన్తతో పఞ్చ భిక్ఖూ కథినత్థారం లభన్తి, తతో అప్పకతరా న లభన్తీ’’తి విఞ్ఞాయతి. ‘‘పఞ్చన్నం జనానం వట్టతీతి పచ్ఛిమకోటియా చత్తారో కథినదుస్సస్స దాయకా, ఏకో పటిగ్గాహకోతి పఞ్చన్నం జనానం వట్టతీ’’తి కఙ్ఖావితరణీటీకాయం (కఙ్ఖా. అభి. టీ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ఆగతత్తా తస్మిం వాక్యే ‘‘వట్టతీ’’తి కిరియాయ కత్తా ‘‘సో కథినత్థారో’’తి వుచ్చతి, తస్మా అత్థారోతి ఇమినా ‘‘ఇమాయ సఙ్ఘాటియా కథినం అత్థరామీ’’తి వుత్తఅత్థరణకిరియా న అధిప్పేతా, చతూహి భిక్ఖూహి అత్థారకస్స భిక్ఖునో ఞత్తియా దానం అధిప్పేతన్తి విఞ్ఞాయతి. ‘‘కథినత్థారం కే లభన్తి…పే… ఉద్ధం సతసహస్సన్తి ఇదం అత్థారకస్స భిక్ఖునో సఙ్ఘస్స కథినదుస్సదానకమ్మం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి వినయవినిచ్ఛయటీకాయం వుత్తం. తస్మిమ్పి పాఠే ఞత్తియా దిన్నంయేవ సన్ధాయ ‘‘పఞ్చ జనా అత్థారం లభన్తీ’’తి ఇదం వచనం అట్ఠకథాచరియేహి వుత్తం, ‘‘ఇమాయ సఙ్ఘాటియా కథినం అత్థరామీ’’తిఆది పుగ్గలస్స అత్థరణం సన్ధాయ న వుత్తన్తి టీకాచరియస్స అధిప్పాయో. ఏవం కఙ్ఖావితరణీటీకా-వినయవినిచ్ఛయటీకాకారకేహి ఆచరియేహి ‘‘ఞత్తిదుతియకమ్మం అత్థారో నామా’’తి వినిచ్ఛితత్తా ఉపచారసీమాయం కథినదానఞత్తికమ్మవాచాకరణం యుత్తన్తి విఞ్ఞాయతీతి వదన్తి.

తత్రేవం విచారణా కాతబ్బా – ‘‘ఞత్తిదుతియకమ్మంయేవ అత్థారో నామా’’తి టీకాచరియా న వదేయ్యుం. వదేయ్యుం చే, అట్ఠకథాయ విరుద్ధో సియా. కథం విరుద్ధోతి చే? ‘‘ఛిన్నవస్సా వా పచ్ఛిమికాయ ఉపగతా వా న లభన్తి, అఞ్ఞస్మిం విహారే వుత్థవస్సాపి న లభన్తీతి మహాపచ్చరియం వుత్త’’న్తి అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౦౬) ఆగతత్తా ‘‘తే ఛిన్నవస్సాదయో కథినత్థారం న లభన్తీ’’తి విఞ్ఞాయతి. యది ఞత్తిదుతియకమ్మం అత్థారో నామ సియా, ఏవం సతి తే భిక్ఖూ ఞత్తిదుతియకమ్మేపి గణపూరకభావేన అప్పవిట్ఠా సియుం. అథ చ పన ‘‘పురిమికాయ ఉపగతానం పన సబ్బే గణపూరకా హోన్తీ’’తి అట్ఠకథాయ (మహావ. అట్ఠ. ౩౦౬) వుత్తత్తా తే ఞత్తిదుతియకమ్మే పవిట్ఠావ హోన్తి, తస్మా అట్ఠకథాచరియో పఞ్చానిసంసహేతుభూతం ‘‘ఇమాయ సఙ్ఘాటియా కథినం అత్థరామీ’’తిఆదికం వచీభేదంయేవ ‘‘అత్థారో’’తి వదతి, న ఞత్తిదుతియకమ్మం, తస్మా తే ఛిన్నవస్సాదయో పఞ్చానిసంసహేతుభూతం కథినత్థారం న లభన్తి, ఞత్తిదుతియకమ్మే పన చతువగ్గసఙ్ఘపూరకభావం లభన్తీతి విఞ్ఞాయతి. పునపి వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘సచే పురిమికాయ ఉపగతా చత్తారో వా హోన్తి తయో వా ద్వే వా ఏకో వా, ఇతరే గణపూరకే కత్వా కథినం అత్థరితబ్బ’’న్తి. ఏవం అలబ్భమానకథినత్థారేయేవ ఛిన్నవస్సాదయో గణపూరకే కత్వా ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ కథినదుస్సం దాపేత్వా పురిమికాయ ఉపగతేహి కథినస్స అత్థరితబ్బభావతో ‘‘ఞత్తిదుతియకమ్మంయేవ అత్థారో నామాతి టీకాచరియా న వదేయ్యు’’న్తి అవచిమ్హాతి.

నను చ భో ఇమస్మిమ్పి అట్ఠకథావచనే ‘‘ఇతరే గణపూరకే కత్వా కథినం అత్థరితబ్బ’’న్తి వచనేన చతువగ్గసఙ్ఘేన కత్తబ్బం ఞత్తిదుతియకమ్మంయేవ ‘‘అత్థారో’’తి వుత్తన్తి? న, పుబ్బాపరవిరోధతో. పుబ్బే హి ఛిన్నవస్సాదీనం కథినం అత్థరితుం అలబ్భమానభావో వుత్తో, ఇధ ‘‘ఞత్తిదుతియకమ్మం అత్థారో’’తి వుత్తే తేసమ్పి లబ్భమానభావో వుత్తో భవేయ్య, న అట్ఠకథాచరియా పుబ్బాపరవిరుద్ధం కథేయ్యుం, తస్మా ‘‘కత్వా’’తి పదం ‘‘అత్థరితబ్బ’’న్తి పదేన సమ్బజ్ఝన్తేన సమానకాలవిసేసనం అకత్వా పుబ్బకాలవిసేసనమేవ కత్వా సమ్బన్ధితబ్బం, ఏవం సతి పుబ్బవచనేనాపరవచనం గఙ్గోదకేన యమునోదకం వియ సంసన్దతి, పచ్ఛాపి చ ‘‘కమ్మవాచం సావేత్వా కథినం అత్థరాపేత్వా దానఞ్చ భుఞ్జిత్వా గమిస్సన్తీ’’తి విసుం కమ్మవాచాసావనం విసుం కథినత్థరణం పుబ్బాపరానుక్కమతో వుత్తం, తస్మా ఞత్తిదుతియకమ్మం అత్థారో నామ న హోతి, కేవలం అత్థారస్స కారణమేవ ఉపచారమేవ హోతీతి దట్ఠబ్బం. కిఞ్చ భియ్యో – ‘‘న సఙ్ఘో కథినం అత్థరతి, న గణో కథినం అత్థరతి, పుగ్గలో కథినం అత్థరతీ’’తి పరివారవచనేన (పరి. ౪౧౪) అయమత్థో జానితబ్బోతి.

యది ఏవం కఙ్ఖావితరణీటీకా-వినయవినిచ్ఛయటీకాసు ఆగతపాఠానం అధిప్పాయో కథం భాసితబ్బో భవేయ్య. నను కఙ్ఖావితరణీటీకాయం ‘‘వట్టతీ’’తి ఇమిస్సా కిరియాయ కత్తా ‘‘సో కథినత్థారో’’తి వుత్తో, వినయవినిచ్ఛయటీకాయఞ్చ ‘‘కథినదుస్సదానకమ్మ’’న్తి పదం ‘‘సన్ధాయా’’తి కిరియాయ కమ్మం, కథినత్థారో…పే… ఇదం ‘‘వుత్త’’న్తి కిరియాయ కమ్మం హోతి. ఏవం టీకాసు నీతత్థతో ఆగతపాఠేసు సన్తేసు ‘‘ఞత్తిదుతియకమ్మంయేవ అత్థారో నామాతి టీకాచరియా న వదేయ్యు’’న్తి న వత్తబ్బన్తి? యేనాకారేన అట్ఠకథావచనేన టీకావచనఞ్చ పుబ్బాపరఅట్ఠకథావచనఞ్చ అవిరుద్ధం భవేయ్య, తేనాకారేన టీకాపాఠానం అధిప్పాయో గహేతబ్బో. కథం? కఙ్ఖావితరణీఅట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘సో సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన పఞ్చన్నం జనానం వట్టతీ’’తి ఆగతో, తస్మిం అట్ఠకథావచనే చోదకేన చోదేతబ్బస్స అత్థితాయ తం పరిహరితుం ‘‘పఞ్చన్నం జనానం వట్టతీతి పచ్ఛిమకోటియా చత్తారో కథినదుస్సస్స దాయకా, ఏకో పటిగ్గాహకోతి పఞ్చన్నం జనానం వట్టతీ’’తి పాఠో టీకాచరియేన వుత్తో, కథం చోదేతబ్బం అత్థీతి? భో అట్ఠకథాచరియ ‘‘సో సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన పఞ్చన్నం జనానం వట్టతీ’’తి వుత్తో, ఏవం సతి పఞ్చన్నం కథినత్థారకానం ఏవ సో కథినత్థారో వట్టతి, న ఏకద్వితిచతుపుగ్గలానన్తి అత్థో ఆపజ్జతి, ఏవం సతి ‘‘న సఙ్ఘో కథినం అత్థరతి, న గణో కథినం అత్థరతి, పుగ్గలో కథినం అత్థరతీ’’తి ఆగతపాళియా విరుజ్ఝనతో ఆగమవిరోధో ఆపజ్జతి, తం చోదనం పరిహరన్తో ‘‘పఞ్చన్నం జనానం వట్టతీతి పచ్ఛిమకోటియా చత్తారో కథినదుస్సస్స దాయకా, ఏకో పటిగ్గాహకోతి పఞ్చన్నం జనానం వట్టతీ’’తి పాఠో టీకాచరియేన వుత్తో. తత్థాయమధిప్పాయో – భో చోదకాచరియ అట్ఠకథాచరియేన కథినత్థారకాలే పఞ్చన్నం అత్థారకానం భిక్ఖూనం వసేన ‘‘సో సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన పఞ్చన్నం జనానం వట్టతీ’’తి పాఠో న వుత్తో, అథ ఖో సఙ్ఘేన అత్థారకస్స కథినదుస్సదానకాలే పచ్ఛిమకోటియా చత్తారో కథినదుస్సస్స దాయకా, ఏకో పటిగ్గాహకోతి పఞ్చన్నం దాయకపటిగ్గాహకపుగ్గలానం అత్థితాయ సో పచ్ఛా కత్తబ్బో అత్థారో వట్టతి, కారణసమ్పత్తియా ఫలసమ్పత్తి హోతి, తస్మా తస్మిం అట్ఠకథావచనే ఆగమవిరోధో నాపజ్జతీతి.

వినయవినిచ్ఛయటీకాయమ్పి ‘‘కథినత్థారం కే లభన్తి, కే న లభన్తీతి? గణనవసేన తావ పచ్ఛిమకోటియా పఞ్చ జనా లభన్తి, ఉద్ధం సతసహస్సమ్పి, పఞ్చన్నం హేట్ఠా న లభన్తీ’’తి అట్ఠకథావచనే పరేహి పుచ్ఛితబ్బస్స అత్థితాయ తం పుచ్ఛం విస్సజ్జేతుం ‘‘ఇదం అత్థారకస్స భిక్ఖునో సఙ్ఘస్స కథినదుస్సదానకమ్మం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి పాఠో టీకాచరియేన వుత్తో. కథం పుచ్ఛితబ్బన్తి చే? భో అట్ఠకథాచరియ ‘‘హేట్ఠిమకోటియా పఞ్చన్నం జనానం వట్టతీ’’తి ఇదం వచనం కిం పఞ్చానిసంసస్స కారణభూతం ‘‘ఇమాయ సఙ్ఘాటియా కథినం అత్థరామీ’’తిఆదిఅత్థారకిరియం సన్ధాయ వుత్తం, ఉదాహు అత్థారస్స కారణభూతం కథినదుస్సదానకమ్మన్తి. కథం విస్సజ్జనాతి? భో భద్రముఖ ‘‘హేట్ఠిమకోటియా పఞ్చన్నం జనానం వట్టతీ’’తి ఇదం పఞ్చానిసంసస్స కారణభూతం ‘‘ఇమాయ సఙ్ఘాటియా కథినం అత్థరామీ’’తిఆదికం అత్థారకిరియం సన్ధాయ అట్ఠకథాచరియేన న వుత్తం, అథ ఖో అత్థారస్స కారణభూతం కథినదానకమ్మం సన్ధాయ వుత్తన్తి. తత్రాయమధిప్పాయో – సఙ్ఘేన అత్థారకస్స దిన్నదుస్సేన ఏవ కథినత్థారో సమ్భవతి, న ఠితికాయ లద్ధచీవరేన వా పుగ్గలికచీవరేన వా సమ్భవతి, తఞ్చ కథినదుస్సదానకమ్మం చత్తారో కథినదుస్సదాయకా, ఏకో పటిగ్గాహకోతి పఞ్చసు భిక్ఖూసు విజ్జమానేసుయేవ సమ్పజ్జతి, న తతో ఊనేసూతి పచ్ఛిమకోటియా పఞ్చన్నం వట్టతి, కారణసిద్ధియా ఫలసిద్ధి హోతి, తేనేవ చ కారణేన ‘‘కథినదుస్సదానకమ్మం వుత్త’’న్తి ముఖ్యవసేన అవత్వా ‘‘సన్ధాయ వుత్త’’న్తి ఉపచారవసేనాహ. ఏవం వుత్తేయేవ అట్ఠకథావచనస్స పుబ్బాపరవిరోధో నత్థి, అట్ఠకథావచనేన చ టీకావచనం విరుద్ధం న హోతీతి దట్ఠబ్బం, ‘‘అపలోకనాదిసఙ్ఘకమ్మకరణత్థం బద్ధసీమా భగవతా అనుఞ్ఞాతా’’తి ఇమినా వినయలక్ఖణేన చ సమేతి.

‘‘ఇమాయ సఙ్ఘాటియా కథినం అత్థరామీ’’తిఆదికా పన అత్థారకిరియా అపలోకనాదీసు చతూసు సఙ్ఘకమ్మేసు అప్పవిట్ఠా, అధిట్ఠానాదయో వియ పఞ్చానిసంసలాభకారణభూతా పుగ్గలకిరియావ హోతీతి వస్సూపనాయికఖేత్తభూతాయ అన్తోఉపచారసీమాయ కాతబ్బా, తస్మా అన్తోఉపచారసీమాయం బద్ధసీమాయ అవిజ్జమానాయ బహిఉపచారసీమాయం బద్ధసీమం వా ఉదకుక్ఖేపసత్తబ్భన్తరలభమానట్ఠానం వా గన్త్వా ఞత్తిదుతియకమ్మేన కథినదుస్సం దాపేత్వా పున విహారం ఆగన్త్వా అన్తోఉపచారసీమాయమేవ కథినత్థరణం పుబ్బాచరియేహి కతం, తం సుకతమేవ హోతీతి దట్ఠబ్బం. ఏవం అగ్గహేత్వా సుద్ధఉపచారసీమాయమేవ ఞత్తిదుతియకమ్మం కాతబ్బన్తి గయ్హమానే సతి తేసం ఆయస్మన్తానం దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జమానా సిస్సానుసిస్సా ధువవాసత్థాయ విహారదానాదిఅపలోకనకమ్మం వా ఉపోసథపవారణాదిఞత్తికమ్మం వా సీమాసమ్మన్ననాదిఞత్తిదుతియకమ్మం వా ఉపసమ్పదాదిఞత్తిచతుత్థకమ్మం వా ఉపచారసీమాయమేవ కరేయ్యుం, ఏవం కరోన్తా భగవతో సాసనే మహన్తం జటం మహన్తం గుమ్బం మహన్తం విసమం కరేయ్యుం, తస్మా తమకరణత్థం యుత్తితో చ ఆగమతో చ అనేకాని కారణాని ఆహరిత్వా కథయిమ్హాతి.

సాసనే గారవం కత్వా, సద్ధమ్మస్సానులోమతో;

మయా కతం వినిచ్ఛయం, సమ్మా చిన్తేన్తు సాధవో.

పునప్పునం విచిన్తేత్వా, యుత్తం చే హోతి గణ్హన్తు;

నో చే యుత్తం మా గణ్హన్తు, సమ్మాసమ్బుద్ధసావకాతి.

ఇతో పరానిపి కారణసాధకాని ఆహరన్తి ఆచరియా, తేసం పటివచనేన అతివిత్థారో భవిస్సతి, ఉపచారసీమాయ చతున్నం సఙ్ఘకమ్మానం కతట్ఠానభావో పుబ్బే వుత్తోవ, తస్మా తం వచనం మనసి కత్వా సంసయం అకత్వా ధారేతబ్బోతి.

‘‘ఇమాయ సఙ్ఘాటియా కథినం అత్థరామీ’’తి వాచా భిన్దితబ్బాతి కిం ఏత్తకేన వచీభేదేన కథినం అత్థతం హోతి, ఉదాహు అఞ్ఞో కోచి కాయవికారో కాతబ్బో? న కాతబ్బో. ఏత్తకేనేవ హి వచీభేదేన అత్థతం హోతి, కథినం. వుత్తఞ్హేతం పరివారే (పరి. ౪౦౮) ‘‘అత్థారో ఏకేన ధమ్మేన సఙ్గహితో వచీభేదేనా’’తి.

ఏవం కథినత్థారం దస్సేత్వా అనుమోదాపనఅనుమోదనే దస్సేన్తో ‘‘తేన కథినత్థారకేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ యేన భిక్ఖునా ‘‘ఇమాయ సఙ్ఘాటియా కథినం అత్థరామీ’’తిఆదినా వచీభేదేన కథినం అత్థతం, తేన ‘‘కథినస్స అత్థారా పన్నరస ధమ్మా జాయన్తీ’’తి పరివారే (పరి. ౪౦౩) ఆగతత్తా కథినత్థారేన సహేవ పఞ్చ ఆనిసంసా ఆగతా, అథ కస్మా సఙ్ఘం అనుమోదాపేతీతి? కిఞ్చాపి అత్థారకస్స భిక్ఖునో పఞ్చ ఆనిసంసా ఆగతా, సఙ్ఘస్స పన అనాగతా, తస్మా సఙ్ఘస్స చ ఆగమనత్థం సఙ్ఘం అనుమోదాపేతి, సఙ్ఘో చ అనుమోదనం కరోతి, ఏవం కతే ఉభిన్నమ్పి ఆనిసంసా ఆగతా హోన్తి. వుత్తఞ్హేతం పరివారే (పరి. ౪౦౩) ‘‘ద్విన్నం పుగ్గలానం అత్థతం హోతి కథినం అత్థారకస్స చ అనుమోదకస్స చా’’తి. ఏత్థ చ కథినత్థారకభిక్ఖుతో వుడ్ఢతరో భిక్ఖు తస్మిం సఙ్ఘే అత్థి, ఇధ వుత్తనయేన అత్థారకేన ‘‘భన్తే’’తి వత్తబ్బం, అనుమోదకేన ‘‘ఆవుసో’’తి. యది పన కథినత్థారకో భిక్ఖు సబ్బేసం వుడ్ఢతరో హోతి, తేన ‘‘ఆవుసో’’తి వత్తబ్బం, ఇతరేహి ‘‘భన్తే’’తి, ఏవం సేసనయద్వయేపి. ఏవం సబ్బేసం అత్థతం హోతి కథినన్తి. ఇమేసు పన సఙ్ఘపుగ్గలేసు యే తస్మిం విహారే పురిమికాయ వస్సం ఉపగన్త్వా పఠమపవారణాయ పవారితా, తేయేవ అనుమోదితుం లభన్తి, ఛిన్నవస్సా వా పచ్ఛిమికాయ ఉపగతా వా అఞ్ఞస్మిం విహారే వుత్థవస్సా వా న లభన్తి, అననుమోదన్తాపి ఆనిసంసం న లభన్తి.

ఏవం కథినత్థారం దస్సేత్వా ఇదాని చీవరవిభాగం దస్సేతుం ‘‘ఏవం అత్థతే పన కథినే’’తిఆదిమాహ. తత్థ సచే కథినచీవరేన సద్ధిం ఆభతం ఆనిసంసన్తి ఇమినా ఏకం అత్థతచీవరమేవ కథినచీవరం నామ, తతో అఞ్ఞం తేన సద్ధిం ఆభతం సబ్బం చీవరం కథినానిసంసచీవరం నామాతి దస్సేతి. వక్ఖతి హి ‘‘అవసేసకథినానిసంసే బలవవత్థానీ’’తిఆది. తేన ఞాయతి ‘‘వత్థమేవ ఇధ ఆనిసంసో నామ, న అగ్ఘో, కథినసాటకేన సద్ధిం ఆభతానం అఞ్ఞసాటకానం బహులవసేన అత్థరితబ్బం, న కథినసాటకస్స మహగ్ఘవసేనా’’తి. భిక్ఖుసఙ్ఘో అనిస్సరో, అత్థతకథినో భిక్ఖుయేవ ఇస్సరో. కస్మా? దాయకేహి విచారితత్తా. భిక్ఖుసఙ్ఘో ఇస్సరో, కస్మా? దాయకేహి అవిచారితత్తా, మూలకథినస్స చ సఙ్ఘే దిన్నత్తా. అవసేసకథినానిసంసేతి తస్స దిన్నవత్థేహి అవసేసకథినానిసంసవత్థే. బలవవత్థానీతి అత్థరితబ్బకథినసాటకంయేవ అహతం వా అహతకప్పం వా దాతుం వట్టతి, ఆనిసంసచీవరం పన యథాసత్తి యథాబలం పురాణం వా అభినవం వా దుబ్బలం వా బలవం వా దాతుం వట్టతి, తస్మా తేసు దుబ్బలవత్థే ఠితికాయ దిన్నే లద్ధభిక్ఖుస్స ఉపకారకం న హోతి, తస్మా ఉపకారణయోగ్గాని బలవవత్థాని దాతబ్బానీతి అధిప్పాయో. వస్సావాసికఠితికాయ దాతబ్బానీతి యత్తకా భిక్ఖూ వస్సావాసికచీవరం లభింసు, తే ఠపేత్వా తేసం హేట్ఠతో పట్ఠాయ యథాక్కమం దాతబ్బాని. థేరాసనతో పట్ఠాయాతి యత్తకా భిక్ఖూ తిస్సం కథినత్థతసీమాయం సన్తి, తేసు జేట్ఠకభిక్ఖుతో పట్ఠాయ దాతబ్బాని. ఆసనగ్గహణం పన యథావుడ్ఢం నిసిన్నే సన్ధాయ కతం. ఏతేన వస్సావాసికకథినానిసంసానం సమానగతికతం దీపేతి. గరుభణ్డం న భాజేతబ్బన్తి కథినసాటకేన సద్ధిం ఆభతేసు మఞ్చపీఠాదికం గరుభణ్డం న భాజేతబ్బం, సఙ్ఘికవసేనేవ పరిభుఞ్జితబ్బన్తి అత్థో. తత్థ గరుభణ్డవినిచ్ఛయో అనన్తరకథాయం ఆవి భవిస్సతి.

ఇమస్మిం పన ఠానే వత్తబ్బం అత్థి. కథం? ఇదాని భిక్ఖూ కథినానిసంసచీవరం కుసపాతం కత్వా విభజన్తి, తం యుత్తం వియ న దిస్సతీతి. కస్మాతి చే? ‘‘అవసేసకథినానిసంసే బలవవత్థాని వస్సావాసికఠితికాయ దాతబ్బాని, ఠితికాయ అభావే థేరాసనతో పట్ఠాయ దాతబ్బానీ’’తి వచనతోతి. ఏవం సన్తే కత్థ కుసపాతో కాతబ్బోతి? భణ్డాగారే ఠపితచీవరేతి. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘ఉస్సన్నం హోతీతి బహు రాసికతం హోతి, భణ్డాగారం న గణ్హాతి. సమ్ముఖీభూతేనాతి అన్తోఉపచారసీమాయం ఠితేన. భాజేతున్తి కాలం ఘోసాపేత్వా పటిపాటియా భాజేతుం…పే… ఏవం ఠపితేసు చీవరపటివీసేసు కుసో పాతేతబ్బో’’తి అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౪౩) వుత్తత్తా, తస్మా ఇమిస్సం అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ భాజేతబ్బన్తి అమ్హాకం ఖన్తి.

ఏకచ్చే పన భిక్ఖూ ఏకేకస్స ఏకేకస్మిం చీవరే అప్పహోన్తే చీవరం పరివత్తేత్వా అకప్పియవత్థుం గహేత్వా భాజేన్తి, తం అతిఓళారికమేవ. అఞ్ఞేపి ఏకచ్చానం చీవరానం మహగ్ఘతాయ ఏకచ్చానం అప్పగ్ఘతాయ సమగ్ఘం కాతుం న సక్కాతి తథేవ కరోన్తి, తమ్పి ఓళారికమేవ. తత్థ హి అకప్పియవత్థునా పరివత్తనేపి తస్స విచారణేపి భాగగ్గహణేపి ఆపత్తియేవ హోతి. ఏకే ‘‘కథినం నామ దుబ్బిచారణీయ’’న్తి వత్వా అత్థరణం న కరోన్తి, పుగ్గలికవసేనేవ యథాజ్ఝాసయం విచారేన్తి, తం పన యది దాయకేహి పుగ్గలస్సేవ దిన్నం, పుగ్గలేన చ సఙ్ఘస్స అపరిచ్చజితం, ఏవం సతి అత్తనో సన్తకత్తా యుత్తం వియ దిస్సతి. యది పన సఙ్ఘస్స వా గణస్స వా దిన్నం, పుగ్గలస్స దిన్నేపి సఙ్ఘస్స వా గణస్స వా పరిచ్చజితం, ఏవం సన్తే సఙ్ఘగణానం సన్తకత్తా అయుత్తం భవేయ్య. అపరే పన కథినవసేన పటిగ్గహితే విచారేతుం దుక్కరన్తి మఞ్ఞమానా ‘‘న మయం కథినవసేన పటిగ్గణ్హామ, వస్సావాసికభావేనేవ పటిగ్గణ్హామా’’తి వత్వా యథారుచి విచారేన్తి, తమ్పి అయుత్తం. వస్సావాసికమ్పి హి సఙ్ఘస్స దిన్నం సఙ్ఘికం హోతియేవ, పుగ్గలస్స దిన్నం పుగ్గలికం. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘సచే పన తేసం సేనాసనే పంసుకూలికో వసతి, ఆగతఞ్చ తం దిస్వా ‘తుమ్హాకం వస్సావాసికం దేమా’తి వదన్తి, తేన సఙ్ఘస్స ఆచిక్ఖితబ్బం. సచే తాని కులాని సఙ్ఘస్స దాతుం న ఇచ్ఛన్తి, ‘తుమ్హాకంయేవ దేమా’తి వదన్తి, సభాగో భిక్ఖు ‘వత్తం కత్వా గణ్హాహీ’తి వత్తబ్బో, పంసుకూలికస్స పనేతం న వట్టతీ’’తి అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౩౧౮; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౨౧౯) వుత్తత్తా.

వస్సావాసికం దువిధం సద్ధాదేయ్యతత్రుప్పాదవసేన. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౩౧౮) ‘‘ఇతి సద్ధాదేయ్యే దాయకమనుస్సా పుచ్ఛితబ్బా, తత్రుప్పాదే పన కప్పియకారకా పుచ్ఛితబ్బా’’తి. సద్ధాదేయ్యవస్సావాసికమ్పి సవిహారావిహారవసేన దువిధం. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౩౧౮) ‘‘మహాపదుమత్థేరో పనాహ న ఏవం కాతబ్బం. మనుస్సా హి అత్తనో ఆవాసపటిజగ్గనత్థాయ పచ్చయం దేన్తి, తస్మా అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి తత్థ పవిసితబ్బ’’న్తి, ‘‘యేసం పన సేనాసనం నత్థి, కేవలం పచ్చయమేవ దేన్తి, తేసం పచ్చయం అవస్సావాసికే సేనాసనే గాహేతుం వట్టతీ’’తి చ. తత్రుప్పాదవస్సావాసికం నామ కప్పియకారకానం హత్థే కప్పియవత్థుపఅభుఞ్జనత్థాయ దిన్నవత్థుతో నిబ్బత్తం. వుత్తమ్పి చేతం అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౩౧౮) ‘‘కప్పియకారకానఞ్హి హత్థే ‘కప్పియభణ్డం పరిభుఞ్జథా’తి దిన్నవత్థుతో యం యం కప్పియం, తం సబ్బం పరిభుఞ్జితుం అనుఞ్ఞాత’’న్తి. ఏవం వస్సావాసికచీవరమ్పి పుబ్బే యేభుయ్యేన సఙ్ఘస్సేవ దేన్తి, తస్మా ‘‘కథినచీవరం దేమా’’తి వుత్తే కథినచీవరభావేన పటిగ్గహేతబ్బం, ‘‘వస్సావాసికం దేమా’’తి వుత్తే వస్సావాసికచీవరభావేనేవ పటిగ్గహేతబ్బం. కస్మా? ‘‘యథా దాయకా వదన్తి, తథా పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౫) వచనతో.

కిఞ్చి అవత్వా హత్థే వా పాదమూలే వా ఠపేత్వా గతే కిం కాతబ్బన్తి? తత్థ సచే ‘‘ఇదం వత్థు చేతియస్స వా సఙ్ఘస్స వా పరపుగ్గలస్స వా అత్థాయ పరిణత’’న్తి జానేయ్య, తేసం అత్థాయ పటిగ్గహేతబ్బం. అథ ‘‘మమత్థాయ పరిణత’’న్తి జానేయ్య, అత్తనో అత్థాయ పటిగ్గహేతబ్బం. వుత్తఞ్హేతం పరివారే (పరి. ౩౨౯) ‘‘నవ అధమ్మికదానానీ’’తిఆది. అథ న కిఞ్చి జానేయ్య, అత్తనో హత్థే వా పాదమూలే వా కిఞ్చి అవత్వా ఠపితం తస్సేవ పుగ్గలికం హోతి. న హి చేతియాదీనం అత్థాయ పరిణతం కిఞ్చి అవత్వా భిక్ఖుస్స హత్థే వా పాదమూలే వా ఠపేతీతి. వుత్తఞ్హేతం సమన్తపాసాదికాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) ‘‘పుగ్గలస్స దేతీతి ‘ఇమం చీవరం ఇత్థన్నామస్స దమ్మీ’తి ఏవం పరమ్ముఖా వా పాదమూలే ఠపేత్వా ‘ఇమం, భన్తే, తుమ్హాకం దమ్మీ’తి ఏవం సమ్ముఖా వా దేతీ’’తిఆది.

‘‘ఇమిస్సం అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ భాజేతబ్బ’’న్తి వుత్తం, కథం భాజేతబ్బన్తి? ‘‘అవసేసకథినానిసంసే బలవవత్థాని వస్సావాసికఠితికాయ దాతబ్బానీ’’తి వుత్తత్తా యే భిక్ఖూ ఇమస్మిం వస్సే వస్సావాసికం న లభింసు, తేసం హేట్ఠతో పట్ఠాయ ఏకేకం చీవరం వా సాటకం వా దాతబ్బం. అథ చీవరానం వా సాటకానం వా అవసిట్ఠేసు సన్తేసు పున థేరాసనతో పట్ఠాయ దుతియభాగో దాతబ్బో. తతో చీవరేసు వా సాటకేసు వా ఖీణేసు యే లభన్తి, తేసు పచ్ఛిమస్స వస్సాదీని సల్లక్ఖేతబ్బాని. న కేవలం తస్మిం కథినత్థతదివసే దిన్నదుస్సాని ఏవ కథినానిసంసాని నామ హోన్తి, అథ ఖో యావ కథినస్స ఉబ్భారా సఙ్ఘం ఉద్దిస్స దిన్నచీవరానిపి సఙ్ఘికేన తత్రుప్పాదేన ఆరామికేహి ఆభతచీవరానిపి కథినానిసంసానియేవ హోన్తి. తస్మా తాదిసేసు చీవరేసు ఉప్పజ్జమానేసు యథావుత్తసల్లక్ఖితవస్సస్స భిక్ఖునో హేట్ఠతో పట్ఠాయ పునప్పునం గాహేతబ్బం. ‘‘ఠితికాయ అభావే థేరాసనతో పట్ఠాయ దాతబ్బానీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౩౦౬) వచనతో తస్మిం వస్సే వస్సావాసికచీవరానం అనుప్పజ్జనతో వా ఉప్పజ్జమానేసుపి ఠితికాయ అగాహాపనతో వా వస్సావాసికఠితికాయ అభావే సతి లద్ధబ్బకథినానిసంసే తస్సం ఉపచారసీమాయం సబ్బే భిక్ఖూ పటిపాటియా నిసీదాపేత్వా థేరాసనతో పట్ఠాయ ఠితికం కత్వా ఏకేకస్స భిక్ఖునో ఏకేకం చీవరం వా సాటకం వా దాతబ్బం. సఙ్ఘనవకస్స దానకాలేపి మహాథేరా ఆగచ్ఛన్తి, ‘‘భన్తే, వీసతివస్సానం దీయతి, తుమ్హాకం ఠితికా అతిక్కన్తా’’తి న వత్తబ్బా, ఠితికం ఠపేత్వా తేసం దత్వా పచ్ఛా ఠితికాయ దాతబ్బం. దుతియభాగే పన థేరాసనం ఆరుళ్హే పచ్ఛా ఆగతానం పఠమభాగో న పాపుణాతి, దుతియభాగతో వస్సగ్గేన దాతబ్బో. అయం ఠితికావిచారో చతుపచ్చయభాజనకథాతో (వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౨౦౨) గహేతబ్బోతి.

నను చ భో ఏకచ్చాని కథినానిసంసచీవరాని మహగ్ఘాని, ఏకచ్చాని అప్పగ్ఘాని హోన్తి, కథం ఏకేకస్స ఏకేకస్మిం దిన్నే అగ్ఘసమత్తం భవేయ్యాతి? వుచ్చతే – భణ్డాగారచీవరభాజనే అగ్ఘసమత్తం ఇచ్ఛితబ్బం. తథా హి వుత్తం చీవరక్ఖన్ధకే (మహావ. ౩౪౩) ‘‘తేన ఖో పన సమయేన సఙ్ఘస్స భణ్డాగారే చీవరం ఉస్సన్నం హోతి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం – అనుజానామి, భిక్ఖవే, సమ్ముఖీభూతేన సఙ్ఘేన భాజేతుం…పే… అథ ఖో చీవరభాజకానం భిక్ఖూనం ఏతదహోసి ‘కథం ను ఖో చీవరం భాజేతబ్బ’న్తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం – అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఠమం ఉచ్చినిత్వా తులయిత్వా వణ్ణావణ్ణం కత్వా భిక్ఖూ గణేత్వా వగ్గం బన్ధిత్వా చీవరపటివీసం ఠపేతు’’న్తి. అట్ఠకథాయఞ్చ (మహావ. అట్ఠ. ౩౪౩) ‘‘ఉచ్చినిత్వాతి ‘ఇదం థూలం, ఇదం సణ్హం, ఇదం ఘనం, ఇదం తనుకం, ఇదం పరిభుత్తం, ఇదం అపరిభుత్తం, ఇదం దీఘతో ఏత్తకం, పుథులతో ఏత్తక’న్తి ఏవం వత్థాని విచినిత్వా. తులయిత్వాతి ‘ఇదం ఏత్తకం అగ్ఘతి, ఇదం ఏత్తక’న్తి ఏవం అగ్ఘపరిచ్ఛేదం కత్వా. వణ్ణావణ్ణం కత్వాతి సచే సబ్బేసం ఏకేకమేవ దసదసఅగ్ఘనకం పాపుణాతి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే పాపుణాతి, యం నవ వా అట్ఠ వా అగ్ఘతి, తం అఞ్ఞేన ఏకఅగ్ఘనకేన చ ద్విఅగ్ఘనకేన చ సద్ధిం బన్ధిత్వా ఏతేన ఉపాయేన సమే పటివీసే ఠపేత్వాతి అత్థో. భిక్ఖూ గణేత్వా వగ్గం బన్ధిత్వాతి సచే ఏకేకస్స దీయమానే దివసో న పహోతి, దస దస భిక్ఖూ గణేత్వా దస దస చీవరపటివీసే ఏకవగ్గం బన్ధిత్వా ఏకం భణ్డికం కత్వా ఏవం చీవరపటివీసం ఠపేతుం అనుజానామీతి అత్థో. ఏవం ఠపితేసు చీవరపటివీసేసు కుసో పాతేతబ్బో’’తి వుత్తం. తేన ఞాయతి ‘‘భణ్డాగారచీవరభాజనే అగ్ఘసమత్తం ఇచ్ఛితబ్బం, కుసపాతో చ కాతబ్బో’’తి.

ఇమస్మిం పన కథినానిసంసచీవరభాజనే అగ్ఘసమత్తం న ఇచ్ఛితబ్బం, కుసపాతో చ న కాతబ్బో. తథా హి వుత్తం కథినక్ఖన్ధకట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౦౬) ‘‘ఏవం అత్థతే పన కథినే సచే కథినచీవరేన సద్ధిం ఆభతం ఆనిసంసం దాయకా ‘యేన అమ్హాకం కథినం గహితం, తస్సేవ దేమా’తి దేన్తి, భిక్ఖుసఙ్ఘో అనిస్సరో. అథ అవిచారేత్వావ దత్వా గచ్ఛన్తి, భిక్ఖుసఙ్ఘో ఇస్సరో, తస్మా సచే కథినత్థారకస్స సేసచీవరానిపి దుబ్బలాని హోన్తి, సఙ్ఘేన అపలోకేత్వా తేసమ్పి అత్థాయ వత్థాని దాతబ్బాని, కమ్మవాచా పన ఏకాయేవ వట్టతి. అవసేసకథినానిసంసే బలవవత్థాని వస్సావాసికఠితికాయ దాతబ్బాని. ఠితికాయ అభావే థేరాసనతో పట్ఠాయ దాతబ్బాని’’ఇచ్చేవ వుత్తం, న వుత్తం ‘‘అగ్ఘపరిచ్ఛేదం కత్వా’’తి వా ‘‘కుసపాతో కాతబ్బో’’తి వా. తేన ఞాయతి ‘‘కథినానిసంసచీవరాని వస్సావాసికఠితికాయ వా వుడ్ఢతరతో వా పట్ఠాయేవ దాతబ్బాని, నేవ అగ్ఘసమత్తం కాతబ్బం, న కుసో పాతేతబ్బో’’తి.

ఇదాని పన వస్సావాసికభావేన అదిన్నత్తా వస్సావాసికఠితికాయ అకతత్తా చ కథినత్థతచీవరతో చ కథినత్థారకస్స అవసేసచీవరత్థాయ దిన్నవత్థతో చ అవసేసకథినానిసంసే బలవవత్థాని వుడ్ఢతరతో పట్ఠాయ ఏకస్స భిక్ఖుస్స ఏకం వత్థం దాతబ్బం, తేసు పన వరం వరం వుడ్ఢస్స దాతబ్బం. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘పచ్ఛిమవస్సూపనాయికదివసే పన సచే కాలం ఘోసేత్వా సన్నిపతితే సఙ్ఘే కోచి దసహత్థం వత్థం ఆహరిత్వా వస్సావాసికం దేతి, ఆగన్తుకో సచే భిక్ఖుసఙ్ఘత్థేరో హోతి, తస్స దాతబ్బం. నవకో చే హోతి, సమ్మతేన భిక్ఖునా సఙ్ఘత్థేరో వత్తబ్బో ‘సచే, భన్తే, ఇచ్ఛథ, పఠమభాగం ముఞ్చిత్వా ఇదం వత్థం గణ్హథా’తి. అముఞ్చన్తస్స న దాతబ్బం. సచే పన పుబ్బే గాహితం ముఞ్చిత్వా గణ్హాతి, దాతబ్బం. ఏతేనేవ ఉపాయేన దుతియత్థేరతో పట్ఠాయ పరివత్తేత్వా పత్తట్ఠానే ఆగన్తుకస్స దాతబ్బం. సచే పఠమవస్సూపగతా ద్వే తీణి చత్తారి పఞ్చ వా వత్థాని అలత్థుం, లద్ధం లద్ధం ఏతేనేవ ఉపాయేన విస్సజ్జాపేత్వా యావ ఆగన్తుకస్స సమకం హోతి, తావ దాతబ్బం. తేన పన సమకే లద్ధే అవసిట్ఠో అనుభాగో థేరాసనే దాతబ్బో’’తి సేనాసనక్ఖన్ధకట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౩౧౮) వచనతో తంసంవణ్ణనాభూతాయం విమతివినోదనియఞ్చ (వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౩౧౮) ‘‘ఆగన్తుకో సచే భిక్ఖూతి చీవరే గాహితే పచ్ఛా ఆగతో ఆగన్తుకో భిక్ఖు. పత్తట్ఠానేతి వస్సగ్గేన పత్తట్ఠానే. పఠమవస్సూపగతాతి ఆగన్తుకస్స ఆగమనతో పురేతరమేవ పచ్ఛిమికాయ వస్సూపనాయికాయ వస్సూపగతా. లద్ధం లద్ధన్తి దాయకానం సన్తికా ఆగతాగతసాటక’’న్తి వచనతో, వజిరబుద్ధిటీకాయఞ్చ (వజిర. టీ. చూళవగ్గ ౩౧౮) ‘‘పఠమభాగం ముఞ్చిత్వాతి ఇదం చే పఠమగాహితవత్థుతో మహగ్ఘం హోతీతి లిఖిత’’న్తి వచనతో చ విఞ్ఞాయతి. ఏవం అట్ఠకథాయం టీకాసు చ వస్సావాసికదానే పచ్ఛా ఆభతం మహగ్ఘవత్థం మహాథేరతో పట్ఠాయ పరివత్తేత్వా తేహి అనిచ్ఛితంయేవ వస్సగ్గేన పత్తస్స పచ్ఛా ఆగతస్స భిక్ఖునో దాతబ్బభావస్స వుత్తత్తా వరం వరం వుడ్ఢస్స దాతబ్బన్తి విఞ్ఞాయతి.

‘‘సచే పఠమవస్సూపగతా ద్వే తీణి చత్తారి పఞ్చ వా వత్థాని అలత్థు’’న్తి వత్థగణనాయ ఏవ వుత్తత్తా, అగ్ఘగణనాయ అవుత్తత్తా చ కథినానిసంసవత్థస్స చ వస్సావాసికగతికభావస్స వచనతో కథినానిసంసవత్థాని వత్థగణనావసేనేవ భాజేతబ్బాని, న అగ్ఘసమభావేనాతి చ దట్ఠబ్బాని, తేనేవ చ కారణేన ‘‘యో బహూని కథినానిసంసవత్థాని దేతి, తస్స సన్తకేనేవ అత్థరితబ్బ’’న్తి (మహావ. అట్ఠ. ౩౦౬) వుత్తం. బహూని హి కథినానిసంసవత్థాని విభజనకాలే సఙ్ఘస్స ఉపకారకాని హోన్తీతి.

పాళిఅట్ఠకథాదీహి, నేత్వా వుత్తం వినిచ్ఛయం;

కథినే చీవరే మయ్హం, చిన్తయన్తు విచక్ఖణా.

చిన్తయిత్వా పునప్పునం, యుత్తం చే ధారయన్తు తం;

అయుత్తఞ్చే ఇతో అఞ్ఞం, పరియేసన్తు కారణన్తి.

‘‘యో చ తత్థ చీవరుప్పాదో, సో నేసం భవిస్సతీ’’తి చీవరస్సేవ అత్థతకథినానం భిక్ఖూనం సన్తకభావస్స భగవతా వుత్తత్తా చీవరతో అఞ్ఞాని సఙ్ఘం ఉద్దిస్స దిన్నాని పిణ్డపాతాదీని వత్థూని ఉపచారసీమం పవిట్ఠస్స ఆగతాగతస్స సఙ్ఘస్స సన్తకం హోన్తి. తథా హి వుత్తం అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౦౬) ‘‘కథినం అత్థరాపేత్వా దానఞ్చ భుఞ్జిత్వా గమిస్సన్తి, ఆనిసంసో పన ఇతరేసంయేవ హోతీ’’తి. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సామణేరానం ఉపడ్ఢపటివీసం దాతు’’న్తి (మహావ. ౩౪౩) పాఠం ఉపనిస్సాయ కథినానిసంసచీవరమ్పి సామణేరానం ఉపడ్ఢపటివీసంయేవ దేన్తి, న పనేవం కాతబ్బం. భణ్డాగారే ఠపితఞ్హి అకాలచీవరమేవ సామణేరానం ఉపడ్ఢపటివీసం కత్వా దాతబ్బం. వస్సావాసికకథినానిసంసాదికాలచీవరం పన సమకమేవ దాతబ్బం. వుత్తఞ్హేతం చీవరక్ఖన్ధకట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౪౩) ‘‘సామణేరానం ఉపడ్ఢపటివీసన్తి ఏత్థ యే సామణేరా అత్తిస్సరా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స కత్తబ్బకమ్మం న కరోన్తి, ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాసు యుత్తా ఆచరియుపజ్ఝాయానంయేవ వత్తపటిపత్తిం కరోన్తి, అఞ్ఞేసం న కరోన్తి, ఏతేసంయేవ ఉపడ్ఢభాగో దాతబ్బో. యే పన పురేభత్తఞ్చ పచ్ఛాభత్తఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘస్సేవ కత్తబ్బకిచ్చం కరోన్తి, తేసం సమకో దాతబ్బో. ఇదఞ్చ పిట్ఠిసమయే ఉప్పన్నేన భణ్డాగారే ఠపితేన అకాలచీవరేనేవ కథితం, కాలచీవరం పన సమకమేవ దాతబ్బ’’న్తి.

కచ్చి ను ఖో సామణేరా వస్సం ఉపగతా, యేన ఆనిసంసం లభేయ్యున్తి? ఆమ ఉపగతాతి. కథం విఞ్ఞాయతీతి? ‘‘అథ చత్తారో భిక్ఖూ ఉపగతా, ఏకో పరిపుణ్ణవస్సో సామణేరో, సో చే పచ్ఛిమికాయ ఉపసమ్పజ్జతి, గణపూరకో చేవ హోతి, ఆనిసంసఞ్చ లభతీ’’తి అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౦౬) వచనతో వజిరబుద్ధిటీకాయఞ్చ (వజిర. టీ. మహావగ్గ ౩౦౬) ‘‘పచ్ఛిమికాయ ఉపసమ్పన్నో పఠమపవారణాయ పవారేతుమ్పి లభతి, వస్సికో చ హోతి, ఆనిసంసఞ్చ లభతీతి సామణేరానం వస్సూపగమనం అనుఞ్ఞాతం హోతి. సామణేరా కథినానిసంసం లభన్తీతి వదన్తీ’’తి వచనతోతి.

తత్రుప్పాదేసు కథినానిసంసేసు యది ఆరామికా తణ్డులాదీహి వత్థాని చేతాపేన్తి, వత్థేహిపి తణ్డులాదీని చేతాపేన్తి, తత్థ కథం పటిపజ్జితబ్బన్తి? విభజనకాలే విజ్జమానవత్థువసేన కాతబ్బం. తథా హి వుత్తం వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. మహావగ్గ ౩౦౬) ‘‘తత్రుప్పాదేన తణ్డులాదినా వత్థూసు చేతాపితేసు అత్థతకథినానమేవ తాని వత్థాని పాపుణన్తి. వత్థేహి పన తణ్డులాదీసు చేతాపితేసు సబ్బేసం తాని పాపుణన్తీతి వుత్త’’న్తి. ‘‘సచే పన ఏకసీమాయం బహూ విహారా హోన్తీ’’తి ఏత్థ కతరసీమా అధిప్పేతాతి? ఉపచారసీమా. ఉపచారసీమాయంయేవ హి సఙ్ఘలాభవిభజనాదికం సిజ్ఝతి. వుత్తఞ్హేతం వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. మహావగ్గ ౩౦౬) ‘‘కథినత్థతసీమాయన్తి ఉపచారసీమం సన్ధాయ వుత్తం, ఉపచారసీమట్ఠస్స మతకచీవరాదిభాగియతాయ బద్ధసీమాయ తత్రుప్పాదాభావతో విఞ్ఞేయ్యమేతం ‘ఉపచారసీమావ అధిప్పేతా’తి’’.

ఏవం కథినత్థారం దస్సేత్వా సఙ్ఘే రుచితాయ మాతికాపలిబోధఉబ్భారే అదస్సేత్వావ అన్తే ఆనిసంసం దస్సేతుం ‘‘అత్థతకథినానం వో భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ అట్ఠవిధా మాతికా పక్కమనన్తికా, నిట్ఠానన్తికా, సన్నిట్ఠానన్తికా, నాసనన్తికా, సవనన్తికా, ఆసావచ్ఛేదికా, సీమాతిక్కన్తికా, సహుబ్భారాతి. తత్థ అత్థతకథినో భిక్ఖు కతపరియోసితం చీవరం ఆదాయ ‘‘ఇమం విహారం న పచ్చేస్సామీ’’తి పక్కమతి, తస్స భిక్ఖునో ఉపచారసీమాతిక్కమేనేవ కథినుబ్భారో భవతి, పఞ్చానిసంసాని అలభనేయ్యో హోతి. అయం కథినుబ్భారో పక్కమనమేవస్స అన్తభూతత్తా పక్కమనన్తికో నామ హోతి.

అత్థతకథినో భిక్ఖు అనిట్ఠితమేవ అత్తనో భాగభూతం చీవరం ఆదాయ అఞ్ఞం విహారం గతో, తస్స బహిఉపచారసీమగతస్స ఏవం హోతి ‘‘ఇమస్మింయేవ విహారే ఇమం చీవరం కారేస్సామి, న పురాణవిహారం పచ్చేస్సామీ’’తి, సో బహిసీమాయమేవ తం చీవరం కారేతి, తస్స భిక్ఖునో తస్మిం చీవరే నిట్ఠితే కథినుబ్భారో హోతి. అయం కథినుబ్భారో చీవరనిట్ఠానమేవస్స అన్తోతి నిట్ఠానన్తికో నామ.

భిక్ఖు అత్థతకథినో అకతచీవరమాదాయ పక్కమతి, తస్స బహిఉపచారసీమగతస్స ఏవం హోతి ‘‘ఇమం చీవరం నేవ కారేస్సామి, పోరాణవిహారఞ్చ న పచ్చేస్సామీ’’తి, తస్స భిక్ఖునో తేన సన్నిట్ఠానేన కథినుబ్భారో హోతి. అయం కథినుబ్భారో సన్నిట్ఠానమేవస్స అన్తోతి సన్నిట్ఠానన్తికో నామ.

అత్థతకథినో భిక్ఖు అకతమేవ చీవరం ఆదాయ పక్కమతి, బహిసీమగతస్స తస్స ఏవం హోతి ‘‘ఇధేవిమం చీవరం కారేస్సామి, న చ పోరాణవిహారం పచ్చేస్సామీ’’తి, తస్స చీవరం కురుమానం చోరాదీహి నస్సతి, అగ్యాదీహి వినస్సతి, కథినుబ్భారో హోతి. అయం కథినుబ్భారో నాసనమేవస్స అన్తోతి నాసనన్తికో నామ.

అత్థతకథినో భిక్ఖు అకతచీవరమాదాయ ‘‘ఇమం విహారం పచ్చేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా పక్కమతి, తస్స బహిసీమగతస్స ఏవం హోతి ‘‘ఇధేవిమం చీవరం కారేస్సామీ’’తి, సో కతచీవరో సుణాతి ‘‘విహారే కిర సఙ్ఘేన కథినం ఉబ్భత’’న్తి, తేన సవనమత్తేనస్స కథినం ఉబ్భతం హోతి. అయం కథినబ్భారో సవనమేవస్స అన్తోతి సవనన్తికో నామ.

అత్థతకథినో భిక్ఖు అఞ్ఞత్థ పచ్చాసాచీవరకారణా పక్కమతి, తస్స బహిసీమగతస్స ఏవం హోతి ‘‘ఇధ బహిసీమాయమేవ చీవరపచ్చాసం పయిరుపాసామి, న విహారం పచ్చేస్సామీ’’తి, సో తత్థేవ తం చీవరపచ్చాసం పయిరుపాసతి, సో తం చీవరపచ్చాసం అలభమానో చీవరాసా పచ్ఛిజ్జతి, తేనేవ తస్స భిక్ఖునో కథినుబ్భారో భవతి. అయం కథినుబ్భారో ఆసావచ్ఛేదసహితత్తా ఆసావచ్ఛేదికో నామ.

అత్థతకథినో భిక్ఖు అకతచీవరం ఆదాయ ‘‘ఇమం విహారం పచ్చేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా పక్కమతి, సో బహిసీమగతో తం చీవరం కారేతి, సో కతచీవరో ‘‘విహారం పచ్చేస్సామీ’’తి చిన్తేన్తో బహిఉపచారసీమాయమేవ కథినుబ్భారకాలం వీతినామేతి, తస్స కథినుబ్భారో భవతి. అయం కథినుబ్భారో చీవరకాలస్స అన్తిమదివససఙ్ఖాతాయ సీమాయ అతిక్కన్తత్తా సీమాతిక్కన్తికో నామ.

అత్థతకథినో భిక్ఖు చీవరం ఆదాయ ‘‘ఇమం విహారం పచ్చేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా పక్కమతి, సో కతచీవరో ‘‘విహారం పచ్చేస్సామీ’’తి చిన్తేన్తో పచ్చాగన్త్వా విహారే కథినుబ్భారం పప్పోతి, తస్స భిక్ఖునో విహారే భిక్ఖూహి సహ కథినుబ్భారో భవతి. అయం కథినుబ్భారో విహారే భిక్ఖూహి సహ కతత్తా సహుబ్భారో నామ. అయం అట్ఠవిధో కథినుబ్భారో అట్ఠ మాతికా నామ. వుత్తఞ్హేతం కథినక్ఖన్ధకపాళియం (మహావ. ౩౧౦) ‘‘అట్ఠిమా, భిక్ఖవే, మాతికా కథినస్స ఉబ్భారాయ పక్కమనన్తికా నిట్ఠానన్తికా సన్నిట్ఠానన్తికా నాసనన్తికా సవనన్తికా ఆసావచ్ఛేదికా సీమాతిక్కన్తికా సహుబ్భారాతి. భిక్ఖు అత్థతకథినో కతచీవరమాదాయ పక్కమతి ‘న పచ్చేస్స’న్తి, తస్స భిక్ఖునో పక్కమనన్తికో కథినుబ్భారో’’తిఆది, వినయవినిచ్ఛయప్పకరణే చ –

‘‘పక్కమనఞ్చ నిట్ఠానం, సన్నిట్ఠానఞ్చ నాసనం;

సవనమాసా చ సీమా చ, సహుబ్భారోతి అట్ఠిమా’’తి. (వి. వి. ౨౭౦౯);

పలిబోధో దువిధో ఆవాసపలిబోధో, చీవరపలిబోధోతి. తత్థ ‘‘యస్మిం విహారే కథినం అత్థతం హోతి, తస్మిం వసిస్సామీ’’తి అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తోపి ‘‘పున తం విహారం ఆగచ్ఛిస్సామీ’’తి సాపేక్ఖో హోతి. అయం ఆవాసపలిబోధో నామ. తస్స భిక్ఖునో చీవరం అకతం వా హోతి అపరియోసితం వా, ‘‘అఞ్ఞతో చీవరం లచ్ఛామీ’’తి ఆసా వా అనుపచ్ఛిన్నా హోతి. అయం చీవరపలిబోధో నామ. వుత్తఞ్హేతం కథినక్ఖన్ధకే (మహావ. ౩౨౫) ‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, ద్వే కథినస్స పలిబోధా? ఆవాసపలిబోధో చ చీవరపలిబోధో చ. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, ఆవాసపలిబోధో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వసతి వా తస్మిం ఆవాసే, సాపేక్ఖో వా పక్కమతి ‘పచ్చేస్స’న్తి, ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, ఆవాసపలిబోధో హోతి. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, చీవరపలిబోధో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో చీవరం అకతం వా హోతి విప్పకతం వా, చీవరాసా వా అనుపచ్ఛిన్నా, ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, చీవరపలిబోధో హోతీ’’తి.

ఉబ్భారో దువిధో అట్ఠమాతికాఉబ్భారఅన్తరుబ్భారవసేన. తత్థ బహిఉపచారసీమగతానం భిక్ఖూనం వసేన వుత్తా సత్త కథినుబ్భారా చ బహిఉపచారసీమం గన్త్వా నివత్తేత్వా కథినత్థతవిహారే అన్తరుబ్భారం పత్వా భిక్ఖూహి సహ అన్తరుబ్భారస్స కతత్తా సహుబ్భారసఙ్ఖాతో ఏకో కథినుబ్భారో చాతి ఇమే అట్ఠ కథినుబ్భారా అట్ఠమాతికాయ పవిట్ఠత్తా అట్ఠమాతికాఉబ్భారో నామ. బహిసీమం అగన్త్వా తస్మింయేవ విహారే నిసీదిత్వా కథినుబ్భారం ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ కథినుబ్భారో అట్ఠమాతికాయ అప్పవిట్ఠో హుత్వా కాలపరిచ్ఛేదం అప్పత్వా అన్తరాయేవ కతత్తా అన్తరుబ్భారో నామ.

అన్తరుబ్భారసహుబ్భారా ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయేవ కతా, ఏవం సన్తే కో తేసం విసేసోతి? అన్తరుబ్భారో బహిసీమం అగన్త్వా అన్తోసీమాయమేవ ఠితేహి భిక్ఖూహి కతో. సహుబ్భారో బహిసీమం గతేన భిక్ఖునా పచ్చాగన్త్వా తం అన్తరుబ్భారం పత్వా తేహి అన్తోసీమట్ఠేహి భిక్ఖూహి సహ కతోతి అయమేతేసం విసేసో. పక్కమనన్తికాదయో సత్త కథినుబ్భారా న కమ్మవాచాయ కతా, కేవలం ద్విన్నం పలిబోధానం ఉపచ్ఛేదేన పఞ్చహి ఆనిసంసేహి విగతత్తా కథినుబ్భారా నామ హోన్తి. వుత్తఞ్హేతం ఆచరియబుద్ధదత్తత్థేరేన వినయవినిచ్ఛయే –

‘‘అట్ఠన్నం మాతికానం వా, అన్తరుబ్భారతోపి వా;

ఉబ్భారాపి దువే వుత్తా, కథినస్స మహేసినా’’తి.

తట్టీకాయమ్పి ‘‘అట్ఠన్నం మాతికానన్తి బహిసీమగతానం వసేన వుత్తా. పక్కమనన్తికాదయో సత్త మాతికా బహిసీమం గన్త్వా అన్తరుబ్భారం సమ్పత్తస్స వసేన వుత్తా, సహుబ్భారో ఇమాసం అట్ఠన్నం మాతికానం వసేన చ. అన్తరుబ్భారతోపి వాతి బహిసీమం అగన్త్వా తత్థేవ వసిత్వా కథినుబ్భారకమ్మేన ఉబ్భతకథినానం వసేన లబ్భనతో అన్తరుబ్భారోతి మహేసినా కథినస్స ఉబ్భారా దువే వుత్తాతి యోజనా. బహిసీమం గన్త్వా ఆగతస్స వసేన సఉబ్భారో, బహిసీమం అగతానం వసేన అన్తరుబ్భారోతి ఏకోయేవ ఉబ్భారో ద్విధా వుత్తో’’తి వుత్తం.

కస్మా పన అన్తరుబ్భారవసేన కమ్మవాచాయ కథినం ఉబ్భతన్తి? మహాదానం దాతుకామేహి ఉపాసకేహి ఆగతస్స సఙ్ఘస్స అకాలచీవరం దాతుకామేహి యాచితత్తా. వుత్తఞ్హి భిక్ఖునీవిభఙ్గపాళియం (పాచి. ౯౨౫) ‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరేన ఉపాసకేన సఙ్ఘం ఉద్దిస్స విహారో కారాపితో హోతి, సో తస్స విహారస్స మహే ఉభతోసఙ్ఘస్స అకాలచీవరం దాతుకామో హోతి. తేన ఖో పన సమయేన ఉభతోసఙ్ఘస్స కథినం అత్థతం హోతి. అథ ఖో సో ఉపాసకో సఙ్ఘం ఉపసఙ్కమిత్వా కథినుద్ధారం యాచీ’’తిఆది. కథం పన కమ్మవాచా కాతబ్బాతి? ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో కథినం ఉద్ధరేయ్య, ఏసా ఞత్తి. సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, సఙ్ఘో కథినం ఉద్ధరతి. యస్సాయస్మతో ఖమతి కథినస్స ఉద్ధారో, సో తుణ్హస్స. యస్స నక్ఖమతి, సో భాసేయ్య. ఉబ్భతం సఙ్ఘేన కథినం, ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి ఏవం కాతబ్బాతి. వుత్తఞ్హి భిక్ఖునీవిభఙ్గే ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, కథినం ఉద్ధరితుం, ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, కథినం ఉద్ధరితబ్బం. బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన సఙ్ఘో ఞాపేతబ్బో – సుణాతు మే…పే… ధారయామీ’’తి.

ఏతేన చ కథినుబ్భారేన పుబ్బే కతం కథినదుస్సదానఞత్తిదుతియకమ్మవాచం ఉబ్భతన్తి వదన్తి, న పన కథినదుస్సదానఞత్తిదుతియకమ్మం ఉబ్భతం, అథ ఖో అత్థారకమ్మమేవాతి దట్ఠబ్బం. యది హి కథినదుస్సదానఞత్తిదుతియకమ్మం ఉబ్భతం భవేయ్య, తాయ కమ్మవాచాయ కథినదుస్సదానస్స సిజ్ఝనతో ఇమాయ కథినుబ్భారకమ్మవాచాయ తం పుబ్బే దిన్నదుస్సం పున ఆహరాపేతబ్బం సియా, న పఞ్చానిసంసవిగమనం. యస్మా పన ఇమాయ కథినుబ్భారకమ్మవాచాయ పఞ్చానిసంసవిగమనమేవ హోతి, న పుబ్బే దిన్నకథినదుస్సస్స పున ఆహరాపనం. తేన విఞ్ఞాయతి ‘‘పఞ్చానిసంసలాభకారణం అత్థరణకమ్మమేవ ఇమాయ కథినబ్భారకమ్మవాచాయ ఉద్ధరీయతి, న కథినదుస్సదానఞత్తిదుతియకమ్మవాచాతి, తస్మా కథినుబ్భారకమ్మవాచాకరణతో పచ్ఛా సఙ్ఘస్స ఉప్పన్నం చీవరం అకాలచీవరం హోతి, సఙ్ఘో పఞ్చానిసంసే న లభతి, చీవరం సబ్బసఙ్ఘికం హుత్వా ఆగతాగతస్స సఙ్ఘస్స భాజనీయం హోతీతి దట్ఠబ్బం. అయమత్థో కథినదుస్సదానఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ చ కథినుబ్భారకమ్మవాచాయ చ అత్థఞ్చ అధిప్పాయఞ్చ సుట్ఠు వినిచ్ఛినిత్వా పుబ్బాపరం సంసన్దిత్వా పచ్చేతబ్బోతి.

ఏత్థ సియా – కథినుబ్భారం యాచన్తానం సబ్బేసం కథినుబ్భారో దాతబ్బో, ఉదాహు ఏకచ్చానన్తి, కిఞ్చేత్థ – యది తావ సబ్బేసం దాతబ్బో, కథినుబ్భారకమ్మేన పఞ్చానిసంసవిగమనతో సఙ్ఘస్స లాభన్తరాయో భవేయ్య, అథ ఏకచ్చానం ముఖోలోకనం వియ సియాతి? యది కథినత్థారమూలకలాభతో కథినుబ్భారమూలకలాభో మహన్తో భవేయ్య, తేసం యాచన్తానం కథినుబ్భారో దాతబ్బో. యది అప్పకో, న దాతబ్బో. యది సమో, కులప్పసాదత్థాయ దాతబ్బోతి. తథా హి వుత్తం అట్ఠకథాయం (పాచి. అట్ఠ. ౯౨౭) ‘‘కీదిసో కథినుద్ధారో దాతబ్బో, కీదిసో న దాతబ్బోతి? యస్స అత్థారమూలకో ఆనిసంసో మహా, ఉబ్భారమూలకో అప్పో, ఏవరూపో న దాతబ్బో. యస్స పన అత్థారమూలకో ఆనిసంసో అప్పో, ఉబ్భారమూలకో మహా, ఏవరూపో దాతబ్బో. సమానిసంసోపి సద్ధాపరిపాలనత్థం దాతబ్బోవా’’తి. ఇమినాపి విఞ్ఞాయతి ‘‘పఞ్చానిసంసానం కారణభూతం అత్థారకమ్మమేవ ఉద్ధరీయతి, న కథినదుస్సదానభూతం ఞత్తిదుతియకమ్మ’’న్తి.

ఆనిసంసకథాయం పఞ్చాతి ఇదాని వుచ్చమానా అనామన్తచారాదయో పఞ్చ కిరియా. కప్పిస్సన్తీతి కప్పా భవిస్సన్తి, అనాపత్తికారణా భవిస్సన్తీతి అత్థో. అనామన్తచారోతి అనామన్తేత్వా చరణం. యో హి దాయకేహి భత్తేన నిమన్తితో హుత్వా సభత్తో సమానో విహారే సన్తం భిక్ఖుం అనామన్తేత్వా కులేసు చారిత్తం ఆపజ్జతి, తస్స భిక్ఖునో చారిత్తసిక్ఖాపదేన పాచిత్తియాపత్తి హోతి, సా ఆపత్తి అత్థతకథినస్స న హోతీతి అత్థో. తత్థ చారిత్తసిక్ఖాపదం నామ ‘‘యో పన భిక్ఖు నిమన్తితో సభత్తో సమానో సన్తం భిక్ఖుం అనాపుచ్ఛా పురేభత్తం వా పచ్ఛాభత్తం వా కులేసు చారిత్తం ఆపజ్జేయ్య అఞ్ఞత్ర సమయా, పాచిత్తియం. తత్థాయం సమయో చీవరదానసమయో చీవరకారసమయో, అయం తత్థ సమయో’’తి అచేలకవగ్గే పఞ్చమసిక్ఖాపదం (పాచి. ౨౯౯-౩౦౦). చీవరవిప్పవాసోతి తిణ్ణం చీవరానం అఞ్ఞతరేన వా సబ్బేన వా వినా హత్థపాసే అకత్వా అరుణుట్ఠాపనం, ఏవం కరోతోపి దుతియకథినసిక్ఖాపదేన ఆపత్తి న హోతీతి అధిప్పాయో. తత్థ చ దుతియకథినసిక్ఖాపదం నామ ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం పన భిక్ఖునా ఉబ్భతస్మిం కథినే ఏకరత్తమ్పి చే భిక్ఖు తిచీవరేన విప్పవసేయ్య అఞ్ఞత్ర భిక్ఖుసమ్ముతియా, నిస్సగ్గియం పాచిత్తియ’’న్తి ఆగతం నిస్సగ్గియేసు దుతియసిక్ఖాపదం (పారా. ౪౭౨).

గణభోజనన్తి ఏతేన గణభోజనసిక్ఖాపదేన అనాపత్తి వుత్తాతి సమ్బన్ధో. తత్థ గణభోజనం నామ ‘‘అమ్హాకం భత్తం దేథా’’తి భిక్ఖూనం విఞ్ఞత్తియా వా ‘‘అమ్హాకం భత్తం గణ్హథా’’తి దాయకానం నిమన్తనేన వా అకప్పియవోహారేన చత్తారో వా అతిరేకా వా భిక్ఖూ ఏకతో పటిగ్గణ్హిత్వా ఏకతో భుఞ్జనం. గణభోజనసిక్ఖాపదం నామ ‘‘గణభోజనే అఞ్ఞత్ర సమయా పాచిత్తియం. తత్థాయం సమయో గిలానసమయో చీవరదానసమయో చీవరకారసమయో అద్ధానగమనసమయో నావాభిరుహనసమయో మహాసమయో సమణభత్తసమయో, అయం తత్థ సమయో’’తి ఆగతం భోజనవగ్గే దుతియసిక్ఖాపదం (పాచి. ౨౧౫). అనధిట్ఠితం అవికప్పితం వట్టతీతి పఠమకథినసిక్ఖాపదేన ఆపత్తి న హోతీతి అధిప్పాయో. తత్థ పఠమకథినసిక్ఖాపదం నామ ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం పన భిక్ఖునా ఉబ్భతస్మిం కథినే దసాహపరమం అతిరేకచీవరం ధారేతబ్బం, తం అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియం పాచిత్తియ’’న్తి ఆగతం నిస్సగ్గియేసు పఠమసిక్ఖాపదం (పారా. ౪౭౨). కథినత్థతసీమాయాతి ఉపచారసీమం సన్ధాయ వుత్తం. మతకచీవరన్తి మతస్స చీవరం. తత్రుప్పాదేనాతి సఙ్ఘసన్తకేన ఆరాముయ్యానఖేత్తవత్థుఆదినా. యం సఙ్ఘికం చీవరం ఉప్పజ్జతి, తం తేసం భవిస్సతీతి ఇమినా చీవరమేవ కథినత్థారకానం భిక్ఖూనం సన్తకం హోతి, తతో అఞ్ఞం పిణ్డపాతభేసజ్జాదికం ఆగతాగతస్స సఙ్ఘస్స సన్తకం హోతీతి దస్సేతి.

ఏవం అట్ఠఙ్గసమ్పన్నో, లజ్జీ భిక్ఖు సుపేసలో;

కరేయ్య కథినత్థారం, ఉబ్భారఞ్చాపి సాధుకన్తి.

ఇతి వినయసఙ్గహసంవణ్ణనాభూతే వినయాలఙ్కారే

కథినత్థారవినిచ్ఛయకథాలఙ్కారో నామ

ఏకూనతింసతిమో పరిచ్ఛేదో.