౨౮. చతుపచ్చయభాజనీయవినిచ్ఛయకథా
చీవరభాజనకథావణ్ణనా
౧౯౪. ఏవం ఉపజ్ఝాయాదివత్తసఙ్ఖాతాని చుద్దస ఖన్ధకవత్తాని కథేత్వా ఇదాని చతున్నం పచ్చయానం భాజనం కథేన్తో ‘‘చతుపచ్చయభాజన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ చతూతి సఙ్ఖ్యాసబ్బనామపదం. పటిచ్చ ఏతి సీతపటిఘాతాదికం ఫలం ఏతస్మాతి పచ్చయో, చీవరాది, పచ్చయో చ పచ్చయో చ పచ్చయా, చత్తారో పచ్చయా చతుపచ్చయం, భాజీయతే విభాజీయతే భాజనం. చతుపచ్చయస్స భాజనం చతుపచ్చయభాజనం. తేనాహ ‘‘చీవరాదీనం చతున్నం పచ్చయానం భాజన’’న్తి. తత్థ తస్మిం చతుపచ్చయభాజనే సమభినివిట్ఠే చీవరభాజనే తావ పఠమం చీవరపటిగ్గాహకో…పే… వేదితబ్బో. కస్మా? సఙ్ఘికచీవరస్స దుక్కరభాజనత్తాతి సమ్బన్ధో. తత్థ ఆగతాగతం చీవరం పటిగ్గణ్హాతి, పటిగ్గహణమత్తమేవస్స భారోతి చీవరపటిగ్గాహకో. చీవరపటిగ్గాహకేన పటిగ్గహితం చీవరం నిదహతి, నిదహనమత్తమేవస్స భారోతి చీవరనిదహకో. భణ్డాగారే నియుత్తో భణ్డాగారికో. చీవరాదికస్స భణ్డస్స ఠపనట్ఠానభూతం అగారం భణ్డాగారం. చీవరం భాజేతి భాగం కరోతీతి చీవరభాజకో. చీవరస్స భాజనం విభాగకరణం చీవరభాజనం, విభజనకిరియా.
తత్థ ‘‘చీవరపటిగ్గాహకో వేదితబ్బో’’తి వుత్తో, సో కుతో లబ్భతేతి ఆహ ‘‘పఞ్చహఙ్గేహి…పే… సమ్మన్నితబ్బో’’తి. కథం విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘అనుజానామి…పే… వచనతో’’తి. ఛన్దనం ఛన్దో, ఇచ్ఛనం పిహనన్తి అత్థో. గమనం కరణం గతి, కిరియా. గారేయ్హా గతి అగతి, ఛన్దేన అగతి ఛన్దాగతి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. కథం ఛన్దాగతిం గచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘తత్థ పచ్ఛా ఆగతానమ్పీ’’తిఆది. ఏవమితరేసుపి. పఞ్చమఙ్గం పన సతిసమ్పజఞ్ఞయుత్తాభావం దస్సేతి. సుక్కపక్ఖేపి ఇతో పటిపక్ఖవసేన వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది.
ఇమాయ కమ్మవాచాయ వా అపలోకనేన వాతి ఇదం ఇమస్స సమ్ముతికమ్మస్స లహుకకమ్మత్తా వుత్తం. తథా హి వుత్తం పరివారట్ఠకథాయం (పరి. అట్ఠ. ౪౮౨) ‘‘అవసేసా తేరస సమ్ముతియో సేనాసనగ్గాహమతకచీవరదానాదిసమ్ముతియో చాతి ఏతాని లహుకకమ్మాని అపలోకేత్వాపి కాతుం వట్టన్తీ’’తి. అన్తోవిహారే సబ్బసఙ్ఘమజ్ఝేపి ఖణ్డసీమాయమ్పి సమ్మన్నితుం వట్టతీతి ఏత్థ అన్తోవిహారేతి బద్ధసీమవిహారం సన్ధాయ వుత్తం. న హి అబద్ధసీమవిహారే అపలోకనాదిచతుబ్బిధకమ్మం కాతుం వట్టతి దుబ్బిసోధనత్తా. ధురవిహారట్ఠానేతి విహారద్వారస్స సమ్ముఖట్ఠానే.
౧౯౭. భణ్డాగారసమ్ముతియం విహారమజ్ఝేయేవాతి అవిప్పవాససీమాసఙ్ఖాతమహాసీమా విహారస్స మజ్ఝేయేవ సమ్మన్నితబ్బా. ఇమస్మిం పన ఠానే ఇమం పన భణ్డాగారం ఖణ్డసీమం గన్త్వా ఖణ్డసీమాయం నిసిన్నేహి సమ్మన్నితుం న వట్టతి, విహారమజ్ఝేయేవ ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఇత్థన్నామం విహారం భణ్డాగారం సమ్మన్నేయ్యా’’తిఆదినా నయేన ‘‘కమ్మవాచాయ వా అపలోకనేన వా సమ్మన్నితబ్బ’’న్తి వచనం నిస్సాయ ఞత్తిదుతియకమ్మం ఉపచారసీమాయం కాతుం వట్టతీతి గహేత్వా కథినదానకమ్మమ్పి అబద్ధసీమాభూతే విహారే ఉపచారసీమాయం కరోన్తి, ఏకచ్చే ఞత్తికమ్మమ్పి తథేవ గహేత్వా అబద్ధసీమవిహారే ఉపచారసీమామత్తేయేవ ఉపోసథపవారణం కరోన్తి, తదయుత్తం, కారణం పనేత్థ కథినవినిచ్ఛయకథాయం (వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౨౨౬) ఆవి భవిస్సతి.
౧౯౮. తులాభూతోతి తులాసదిసో. ఇదన్తి సామణేరానం ఉపడ్ఢపటివీసదానం. ఇమం కిర పాఠం అమనసికరోన్తా ఇదాని కాలచీవరమ్పి సామణేరానం ఉపడ్ఢపటివీసం దేన్తి. ఫాతికమ్మన్తి పహోనకకమ్మం, యత్తకేన వినయాగతేన సమ్ముఞ్జనీబన్ధనాదిహత్థకమ్మేన విహారస్స ఊనతా న హోతి, తత్తకం కత్వాతి అత్థో. సబ్బేసన్తి తత్రుప్పాదవస్సావాసికం గణ్హన్తానం సబ్బేసం భిక్ఖూనం సామణేరానఞ్చ. భణ్డాగారచీవరేపీతి అకాలచీవరం సన్ధాయ వుత్తం. ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తీతి మహాసద్దం కరోన్తి. ఏతన్తి ఉక్కుట్ఠియా కతాయ సమభాగదానం. విరజ్ఝిత్వా కరోన్తీతి కత్తబ్బకాలేసు అకత్వా యథారుచితక్ఖణే కరోన్తి. సమపటివీసో దాతబ్బోతి కరిస్సామాతి యాచన్తానం పటిఞ్ఞామత్తేనపి సమకో కోట్ఠాసో దాతబ్బో.
అతిరేకభాగేనాతి దస భిక్ఖూ హోన్తి, సాటకాపి దసేవ, తేసు ఏకో ద్వాదస అగ్ఘతి, సేసా దసగ్ఘనకా. సబ్బేసు దసగ్ఘనకవసేన కుసే పాతితే యస్స భిక్ఖునో ద్వాదసగ్ఘనకో కుసో పాతితో, సో ‘‘ఏత్తకేన మమ చీవరం పహోతీ’’తి తేన అతిరేకభాగేన గన్తుకామో హోతి. ఏత్థ చ ఏత్తకేన మమ చీవరం పహోతీతి ద్వాదసగ్ఘనకేన మమ చీవరం పరిపుణ్ణం హోతి, న తతో ఊనేనాతి సబ్బం గహేతుకామోతి అత్థో. భిక్ఖూ ‘‘అతిరేకం ఆవుసో సఙ్ఘస్స సన్తక’’న్తి వదన్తి, తం సుత్వా భగవా ‘‘సఙ్ఘికే చ గణసన్తకే చ అప్పకం నామ నత్థి, సబ్బత్థ సంయమో కాతబ్బో, గణ్హన్తేనపి కుక్కుచ్చాయితబ్బ’’న్తి దస్సేతుం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అనుక్ఖేపే దిన్నే’’తి ఆహ. తత్థ అనుక్ఖేపో నామ యం కిఞ్చి అనుక్ఖిపితబ్బం అనుప్పదాతబ్బం కప్పియభణ్డం, యత్తకం తస్స పటివీసే అధికం, తత్తకే అగ్ఘనకే యస్మిం కిస్మిఞ్చి కప్పియభణ్డే దిన్నేతి అత్థోతి ఇమమత్థం సఙ్ఖేపేన దస్సేతుం ‘‘సచే దస భిక్ఖూ హోన్తి’’త్యాది వుత్తం.
వికలకే తోసేత్వాతి ఏత్థ చీవరవికలకం పుగ్గలవికలకన్తి ద్వే వికలకా. తత్థ చీవరవికలకం నామ సబ్బేసం పఞ్చ పఞ్చ వత్థాని పత్తాని, సేసానిపి అత్థి, ఏకేకం పన న పాపుణాతి, ఛిన్దిత్వా దాతబ్బాని. ఛిన్దన్తేహి చ అడ్ఢమణ్డలాదీనం వా ఉపాహనథవికాదీనం వా పహోనకాని ఖణ్డాని కత్వా దాతబ్బాని, హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన చతురఙ్గులవిత్థారమ్పి అనువాతప్పహోనకాయామం ఖణ్డం కత్వా దాతుం వట్టతి. అపరిభోగం పన న కాతబ్బన్తి ఏవమేత్థ చీవరస్స అప్పహోనకభావో చీవరవికలకం. ఛిన్దిత్వా దిన్నే పనేతం తోసితం హోతి. అథ కుసపాతో కాతబ్బో, సచేపి ఏకస్స భిక్ఖునో కోట్ఠాసే ఏకం వా ద్వే వా వత్థాని నప్పహోన్తి, తత్థ అఞ్ఞం సామణకం పరిక్ఖారం ఠపేత్వా యో తేన తుస్సతి, తస్స తం భాగం దత్వా పచ్ఛా కుసపాతో కాతబ్బో. ఇదమ్పి చీవరవికలకన్తి అన్ధట్ఠకథాయం వుత్తం.
పుగ్గలవికలకం నామ దస దస భిక్ఖూ గణేత్వా వగ్గం కరోన్తానం ఏకో వగ్గో న పూరతి, అట్ఠ వా నవ వా హోన్తి, తేసం అట్ఠ వా నవ వా కోట్ఠాసా ‘‘తుమ్హే ఇమే గహేత్వా విసుం భాజేథా’’తి దాతబ్బా. ఏవమయం పుగ్గలానం అప్పహోనకభావో పుగ్గలవికలకం నామ. విసుం దిన్నే పన తం తోసితం హోతి, ఏవం తోసేత్వా కుసపాతో కాతబ్బోతి. అథ వా వికలకే తోసేత్వాతి యో చీవరవిభాగో ఊనకో, తం అఞ్ఞేన పరిక్ఖారేన సమం కత్వా కుసపాతో కాతబ్బోతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘సచే సబ్బేసం పఞ్చ పఞ్చ వత్థానీ’’తిఆదినా.
౧౯౯. ఇతో పరం తేసు తేసు వత్థూసు ఆగతవసేన అట్ఠకథాయం వుత్తేసు వినిచ్ఛయేసు సన్తేసుపి తేసం వినిచ్ఛయానం అట్ఠమాతికావినిచ్ఛయతో అవిముత్తత్తా అట్ఠమాతికావినిచ్ఛయేస్వేవ పక్ఖిపిత్వా దస్సేతుం ‘‘ఇదాని అట్ఠిమా, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. యా తా అట్ఠ మాతికా భగవతా వుత్తా, తాసం అట్ఠన్నం మాతికానం వసేన వినిచ్ఛయో ఇదాని వేదితబ్బోతి యోజనా. పరిక్ఖేపారహట్ఠానేన పరిచ్ఛిన్నాతి ఇమినా అపరిక్ఖిత్తస్స విహారస్స ధువసన్నిపాతట్ఠానాదితో పఠమలేడ్డుపాతస్స అన్తో ఉపచారసీమాతి దస్సేతి. ఇదాని దుతియలేడ్డుపాతస్స అన్తోపి ఉపచారసీమాయేవాతి దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది ఆరద్ధం. ధువసన్నిపాతట్ఠానమ్పి పరియన్తగతమేవ గహేతబ్బం. ‘‘ఏవం సన్తే తియోజనే ఠితా లాభం గణ్హిస్సన్తీ’’తిఆదినా ఇమే లాభగ్గహణాదయో ఉపచారసీమావసేనేవ హోతి, న అవిప్పవాససీమావసేనాతి దస్సేతి, తేన చ ఇమాని లాభగ్గహణాదీనియేవ ఉపచారసీమాయం కత్తబ్బాని, న అపలోకనకమ్మాదీని చత్తారి కమ్మాని, తాని పన అవిప్పవాససీమాదీసుయేవ కత్తబ్బానీతి పకాసేతి. తథా హి వుత్తం సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౩౭౯) ‘‘భిక్ఖునీనం ఆరామప్పవేసనసేనాసనపుచ్ఛనాది పరివాసమానత్తారోచనవస్సచ్ఛేదనిస్సయసేనాసనగ్గాహాది విధానన్తి ఇదం సబ్బం ఇమిస్సాయేవ ఉపచారసీమాయ వసేన వేదితబ్బ’’న్తి.
లాభత్థాయ ఠపితా సీమా లాభసీమా. లోకే గామసీమాదయో వియ లాభసీమా నామ విసుం పసిద్ధా నత్థి, కేనాయం అనుఞ్ఞాతాతి ఆహ ‘‘నేవ సమ్మాసమ్బుద్ధేనా’’తిఆది. ఏతేన నాయం సాసనవోహారసిద్ధా, లోకవోహారసిద్ధా ఏవాతి దస్సేతి. జనపదపరిచ్ఛేదోతి ఇదం లోకపసిద్ధసీమాసద్దత్థవసేన వుత్తం, పరిచ్ఛేదబ్భన్తరమ్పి సబ్బం జనపదసీమాతి గహేతబ్బం. జనపదో ఏవ జనపదసీమా, ఏవం రట్ఠసీమాదీసుపి. తేనాహ ‘‘ఆణాపవత్తిట్ఠాన’’న్తిఆది. పథవీవేమజ్ఝగతస్సాతి యావ ఉదకపరియన్తా ఖణ్డసీమత్తా వుత్తం. ఉపచారసీమాదీసు పన అబద్ధసీమాసు హేట్ఠాపథవియం సబ్బత్థ ఠితానం న పాపుణాతి, కూపాదిపవేసారహట్ఠానే ఠితానఞ్ఞేవ పాపుణాతీతి హేట్ఠా సీమకథాయం వుత్తనయేనేవ తంతంసీమట్ఠభావో వేదితబ్బో. చక్కవాళసీమాయ దిన్నం పథవీసన్ధారకఉదకట్ఠానేపి ఠితానం పాపుణాతి సబ్బత్థ చక్కవాళవోహారత్తాతి. సమానసంవాసఅవిప్పవాససీమాసు దిన్నస్స ఇదం నానత్తం – ‘‘అవిప్పవాససీమాయ దమ్మీ’’తి దిన్నం గామట్ఠానం న పాపుణాతి. కస్మా? ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చా’’తి (మహావ. ౧౪౪) వుత్తత్తా. ‘‘సమానసంవాసకసీమాయదమ్మీ’’తి దిన్నం పన గామే ఠితానమ్పి పాపుణాతీతి.
౨౦౦-౧. బుద్ధాధివుత్థోతి బుద్ధేన భగవతా అధివుత్థో. ఏకస్మిన్తి ఏకస్మిం విహారే. పాకవత్తన్తి నిబద్ధదానం. వత్తతీతి పవత్తతి. తేహి వత్తబ్బన్తి యేసం సమ్ముఖే ఏస దేతి, తేహి భిక్ఖూహి వత్తబ్బం.
౨౦౨. దుతియభాగే పన థేరాసనం ఆరుళ్హేతి యావ సఙ్ఘనవకం ఏకవారం సబ్బేసం భాగం దత్వా చీవరే అపరిక్ఖీణే పున సబ్బేసం దాతుం దుతియభాగే థేరస్స దిన్నేతి అత్థో. పుబ్బే వుత్తనయేనాతి ‘‘తుయ్హేవ భిక్ఖు తాని చీవరానీ’’తి (మహావ. ౩౬౩) భగవతా వుత్తనయేన. పంసుకూలికానమ్పి వట్టతీతి ‘‘తుయ్హం దేమా’’తి అవత్వా, ‘భిక్ఖూనం దేమ, థేరానం దేమా’’తి వుత్తత్తా ‘‘పంసుకూలికానమ్పి వట్టతీ’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౩౭౯) వుత్తం. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౩౭౯) పన పంసుకూలికానమ్పి వట్టతీతి ఏత్థ ‘‘తుయ్హం దేమా’’తి అవుత్తత్తాతి కారణం వదన్తి. యది ఏవం ‘‘సఙ్ఘస్స దేమా’’తి వుత్తేపి వట్టేయ్య, ‘‘భిక్ఖూనం దేమ, థేరానం దేమ, సఙ్ఘస్స దేమా’’తి వచనతో భేదో న దిస్సతి, వీమంసితబ్బమేత్థ కారణన్తి. పారుపితుం వట్టతీతి పంసుకూలికానం వట్టతి. సామికేహి విచారితమేవాతి ఉపాహనత్థవికాదీనమత్థాయ విచారితమేవ.
౨౦౩. ఉపడ్ఢం దాతబ్బన్తి యం ఉభతోసఙ్ఘస్స దిన్నం, తతో ఉపడ్ఢం భిక్ఖూనం ఉపడ్ఢం భిక్ఖునీనం దాతబ్బం. సచేపి ఏకో భిక్ఖు హోతి, ఏకా వా భిక్ఖునీ, అన్తమసో అనుపసమ్పన్నస్సపి ఉపడ్ఢమేవ దాతబ్బం. ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ భిక్ఖునీనఞ్చ దమ్మీ’’తి వుత్తే పన న మజ్ఝే భిన్దిత్వా దాతబ్బన్తి ఏత్థ యస్మా భిక్ఖునిపక్ఖే సఙ్ఘస్స పచ్చేకం అపరామట్ఠత్తా భిక్ఖునీనం గణనాయ భాగో దాతబ్బోతి దాయకస్స అధిప్పాయోతి సిజ్ఝతి, తథా దానఞ్చ భిక్ఖూపి గణేత్వా దిన్నే ఏవ యుజ్జతి. ఇతరథా హి ‘‘కిత్తకం భిక్ఖూనం దాతబ్బం, కిత్తకం భిక్ఖునీన’’న్తి న విఞ్ఞాయతి, తస్మా ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘస్సా’’తి వుత్తవచనమ్పి ‘‘భిక్ఖూన’’న్తి వుత్తవచనసదిసమేవాతి ఆహ ‘‘భిక్ఖూ చ భిక్ఖునియో చ గణేత్వా దాతబ్బ’’న్తి. తేనాహ ‘‘పుగ్గలో…పే… భిక్ఖుసఙ్ఘగ్గహణేన గహితత్తా’’తి. ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ భిక్ఖునీనఞ్చ తుయ్హఞ్చా’’తి వుత్తే పన పుగ్గలో విసుం న లభతీతి ఇదం అట్ఠకథాపమాణేనేవ గహేతబ్బం, న హేత్థ విసేసకారణం ఉపలబ్భతి. తథా హి ‘‘ఉభతోసఙ్ఘస్స చ తుయ్హఞ్చ దమ్మీ’’తి వుత్తే సామఞ్ఞవిసేసవచనేహి సఙ్గహితత్తా యథా పుగ్గలో విసుం లభతి, ఏవమిధాపి ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ తుయ్హఞ్చా’’తి సామఞ్ఞవిసేసవచనసబ్భావతో భవితబ్బమేవ విసుం పుగ్గలపటివీసేనాతి విఞ్ఞాయతి, తస్మా అట్ఠకథావచనమేవేత్థ పమాణం. పాపుణనట్ఠానతో ఏకమేవ లభతీతి అత్తనో వస్సగ్గేన పత్తట్ఠానతో ఏకమేవ కోట్ఠాసం లభతి. తత్థ కారణమాహ ‘‘కస్మా? భిక్ఖుసఙ్ఘగ్గహణేన గహితత్తా’’తి, భిక్ఖుసఙ్ఘగ్గహణేనేవ పుగ్గలస్సపి గహితత్తాతి అధిప్పాయోతి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౩౭౯) వుత్తం.
విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౩౭౯) పన భిక్ఖుసఙ్ఘసద్దేన భిక్ఖూనఞ్ఞేవ గహితత్తా, పుగ్గలస్స పన ‘‘తుయ్హఞ్చా’’తి విసుం గహితత్తా చ తత్థస్స అగ్గహితత్తా దట్ఠబ్బా, ‘‘భిక్ఖూనఞ్చ భిక్ఖునీనఞ్చ తుయ్హఞ్చా’’తి వుత్తట్ఠానసదిసత్తాతి అధిప్పాయో. పుగ్గలప్పధానో హేత్థ సఙ్ఘ-సద్దో దట్ఠబ్బో. కేచి పన ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘగ్గహణేన గహితత్తా’’తి పాఠం లిఖన్తి, తం న సున్దరం తస్స విసుం లాభగ్గహణే కారణవచనత్తా. తథా హి ‘‘విసుం సఙ్ఘగ్గహణేన గహితత్తా’’తి విసుం పుగ్గలస్సపి భాగగ్గహణే కారణం వుత్తం. యథా చేత్థ పుగ్గలస్స అగ్గహణం, ఏవం ఉపరి ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ తుయ్హఞ్చా’’తిఆదీసుపి విసుం సఙ్ఘాదిసద్దేహి పుగ్గలస్స అగ్గహణం దట్ఠబ్బం. యది హి గహణం సియా, సఙ్ఘతోపి విసుమ్పీతి భాగద్వయం లభేయ్య ఉభయత్థ గహితత్తాతి వుత్తం. పూజేతబ్బన్తిఆది గిహికమ్మం న హోతీతి దస్సనత్థం వుత్తం. భిక్ఖుసఙ్ఘస్స హరాతి ఇదం పిణ్డపాతహరణం సన్ధాయ వుత్తం. తేనాహ ‘‘భుఞ్జితుం వట్టతీ’’తి. ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘస్స హరా’’తి వుత్తేపి హరితబ్బన్తి ఈదిసం గిహివేయ్యావచ్చం న హోతీతి కత్వా వుత్తం.
౨౦౪. అన్తోహేమన్తేతి ఇమినా అనత్థతే కథినే వస్సానం పచ్ఛిమే మాసే దిన్నం పురిమవస్సంవుత్థానఞ్ఞేవ పాపుణాతి, తతో పరం హేమన్తే దిన్నం పచ్ఛిమవస్సంవుత్థానమ్పి వుత్థవస్సత్తా పాపుణాతి, హేమన్తతో పన పరం పిట్ఠిసమయే ‘‘వస్సంవుత్థసఙ్ఘస్సా’’తి ఏవం పరిచ్ఛిన్దిత్వా దిన్నం అనన్తరే వస్సే వా తతో పరేసు వా యత్థ కత్థచి తస్మిం భిక్ఖుభావే వుత్థవస్సానం సబ్బేసం పాపుణాతి. యే పన సబ్బథా అవుత్థవస్సా, తేసం న పాపుణాతీతి దస్సేతి. లక్ఖణఞ్ఞూ వదన్తీతి వినయలక్ఖణఞ్ఞునో ఆచరియా వదన్తి. లక్ఖణఞ్ఞూ వదన్తీతి ఇదం సన్నిట్ఠానవచనం, అట్ఠకథాసు అనాగతత్తా పన ఏవం వుత్తం. బహిఉపచారసీమాయం…పే… సబ్బేసం పాపుణాతీతి యత్థ కత్థచి వుత్థవస్సానం సబ్బేసం పాపుణాతీతి అధిప్పాయో. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయమ్పి (కఙ్ఖ. అట్ఠ. అకాలచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘సచే పన బహిఉపచారసీమాయం ఠితో ‘వస్సంవుత్థసఙ్ఘస్స దమ్మీ’తి వదతి, యత్థ కత్థచి వుత్థవస్సానం సబ్బేసం సమ్పత్తానం పాపుణాతీ’’తి వుత్తం. గణ్ఠిపదేసు పన ‘‘వస్సావాసస్స అననురూపే పదేసే ఠత్వా వుత్తత్తా వస్సంవుత్థానఞ్చ అవుత్థానఞ్చ సబ్బేసం పాపుణాతీ’’తి వుత్తం, తం న గహేతబ్బం. న హి ‘‘వస్సంవుత్థసఙ్ఘస్స దమ్మీ’’తి వుత్తే అవుత్థవస్సానం పాపుణాతి. సబ్బేసమ్పీతి తస్మిం భిక్ఖుభావే వుత్థవస్సానం సబ్బేసమ్పీతి అత్థో దట్ఠబ్బో ‘‘వస్సంవుత్థసఙ్ఘస్సా’’తి వుత్తత్తా. సమ్ముఖీభూతానం సబ్బేసమ్పీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఏవం వదతీతి వస్సంవుత్థసఙ్ఘస్స దమ్మీతి వదతి. అతీతవస్సన్తి అనన్తరాతీతవస్సం.
౨౦౫. ఇదాని ‘‘ఆదిస్స దేతీ’’తి పదం విభజన్తో ‘‘ఆదిస్స దేతీతి ఏత్థా’’తిఆదిమాహ. తత్థ యాగుయా వా…పే… భేసజ్జే వా ఆదిసిత్వా పరిచ్ఛిన్దిత్వా దేన్తో దాయకో ఆదిస్స దేతి నామాతి యోజనా. సేసం పాకటమేవ.
౨౦౬. ఇదాని ‘‘పుగ్గలస్స దేతీ’’తి పదం విభజన్తో ఆహ ‘‘పుగ్గలస్స దేతి ఏత్థా’’తిఆది. సఙ్ఘతో చ గణతో చ వినిముత్తస్స అత్తనో కులూపకాదిపుగ్గలస్స దేన్తో దాయకో పుగ్గలస్స దేతి నామ. తం పన పుగ్గలికదానం పరమ్ముఖా వా హోతి సమ్ముఖా వా. తత్థ పరమ్ముఖా దేన్తో ‘‘ఇదం చీవరం ఇత్థన్నామస్స దమ్మీ’’తి నామం ఉద్ధరిత్వా దేతి, సమ్ముఖా దేన్తో చ భిక్ఖునో పాదమూలే చీవరం ఠపేత్వా ‘‘ఇదం, భన్తే, తుమ్హాకం దమ్మీ’’తి వత్వా దేతి, తదుభయథాపి దేన్తో పుగ్గలస్స దేతి నామాతి అత్థో. న కేవలం ఏకస్సేవ దేన్తో పుగ్గలస్స దేతి నామ, అథ ఖో అన్తేవాసికాదీహి సద్ధిం దేన్తోపి పుగ్గలస్స దేతి నామాతి దస్సేతుం ‘‘సచే పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఉద్దేసం గహేతుం ఆగతోతి తస్స సన్తికే ఉద్దేసం అగ్గహితపుబ్బస్సపి ఉద్దేసం గణ్హిస్సామీతి ఆగతకాలతో పట్ఠాయ అన్తేవాసికభావూపగమనతో వుత్తం. గహేత్వా గచ్ఛన్తోతి పరినిట్ఠితఉద్దేసో హుత్వా గచ్ఛన్తో. వత్తం కత్వా ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీని గహేత్వా విచరన్తానన్తి ఇదం ‘‘ఉద్దేసన్తేవాసికాన’’న్తి ఇమస్సేవ విసేసనం. తేన ఉద్దేసకాలే ఆగన్త్వా ఉద్దేసం గహేత్వా గన్త్వా అఞ్ఞత్థ నివసన్తే అనిబద్ధచారికే నివత్తేతి.
ఏవం చీవరక్ఖన్ధకే (మహావ. ౩౭౯) ఆగతఅట్ఠమాతికావసేన చీవరవిభజనం దస్సేత్వా ఇదాని తస్మింయేవ చీవరక్ఖన్ధకే మజ్ఝే ఆగతేసు వత్థూసు ఆగతనయం నివత్తేత్వా దస్సేన్తో ‘‘సచే కోచి భిక్ఖూ’’తిఆదిమాహ. తత్థ కిం కాతబ్బన్తి పుచ్ఛాయ తస్సేవ తాని చీవరానీతి విస్సజ్జనా, సేసాని ఞాపకాదివసేన వుత్తాని. పఞ్చ మాసేతి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం. వడ్ఢిం పయోజేత్వా ఠపితఉపనిక్ఖేపతోతి వస్సావాసికత్థాయ వేయ్యావచ్చకరేహి వడ్ఢిం పయోజేత్వా ఠపితఉపనిక్ఖేపతో. తత్రుప్పాదతోతి నాళికేరారామాదితత్రుప్పాదతో. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఇదం ఇధ వస్సంవుత్థసఙ్ఘస్స దేమాతి వా వస్సావాసికం దేమాతి వా వత్వా దిన్నం తం అనత్థతకథినస్సపి పఞ్చ మాసే పాపుణాతీ’’తి వుత్తం, తం వస్సావాసికలాభవసేన ఉప్పన్నే లబ్భమానవిసేసం దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ ఇధాతి అభిలాపమత్తమేవేతం, ఇధ-సద్దం వినా ‘‘వస్సంవుత్థసఙ్ఘస్స దేమా’’తి వుత్తేపి సో ఏవ నయో. అనత్థతకథినస్సపి పఞ్చ మాసే పాపుణాతీతి వస్సావాసికలాభవసేన ఉప్పన్నత్తా అనత్థతకథినస్సపి వుత్థవస్సస్స పఞ్చ మాసే పాపుణాతి, తతో పరం పన ఉప్పన్నవస్సావాసికం పుచ్ఛితబ్బం ‘‘కిం అతీతవస్సే ఇదం వస్సావాసికం, ఉదాహు అనాగతవస్సే’’తి. తత్థ తతో పరన్తి పఞ్చమాసతో పరం, గిమ్హానస్స పఠమదివసతో పట్ఠాయాతి అత్థో.
ఠితికా పన న తిట్ఠతీతి ఏత్థ అట్ఠితాయ ఠితికాయ పున అఞ్ఞస్మిం చీవరే ఉప్పన్నే సచే ఏకో భిక్ఖు ఆగచ్ఛతి, మజ్ఝే ఛిన్దిత్వా ద్వీహిపి గహేతబ్బం. ఠితాయ పన ఠితికాయ పున అఞ్ఞస్మిం చీవరే ఉప్పన్నే సచే నవకతరో ఆగచ్ఛతి, ఠితికా హేట్ఠా గచ్ఛతి. సచే వుడ్ఢతరో ఆగచ్ఛతి, ఠితికా ఉద్ధం ఆరోహతి. అథ అఞ్ఞో నత్థి, పున అత్తనో పాపేత్వా గహేతబ్బం. దుగ్గహితానీతి అగ్గహితాని, సఙ్ఘికానేవ హోన్తీతి అత్థో. ‘‘పాతితే కుసే’’తి ఏకకోట్ఠాసే కుసదణ్డకే పాతితమత్తే సచేపి భిక్ఖుసహస్సం హోతి, గహితమేవ నామ చీవరం. ‘‘నాకామా భాగో దాతబ్బో’’తి అట్ఠకథావచనం (మహావ. అట్ఠ. ౩౬౩), తత్థ గహితమేవ నామాతి ‘‘ఇమస్స ఇదం పత్త’’న్తి కిఞ్చాపి న విదితం, తే పన భాగా అత్థతో తేసం పత్తాయేవాతి అధిప్పాయో.
సత్తాహవారేన అరుణమేవ ఉట్ఠాపేతీతి ఇదం నానాసీమవిహారేసు కత్తబ్బనయేన ఏకస్మిమ్పి విహారే ద్వీసు సేనాసనేసు నివుత్థభావదస్సనత్థం వుత్తం, అరుణుట్ఠాపనేనేవ తత్థ వుత్థో హోతి, న పన వస్సచ్ఛేదపరిహారాయ. అన్తోఉపచారసీమాయ హి యత్థ కత్థచి అరుణం ఉట్ఠాపేన్తో అత్తనా గహితసేనాసనం అప్పవిట్ఠోపి వుత్థవస్సో ఏవ హోతి. గహితసేనాసనే పన నివుత్థో నామ న హోతి, తత్థ అరుణుట్ఠాపనే సతి హోతి. తేనాహ ‘‘పురిమస్మిం బహుతరం నివసతి నామా’’తి. ఏతేన చ ఇతరస్మిం సత్తాహవారేనపి అరుణుట్ఠాపనే సతి ఏవ అప్పతరం నివసతి నామ హోతి, నాసతీతి దీపితం హోతి. ఇదన్తి ఏకాధిప్పాయదానం. నానాలాభేహీతిఆదీసు నానా విసుం విసుం లాభో ఏతేసూతి నానాలాభా, ద్వే విహారా, తేహి నానాలాభేహి. నానా విసుం విసుం పాకారాదీహి పరిచ్ఛిన్నో ఉపచారో ఏతేసన్తి నానూపచారా, తేహి నానూపచారేహి. ఏకసీమవిహారేహీతి ఏకసీమాయం ద్వీహి విహారేహీతి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౩౬౪) వుత్తం. నానాలాభేహీతి విసుం విసుం నిబద్ధవస్సావాసికలాభేహి. నానూపచారేహీతి నానాపరిక్ఖేపనానాద్వారేహి. ఏకసీమవిహారేహీతి ద్విన్నం విహారానం ఏకేన పాకారేన పరిక్ఖిత్తత్తా ఏకాయ ఉపచారసీమాయ అన్తోగతేహి ద్వీహి విహారేహీతి విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౩౬౪). సేనాసనగ్గాహో పటిప్పస్సమ్భతీతి పఠమం గహితో పటిప్పస్సమ్భతి. తత్థాతి యత్థ సేనాసనగ్గాహో పటిప్పస్సమ్భతి, తత్థ.
౨౦౭. భిక్ఖుస్స కాలకతేతి ఏత్థ కాలకత-సద్దో భావసాధనోతి ఆహ ‘‘కాలకిరియాయా’’తి. పాళియం గిలానుపట్ఠాకానం చీవరదానే సామణేరానం తిచీవరాధిట్ఠానాభావా ‘‘చీవరఞ్చ పత్తఞ్చా’’తిఆది సబ్బత్థ వుత్తం.
౨౦౮. సచేపి సహస్సం అగ్ఘతి, గిలానుపట్ఠాకానఞ్ఞేవ దాతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞన్తి తిచీవరపత్తతో అఞ్ఞం. అప్పగ్ఘన్తి అతిజిణ్ణాదిభావేన నిహీనం. తతోతి అవసేసపరిక్ఖారతో. సబ్బన్తి పత్తం చీవరఞ్చ. తత్థ తత్థ సఙ్ఘస్సేవాతి తస్మిం తస్మిం విహారే సఙ్ఘస్సేవ. భిక్ఖునో కాలకతట్ఠానం సన్ధాయ ‘‘ఇధా’’తి వత్తబ్బే ‘‘తత్థా’’తి వుత్తత్తా విచ్ఛావచనత్తా చ పరిక్ఖారస్స ఠపితట్ఠానం వుత్తన్తి విఞ్ఞాయతి. పాళియం అవిస్సజ్జికం అవేభఙ్గికన్తి ఆగతానాగతస్స చాతుద్దిసస్స సఙ్ఘస్సేవ సన్తకం హుత్వా కస్సచి అవిస్సజ్జికం అవేభఙ్గికఞ్చ భవితుం అనుజానామీతి అత్థో. ‘‘సన్తే పతిరూపే గాహకే’’తి వుత్తత్తా గాహకే అసతి అదత్వా భాజితేపి సుభాజితమేవాతి దట్ఠబ్బం. దక్ఖిణోదకం పమాణన్తి ఏత్థ సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౩౭౬) తావ ‘‘యత్థ పన దక్ఖిణోదకం పమాణన్తి భిక్ఖూ యస్మిం రట్ఠే దక్ఖిణోదకపటిగ్గహణమత్తేనపి దేయ్యధమ్మస్స సామినో హోన్తీతి అధిప్పాయో’’తి వుత్తం. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౩౭౬) పన ‘‘దక్ఖిణోదకం పమాణన్తి ఏత్తకాని చీవరాని దస్సామీతి పఠమం ఉదకం పాతేత్వా పచ్ఛా దేన్తి, తం యేహి గహితం, తే భాగినోవ హోన్తీతి అధిప్పాయో’’తి వుత్తం. పరసముద్దేతి జమ్బుదీపే. తమ్బపణ్ణిదీపఞ్హి ఉపాదాయేస ఏవం వుత్తో.
‘‘మతకచీవరం అధిట్ఠాతీ’’తి ఏత్థ మగ్గం గచ్ఛన్తో తస్స కాలకిరియం సుత్వా అవిహారట్ఠానే చే ద్వాదసహత్థబ్భన్తరే అఞ్ఞేసం భిక్ఖూనం అభావం ఞత్వా ‘‘ఇదం చీవరం మయ్హం పాపుణాతీ’’తి అధిట్ఠాతి, స్వాధిట్ఠితం. తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో భిక్ఖు బహుభణ్డో బహుపరిక్ఖారో కాలకతో హోతి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం, ‘‘భిక్ఖుస్స, భిక్ఖవే, కాలకతే సఙ్ఘో సామీ పత్తచీవరే. అపిచ గిలానుపట్ఠాకా బహుపకారా, అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిచీవరఞ్చ పత్తఞ్చ గిలానుపట్ఠాకానం దాతుం. యం తత్థ లహుభణ్డం లహుపరిక్ఖారం, తం సమ్ముఖీభూతేన సఙ్ఘేన భాజేతుం. యం తత్థ గరుభణ్డం గరుపరిక్ఖారం, తం ఆగతానాగతస్స చాతుద్దిసస్స సఙ్ఘస్స అవిస్సజ్జికం అవేభఙ్గిక’’న్తి (మహావ. ౩౬౯) ఇమినా పాఠేన భగవా సబ్బఞ్ఞూ భిక్ఖూనం ఆమిసదాయజ్జం విచారేసి.
తత్థ తిచీవరపత్తఅవసేసలహుభణ్డగరుభణ్డవసేన ఆమిసదాయజ్జం తివిధం హోతి. తేసు తిచీవరపత్తం గిలానుపట్ఠాకస్స భాగో హోతి, అవసేసలహుభణ్డం సమ్ముఖీభూతసఙ్ఘస్స, పఞ్చవీసతివిధ గరుభణ్డం చాతుద్దిససఙ్ఘస్స. ఇమినా ఇతో తివిధభణ్డతో అఞ్ఞం భిక్ఖుభణ్డం నామ నత్థి, ఇమేహి తివిధేహి పుగ్గలేహి అఞ్ఞో దాయాదో నామ నత్థీతి దస్సేతి. ఇదాని పన వినయధరా ‘‘భిక్ఖూనం అకప్పియభణ్డం గిహిభూతా ఞాతకా లభన్తీ’’తి వదన్తి, తం కస్మాతి చే? ‘‘యే తస్స ధనే ఇస్సరా గహట్ఠా వా పబ్బజితా వా, తేసం దాతబ్బ’’న్తి అట్ఠకథాయం ఆగతత్తాతి. సచ్చం ఆగతో, సో పన పాఠో విస్సాసగ్గాహవిసయే ఆగతో, న దాయజ్జగహణట్ఠానే. ‘‘గహట్ఠా వా పబ్బజితా వా’’ఇచ్చేవ ఆగతో, న ‘‘ఞాతకా అఞ్ఞాతకా వా’’తి, తస్మా ఞాతకా వా హోన్తు అఞ్ఞాతకా వా, యే తం గిలానం ఉపట్ఠహన్తి, తే గిలానుపట్ఠాకభాగభూతస్స ధనస్స ఇస్సరా గహట్ఠపబ్బజితా, అన్తమసో మాతుగామాపి. తే సన్ధాయ ‘‘తేసం దాతబ్బ’’న్తి వుత్తం, న పన యే గిలానం నుపట్ఠహన్తి, తే సన్ధాయ. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౬౯) ‘‘గిలానుపట్ఠాకో నామ గిహీ వా హోతు పబ్బజితో వా, అన్తమసో మాతుగామోపి, సబ్బే భాగం లభన్తీ’’తి.
అథ వా యో భిక్ఖు అత్తనో జీవమానకాలేయేవ సబ్బం అత్తనో పరిక్ఖారం నిస్సజ్జిత్వా కస్సచి ఞాతకస్స వా అఞ్ఞాతకస్స వా గహట్ఠస్స వా పబ్బజితస్స వా అదాసి, కోచి చ ఞాతకో వా అఞ్ఞాతకో వా గహట్ఠో వా పబ్బజితో వా విస్సాసం అగ్గహేసి, తాదిసే సన్ధాయ ‘‘యే తస్స ధనస్స ఇస్సరా గహట్ఠా వా పబ్బజితా వా, తేసం దాతబ్బ’’న్తి వుత్తం, న పన అతాదిసే ఞాతకే. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౬౯) ‘‘సచే పన సో జీవమానోయేవ సబ్బం అత్తనో పరిక్ఖారం నిస్సజ్జిత్వా కస్సచి అదాసి, కోచి వా విస్సాసం అగ్గహేసి, యస్స దిన్నం, యేన చ గహితం, తస్సేవ హోతి, తస్స రుచియా ఏవ గిలానుపట్ఠాకా లభన్తీ’’తి. ఏవం హోతు, కప్పియభణ్డే పన కథన్తి? తమ్పి ‘‘గిహిఞాతకానం దాతబ్బ’’న్తి పాళియం వా అట్ఠకథాయం వా టీకాసు వా నత్థి, తస్మా విచారేతబ్బమేతం.
చీవరభాజనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
పిణ్డపాతభాజనకథావణ్ణనా
౨౦౯. ఇదాని పిణ్డపాతభాజనవినిచ్ఛయం కథేతుం ‘‘పిణ్డపాతభాజనే పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సేనాసనక్ఖన్ధకే సేనాసనభాజనేయేవ పఠమం ఆగతేపి చతుపచ్చయభాజనవినిచ్ఛయత్తా పచ్చయానుక్కమేన పిణ్డపాతభాజనం పఠమం దస్సేతి. పిణ్డపాతభాజనే పన సఙ్ఘభత్తాదీసు అయం వినిచ్ఛయోతి సమ్బన్ధో. కథం ఏతాని సఙ్ఘభత్తాదీని భగవతా అనుఞ్ఞాతానీతి ఆహ ‘‘అనుజానామి…పే… అనుఞ్ఞాతేసూ’’తి. సఙ్ఘస్స అత్థాయ ఆభతం భత్తం సఙ్ఘభత్తం యథా ‘‘ఆగన్తుకస్స ఆభతం భత్తం ఆగన్తుకభత్త’’న్తి. సఙ్ఘతో ఉద్దిస్స ఉద్దిసిత్వా దాతబ్బం భత్తం ఉద్దేసభత్తం. నిమన్తేత్వా దాతబ్బం భత్తం నిమన్తనభత్తం. సలాకం పాతేత్వా గాహేతబ్బం భత్తం సలాకభత్తం. పక్ఖే పక్ఖదివసే దాతబ్బం భత్తం పక్ఖభత్తం. ఉపోసథే ఉపోసథదివసే దాతబ్బం భత్తం ఉపోసథభత్తం. పాటిపదే ఉపోసథదివసతో దుతియదివసే దాతబ్బం భత్తం పాటిపదభత్తన్తి విగ్గహో. ఠితికా నామ నత్థీతి సఙ్ఘత్థేరతో పట్ఠాయ వస్సగ్గేన గాహణం ఠితికా నామ.
అత్తనో విహారద్వారేతి విహారస్స ద్వారకోట్ఠకసమీపం సన్ధాయ వుత్తం. భోజనసాలాయాతి భత్తుద్దేసట్ఠానభూతాయ భోజనసాలాయం. వస్సగ్గేనాతి వస్సకోట్ఠాసేన. దిన్నం పనాతి వత్వా యథా సో దాయకో వదతి, తం విధిం దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఘతో భన్తే’’తిఆదిమాహ. అన్తరఘరేతి అన్తోగేహే. అన్తోఉపచారగతానన్తి ఏత్థ గామద్వారవీథిచతుక్కేసు ద్వాదసహత్థబ్భన్తరం ఉపచారో నామ.
అన్తరఘరస్స ఉపచారే పన లబ్భమానవిసేసం దస్సేతుం ‘‘ఘరూపచారో చేత్థా’’తిఆదిమాహ. ఏకవళఞ్జన్తి ఏకేన ద్వారేన వళఞ్జితబ్బం. నానానివేసనేసూతి నానాకులస్స నానూపచారేసు నివేసనేసు. లజ్జీ పేసలో అగతిగమనం వజ్జేత్వా మేధావీ చ ఉపపరిక్ఖిత్వా ఉద్దిసతీతి ఆహ ‘‘పేసలో లజ్జీ మేధావీ ఇచ్ఛితబ్బో’’తి. నిసిన్నస్సపి నిద్దాయన్తస్సపీతి అనాదరే సామివచనం, వుడ్ఢతరే నిద్దాయన్తే నవకస్స గాహితం సుగ్గాహితన్తి అత్థో. తిచీవరపరివారం వాతి ఏత్థ ‘‘ఉదకమత్తలాభీ వియ అఞ్ఞోపి ఉద్దేసభత్తం అలభిత్వా వత్థాదిఅనేకప్పకారకం లభతి చే, తస్సేవ త’’న్తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. అత్తనో రుచివసేన యం కిఞ్చి వత్వా ఆహరితుం విస్సజ్జితత్తా విస్సట్ఠదూతో నామ. యం ఇచ్ఛతీతి ‘‘ఉద్దేసభత్తం దేథా’’తిఆదీని వదన్తో యం ఇచ్ఛతి. పుచ్ఛాసభాగేనాతి పుచ్ఛాసదిసేన.
‘‘ఏకా కూటట్ఠితికా నామ హోతీ’’తి వత్వా తమేవ ఠితికం విభావేన్తో ‘‘రఞ్ఞో వా హీ’’తిఆదిమాహ. అఞ్ఞేహి ఉద్దేసభత్తాదీహి అమిస్సేత్వా విసుంయేవ ఠితికాయ గహేతబ్బత్తా ‘‘ఏకచారికభత్తానీ’’తి వుత్తం. థేయ్యాయ హరన్తీతి పత్తహారకా హరన్తి. గీవా హోతీతి ఆణాపకస్స గీవా హోతి. సబ్బం పత్తస్సామికస్స హోతీతి చీవరాదికమ్పి సబ్బం పత్తస్సామికస్సేవ హోతి, ‘‘మయా భత్తమేవ సన్ధాయ వుత్తం, న చీవరాది’’న్తి వత్వా గహేతుం వట్టతీతి అత్థో. మనుస్సానం వచనం కాతుం వట్టతీతి వుత్తా గచ్ఛన్తీతి మనుస్సానం వచనం కాతుం వట్టతీతి తేన భిక్ఖునా వుత్తా గచ్ఛన్తి. అకతభాగో నామాతి ఆగన్తుకభాగో నామ, అదిన్నపుబ్బభాగోతి అత్థో. సబ్బో సఙ్ఘో పరిభూఞ్జతూతి వుత్తేతి ఏత్థ ‘‘పఠమమేవ ‘సబ్బసఙ్ఘికభత్తం దేథా’తి వత్వా పచ్ఛా ‘సబ్బో సఙ్ఘో పరిభుఞ్జతూ’తి అవుత్తేపి భాజేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కిం ఆహరీయతీతి అవత్వాతి ‘‘కతరభత్తం తయా ఆహరీయతీ’’తి దాయకం అపుచ్ఛిత్వా. పకతిఠితికాయాతి ఉద్దేసభత్తఠితికాయ.
పిణ్డపాతభాజనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిమన్తనభత్తకథావణ్ణనా
౨౧౦. ‘‘ఏత్తకే భిక్ఖూ సఙ్ఘతో ఉద్దిసిత్వా దేథా’’తిఆదీని అవత్వా ‘‘ఏత్తకానం భిక్ఖూనం భత్తం దేథా’’తి వత్వా దిన్నం సఙ్ఘికం నిమన్తనం నామ. పిణ్డపాతికానమ్పి వట్టతీతి భిక్ఖాపరియాయేన వుత్తత్తా వట్టతి. పటిపాటియాతి లద్ధపటిపాటియా. విచ్ఛిన్దిత్వాతి ‘‘భత్తం గణ్హథా’’తి పదం అవత్వా. తేనేవాహ ‘‘భత్తన్తి అవదన్తేనా’’తి. ఆలోపసఙ్ఖేపేనాతి ఏకేకపిణ్డవసేన. అయఞ్చ నయో నిమన్తనేయేవ, న ఉద్దేసభత్తే. తస్స హి ఏకస్స పహోనకప్పమాణంయేవ భాజేతబ్బం, తస్మా ఉద్దేసభత్తే ఆలోపట్ఠితికా నామ నత్థి.
ఆరుళ్హాయేవ మాతికం. సఙ్ఘతో అట్ఠ భిక్ఖూతి ఏత్థ యే మాతికం ఆరుళ్హా, తే అట్ఠ భిక్ఖూతి యోజేతబ్బం. ఉద్దేసభత్తనిమన్తనభత్తాదిసఙ్ఘికభత్తమాతికాసు నిమన్తనభత్తమాతికాయ ఠితికావసేన ఆరుళ్హే భత్తుద్దేసకేన వా సయం వా సఙ్ఘతో ఉద్దిసాపేత్వా గహేత్వా గన్తబ్బం, న అత్తనా రుచితే గహేత్వాతి అధిప్పాయో. మాతికం ఆరోపేత్వాతి ‘‘సఙ్ఘతో గణ్హామీ’’తిఆదినా వుత్తమాతికాభేదం దాయకస్స విఞ్ఞాపేత్వాతి అత్థో. ‘‘ఏకవారన్తి యావ తస్మిం ఆవాసే వసన్తి భిక్ఖూ, సబ్బే లభన్తీ’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో – ఏకవారన్తి న ఏకదివసం సన్ధాయ వుత్తం, యత్తకా పన భిక్ఖూ తస్మిం ఆవాసే వసన్తి, తే సబ్బే. ఏకస్మిం దివసే గహితభిక్ఖూ అఞ్ఞదా అగ్గహేత్వా యావ ఏకవారం సబ్బే భిక్ఖూ భోజితా హోన్తీతి జానాతి చే, యే జానన్తి, తే గహేత్వా గన్తబ్బన్తి. పటిబద్ధకాలతో పట్ఠాయాతి తత్థేవ వాసస్స నిబద్ధకాలతో పట్ఠాయ.
నిమన్తనభత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
సలాకభత్తకథావణ్ణనా
౨౧౧. ఉపనిబన్ధిత్వాతి లిఖిత్వా. గామవసేనపీతి యేభుయ్యేన సమలాభగామవసేనపి. బహూని సలాకభత్తానీతి తింసం వా చత్తారీసం వా భత్తాని. సచే హోన్తీతి అజ్ఝాహరిత్వా యోజేతబ్బం. సల్లక్ఖేత్వాతి తాని భత్తాని పమాణవసేన సల్లక్ఖేత్వా. నిగ్గహేన దత్వాతి దూరం గన్తుం అనిచ్ఛన్తస్స నిగ్గహేన సమ్పటిచ్ఛాపేత్వా. పున విహారం ఆగన్త్వాతి ఏత్థ విహారం అనాగన్త్వా భత్తం గహేత్వా పచ్ఛా విహారే అత్తనో పాపేత్వా భుఞ్జితుమ్పి వట్టతి. ఏకగేహవసేనాతి వీథియమ్పి ఏకపస్సే ఘరపాళియా వసేన. ఉద్దిసిత్వాపీతి ‘‘అసుకకులే సలాకభత్తాని తుయ్హం పాపుణన్తీ’’తి వత్వా.
౨౧౨. వారగామేతి అతిదూరత్తా వారేన గన్తబ్బగామే. సట్ఠితో వా పణ్ణాసతో వాతి దణ్డకమ్మత్థాయ ఉదకఘటం సన్ధాయ వుత్తం. విహారవారోతి సబ్బభిక్ఖూసు భిక్ఖాయ గతేసు విహారరక్ఖణవారో. నేసన్తి విహారవారికానం. ఫాతికమ్మమేవాతి విహారరక్ఖణకిచ్చస్స పహోనకపటిపాదనమేవ. దూరత్తా నిగ్గహేత్వాపి వారేన గహేతబ్బో గామో వారగామో. విహారవారే నియుత్తా విహారవారికా, వారేన విహారరక్ఖణకా. అఞ్ఞథత్తన్తి పసాదఞ్ఞథత్తం. ఫాతికమ్మమేవ భవన్తీతి విహారరక్ఖణత్థాయ సఙ్ఘేన దాతబ్బా అతిరేకలాభా హోన్తి. ఏకస్సేవ పాపుణన్తీతి దివసే దివసే ఏకేకస్సేవ పాపితానీతి అత్థో. సఙ్ఘనవకేన లద్ధకాలేతి దివసే దివసే ఏకేకస్స పాపితాని ద్వే తీణి ఏకచారికభత్తాని తేనేవ నియామేన అత్తనో పాపుణనట్ఠానే సఙ్ఘనవకేన లద్ధకాలే.
యస్స కస్సచి సమ్ముఖీభూతస్స పాపేత్వాతి ఏత్థ ‘‘యేభుయ్యేన చే భిక్ఖూ బహిసీమగతా హోన్తి, సమ్ముఖీభూతస్స యస్స కస్సచి పాపేతబ్బం సభాగత్తా ఏకేన లద్ధం సబ్బేసం హోతి, తస్మిమ్పి అసతి అత్తనో పాపేత్వా దాతబ్బ’’న్తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. రససలాకన్తి ఉచ్ఛురససలాకం. సలాకవసేన పన గాహితత్తా న సాదితబ్బాతి ఇదం అసారుప్పవసేన వుత్తం, న ధుతఙ్గభేదవసేన. ‘‘సఙ్ఘతో నిరామిససలాకా…పే… వట్టతియేవా’’తి హి విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౬) వుత్తం. సారత్థదీపనియమ్పి (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౩౨౫) – సఙ్ఘతో నిరామిససలాకాపి విహారే పక్కభత్తమ్పి వట్టతియేవాతి సాధారణం కత్వా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౬) వుత్తత్తా, ‘‘ఏవం గాహితే సాదితబ్బం, ఏవం న సాదితబ్బ’’న్తి విసేసేత్వా అవుత్తత్తా చ ‘‘భేసజ్జాదిసలాకాయో చేత్థ కిఞ్చాపి పిణ్డపాతికానమ్పి వట్టన్తి, సలాకవసేన పన గాహితత్తా న సాదితబ్బా’’తి ఏత్థ అధిప్పాయో వీమంసితబ్బో. యది హి భేసజ్జాదిసలాకా సలాకవసేన గాహితా న సాదితబ్బా సియా, ‘‘సఙ్ఘతో నిరామిససలాకా వట్టతియేవా’’తి న వదేయ్య, ‘‘అతిరేకలాభో సఙ్ఘభత్తం ఉద్దేసభత్త’’న్తిఆదివచనతో (మహావ. ౧౨౮) చ ‘‘అతిరేకలాభం పటిక్ఖిపామీ’’తి సలాకవసేన గాహేతబ్బం భత్తమేవ పటిక్ఖిత్తం, న భేసజ్జం. సఙ్ఘభత్తాదీని హి చుద్దస భత్తానియేవ తేన న సాదితబ్బానీతి వుత్తాని. ఖన్ధకభాణకానం వా మతేన ఇధ ఏవం వుత్తన్తి గహేతబ్బన్తి వుత్తం. అగ్గతో దాతబ్బా భిక్ఖా అగ్గభిక్ఖా. అగ్గభిక్ఖామత్తన్తి ఏకకటచ్ఛుభిక్ఖామత్తం. లద్ధా వా అలద్ధా వా స్వేపి గణ్హేయ్యాసీతి లద్ధేపి అప్పమత్తతాయ వుత్తం. తేనాహ ‘‘యావదత్థం లభతి…పే… అలభిత్వా స్వే గణ్హేయ్యాసీతి వత్తబ్బో’’తి. అగ్గభిక్ఖమత్తన్తి హి ఏత్థ మత్త-సద్దో బహుభావం నివత్తేతి.
సలాకభత్తం నామ విహారేయేవ ఉద్దిసీయతి విహారమేవ సన్ధాయ దీయమానత్తాతి ఆహ ‘‘విహారే అపాపితం పనా’’తిఆది. తత్ర ఆసనసాలాయాతి తస్మిం గామే ఆసనసాలాయ. విహారం ఆనేత్వా గాహేతబ్బన్తి తథా వత్వా తస్మిం దివసే దిన్నభత్తం విహారమేవ ఆనేత్వా ఠితికాయ గాహేతబ్బం. తత్థాతి తస్మిం దిసాభాగే. తం గహేత్వాతి తం వారగామసలాకం అత్తనా గహేత్వా. తేనాతి యో అత్తనో పత్తవారగామే సలాకం దిసాగమికస్స అదాసి, తేన. అనతిక్కమన్తేయేవ తస్మిం తస్స సలాకా గాహేతబ్బాతి యస్మా ఉపచారసీమట్ఠస్సేవ సలాకా పాపుణాతి, తస్మా తస్మిం దిసంగమికే ఉపచారసీమం అనతిక్కన్తేయేవ తస్స దిసంగమికస్స పత్తసలాకా అత్తనో పాపేత్వా గాహేతబ్బా.
దేవసికం పాపేతబ్బాతి ఉపచారసీమాయం ఠితస్స యస్స కస్సచి వస్సగ్గేన పాపేతబ్బా. ఏవం ఏతేసు అనాగతేసు ఆసన్నవిహారే భిక్ఖూనం భుఞ్జితుం వట్టతి, ఇతరథా సఙ్ఘికం హోతి. అనాగతదివసేతి ఏత్థ కథం తేసం భిక్ఖూనం ఆగతానాగతభావో విఞ్ఞాయతీతి చే? యస్మా తతో తతో ఆగతా భిక్ఖూ తస్మిం గామే ఆసనసాలాయ సన్నిపతన్తి, తస్మా తేసం ఆగతానాగతభావో సక్కా విఞ్ఞాతుం. అమ్హాకం గోచరగామేతి సలాకభత్తదాయకానం గామే. భుఞ్జితుం ఆగచ్ఛన్తీతి ‘‘మహాథేరో ఏకకోవ విహారే ఓహీనో అవస్సం సబ్బసలాకా అత్తనో పాపేత్వా ఠితో’’తి మఞ్ఞమానా ఆగచ్ఛన్తి.
సలాకభత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
పక్ఖికభత్తాదికథావణ్ణనా
౨౧౩. అభిలక్ఖితేసు చతూసు పక్ఖదివసేసు దాతబ్బం భత్తం పక్ఖికం. అభిలక్ఖితేసూతి ఏత్థ అభీతి ఉపసారమత్తం, లక్ఖణియేసుఇచ్చేవత్థో, ఉపోసథసమాదానధమ్మస్సవనపూజాసక్కారాదికరణత్థం లక్ఖితబ్బేసు సల్లక్ఖేతబ్బేసు ఉపలక్ఖేతబ్బేసూతి వుత్తం హోతి. స్వే పక్ఖోతి అజ్జపక్ఖికం న గాహేతబ్బన్తి అట్ఠమియా భుఞ్జితబ్బం, సత్తమియా భుఞ్జనత్థాయ న గాహేతబ్బం, దాయకేహి నియమితదివసేనేవ గాహేతబ్బన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. స్వే లూఖన్తి అజ్జ ఆవాహమఙ్గలాదికరణతో అతిపణీతం భోజనం కరీయతి, స్వే తథా న భవిస్సతి, అజ్జేవ భిక్ఖూ భోజేస్సామాతి అధిప్పాయో. సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౩౨౫) పన అఞ్ఞథా వుత్తం. పక్ఖికభత్తతో ఉపోసథికభత్తస్స భేదం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉపోసథఙ్గాని సమాదియిత్వా’’తిఆది. ఉపోసథే దాతబ్బం భత్తం ఉపోసథికం.
పక్ఖికభత్తాదికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఆగన్తుకభత్తాదికథావణ్ణనా
౨౧౪. నిబన్ధాపితన్తి ‘‘అసుకవిహారే ఆగన్తుకా భుఞ్జన్తూ’’తి నియమితం. గమికో ఆగన్తుకభత్తమ్పీతి గామన్తరతో ఆగన్త్వా అవూపసన్తేన గమికచిత్తేన వసిత్వా పున అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తం సన్ధాయ వుత్తం, ఆవాసికస్స పన గన్తుకామస్స గమికభత్తమేవ లబ్భతి. ‘‘లేసం ఓడ్డేత్వా’’తి వుత్తత్తా లేసాభావేన యావ గమనపరిబన్ధో విగచ్ఛతి, తావ భుఞ్జితుం వట్టతీతి ఞాపితన్తి దట్ఠబ్బం.
ధురభత్తాదికథావణ్ణనా
౨౧౫. తణ్డులాదీని పేసేన్తి…పే… వట్టతీతి అభిహటభిక్ఖత్తా వట్టతి.
౨౧౬. తథా పటిగ్గహితత్తాతి భిక్ఖానామేన పటిగ్గహితత్తా. పత్తం పూరేత్వా థకేత్వా దిన్నన్తి ‘‘గుళకభత్తం దేమా’’తి దిన్నం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
పిణ్డపాతభాజనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
గిలానపచ్చయభాజనకథావణ్ణనా
౨౧౭. ఇతో పరం పచ్చయానుక్కమేన సేనాసనభాజనకథాయ వత్తబ్బాయపి తస్సా మహావిసయత్తా, గిలానపచ్చయభాజనీయకథాయ పన అప్పవిసయత్తా, పిణ్డపాతభాజనీయకథాయ అనులోమత్తా చ తదనన్తరం తం దస్సేతుమాహ ‘‘గిలానపచ్చయభాజనీయం పనా’’తిఆది. తత్థ రాజరాజమహామత్తాతి ఉపలక్ఖణమత్తమేవేతం. బ్రాహ్మణమహాసాలగహపతిమహాసాలాదయోపి ఏవం కరోన్తియేవ. ఘణ్టిం పహరిత్వాతిఆది హేట్ఠా వుత్తనయత్తా చ పాకటత్తా చ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఉపచారసీమం…పే… భాజేతబ్బన్తి ఇదం సఙ్ఘం ఉద్దిస్స దిన్నత్తా వుత్తం. కుమ్భం పన ఆవజ్జేత్వాతి కుమ్భం దిసాముఖం కత్వా. సచే థినం సప్పి హోతీతి కక్ఖళం సప్పి హోతి. థోకం థోకమ్పి పాపేతుం వట్టతీతి ఏవం కతే ఠితికాపి తిట్ఠతి. సిఙ్గివేరమరిచాదిభేసజ్జమ్పి అవసేసపత్తథాలకాదిసమణపరిక్ఖారోపీతి ఇమినా న కేవలం భేసజ్జమేవ గిలానపచ్చయో హోతి, అథ ఖో అవసేసపరిక్ఖారోపి గిలానపచ్చయే అన్తోగధోయేవాతి దస్సేతి.
గిలానపచ్చయభాజనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
సేనాసనగ్గాహకథావణ్ణనా
౨౧౮. సేనాసనభాజనకథాయం సేనాసనగ్గాహే వినిచ్ఛయోతి సేనాసనభాజనమేవాహ. తత్థ ఉతుకాలే సేనాసనగ్గాహో చ వస్సావాసే సేనాసనగ్గాహో చాతి కాలవసేన సేనాసనగ్గాహో నామ దువిధో హోతీతి యోజనా. తత్థ ఉతుకాలేతి హేమన్తగిమ్హానఉతుకాలే. వస్సావాసేతి వస్సానకాలే. భిక్ఖుం ఉట్ఠాపేత్వా సేనాసనం దాతబ్బం, అకాలో నామ నత్థి దాయకేహి ‘‘ఆగతానాగతస్స చాతుద్దిసస్స సఙ్ఘస్స దమ్మీ’’తి దిన్నసఙ్ఘికసేనాసనత్తా. ఏకేకం పరివేణన్తి ఏకేకస్స భిక్ఖుస్స ఏకేకం పరివేణం. తత్థాతి తస్మిం లద్ధపరివేణే. దీఘసాలాతి చఙ్కమనసాలా. మణ్డలమాళోతి ఉపట్ఠానసాలా. అనుదహతీతి పీళేతి. అదాతుం న లభతీతి ఇమినా సఞ్చిచ్చ అదేన్తస్స పటిబాహనే పవిసనతో దుక్కటన్తి దీపేతి. జమ్బుదీపే పనాతి అరియదేసే భిక్ఖూ సన్ధాయ వుత్తం. తే కిర తథా పఞ్ఞాపేన్తి.
౨౧౯. న గోచరగామో ఘట్టేతబ్బోతి వుత్తమేవత్థం విభావేతి ‘‘న తత్థ మనుస్సా వత్తబ్బా’’తిఆదినా. వితక్కం ఛిన్దిత్వాతి ‘‘ఇమినా నీహారేన గచ్ఛన్తం దిస్వా నివారేత్వా పచ్చయే దస్సన్తీ’’తి ఏవరూపం వితక్కం అనుప్పాదేత్వా. తేసు చే ఏకోతి తేసు మనుస్సేసు ఏకో పణ్డితపురిసో. భణ్డపటిచ్ఛాదనన్తి పటిచ్ఛాదనభణ్డం, సరీరపటిచ్ఛాదనం చీవరన్తి అత్థో. సుద్ధచిత్తత్తావ అనవజ్జన్తి ఇదం పుచ్ఛితక్ఖణే కారణాచిక్ఖణం సన్ధాయ వుత్తం న హోతి అసుద్ధచిత్తస్సపి పుచ్ఛితపఞ్హవిస్సజ్జనే దోసాభావా. ఏవం పన గతే మం పుచ్ఛిస్సన్తీతి సఞ్ఞాయ అగమనం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
పటిజగ్గితబ్బానీతి ఖణ్డఫుల్లాభిసఙ్ఖరణసమ్మజ్జనాదీహి పటిజగ్గితబ్బాని. ముణ్డవేదికాయాతి చేతియస్స హమ్మియవేదికాయ ఘటాకారస్స ఉపరి చతురస్సవేదికాయ. కత్థ పుచ్ఛితబ్బన్తి పుచ్ఛాయ యతో పకతియా లబ్భతి, తత్థ పుచ్ఛితబ్బన్తి విస్సజ్జనా. కస్మా పుచ్ఛితబ్బన్తిఆది యతో పకతియా లబ్భతి, తత్థాపి పుచ్ఛనస్స కారణసన్దస్సనత్థం వుత్తం. పటిక్కమ్మాతి విహారతో అపసక్కిత్వా. తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘యోజనద్వియోజనన్తరే హోతీ’’తి ఆహ. ఉపనిక్ఖేపన్తి ఖేత్తం వా నాళికేరాదిఆరామం వా కహాపణాదీని వా ఆరామికానం నియ్యాతేత్వా ‘‘ఇతో ఉప్పన్నా వడ్ఢి వస్సావాసికత్థాయ హోతూ’’తి దిన్నం. వత్తం కత్వాతి తస్మిం సేనాసనే కత్తబ్బవత్తం కత్వా. ఇతి సద్ధాదేయ్యేతి ఏవం హేట్ఠా వుత్తనయేన సద్ధాయ దాతబ్బే వస్సావాసికలాభవిసయేతి అత్థో.
వత్థు పనాతి తత్రుప్పాదే ఉప్పన్నరూపియం, తఞ్చ ‘‘తతో చతుపచ్చయం పరిభుఞ్జథా’’తి దిన్నఖేత్తాదితో ఉప్పన్నత్తా కప్పియకారకానం హత్థే ‘‘కప్పియభణ్డం పరిభుఞ్జథా’’తి దాయకేహి దిన్నవత్థుసదిసం హోతీతి ఆహ ‘‘కప్పియకారకానఞ్హీ’’తిఆది. సఙ్ఘసుట్ఠుతాయాతి సఙ్ఘస్స హితాయ. పుగ్గలవసేనేవ కాతబ్బన్తి పరతో వక్ఖమాననయేన భిక్ఖూ చీవరేన కిలమన్తి, ఏత్తకం నామ తణ్డులభాగం భిక్ఖూనం చీవరం కాతుం రుచ్చతీతిఆదినా పుగ్గలపరామాసవసేనేవ కాతబ్బం, ‘‘సఙ్ఘో చీవరేన కిలమతీ’’తిఆదినా పన సఙ్ఘపరామాసవసేన న కాతబ్బం. కప్పియభణ్డవసేనాతి సామఞ్ఞతో వుత్తమేవత్థం విభావేతుం ‘‘చీవరతణ్డులాదివసేనేవ చా’’తి వుత్తం. చ-కారో చేత్థ పనసద్దత్థే వత్తతి, న సముచ్చయత్థేతి దట్ఠబ్బం. పుగ్గలవసేనేవ కప్పియభణ్డవసేన చ అపలోకనప్పకారం దస్సేతుం ‘‘తం పన ఏవం కత్తబ్బ’’న్తిఆది వుత్తం.
చీవరపచ్చయం సల్లక్ఖేత్వాతి సద్ధాదేయ్యతత్రుప్పాదవసేన తస్మిం వస్సావాసే లబ్భమానచీవరసఙ్ఖాతం పచ్చయం ‘‘ఏత్తక’’న్తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా. సేనాసనస్సాతి సేనాసనగ్గాహాపణస్స. వుత్తన్తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం. కస్మా ఏవం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏవఞ్హీ’’తిఆది, సేనాసనగ్గాహాపకస్స అత్తనావ అత్తనో గహణం అసారుప్పం, తస్మా ఉభో అఞ్ఞమఞ్ఞం గాహేస్సన్తీతి అధిప్పాయో. సమ్మతసేనాసనగ్గాహాపకస్స ఆణత్తియా అఞ్ఞేన గహితోపి గాహో రుహతియేవాతి వేదితబ్బం. అట్ఠపి సోళసపి జనే సమ్మన్నితుం వట్టతీతి విసుం విసుం సమ్మన్నితుం వట్టతి, ఉదాహు ఏకతోతి? ఏకతోపి వట్టతి. ఏకకమ్మవాచాయ సబ్బేపి ఏకతో సమ్మన్నితుం వట్టతి. నిగ్గహకమ్మమేవ హి సఙ్ఘో సఙ్ఘస్స న కరోతి. సమ్ముతిదానం పన బహూనమ్పి ఏకతో కాతుం వట్టతి. తేనేవ సత్తసతికక్ఖన్ధకే ఉబ్బాహికసమ్ముతియం అట్ఠపి జనా ఏకతో సమ్మతాతి. ఆసనఘరన్తి పటిమాఘరం. మగ్గోతి ఉపచారసీమబ్భన్తరగతే గామాభిముఖమగ్గే కతసాలా వుచ్చతి, ఏవం పోక్ఖరణిరుక్ఖమూలాదీసుపి. రుక్ఖమూలాదయో ఛన్నా కవాటబద్ధావ సేనాసనం. ఇతో పరాని సువిఞ్ఞేయ్యాని.
౨౨౦. మహాలాభపరివేణకథాయం లభన్తీతి తత్ర వాసినో భిక్ఖూ లభన్తి. విజటేత్వాతి ఏకేకస్స పహోనకప్పమాణేన వియోజేత్వా. ఆవాసేసూతి సేనాసనేసు. పక్ఖిపిత్వాతి ఏత్థ పక్ఖిపనం నామ తేసు వసన్తానం ఇతో ఉప్పన్నవస్సావాసికదానం. పవిసితబ్బన్తి అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి తస్మిం మహాలాభే పరివేణే వసిత్వా చేతియే వత్తం కత్వావ లాభో గహేతబ్బోతి అధిప్పాయో.
౨౨౧. పచ్చయం విస్సజ్జేతీతి చీవరపచ్చయం నాధివాసేతి. అయమ్పీతి తేన విస్సజ్జితపచ్చయోపి. పాదమూలే ఠపేత్వా సాటకం దేన్తీతి పచ్చయదాయకా దేన్తి. ఏతేన గహట్ఠేహి పాదమూలే ఠపేత్వా దిన్నమ్పి పంసుకూలికానమ్పి వట్టతీతి దస్సేతి. అథ వస్సావాసికం దేమాతి వదన్తీతి ఏత్థ ‘‘పంసుకూలికానం న వట్టతీ’’తి అజ్ఝాహరిత్వా యోజేతబ్బం. వస్సం వుత్థభిక్ఖూనన్తి పంసుకూలికతో అఞ్ఞేసం భిక్ఖూనం. ఉపనిబన్ధిత్వా గాహేతబ్బన్తి ‘‘ఇమస్మిం రుక్ఖే వా మణ్డపే వా వసిత్వా చేతియే వత్తం కత్వా గణ్హథా’’తి ఏవం ఉపనిబన్ధిత్వా గాహేతబ్బం.
పాటిపదఅరుణతోతిఆది వస్సూపనాయికదివసం సన్ధాయ వుత్తం. అన్తరాముత్తకం పన పాటిపదం అతిక్కమిత్వాపి గాహేతుం వట్టతి. ‘‘కత్థ ను ఖో వసిస్సామి, కత్థ వసన్తస్స ఫాసు భవిస్సతి, కత్థ వా పచ్చయే లభిస్సామీ’’తి ఏవం ఉప్పన్నేన వితక్కేన చరతీతి వితక్కచారికో. ఇదాని యం దాయకా పచ్ఛిమవస్సంవుత్థానం వస్సావాసికం దేతి, తత్థ పటిపజ్జనవిధిం దస్సేతుం ‘‘పచ్ఛిమవస్సూపనాయికదివసే పనా’’తిఆది ఆరద్ధం. ఆగన్తుకో చే భిక్ఖూతి చీవరే గాహితే పచ్ఛా ఆగతో ఆగన్తుకో భిక్ఖు. పత్తట్ఠానేతి వస్సగ్గేన ఆగన్తుకభిక్ఖునో పత్తట్ఠానే. పఠమవస్సూపగతాతి ఆగన్తుకస్స ఆగమనతో పురేతరమేవ పచ్ఛిమికాయ వస్సూపనాయికాయ వస్సూపగతా. లద్ధం లద్ధన్తి పునప్పునం దాయకానం సన్తికా ఆగతాగతసాటకం.
సాదియన్తాపి హి తేనేవ వస్సావాసికస్స సామినోతి ఛిన్నవస్సత్తా వుత్తం. పఠమమేవ కతికాయ కతత్తా ‘‘నేవ అదాతుం లభన్తీ’’తి వుత్తం, దాతబ్బం వారేన్తానం గీవా హోతీతి అధిప్పాయో. తేసమేవ దాతబ్బన్తి వస్సూపగతేసు అలద్ధవస్సావాసికానం ఏకచ్చానమేవ దాతబ్బం. భతినివిట్ఠన్తి భతిం కత్వా వియ నివిట్ఠం పరియిట్ఠం. భతినివిట్ఠన్తి వా పానీయుపట్ఠానాదిభతిం కత్వా లద్ధం. సఙ్ఘికం పనాతిఆది కేసఞ్చి వాదదస్సనం. తత్థ సఙ్ఘికం పన అపలోకనకమ్మం కత్వా గాహితన్తి తత్రుప్పాదం సన్ధాయ వుత్తం. తత్థ అపలోకనకమ్మం కత్వా గాహితన్తి ‘‘ఛిన్నవస్సావాసికఞ్చ ఇదాని ఉప్పజ్జనకవస్సావాసికఞ్చ ఇమేసం దాతుం రుచ్చతీ’’తి అనన్తరే వుత్తనయేన అపలోకనం కత్వా గాహితం సఙ్ఘేన దిన్నత్తా విబ్భన్తోపి లభతేవ, పగేవ ఛిన్నవస్సో. పచ్చయవసేన గాహితం పన తేమాసం వసిత్వా గహేతుం అత్తనా దాయకేహి చ అనుమతత్తా భతినివిట్ఠమ్పి ఛిన్నవస్సోపి విబ్భన్తోపి న లభతీతి కేచి ఆచరియా వదన్తి. ఇదఞ్చ పచ్ఛా వుత్తత్తా పమాణం, తేనేవ వస్సూపనాయికదివసే ఏవం దాయకేహి దిన్నం వస్సావాసికం గహితభిక్ఖునో వస్సచ్ఛేదం అకత్వా వాసోవ హేట్ఠా విహితో, న పానీయుపట్ఠానాదిభతికరణమత్తం. యది హి తం భతినివిట్ఠమేవ సియా, భతికరణమేవ విధాతబ్బం, తస్మా వస్సగ్గేన గాహితం ఛిన్నవస్సాదయో న లభన్తీతి వేదితబ్బం.
‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, వస్సంవుత్థో భిక్ఖు విబ్భమతి, సఙ్ఘస్సేవ త’’న్తి (మహావ. ౩౭౪-౩౭౫) వచనతో ‘‘వతట్ఠానే…పే… సఙ్ఘికం హోతీ’’తి వుత్తం. సఙ్ఘికం హోతీతి ఏతేన వుత్థవస్సానమ్పి వస్సావాసికభాగో సఙ్ఘికతో అమోచితో తేసం విబ్భమేన సఙ్ఘికో హోతీతి దస్సేతి. మనుస్సేతి దాయకమనుస్సే. లభతీతి ‘‘మమ పత్తభావం ఏతస్స దేథా’’తి దాయకే సమ్పటిచ్ఛాపేన్తేనేవ సఙ్ఘికతో వియోజితం హోతీతి వుత్తం. వరభాగం సామణేరస్సాతి తస్స పఠమగాహత్తా, థేరేన పుబ్బే పఠమభాగస్స గహితత్తా, ఇదాని గయ్హమానస్స దుతియభాగత్తా చ వుత్తం.
౨౨౨. ఇదాని అన్తరాముత్తసేనాసనగ్గాహం దస్సేతుం ‘‘అయమపరోపీ’’త్యాదిమాహ. తత్థ అపరోపీతి పుబ్బే వుత్తసేనాసనగ్గాహద్వయతో అఞ్ఞోపీతి అత్థో. నను చ ‘‘అయం సేనాసనగ్గాహో నామ దువిధో హోతి ఉతుకాలే చ వస్సావాసే చా’’తి వుత్తో, అథ కస్మా ‘‘అయమపరోపీ’’త్యాది వుత్తోతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘దివసవసేన హీ’’తిఆది. అపరజ్జుగతాయ ఆసాళ్హియాతి పఠమవస్సూపనాయికదివసభూతం ఆసాళ్హిపుణ్ణమియా పాటిపదం సన్ధాయ వుత్తం, మాసగతాయ ఆసాళ్హియాతి దుతియవస్సూపనాయికదివసభూతసావణపుణ్ణమియా పాటిపదం. అపరజ్జుగతాయ పవారణాతి అస్సయుజపుణ్ణమియా పాటిపదం.
౨౨౩. ఉతుకాలే పటిబాహితుం న లభతీతి హేమన్తగిమ్హేసు అఞ్ఞే సమ్పత్తభిక్ఖూ పటిబాహితుం న లభతి. నవకమ్మన్తి నవకమ్మసమ్ముతి. అకతన్తి అపరిసఙ్ఖతం. విప్పకతన్తి అనిట్ఠితం. ఏకం మఞ్చట్ఠానం దత్వాతి ఏకం మఞ్చట్ఠానం పుగ్గలికం దత్వా. తిభాగన్తి తతియభాగం. ఏవం విస్సజ్జనమ్పి థావరేన థావరం పరివత్తనట్ఠానేయేవ పవిసతి, న ఇతరథా సబ్బసేనాసనవిస్సజ్జనతో. సచే సద్ధివిహారికాదీనం దాతుకామో హోతీతి సచే సో సఙ్ఘస్స భణ్డఠపనట్ఠానం వా అఞ్ఞేసం భిక్ఖూనం వసనట్ఠానం వా దాతుం న ఇచ్ఛతి, అత్తనో సద్ధివిహారికాదీనఞ్ఞేవ దాతుకామో హోతి, తాదిసస్స ‘‘తుయ్హం పుగ్గలికమేవ కత్వా జగ్గాహీ’’తి న సబ్బం దాతబ్బన్తి అధిప్పాయో. తత్థస్స కత్తబ్బవిధిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కమ్మ’’న్తిఆది. ఏవఞ్హీతిఆదిమ్హి చయానురూపం తతియభాగే వా ఉపడ్ఢభాగే వా గహితే తం భాగం దాతుం లభతీతి అత్థో. యేనాతి తేసు ద్వీసు తీసు భిక్ఖూసు యేన. సో సామీతి తస్సా భూమియా విహారకరణే సోవ సామీ, తం పటిబాహిత్వా ఇతరేన న కాతబ్బన్తి అధిప్పాయో.
౨౨౪. అకతట్ఠానేతి సేనాసనతో బహి చయాదీనం అకతట్ఠానే. చయం వా పముఖం వాతి సఙ్ఘికసేనాసనం నిస్సాయ తతో బహి బన్ధిత్వా ఏకం సేనాసనం వా. బహికుట్టేతి కుట్టతో బహి, అత్తనో కతట్ఠానేతి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
సేనాసనగ్గాహకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
చతుపచ్చయసాధారణకథావణ్ణనా
౨౨౫. చతుపచ్చయసాధారణకథాయం సమ్మతేన అప్పమత్తకవిస్సజ్జకేనాతి ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ వా అపలోకనకమ్మేన వా సమ్మతేన అప్పమత్తకవిస్సజ్జకసమ్ముతిలద్ధేన. అవిభత్తం సఙ్ఘికభణ్డన్తి పుచ్ఛితబ్బకిచ్చం నత్థీతి ఏత్థ అవిభత్తం సఙ్ఘికభణ్డన్తి కుక్కుచ్చుప్పత్తిఆకారదస్సనం, ఏవం కుక్కుచ్చం కత్వా పుచ్ఛితబ్బకిచ్చం నత్థి, అపుచ్ఛిత్వావ దాతబ్బన్తి అధిప్పాయో. కస్మాతి చే? ఏత్తకస్స సఙ్ఘికభణ్డస్స విస్సజ్జనత్థాయేవ సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స అనుమతియా కతసమ్ముతికమ్మత్తా. గుళపిణ్డే…పే… దాతబ్బోతి ఏత్థ గుళపిణ్డం తాలపక్కప్పమాణన్తి వేదితబ్బం. పిణ్డాయ పవిట్ఠస్సపీతి ఇదం ఉపలక్ఖణమత్తం. అఞ్ఞేన కారణేన బహిసీమగతస్సపి ఏసేవ నయో. ఓదనపటివీసోతి సఙ్ఘభత్తాదిసఙ్ఘికఓదనపటివీసో. అన్తోఉపచారసీమాయం ఠితస్సాతి అనాదరే సామివచనం, అన్తోఉపచారసీమాయం ఠితస్సేవ గాహేతుం వట్టతి, న బహిఉపచారసీమం పత్తస్సాతి అత్థో. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౫) ‘‘బహిఉపచారసీమాయ ఠితానం గాహేథాతి వదన్తి, న గాహేతబ్బ’’న్తి. అన్తోగామట్ఠానమ్పీతి ఏత్థ పి-సద్దో అవుత్తసమ్పిణ్డనత్థో, అన్తోగామట్ఠానమ్పి బహిగామట్ఠానమ్పి గాహేతుం వట్టతీతి అత్థో. సమ్భావనత్థో వా, తేన అన్తోగామట్ఠానమ్పి గాహేతుం వట్టతి, పగేవ బహిగామట్ఠానన్తి.
చతుపచ్చయసాధారణకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఇతి వినయసఙ్గహసంవణ్ణనాభూతే వినయాలఙ్కారే
చతుపచ్చయభాజనీయవినిచ్ఛయకథాలఙ్కారో నామ
అట్ఠవీసతిమో పరిచ్ఛేదో.
విహారవినిచ్ఛయకథావణ్ణనా
ఇదాని చతుపచ్చయన్తోగధత్తా విహారస్స చతుపచ్చయభాజనకథానన్తరం విహారవినిచ్ఛయకథా ఆరభీయతే. తత్రిదం వుచ్చతి –
‘‘కో విహారో కేనట్ఠేన;
విహారో సో కతివిధో;
కేన సో కస్స దాతబ్బో;
కథం కో తస్స ఇస్సరో.
‘‘కేన సో గాహితో కస్స;
అనుట్ఠాపనియా కతి;
కతిహఙ్గేహి యుత్తస్స;
ధువవాసాయ దీయతే’’తి.
తత్థ కో విహారోతి చతూసు పచ్చయేసు సేనాసనసఙ్ఖాతో చతూసు సేనాసనేసు విహారసేనాసనసఙ్ఖాతో భిక్ఖూనం నివాసభూతో పతిస్సయవిసేసో. కేనట్ఠేన విహారోతి విహరన్తి ఏత్థాతి విహారో, ఇరియాపథదిబ్బబ్రహ్మఅరియసఙ్ఖాతేహి చతూహి విహారేహి అరియా ఏత్థ విహరన్తీత్యత్థో. సో కతివిధోతి సఙ్ఘికవిహారగణసన్తకవిహారపుగ్గలికవిహారవసేన తిబ్బిధో. వుత్తఞ్హేతం సమన్తపాసాదికాయం ‘‘చాతుద్దిసం సఙ్ఘం ఉద్దిస్స భిక్ఖూనం దిన్నం విహారం వా పరివేణం వా ఆవాసం వా మహన్తమ్పి ఖుద్దకమ్పి అభియుఞ్జతో అభియోగో న రుహతి, అచ్ఛిన్దిత్వా గణ్హితుమ్పి న సక్కోతి. కస్మా? సబ్బేసం ధురనిక్ఖేపాభావతో. న హేత్థ సబ్బే చాతుద్దిసా భిక్ఖూ ధురనిక్ఖేపం కరోన్తీతి. దీఘభాణకాదిభేదస్స పన గణస్స, ఏకపుగ్గలస్స వా సన్తకం అభియుఞ్జిత్వా గణ్హన్తో సక్కోతి తే ధురం నిక్ఖిపాపేతుం, తస్మా తత్థ ఆరామే వుత్తనయేనేవ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో’’తి. ఇమినా దాయకసన్తకో విహారో నామ నత్థీతి దీపేతి.
కేన సో దాతబ్బోతి ఖత్తియేన వా బ్రాహ్మణేన వా యేన కేనచి సో విహారో దాతబ్బో. కస్స దాతబ్బోతి సఙ్ఘస్స వా గణస్స వా పుగ్గలస్స వా దాతబ్బో. కథం దాతబ్బోతి యది సఙ్ఘస్స దేతి, ‘‘ఇమం విహారం ఆగతానాగతస్స చాతుద్దిసస్స సఙ్ఘస్స దమ్మీ’’తి, యది గణస్స, ‘‘ఇమం విహారం ఆయస్మన్తానం దమ్మీ’’తి, యది పుగ్గలస్స, ‘‘ఇమం విహారం ఆయస్మతో దమ్మీ’’తి దాతబ్బో. కో తస్స ఇస్సరోతి యది సఙ్ఘస్స దేతి, సఙ్ఘో తస్స విహారస్స ఇస్సరో. యది గణస్స దేతి, గణో తస్స ఇస్సరో. యది పుగ్గలస్స దేతి, పుగ్గలో తస్స ఇస్సరోతి. తథా హి వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘దీఘభాణకాదికస్స పన గణస్స ఏకపుగ్గలస్స వా సన్తక’’న్తి.
కేన సో గాహితోతి సేనాసనగ్గాహాపకేన సో విహారో గాహితో. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చహఙ్గేహి సమన్నాగతం సేనాసనగ్గాహాపకం సమ్మన్నితుం, యో న ఛన్దాగతిం గచ్ఛేయ్య, న దోసాగతిం గచ్ఛేయ్య, న మోహాగతిం గచ్ఛేయ్య, ఏవఞ్చ, భిక్ఖవే, సమ్మన్నితబ్బో, పఠమం భిక్ఖు యాచితబ్బో, యాచిత్వా బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన సఙ్ఘో ఞాపేతబ్బో –
‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఇత్థన్నామం భిక్ఖుం సేనాసనగ్గాహాపకం సమ్మన్నేయ్య, ఏసా ఞత్తి.
‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, సఙ్ఘో ఇత్థన్నామం భిక్ఖుం సేనాసనగ్గాహాపకం సమ్మన్నతి. యస్సాయస్మతో ఖమతి ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో సేనాసనగ్గాహాపకస్స సమ్ముతి, సో తుణ్హస్స. యస్స నక్ఖమతి, సో భాసేయ్య.
‘‘సమ్మతో సఙ్ఘేన ఇత్థన్నామో భిక్ఖు సేనాసనగ్గాహాపకో, ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి (చూళవ. ౩౧౭).
కస్స సో గాహితోతి భిక్ఖూనం సో విహారో గాహితో. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఠమం భిక్ఖూ గణేతుం, భిక్ఖూ గణేత్వా సేయ్యా గణేతుం, సేయ్యా గణేత్వా సేయ్యగ్గేన గాహేతు’’న్తి (చూళవ. ౩౧౮). అనుట్ఠాపనియా కతీతి చత్తారో అనుట్ఠాపనీయా వుడ్ఢతరో గిలానో భణ్డాగారికో సఙ్ఘతో లద్ధసేనాసనోతి. వుత్తఞ్హేతం కఙ్ఖావితరణియం (కఙఖా. అట్ఠ. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘వుడ్ఢో హి అత్తనో వుడ్ఢతాయ అనుట్ఠాపనీయో, గిలానో గిలానతాయ, సఙ్ఘో పన భణ్డాగారికస్స వా ధమ్మకథికవినయధరగణవాచకాచరియానం వా బహూపకారతం గుణవిసిట్ఠతఞ్చ సల్లక్ఖేత్వా ధువవాసత్థాయ విహారం సల్లక్ఖేత్వా సమ్మన్నిత్వా దేతి, తస్మా యస్స సఙ్ఘేన దిన్నో, సోపి అనుట్ఠాపనీయో’’తి.
కతిహఙ్గేహి యుత్తస్స ధువవాసాయ దీయతేతి ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన ద్వీహి అఙ్గేహి యుత్తస్స ధువవాసత్థాయ విహారో దీయతే. కతమేహి ద్వీహి? బహూపకారతాయ గుణవిసిట్ఠతాయ చేతి. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘బహూపకారతన్తి భణ్డాగారికతాదిబహుఉపకారభావం, న కేవలం ఇదమేవాతి ఆహ ‘గుణవిసిట్ఠతఞ్చా’తి. తేన బహూపకారత్తేపి గుణవిసిట్ఠత్తాభావే గుణవిసిట్ఠత్తేపి బహూపకారత్తాభావే దాతుం వట్టతీతి దస్సేతీ’’తి వినయత్థమఞ్జూసాయం (కఙఖా. అభి. టీ. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వచనతో. ఓమకపరిచ్ఛేదేన ఏకేన అఙ్గేన యుత్తస్సపి. కతమేన ఏకేన అఙ్గేన? బహూపకారతాయ వా గుణవిసిట్ఠతాయ వా. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘బహూపకారతం గుణవిసిట్ఠతఞ్చ సల్లక్ఖేన్తోతి భణ్డాగారికస్స బహూపకారతం, ధమ్మకథికాదీనం గుణవిసిట్ఠతఞ్చ సల్లక్ఖేన్తో’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౧౧౯-౧౨౧) వచనతో.
సేనాసనగ్గాహో పన దువిధో ఉతుకాలే చ వస్సావాసే చాతి కాలవసేన. అథ వా తయో సేనాసనగ్గాహా పురిమకో పచ్ఛిమకో అన్తరాముత్తకోతి. తేసం విసేసో హేట్ఠా వుత్తోవ. ‘‘ఉతుకాలే సేనాసనగ్గాహో అన్తరాముత్తకో చ తఙ్ఖణపటిసల్లానో చాతి దుబ్బిధో. వస్సావాసే సేనాసనగ్గాహో పురిమకో చ పచ్ఛిమకో చాతి దుబ్బిధోతి చత్తారో సేనాసనగ్గాహా’’తి ఆచరియా వదన్తి, తం వచనం పాళియమ్పి అట్ఠకథాయమ్పి న ఆగతం. పాళియం (చూళవ. ౩౧౮) పన ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, సేనాసనగ్గాహా పురిమకో పచ్ఛిమకో అన్తరాముత్తకో’’ఇచ్చేవ ఆగతో, అట్ఠకథాయమ్పి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౧౮) ‘‘తీసు సేనాసనగ్గాహేసు పురిమకో చ పచ్ఛిమకో చాతి ఇమే ద్వే గాహా థావరా, అన్తరాముత్తకే అయం వినిచ్ఛయో’’తి ఆగతో.
ఇదాని పన ఏకచ్చే ఆచరియా ‘‘ఇమస్మిం కాలే సబ్బే విహారా సఙ్ఘికావ, పుగ్గలికవిహారో నామ నత్థి. కస్మా? విహారదాయకానం విహారదానకాలే కులూపకా ‘ఇమం విహారం ఆగతానాగతస్స చాతుద్దిసస్స సఙ్ఘస్స దేమా’తి వచీభేదం కారాపేన్తి, తస్మా నవవిహారాపి సఙ్ఘికా ఏవ. ఏకచ్చేసు విహారేసు ఏవం అవత్వా దేన్తేసుపి ‘తస్మిం జీవన్తే పుగ్గలికో హోతి, మతే సఙ్ఘికోయేవా’తి వుత్తత్తా పోరాణకవిహారాపి సఙ్ఘికావ హోన్తీ’’తి వదన్తి. తత్రేవం విచారేతబ్బో – వచీభేదం కారాపేత్వా దిన్నవిహారేసుపి దాయకా సఙ్ఘం ఉద్దిస్స కరోన్తా నామ అప్పకా, ‘‘ఇమం నామ భిక్ఖుం ఇమం నామ థేరం వసాపేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా పుత్తదారమిత్తామచ్చాదీహి సమ్మన్తేత్వా పతిట్ఠాపేన్తి, పతిట్ఠానకాలే అవదన్తాపి దానకాలే యేభుయ్యేన వదన్తి. అథ పన కులూపకా దానకాలే సిక్ఖాపేత్వా వదాపేన్తి, ఏవం వదన్తాపి దాయకా అప్పకా సఙ్ఘం ఉద్దిస్స దేన్తి, బహుతరా అత్తనో కులూపకమేవ ఉద్దిస్స దేన్తి. ఏవం సన్తే కులూపకానం వచనం నవసు అధమ్మికదానేసు ‘‘పుగ్గలస్స పరిణతం సఙ్ఘస్స పరిణామేతీ’’తి (పారా. ౬౬౦; పాచి. ౪౯౨) వుత్తం ఏకం అధమ్మికదానం ఆపజ్జతి. ‘‘తస్మిం జీవన్తే పుగ్గలికో, మతే సఙ్ఘికో’’తి అయం పాఠో మూలపుగ్గలికవిసయే న ఆగతో, మూలసఙ్ఘికవిహారం జగ్గాపేతుం పుగ్గలికకారాపనట్ఠానే ఆగతో, తస్మా నవవిహారాపి పుగ్గలం ఉద్దిస్స దిన్నా సన్తియేవ. పోరాణకవిహారాపి మూలే పుగ్గలికవసేన దిన్నా సద్ధివిహారికాదీనం పుగ్గలికవసేనేవ దీయమానాపి తస్మిం జీవన్తేయేవ విస్సాసవసేన గయ్హమానాపి పుగ్గలికా హోన్తియేవ, తస్మా సబ్బసో పుగ్గలికవిహారస్స అభావవాదో విచారేతబ్బోవ.
అఞ్ఞే పన ఆచరియా ‘‘ఇమస్మిం కాలే సఙ్ఘికవిహారా నామ న సన్తి, సబ్బే పుగ్గలికావ. కస్మా? నవవిహారాపి పతిట్ఠాపనకాలే దానకాలే చ కులూపకభిక్ఖుంయేవ ఉద్దిస్స కతత్తా పుగ్గలికావ, పోరాణకవిహారాపి సిస్సానుసిస్సేహి వా అఞ్ఞేహి వా పుగ్గలేహి ఏవ పరిగ్గహితత్తా, న కదాచి సఙ్ఘేన పరిగ్గహితత్తా పుగ్గలికావ హోన్తి, న సఙ్ఘికా’’తి వదన్తి. తత్రాప్యేవం విచారేతబ్బం – నవవిహారేపి పతిట్ఠానకాలేపి దానకాలేపి ఏకచ్చే సఙ్ఘం ఉద్దిస్స కరోన్తి, ఏకచ్చే పుగ్గలం. పుబ్బేవ పుగ్గలం ఉద్దిస్స కతేపి అత్థకామానం పణ్డితానం వచనం సుత్వా పుగ్గలికదానతో సఙ్ఘికదానమేవ మహప్ఫలతరన్తి సద్దహిత్వా సఙ్ఘికే కరోన్తాపి దాయకా సన్తి, పుగ్గలికవసేన పటిగ్గహితే పోరాణకవిహారేపి కేచి భిక్ఖూ మరణకాలే సఙ్ఘస్స నియ్యాతేన్తి. కేచి కస్సచి అదత్వా మరన్తి, తదా సో విహారో సఙ్ఘికో హోతి. సవత్థుకమహావిహారే పన కరోన్తా రాజరాజమహామత్తాదయో ‘‘పఞ్చవస్ససహస్సపరిమాణం సాసనం యావ తిట్ఠతి, తావ మమ విహారే వసిత్వా సఙ్ఘో చత్తారో పచ్చయే పరిభుఞ్జతూ’’తి పణిధాయ చిరకాలం సఙ్ఘస్స పచ్చయుప్పాదకరం గామఖేత్తాదికం ‘‘అమ్హాకం విహారస్స దేమా’’తి దేన్తి, విహారస్సాతి చ విహారే వసనకసఙ్ఘస్స ఉద్దిస్స దేన్తి, న కులూపకభూతస్స ఏకపుగ్గలస్స ఏవ, తస్మా యేభుయ్యేన సఙ్ఘికా దిస్సన్తి, పాసాణేసు అక్ఖరం లిఖిత్వాపి ఠపేన్తి, తస్మా సబ్బసో సఙ్ఘికవిహారాభావవాదోపి విచారేతబ్బోవ.
అపరే పన ఆచరియా ‘‘ఇమస్మిం కాలే విహారదాయకసన్తకావ, తస్మా దాయకాయేవ విచారేతుం ఇస్సరా, న సఙ్ఘో, న పుగ్గలో. విహారదాయకే అసన్తేపి తస్స పుత్తధీతునత్తపనత్తాదయో యావ కులపరమ్పరా తస్స విహారస్స ఇస్సరావ హోన్తి. కస్మాతి చే? ‘యేన విహారో కారితో, సో విహారసామికో’తి (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౬) ఆగతత్తా చ ‘తస్స వా కులే యో కోచి ఆపుచ్ఛితబ్బో’తి (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౬) చ వచనతో విహారస్సామిభూతో దాయకో వా తస్స వంసే ఉప్పన్నో వా విచారేతుం ఇస్సరో. ‘పచ్ఛిన్నే కులవంసే యో తస్స జనపదస్స సామికో, సో అచ్ఛిన్దిత్వా పున దేతి చిత్తలపబ్బతే భిక్ఖునా నీహటం ఉదకవాహకం అళనాగరాజమహేసీ వియ, ఏవమ్పి వట్టతీ’తి అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౩౮-౫౩౯) వచనతో విహారదాయకస్స కులవంసే పచ్ఛిన్నేపి తస్స జనపదస్స ఇస్సరో రాజా వా రాజమహామత్తో వా యో కోచి ఇస్సరో వా విహారం విచారేతుం యథాజ్ఝాసయం దాతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి, తమ్పి అఞ్ఞే పణ్డితా నానుజానన్తి.
కథం? ‘‘యేన విహారో కారితో, సో విహారసామికో’’తి వచనం పుబ్బవోహారవసేన వుత్తం, న ఇదాని ఇస్సరవసేన యథా జేతవనం, పత్తస్సామికోత్యాది. యథా హి జేతస్స రాజకుమారస్స వనం ఉయ్యానం జేతవనన్తి విగ్గహే కతే యదిపి అనాథపిణ్డికేన కిణిత్వా విహారపతిట్ఠాపనకాలతో పట్ఠాయ రాజకుమారో తస్స ఉయ్యానస్స ఇస్సరో న హోతి, తథాపి అనాథపిణ్డికేన కిణితకాలతో పుబ్బే ఇస్సరభూతపుబ్బత్తా పుబ్బవోహారవసేన సబ్బదాపి జేతవనన్త్వేవ వోహరీయతి. యథా చ పత్తస్స సామికో పత్తస్సామికోతి విగ్గహే కతే యదిపి దాయకేహి కిణిత్వా భిక్ఖుస్స దిన్నకాలతో పట్ఠాయ కమ్మారో పత్తస్స ఇస్సరో న హోతి, తథాపి దాయకేన కిణితకాలతో పుబ్బే ఇస్సరభూతపుబ్బత్తా పుబ్బవోహారవసేన పత్తస్సామికోత్వేవ వోహరీయతి, ఏవం యదిపి భిక్ఖుస్స దిన్నకాలతో పట్ఠాయ దాయకో విహారస్స ఇస్సరో న హోతి వత్థుపరిచ్చాగలక్ఖణత్తా దానస్స, తథాపి దానకాలతో పుబ్బే ఇస్సరభూతపుబ్బత్తా పుబ్బవోహారవసేన విహారస్సామికోత్వేవ వోహరీయతి, న ముఖ్యతో ఇస్సరభావతోతి విఞ్ఞాయతి, తస్మా సఙ్ఘస్స వా గణస్స వా పుగ్గలస్స వా దిన్నకాలతో పట్ఠాయ సఙ్ఘాదయో పటిగ్గాహకా ఏవ విచారేతుం ఇస్సరా, న దాయకో.
కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? సన్తేసుపి అనాథపిణ్డికాదీసు విహారదాయకేసు ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చహఙ్గేహి సమన్నాగతం భిక్ఖుం సేనాసనగ్గాహాపకం సమ్మన్నితు’’న్తిఆదినా (చూళవ. ౩౧౭) సఙ్ఘేన సమ్మతం సేనాసనగ్గాహాపకం అనుజానిత్వా, ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే…పే… సేయ్యగ్గేన గాహేతు’’న్తిఆదినా (చూళవ. ౩౧౮) సేనాసనగ్గాహాపకస్సేవ విచారేతుం ఇస్సరభావస్స వచనతో చ ‘‘ద్వే భిక్ఖూ సఙ్ఘికం భూమిం గహేత్వా సోధేత్వా సఙ్ఘికం సేనాసనం కరోన్తి, యేన సా భూమి పఠమం గహితా, సో సామీ’’తి చ ‘‘ఉభోపి పుగ్గలికం కరోన్తి, సోయేవ సామీ’’తి చ ‘‘యో పన సఙ్ఘికం వల్లిమత్తమ్పి అగ్గహేత్వా ఆహరిమేన ఉపకరణేన సఙ్ఘికాయ భూమియా పుగ్గలికవిహారం కారేతి, ఉపడ్ఢం సఙ్ఘికం ఉపడ్ఢం పుగ్గలిక’’న్తి చ సఙ్ఘపుగ్గలానంయేవ సామిభావస్స అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా చ విఞ్ఞాయతి.
‘‘తస్స వా కులే యో కోచి ఆపుచ్ఛితబ్బో’’తి అట్ఠకథావచనమ్పి తేసం విహారస్స ఇస్సరభావదీపకం న హోతి, అథ ఖో గమికో భిక్ఖు దిసం గన్తుకామో విహారే ఆపుచ్ఛితబ్బభిక్ఖుసామణేరఆరామికేసు అసన్తేసు తే ఆపుచ్ఛిత్వా గన్తబ్బభావమేవ దీపేతి. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాయం ‘‘ఇమం పన దసవిధమ్పి సేయ్యం సఙ్ఘికే విహారే సన్థరిత్వా వా సన్థరాపేత్వా వా పక్కమన్తేన ఆపుచ్ఛిత్వా పక్కమితబ్బం, ఆపుచ్ఛన్తేన చ భిక్ఖుమ్హి సతి భిక్ఖు ఆపుచ్ఛితబ్బో…పే… తస్మిం అసతి ఆరామికో, తస్మిమ్పి అసతి యేన విహారో కారితో, సో విహారస్సామికో, తస్స వా కులే యో కోచి ఆపుచ్ఛితబ్బో’’తి. ఏవం ఆరామికస్సపి ఆపుచ్ఛితబ్బతో ఓలోకనత్థాయ వత్తసీసేనేవ ఆపుచ్ఛితబ్బో, న తేసం సఙ్ఘికసేనాసనస్స ఇస్సరభావతోతి దట్ఠబ్బం.
‘‘పచ్ఛిన్నే కులవంసే’’త్యాదివచనఞ్చ అకప్పియవసేన కతానం అకప్పియవోహారేన పటిగ్గహితానం ఖేత్తవత్థుతళాకాదీనం అకప్పియత్తా భిక్ఖూహి పరిచ్చత్తానం కప్పియకరణత్థాయ రాజాదీహి గహేత్వా పున తేసంయేవ భిక్ఖూనం దానమేవ దీపేతి, న తేసం రాజాదీనం తేహి భిక్ఖూహి అఞ్ఞేసం సఙ్ఘగణపుగ్గలచేతియానం దానం. యది దదేయ్యుం, అధమ్మికదానఅధమ్మికపఅగ్గహఅధమ్మికపరిభోగా సియుం. వుత్తఞ్హేతం పరివారే (పరి. అట్ఠ. ౩౨౯) ‘‘నవ అధమ్మికాని దానాని సఙ్ఘస్స పరిణతం అఞ్ఞసఙ్ఘస్స వా చేతియస్స వా పుగ్గలస్స వా పరిణామేతి, చేతియస్స పరిణతం అఞ్ఞచేతియస్స వా సఙ్ఘస్స వా పుగ్గలస్స వా పరిణామేతి, పుగ్గలస్స పరిణతం అఞ్ఞపుగ్గలస్స వా సఙ్ఘస్స వా చేతియస్స వా పరిణామేతీ’’తి. అట్ఠకథాయఞ్చ (పరి. అట్ఠ. ౩౨౯) ‘‘నవ అధమ్మికాని దానానీతి…పే… ఏవం వుత్తాని. నవ పటిగ్గహపరిభోగాతి ఏతేసంయేవ దానానం పటిగ్గహా చ పరిభోగా చా’’తి వుత్తం. తస్మా యది రాజాదయో ఇస్సరాతి గహేత్వా అఞ్ఞస్స దేయ్యుం, తమ్పి దానం అధమ్మికదానం హోతి, తం దానం పటిగ్గహా చ అధమ్మికపటిగ్గహా హోన్తి, తం దానం పరిభుఞ్జన్తా చ అధమ్మికపరిభోగా హోన్తీతి దట్ఠబ్బం.
అథాపి ఏవం వదేయ్యుం ‘‘విహారదానం సఙ్ఘస్స, అగ్గం బుద్ధేన వణ్ణితన్తిఆదీసు (చూళవ. ౨౯౫, ౩౧౫) ‘సఙ్ఘస్సా’తి అయం సద్దో ‘దాన’న్తి ఏత్థ సామిసమ్బన్ధో న హోతి, అథ ఖో సమ్పదానమేవ, ‘దాయకస్సా’తి పన సామిసమ్బన్ధో అజ్ఝాహరితబ్బో, తస్మా సామిభూతో దాయకోవ ఇస్సరో, న సమ్పదానభూతో సఙ్ఘో’’తి. తే ఏవం వత్తబ్బా – ‘‘విహారదానం సఙ్ఘస్సా’’తి ఇదం దానసమయే పవత్తవసేన వుత్తం, న దిన్నసమయే పవత్తవసేన. దానకాలే హి దాయకో అత్తనో వత్థుభూతం విహారం సఙ్ఘస్స పరిచ్చజిత్వా దేతి, తస్మా తస్మిం సమయే దాయకో సామీ హోతి, సఙ్ఘో సమ్పదానం, దిన్నకాలే పన సఙ్ఘోవ సామీ హోతి విహారస్స పటిగ్గహితత్తా, న దాయకో పరిచ్చత్తత్తా, తస్మా సఙ్ఘో విచారేతుం ఇస్సరో. తేనాహ భగవా ‘‘పరిచ్చత్తం తం, భిక్ఖవే, దాయకేహీ’’తి (చూళవ. ౨౭౩). ఇదం పన సద్దలక్ఖణగరుకా సద్దహిస్సన్తీతి వుత్తం, అత్థతో పన చీవరాదీనం చతున్నం పచ్చయానం దానకాలేయేవ దాయకసన్తకభావో దిన్నకాలతో పట్ఠాయ పటిగ్గాహకసన్తకభావో సబ్బేసం పాకటో, తస్మా ఇదమ్పి వచనం దాయకసన్తకభావసాధకం న హోతీతి దట్ఠబ్బం.
ఏవం హోతు, తథాపి ‘‘సచే భిక్ఖూహి పరిచ్చత్తభావం ఞత్వా సామికో వా తస్స పుత్తధీతరో వా అఞ్ఞో వా కోచి వంసే ఉప్పన్నో పున కప్పియవోహారేన దేతి, వట్టతీ’’తి అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౩౮-౫౩౯) వుత్తత్తా విహారస్సామికభూతదాయకస్స వా తస్స పుత్తధీతాదీనం వంసే ఉప్పన్నానం వా దాతుం ఇస్సరభావో సిద్ధోయేవాతి. న సిద్ధో. కస్మాతి చే? నను వుత్తం ‘‘భిక్ఖూహి పరిచ్చత్తభావం ఞత్వా’’తి, తస్మా అకప్పియత్తా భిక్ఖూహి పరిచ్చత్తమేవ కప్పియకరణత్థాయ దాయకాదీహి పున కప్పియవోహారేన దేతి, వట్టతి. యథా అప్పటిగ్గహితత్తా భిక్ఖూహి అపరిభుత్తమేవ ఖాదనీయభోజనీయం భిక్ఖుసన్తకంయేవ ఆపత్తిమోచనత్థం దాయకాదయో పటిగ్గహాపేతి, న పరిభుత్తం, యథా చ బీజగామపరియాపన్నంయేవ భిక్ఖుసన్తకం బీజగామభూతగామభావతో పరిమోచనత్థం కప్పియకారకాదయో కప్పియం కరోన్తి, న అపరియాపన్నం, ఏవం అకప్పియం భిక్ఖూహి పరిచ్చత్తంయేవ తళాకాదికం కప్పియకరణత్థం దాయకాదయో పున దేన్తి, న అపరిచ్చత్తం, తస్మా ఇదమ్పి వచనం కప్పియకరణత్తంయేవ సాధేతి, న ఇస్సరత్తన్తి విఞ్ఞాయతి.
తథాపి ఏవం వదేయ్యుం ‘‘జాతిభూమియం జాతిభూమికా ఉపాసకా ఆయస్మన్తం ధమ్మికత్థేరం సత్తహి జాతిభూమికవిహారేహి పబ్బాజయింసూతి వచనతో దాయకో విహారస్స ఇస్సరోతి విఞ్ఞాయతి. ఇస్సరత్తాయేవ హి తే థేరం పబ్బాజేతుం సక్కా, నో అనిస్సరా’’తి, న ఖో పనేవం దట్ఠబ్బం. కస్మా? ‘‘జాతిభూమికా ఉపాసకా’’ఇచ్చేవ హి వుత్తం, న ‘‘విహారదాయకా’’తి, తస్మా తస్మిం దేసే వసన్తా బహవో ఉపాసకా ఆయస్మన్తం ధమ్మికత్థేరం అయుత్తచారిత్తా సకలసత్తవిహారతో పబ్బాజయింసు, న అత్తనో విహారదాయకభావేన ఇస్సరత్తా, తస్మా ఇదమ్పి ఉదాహరణం న ఇస్సరభావదీపకం, అథ ఖో అపరాధానురూపకరణభావదీపకన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవం యదా దాయకో విహారం పతిట్ఠాపేత్వా దేతి, తస్స ముఞ్చచేతనం పత్వా దిన్నకాలతో పట్ఠాయ సో వా తస్స వంసే ఉప్పన్నో వా జనపదస్సామికరాజాదయో వా ఇస్సరా భవితుం వా విచారేతుం వా న లభన్తి, పటిగ్గాహకభూతో సఙ్ఘో వా గణో వా పుగ్గలో వా సోయేవ ఇస్సరో భవితుం వా విచారేతుం వా లభతీతి దట్ఠబ్బం.
తత్థ దాయకాదీనం ఇస్సరో భవితుం అలభనభావో కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘వత్థుపరిచ్చాగలక్ఖణత్తా దానస్స, పథవాదివత్థుపరిచ్చాగేన చ పున గహణస్స అయుత్తత్తా’’తి విమతివినోదనియం వచనతో ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, యం దీయమానం పతతి, తం సామం గహేత్వా పరిభుఞ్జితుం, పరిచ్చత్తం తం, భిక్ఖవే, దాయకేహీ’’తి (చూళవ. ౨౭౩) భగవతా వుత్తత్తా చ ‘‘పరిచ్చత్తం తం, భిక్ఖవే, దాయకేహీతి వచనేన పనేత్థ పరసన్తకాభావో దీపితో’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా చ విఞ్ఞాయతి. సఙ్ఘాదీనం ఇస్సరో భవితుం లభనభావో కథం ఞాతబ్బోతి చే? సఙ్ఘికో నామ విహారో సఙ్ఘస్స దిన్నో హోతి పరిచ్చత్తో, ‘‘పుగ్గలికే పుగ్గలికసఞ్ఞీ అఞ్ఞస్స పుగ్గలికే ఆపత్తి దుక్కటస్స, అత్తనో పుగ్గలికే అనాపత్తీ’’తి పాచిత్తియపాళియం (పాచి. ౧౧౭, ౧౨౭) ఆగమనతో చ ‘‘అన్తమసో చతురఙ్గులపాదకం గామదారకేహి పంస్వాగారకేసు కీళన్తేహి కతమ్పి సఙ్ఘస్స దిన్నతో పట్ఠాయ గరుభణ్డం హోతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) సమన్తపాసాదికాయం వచనతో చ ‘‘అభియోగేపి చేత్థ చాతుద్దిసం సఙ్ఘం ఉద్దిస్స భిక్ఖూనం దిన్నం విహారం వా పరివేణం వా ఆవాసం వా మహన్తమ్పి ఖుద్దకమ్పి అభియుఞ్జతో అభియోగో న రుహతి, అచ్ఛిన్దిత్వా గణ్హితుమ్పి న సక్కోతి. కస్మా? సబ్బేసం ధురనిక్ఖేపాభావతో. న హేత్థ సబ్బే చాతుద్దిసా భిక్ఖూ ధురనిక్ఖేపం కరోన్తీతి. దీఘభాణకాదిభేదస్స పన గణస్స ఏకపుగ్గలస్స వా సన్తకం అభియుఞ్జిత్వా గణ్హన్తో సక్కోతి తే ధురం నిక్ఖిపాపేతు’’న్తి దుతియపారాజికవణ్ణనాయం (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౦౨) వచనతో చ విఞ్ఞాయతి.
కథం దాయకాదీనం విచారేతుం అలభనభావో విఞ్ఞాయతీతి చే? సన్తేసుపి వేళువనవిహారాదిదాయకేసు తేసం విచారణం అననుజానిత్వా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చహఙ్గేహి సమన్నాగతం భిక్ఖుం సేనాసనగ్గాహాపకం సమ్మన్నితు’’న్తి భిక్ఖుస్సేవ సేనాసనగ్గాహాపకసమ్ముతిఅనుజానతో చ భణ్డనకారకేసు కోసమ్బకభిక్ఖూసు సావత్థిం ఆగతేసు అనాథపిణ్డికేన చ విసాఖాయ మహాఉపాసికాయ చ ‘‘కథాహం, భన్తే, తేసు భిక్ఖూసు పటిపజ్జామీ’’తి (మహావ. ౪౬౮) ఏవం జేతవనవిహారదాయకపుబ్బారామవిహారదాయకభూతేసు ఆరోచితేసుపి తేసం సేనాసనవిచారణం అవత్వా ఆయస్మతా సారిపుత్తత్థేరేన ‘‘కథం ను ఖో, భన్తే, తేసు భిక్ఖూసు సేనాసనే పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి ఆరోచితే ‘‘తేన హి, సారిపుత్త, వివిత్తం సేనాసనం దాతబ్బ’’న్తి వత్వా ‘‘సచే పన, భన్తే, వివిత్తం న హోతి, కథం పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి వుత్తే ‘‘తేన హి వివిత్తం కత్వాపి దాతబ్బం, న త్వేవాహం, సారిపుత్త, కేనచి పరియాయేన వుడ్ఢతరస్స భిక్ఖునో సేనాసనం పటిబాహితబ్బన్తి వదామి, యో పటిబాహేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౪౭౩) థేరస్సేవ సేనాసనస్స విచారణస్స అనుఞ్ఞాతత్తా చ విఞ్ఞాయతి.
కథం పన సఙ్ఘాదీనం సేనాసనం విచారేతుం లభనభావో విఞ్ఞాయతీతి? ‘‘ఏవఞ్చ, భిక్ఖవే, సమ్మన్నితబ్బో – పఠమం భిక్ఖు యాచితబ్బో, యాచిత్వా బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన సఙ్ఘో ఞాపేతబ్బో –
సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో…పే… సమ్మతో సఙ్ఘేన ఇత్థన్నామో భిక్ఖు సేనాసనగ్గాహాపకో, ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీతి (చూళవ. ౩౧౭).
ఏవం సఙ్ఘేన సేనాసనగ్గాహాపకం సమ్మన్నాపేత్వా పున తేన సఙ్ఘసమ్మతేన సేనాసనగ్గాహాపకేన సేనాసనగ్గాహకవిధానం అనుజానితుం అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఠమం భిక్ఖూ గణేతుం, భిక్ఖూ గణేత్వా సేయ్యా గణేతుం, సేయ్యా గణేత్వా సేయ్యగ్గేన గాహేతు’’న్తి వచనతో సఙ్ఘికసేనాసనస్స సఙ్ఘేన విచారేతుం లభనభావో విఞ్ఞాయతి.
‘‘దీఘభాణకాదిభేదస్స పన గణస్స ఏకపుగ్గలస్స వా దిన్నవిహారాదిం అచ్ఛిన్దిత్వా గణ్హన్తే ధురనిక్ఖేపసమ్భవా పారాజిక’’న్తి అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౦౨) ఆగమనతో చ ‘‘అత్తనో పుగ్గలికే అనాపత్తీ’’తి పాళియం (పాచి. ౧౧౭) ఆగమనతో చ ‘‘యస్మిం పన విస్సాసో రుహతి, తస్స సన్తకం అత్తనో పుగ్గలికమివ హోతీతి మహాపచ్చరిఆదీసు వుత్త’’న్తి అట్ఠకథాయం (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౨) వచనతో చ గణస్స దిన్నో గణసన్తకవిహారో గణేనేవ విచారీయతే, నో దాయకాదీహి. పుగ్గలస్స దిన్నో పుగ్గలికవిహారోపి పటిగ్గాహకపుగ్గలేనేవ విచారీయతే, నో దాయకాదీహీతి విఞ్ఞాయతి. ఏవం వినయపాళియం అట్ఠకథాటీకాసు చ విహారస్స సఙ్ఘికగణసన్తకపుగ్గలికవసేన తివిధస్సేవ వచనతో చ తేసంయేవ సఙ్ఘగణపుగ్గలానం విహారవిచారణస్స అనుఞ్ఞాతత్తా చ దాయకసన్తకస్స విహారస్స విసుం అవుత్తత్తా చ దాయకానం విహారవిచారణస్స అననుఞ్ఞాతత్తా చ సఙ్ఘాదయో ఏవ విహారస్స ఇస్సరా హోన్తి, తేయేవ చ విచారేతుం లభన్తీతి దట్ఠబ్బం.
ఏవం హోతు, తేసు పటిగ్గాహకభూతేసు సఙ్ఘగణపుగ్గలేసు సో విహారో కస్స సన్తకో హోతి, కేన చ విచారేతబ్బోతి? వుచ్చతే – సఙ్ఘికవిహారే తావ ‘‘ఆగతానాగతస్స చాతుద్దిసస్స సఙ్ఘస్స దమ్మీ’’తి దిన్నత్తా పటిగ్గాహకేసు కాలకతేసుపి తదఞ్ఞో చాతుద్దిససఙ్ఘో చ అనాగతసఙ్ఘో చ ఇస్సరో, తస్స సన్తకో, తేన విచారేతబ్బో. గణసన్తకే పన తస్మిం గణే యావ ఏకోపి అత్థి, తావ గణసన్తకోవ, తేన అవసిట్ఠేన భిక్ఖునా విచారేతబ్బో. సబ్బేసు కాలకతేసు యది సకలగణో వా తంగణపరియాపన్నఅవసిట్ఠపుగ్గలో వా జీవమానకాలేయేవ యస్స కస్సచి దిన్నో, యేన చ విస్సాసగ్గాహవసేన గహితో, సో ఇస్సరో. సచేపి సకలగణో జీవమానకాలేయేవ అఞ్ఞగణస్స వా సఙ్ఘస్స వా పుగ్గలస్స వా దేతి, తే అఞ్ఞగణసఙ్ఘపుగ్గలా ఇస్సరా హోన్తి. పుగ్గలికవిహారే పన సో విహారస్సామికో అత్తనో జీవమానకాలేయేవ సఙ్ఘస్స వా గణస్స వా పుగ్గలస్స వా దేతి, తే ఇస్సరా హోన్తి. యో వా పన తస్స జీవమానస్సేవ విస్సాసగ్గాహవసేన గణ్హాతి, సోవ ఇస్సరో హోతీతి దట్ఠబ్బో.
కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? సఙ్ఘికే విహారస్స గరుభణ్డత్తా అవిస్సజ్జియం అవేభఙ్గికం హోతి, న కస్సచి దాతబ్బం. గణసన్తకపుగ్గలికేసు పన తేసం సామికత్తా దానవిస్సాసగ్గాహా రుహన్తి, ‘‘తస్మా సో జీవమానోయేవ సబ్బం అత్తనో పరిక్ఖారం నిస్సజ్జిత్వా కస్సచి అదాసి, కోచి వా విస్సాసం అగ్గహేసి. యస్స దిన్నం, యేన చ గహితం, తస్సేవ హోతీ’’తి చ ‘‘ద్విన్నం సన్తకం హోతి అవిభత్తం, ఏకస్మిం కాలకతే ఇతరో సామీ, బహూనమ్పి సన్తకే ఏసేవ నయో’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౩౬౯) చ అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా విఞ్ఞాయతి.
ఏవం పన విస్సజ్జేత్వా అదిన్నం ‘‘మమచ్చయేన అసుకస్స హోతూ’’తి దానం అచ్చయదానత్తా న రుహతి. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౪౧౯) ‘‘సచే హి పఞ్చసు సహధమ్మికేసు యో కోచి కాలం కరోన్తో ‘మమచ్చయేన మయ్హం పరిక్ఖారో ఉపజ్ఝాయస్స హోతు, ఆచరియస్స హోతు, సద్ధివిహారికస్స హోతు, అన్తేవాసికస్స హోతు, మాతు హోతు, పితు హోతు, అఞ్ఞస్స వా కస్సచి హోతూ’తి వదతి, తేసం న హోతి, సఙ్ఘస్సేవ హోతి. న హి పఞ్చన్నం సహధమ్మికానం అచ్చయదానం రుహతి, గిహీనం పన రుహతీ’’తి. ఏత్థ చ ఏకచ్చే పన వినయధరా ‘‘గిహీనన్తి పదం సమ్పదానన్తి గహేత్వా భిక్ఖూనం సన్తకం అచ్చయదానవసేన గిహీనం దదన్తే రుహతి, పఞ్చన్నం పన సహధమ్మికానం దేన్తో న రుహతీ’’తి వదన్తి. ఏవం సన్తే మాతాపితూనం దదన్తోపి రుహేయ్య తేసం గిహిభూతత్తా. ‘‘అథ చ పన ‘మాతు హోతు, పితు హోతు, అఞ్ఞస్స వా కస్సచి హోతూ’తి వదతి, తేసం న హోతీ’’తి వచనతో న రుహతీతి విఞ్ఞాయతి, తస్మా ‘‘గిహీనం పనా’’తి ఇదం న సమ్పదానవచనం, అథ ఖో సామివచనమేవాతి దట్ఠబ్బం. తేన గిహీనం పన సన్తకం అచ్చయదానం రుహతీతి సమ్బన్ధో కాతబ్బో.
కిఞ్చ భియ్యో – ‘‘సచే హి పఞ్చసు సహధమ్మికేసు యో కోచి కాలం కరోన్తో మమచ్చయేన మయ్హం పరిక్ఖారో’’తి ఆరభిత్వా ‘‘న హి పఞ్చన్నం సహధమ్మికానం అచ్చయదానం రుహతి, గిహీనం పన రుహతీ’’తి వుత్తత్తా సామ్యత్థే ఛట్ఠీబహువచనం సమత్థితం భవతి. యది ఏవం ‘‘గిహీన’’న్తి పదస్స అసమ్పదానత్తే సతి కతమం సమ్పదానం హోతీతి? ‘‘యస్స కస్సచీ’’తి పదం. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౪౧౯) ‘‘మాతు హోతు, పితు హోతు, అఞ్ఞస్స వా కస్సచి హోతూ’’తి. అయమత్థో అజ్జుకవత్థునా (పారా. ౧౫౮) దీపేతబ్బో. ఏవం జీవమానకాలేయేవ దత్వా మతేసు వినిచ్ఛయో అమ్హేహి ఞాతో, కస్సచి అదత్వా మతేసు వినిచ్ఛయో కథం ఞాతబ్బోతి? తత్థాపి సఙ్ఘికే తావ హేట్ఠా వుత్తనయేన సఙ్ఘోవ ఇస్సరో, గణసన్తకే పన ఏకచ్చేసు అవసేసా ఇస్సరా, సబ్బేసు మతేసు సఙ్ఘోవ ఇస్సరో. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౬౯) ‘‘సబ్బేసు మతేసు సఙ్ఘికం హోతీ’’తి. పుగ్గలికే పన విహారస్స గరుభణ్డత్తా అవిస్సజ్జియం అవేభఙ్గికం సఙ్ఘికమేవ హోతి.
కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘భిక్ఖుస్స, భిక్ఖవే, కాలకతే సఙ్ఘో సామీ పత్తచీవరే, అపిచ గిలానుపట్ఠాకా బహూపకారా, అనుజానామి, భిక్ఖవే, సఙ్ఘేన తిచీవరఞ్చ పత్తఞ్చ గిలానుపట్ఠాకానం దాతుం. యం తత్థ లహుభణ్డం లహుపరిక్ఖారం, తం సమ్ముఖీభూతేన సఙ్ఘేన భాజేతుం. యం తత్థ గరుభణ్డం గరుపరిక్ఖారం, తం ఆగతానాగతస్స చాతుద్దిసస్స సఙ్ఘస్స అవిస్సజ్జియం అవేభఙ్గిక’’న్తి (మహావ. ౩౬౯) తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన వుత్తత్తా విఞ్ఞాయతి. ఏవమ్పి ‘‘గరుభణ్డం గరుపరిక్ఖారం’’ఇచ్చేవ భగవతా వుత్తం, న ‘‘విహార’’న్తి, తస్మా కథం విహారస్స గరుభణ్డభావోతి విఞ్ఞాయతీతి? ‘‘విహారో విహారవత్థు, ఇదం దుతియం అవేభఙ్గిక’’న్తి పాళియం,
‘‘ద్విసఙ్గహాని ద్వే హోన్తి, తతియం చతుసఙ్గహం;
చతుత్థం నవకోట్ఠాసం, పఞ్చమం అట్ఠభేదనం.
‘‘ఇతి పఞ్చహి రాసీహి, పఞ్చనిమ్మలలోచనో;
పఞ్చవీసవిధం నాథో, గరుభణ్డం పకాసయీ’’తి. (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) –
అట్ఠకథాయఞ్చ వుత్తత్తా విఞ్ఞాయతి.
ఇతి దాయకో విహారం కత్వా కులూపకభిక్ఖుస్స దేతి, తస్స ముఞ్చచేతనుప్పత్తితో పుబ్బకాలే దాయకో విహారస్సామికో హోతి, దాతుం వా విచారేతుం వా ఇస్సరో, ముఞ్చచేతనుప్పత్తితో పట్ఠాయ పటిగ్గాహకభిక్ఖు సామికో హోతి, పరిభుఞ్జితుం వా అఞ్ఞేసం దాతుం వా ఇస్సరో. సో పుగ్గలో అత్తనో జీవమానక్ఖణేయేవ సద్ధివిహారికాదీనం నిస్సజ్జిత్వా దేతి, తదా తే సద్ధివిహారికాదయో సామికా హోన్తి, పరిభుఞ్జితుం వా అఞ్ఞస్స వా దాతుం ఇస్సరా. యది పన కస్సచి అదత్వావ కాలం కరోతి, తదా సఙ్ఘోవ తస్స విహారస్స సామికో హోతి, న దాయకో వా పుగ్గలో వా, సఙ్ఘానుమతియా ఏవ పుగ్గలో పరిభుఞ్జితుం లభతి, న అత్తనో ఇస్సరవతాయాతి దట్ఠబ్బో.
ఏవం మూలతోయేవ సఙ్ఘస్స దిన్నత్తా సఙ్ఘికభూతవిహారో వా మూలే గణపుగ్గలానం దిన్నత్తా గణసన్తకపుగ్గలికభూతోపి తేసం గణపుగ్గలానం అఞ్ఞస్స నిస్సజ్జనవసేన అదత్వా కాలకతత్తా పచ్ఛా సఙ్ఘికభావం పత్తవిహారో వా సఙ్ఘేన విచారేతబ్బో హోతి. సఙ్ఘేనపి భగవతో అనుమతియా సేనాసనగ్గాహాపకం సమ్మన్నిత్వా గాహాపేతబ్బో. వుత్తఞ్హేతం సేనాసనక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౩౧౭) ‘‘అథ ఖో భిక్ఖూనం ఏతదహోసి ‘కేన ను ఖో సేనాసనం గాహేతబ్బ’న్తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం – ‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చహఙ్గేహి సమన్నాగతం భిక్ఖుం సేనాసనగ్గాహాపకం సమ్మన్నితు’న్తి’’ఆది.
ఇమస్మిం ఠానే ‘‘సేనాసనగ్గాహో నామ వస్సకాలవసేన సేనాసనగ్గాహో, ఉతుకాలవసేన సేనాసనగ్గాహో, ధువవాసవసేన సేనాసనగ్గాహోతి తివిధో హోతి. తేసు వస్సకాలవసేన సేనాసనగ్గాహో పురిమవస్సవసేన సేనాసనగ్గాహో, పచ్ఛిమవస్సవసేన సేనాసనగ్గాహోతి దువిధో. ఉతుకాలవసేన సేనాసనగ్గాహోపి అన్తరాముత్తకవసేన సేనాసనగ్గాహో, తఙ్ఖణపటిసల్లానవసేన సేనాసనగ్గాహోతి దువిధో’’తి ఆచరియా వదన్తి, ఏతం పాళియా చ అట్ఠకథాయ చ అసమేన్తం వియ దిస్సతి. పాళియఞ్హి (చూళవ. ౩౧౮) ‘‘అథ ఖో భిక్ఖూనం ఏతదహోసి ‘కతి ను ఖో సేనాసనగ్గాహో’తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం – తయోమే, భిక్ఖవే, సేనాసనగ్గాహా పురిమకో పచ్ఛిమకో అన్తరాముత్తకో. అపరజ్జుగతాయ ఆసాళ్హియా పురిమకో గాహేతబ్బో, మాసగతాయ ఆసాళ్హియా పచ్ఛిమకో గాహేతబ్బో, అపరజ్జుగతాయ పవారణాయ ఆయతిం వస్సావాసత్థాయ అన్తరాముత్తకో గాహేతబ్బో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో సేనాసనగ్గాహా’’తి ఏవం ఆగతో, అట్ఠకథాయమ్పి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౧౮) ‘‘తీసు సేనాసనగ్గాహేసు పురిమకో చ పచ్ఛిమకో చాతి ఇమే ద్వే గాహా థావరా. అన్తరాముత్తకే అయం వినిచ్ఛయో…పే… అయం తావ అన్తోవస్సే వస్సూపనాయికాదివసేన పాళియం ఆగతసేనాసనగ్గాహకథా, అయం పన సేనాసనగ్గాహో నామ దువిధో హోతి ఉతుకాలే చ వస్సావాసే చా’’తి ఏవం ఆగతో, తస్మా సఙ్ఘేన సమ్మతసేనాసనగ్గాహాపకేన విచారేతబ్బా.
సేనాసనగ్గాహో నామ ఉతుకాలే సేనాసనగ్గాహో, వస్సావాసే సేనాసనగ్గాహోతి దువిధో. తత్థ ఉతుకాలో నామ హేమన్తఉతుగిమ్హఉతువసేన అట్ఠ మాసా, తస్మిం కాలే భిక్ఖూ అనియతావాసా హోన్తి, తస్మా యే యదా ఆగచ్ఛన్తి, తేసం తదా భిక్ఖూ ఉట్ఠాపేత్వా సేనాసనం దాతబ్బం, అకాలో నామ నత్థి. అయం ఉతుకాలే సేనాసనగ్గాహో నామ. వస్సావాసే సేనాసనగ్గాహో పన ‘‘పురిమకో పచ్ఛిమకో అన్తరాముత్తకో’’తి పాళియం ఆగతనయేన తివిధో హోతి. అన్తరాముత్తకోపి హి ఆయతిం వస్సావాసత్థాయ గాహితత్తా వస్సావాసే సేనాసనగ్గాహమేవ పవిసతి, న ఉతుకాలే సేనాసనగ్గాహో. వుత్తఞ్హి భగవతా ‘‘అపరజ్జుగతాయ పవారణాయ ఆయతిం వస్సావాసత్థాయ అన్తరాముత్తకో గాహేతబ్బో’’తి. తఙ్ఖణపటిసల్లానవసేన సేనాసనగ్గాహోతి చ నేవ పాళియం న అట్ఠకథాయం విసుం ఆగతో, ఉతుకాలే సేనాసనగ్గాహోయేవ తదఙ్గసేనాసనగ్గాహోతిపి తఙ్ఖణపటిసల్లానవసేన సేనాసనగ్గాహోతిపి వదన్తి, తస్మా ఉతుకాలవసేన సేనాసనగ్గాహోపి ‘‘అన్తరాముత్తకవసేన సేనాసనగ్గాహో తఙ్ఖణపటిసల్లానవసేన సేనాసనగ్గాహోతి దుబ్బిధో’’తి న వత్తబ్బో.
అథాపి వదన్తి ‘‘యథావుత్తేసు పఞ్చసు సేనాసనగ్గాహేసు చత్తారో సేనాసనగ్గాహా పఞ్చఙ్గసమన్నాగతేన సేనాసనగ్గాహాపకసమ్ముతిలద్ధేన భిక్ఖునా అన్తోఉపచారసీమట్ఠేన హుత్వా అన్తోసీమట్ఠానం భిక్ఖూనం యథావినయం విచారేతబ్బా హోన్తి, తే పన విచారణా యావజ్జకాలా థావరా హుత్వా న తిట్ఠన్తి, ధువవాసవసేన విచారణమేవ యావజ్జకాలా థావరం హుత్వా తిట్ఠతీ’’తి, తమ్పి తథా న సక్కా వత్తుం. కస్మా? సేనాసనగ్గాహాపకభేదే ‘‘ధువవాసవసేన సేనాసనగ్గాహో’’తి పాళియం అట్ఠకథాయఞ్చ నత్థి. ధువవాసవసేన విచారణఞ్చ సమ్ముతిలద్ధేన సేనాసనగ్గాహాపకేన విచారేతబ్బం న హోతి, అథ ఖో సమగ్గేన సఙ్ఘేన అపలోకనకమ్మవసేన దువఙ్గసమన్నాగతస్స భిక్ఖుస్స అనుట్ఠాపనీయం కత్వా దానమేవ, తస్మా సమగ్గో సఙ్ఘో బహూపకారతాగుణవిసిట్ఠతాసఙ్ఖాతేహి ద్వీహి అఙ్గేహి సమన్నాగతం భిక్ఖుం అపలోకనకమ్మవసేన సమ్మన్నిత్వా తస్స ఫాసుకం ఆవాసం ధువవాసవసేన అనుట్ఠాపనీయం కత్వా దేతి, తం యావజ్జకాలా థావరం హుత్వా తిట్ఠతీతి వత్తబ్బం.
సమగ్గో సఙ్ఘోవ ధువవాసవసేన దేతి, న సేనాసనగ్గాహాపకోతి అయమత్థో కథం ఞాతబ్బోతి చే? ‘‘సఙ్ఘో పన భణ్డాగారికస్స వా ధమ్మకథికవినయధరాదీనం వా గణవాచకఆచరియస్స వా బహూపకారతం గుణవిసిట్ఠతఞ్చ సల్లక్ఖేన్తో ధువవాసత్థాయ విహారం సమ్మన్నిత్వా దేతీ’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౧౨౦; కఙ్ఖా. అట్ఠ. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘సఙ్ఘో పన బహుస్సుతస్స ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీహి బహూపకారస్స భారనిత్థారకస్స ఫాసుకం ఆవాసం అనుట్ఠాపనీయం కత్వా దేతీ’’తి చ ‘‘సఙ్ఘో పన భణ్డాగారికస్స వా ధమ్మకథికవినయధరగణవాచకాచరియానం వా బహూపకారతం గుణవిసిట్ఠతఞ్చ సల్లక్ఖేత్వా ధువవాసత్థాయ విహారం సల్లక్ఖేత్వా సమ్మన్నిత్వా దేతీ’’తి చ ‘‘బహుస్సుతస్స సఙ్ఘభారనిత్థారకస్స భిక్ఖునో అనుట్ఠాపనీయసేనాసనమ్పీ’’తి (పరి. అట్ఠ. ౪౯౫-౪౯౬) చ ‘‘అపలోకనకమ్మం నామ సీమట్ఠకం సఙ్ఘం సోధేత్వా ఛన్దారహానం ఛన్దం ఆహరిత్వా సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స అనుమతియా తిక్ఖత్తుం సావేత్వా కత్తబ్బం కమ్మ’’న్తి చ అట్ఠకథాసు (పరి. అట్ఠ. ౪౮౨) వచనతో సాధుకం నిస్సంసయేన ఞాతబ్బోతి.
కథం పన అపలోకనకమ్మేన దాతబ్బభావో విఞ్ఞాయతీతి? ‘‘బహుస్సుతస్స సఙ్ఘభారనిత్థారకస్స భిక్ఖునో అనుట్ఠాపనీయసేనాసనమ్పి సఙ్ఘకిచ్చం కరోన్తానం కప్పియకారకాదీనం భత్తవేతనమ్పి అపలోకనకమ్మేన దాతుం వట్టతీ’’తి పరివారట్ఠకథాయం (పరి. అట్ఠ. ౪౯౫-౪౯౬) కమ్మవగ్గే ఆగతత్తా విఞ్ఞాయతి. కథం పన దువఙ్గసమన్నాగతస్స భిక్ఖునోయేవ దాతబ్బభావో విఞ్ఞాయతీతి? ‘‘బహూపకారతన్తి భణ్డాగారికతాదిబహుఉపకారభావం. న కేవలం ఇదమేవాతి ఆహ ‘గుణవిసిట్ఠతఞ్చా’తిఆది. తేన బహూపకారత్తేపి గుణవిసిట్ఠత్తాభావే, గుణవిసిట్ఠత్తేపి బహూపకారత్తాభావే దాతుం న వట్టతీతి దస్సేతీ’’తి వినయత్థమఞ్జూసాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. టీ. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తత్తా విఞ్ఞాయతి.
కస్మా పన సేనాసనగ్గాహాపకేన విచారేతబ్బో సేనాసనగ్గాహో యావజ్జకాలా న తిట్ఠతీతి? పఞ్చఙ్గసమన్నాగతస్స సేనాసనగ్గాహాపకస్స భిక్ఖునో దుల్లభత్తా, నానాదేసవాసీనం నానాచరియకులసమ్భవానం భిక్ఖూనం ఏకసమ్భోగపరిభోగస్స దుక్కరత్తా చ ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి న తిట్ఠతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చహఙ్గేహి సమన్నాగతం భిక్ఖుం సేనాసనగ్గాహాపకం సమ్మన్నితుం, యో న ఛన్దాగతిం గచ్ఛేయ్య, న దోసాగతిం గచ్ఛేయ్య, న మోహాగతిం గచ్ఛేయ్య, న భయాగతిం గచ్ఛేయ్య, గహితాగహితఞ్చ జానేయ్యా’’తి (చూళవ. ౩౧౭). అట్ఠకథాయమ్పి (పాచి. అట్ఠ. ౧౨౨) ‘‘ఏవరూపేన హి సభాగపుగ్గలేన ఏకవిహారే వా ఏకపరివేణే వా వసన్తేన అత్థో నత్థీ’’తి వుత్తం. కస్మా పన ధువవాసత్థాయ దానవిచారో యావజ్జకాలా తిట్ఠతీతి? పఞ్చఙ్గసమన్నాగతాభావేపి సీమట్ఠకస్స సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స అనుమతియా కత్తబ్బత్తా. వుత్తఞ్హి ‘‘అపలోకనకమ్మం నామ సీమట్ఠకం సఙ్ఘం సోధేత్వా ఛన్దారహానం ఛన్దం ఆహరిత్వా సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స అనుమతియా తిక్ఖత్తుం సావేత్వా కత్తబ్బం కమ్మ’’న్తి (పరి. అట్ఠ. ౪౮౨).
ఉతుకాలే సఙ్ఘికసేనాసనే వసన్తేన ఆగతో భిక్ఖు న పటిబాహేతబ్బో అఞ్ఞత్ర అనుట్ఠాపనీయా. వుత్తఞ్హి భగవతా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, వస్సానం తేమాసం పటిబాహితుం, ఉతుకాలం పన న పటిబాహితు’’న్తి (చూళవ. ౩౧౮). ‘‘అఞ్ఞత్ర అనుట్ఠాపనీయా’’తి వుత్తం, కతమే అనుట్ఠాపనీయాతి? చత్తారో అనుట్ఠాపనీయా వుడ్ఢతరో, భణ్డాగారికో, గిలానో, సఙ్ఘతో లద్ధసేనాసనో చ. తత్థ వుడ్ఢతరో భిక్ఖు తస్మిం విహారే అన్తోసీమట్ఠకభిక్ఖూసు అత్తనా వుడ్ఢతరస్స అఞ్ఞస్స అభావా యథావుడ్ఢం కేనచి అనుట్ఠాపనీయో. భణ్డాగారికో సఙ్ఘేన సమ్మన్నిత్వా భణ్డాగారస్స దిన్నతాయ సఙ్ఘస్స భణ్డం రక్ఖన్తో గోపేన్తో వసతి, తస్మా సో భణ్డాగారికో కేనచి అనుట్ఠాపనీయో. గిలానో గేలఞ్ఞాభిభూతో అత్తనో లద్ధసేనాసనే వసన్తో కేనచి అనుట్ఠాపనీయో. సఙ్ఘతో లద్ధసేనాసనో సమగ్గేన సఙ్ఘేన దిన్నసేనాసనత్తా కేనచి అనుట్ఠాపనీయో. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౪౩) ‘‘చత్తారో హి న వుట్ఠాపేతబ్బా వుడ్ఢతరో, భణ్డాగారికో, గిలానో, సఙ్ఘతో లద్ధసేనాసనోతి. తత్థ వుడ్ఢతరో అత్తనో వుడ్ఢతాయ నవకతరేన న వుట్ఠాపేతబ్బో, భణ్డాగారికో సఙ్ఘేన సమ్మన్నిత్వా భణ్డాగారస్స దిన్నతాయ, గిలానో అత్తనో గిలానతాయ, సఙ్ఘో పన బహుస్సుతస్స ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీహి బహూపకారస్స భారనిత్థారకస్స ఫాసుకం ఆవాసం అనుట్ఠాపనీయం కత్వా దేతి, తస్మా సో ఉపకారకతాయ చ సఙ్ఘతో లద్ధతాయ చ న వుట్ఠాపేతబ్బో’’తి. ఠపేత్వా ఇమే చత్తారో అవసేసా వుట్ఠాపనీయావ హోన్తి.
అపరస్మిం భిక్ఖుమ్హి ఆగతే వుట్ఠాపేత్వా సేనాసనం దాపేతబ్బం. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౩౧౮) ‘‘ఉతుకాలే తావ కేచి ఆగన్తుకా భిక్ఖూ పురేభత్తం ఆగచ్ఛన్తి, కేచి పచ్ఛాభత్తం పఠమయామం వా మజ్ఝిమయామం వా పచ్ఛిమయామం వా, యే యదా ఆగచ్ఛన్తి, తేసం తదావ భిక్ఖూ ఉట్ఠాపేత్వా సేనాసనం దాతబ్బం, అకాలో నామ నత్థీ’’తి. ఏతరహి పన సద్ధా పసన్నా మనుస్సా విహారం కత్వా అప్పేకచ్చే పణ్డితానం వచనం సుత్వా ‘‘సఙ్ఘే దిన్నం మహప్ఫల’’న్తి ఞత్వా చాతుద్దిసం సఙ్ఘం ఆరబ్భ ‘‘ఇమం విహారం ఆగతానాగతస్స చాతుద్దిసస్స సఙ్ఘస్స దేమా’’తి వత్వా దేన్తి, అప్పేకచ్చే అత్తనా పసన్నం భిక్ఖుం ఆరబ్భ విహారం కత్వాపి దానకాలే తేన ఉయ్యోజితా హుత్వా చాతుద్దిసం సఙ్ఘం ఆరబ్భ వుత్తనయేన దేన్తి, అప్పేకచ్చే కరణకాలేపి దానకాలేపి అత్తనో కులూపకభిక్ఖుమేవ ఆరబ్భ పరిచ్చజన్తి, తథాపి దక్ఖిణోదకపాతనకాలే తేన సిక్ఖాపితా యథావుత్తపాఠం వచీభేదం కరోన్తి, చిత్తేన పన కులూపకస్సేవ దేన్తి, న సబ్బసఙ్ఘసాధారణత్థం ఇచ్ఛన్తి.
ఇమేసు తీసు దానేసు పఠమం పుబ్బకాలేపి దానకాలేపి సఙ్ఘం ఉద్దిస్స పవత్తత్తా సబ్బసఙ్ఘికం హోతి. దుతియం పుబ్బకాలే పుగ్గలం ఉద్దిస్స పవత్తమానమ్పి దానకాలే సఙ్ఘం ఉద్దిస్స పవత్తత్తా సఙ్ఘికమేవ. తతియం పన పుబ్బకాలేపి దానకాలేపి కులూపకపుగ్గలమేవ ఉద్దిస్స పవత్తతి, న సఙ్ఘం, కేవలం భిక్ఖునా వుత్తానుసారేనేవ వచీభేదం కరోన్తి. ఏవం సన్తే ‘‘కిం అయం విహారో చిత్తవసేన పుగ్గలికో హోతి, వచీభేదవసేన సఙ్ఘికో’’తి చిన్తాయం ఏకచ్చే ఏవం వదేయ్యుం –
‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, మనోసేట్ఠా మనోమయా;
మనసా చే పసన్నేన, భాసతి వా కరోతి వా;
తతో నం సుఖమన్వేతి, ఛాయావ అనపాయినీతి. (ధ. ప. ౨) –
వచనతో చిత్తవసేన పుగ్గలికో హోతీ’’తి. అఞ్ఞే ‘‘యథా దాయకా వదన్తి, తథా పటిపజ్జితబ్బన్తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౫) వచనతో వచీభేదవసేన సఙ్ఘికో హోతీ’’తి.
తత్రాయం విచారణా – ఇదం దానం పుబ్బే పుగ్గలస్స పరిణతం పచ్ఛా సఙ్ఘస్స పరిణామితం, తస్మా ‘‘సఙ్ఘికో’’తి వుత్తే నవసు అధమ్మికదానేసు ‘‘పుగ్గలస్స పరిణతం సఙ్ఘస్స పరిణామేతీ’’తి (పారా. ౬౬౦) వుత్తం అట్ఠమం అధమ్మికదానం హోతి, తస్స దానస్స పటిగ్గహాపి పరిభోగాపి అధమ్మికపటిగ్గహా అధమ్మికపరిభోగా హోన్తి. ‘‘పుగ్గలికో’’తి వుత్తే తీసు ధమ్మికదానేసు ‘‘పుగ్గలస్స దిన్నం పుగ్గలస్సేవ దేతీ’’తి వుత్తం తతియధమ్మికదానం హోతి, తస్స పటిగ్గహాపి పరిభోగాపి ధమ్మికపటిగ్గహా ధమ్మికపరిభోగా హోన్తి, తస్మా పుగ్గలికపక్ఖం భజతి. అప్పేకచ్చే సుత్తన్తికాదిగణే పసీదిత్వా విహారం కారేత్వా గణస్స దేన్తి ‘‘ఇమం విహారం ఆయస్మన్తానం దమ్మీ’’తి. అప్పేకచ్చే పుగ్గలే పసీదిత్వా విహారం కత్వా పుగ్గలస్స దేన్తి ‘‘ఇమం విహారం ఆయస్మతో దమ్మీ’’తి. ఏతే పన గణసన్తకపుగ్గలికా విహారా దానకాలతో పట్ఠాయ పటిగ్గాహకసన్తకావ హోన్తి, న దాయకసన్తకా. తేసు గణసన్తకో తావ ఏకచ్చేసు మతేసు అవసేసానం సన్తకో, తేసు ధరమానేసుయేవ కస్సచి దేన్తి, తస్స సన్తకో. కస్సచి అదత్వా సబ్బేసు మతేసు సఙ్ఘికో హోతి. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౬౯) ‘‘ద్విన్నం సన్తకం హోతి అవిభత్తం, ఏకస్మిం కాలకతే ఇతరో సామీ, బహూనం సన్తకేపి ఏసేవ నయో. సబ్బేసు మతేసు సఙ్ఘికంవ హోతీ’’తి.
పుగ్గలికవిహారోపి యది సో పటిగ్గాహకపుగ్గలో అత్తనో జీవమానకాలేయేవ సద్ధివిహారికాదీనం దేతి, కోచి వా తస్స విస్సాసేన తం విహారం అగ్గహేసి, తస్స సన్తకో హోతి. కస్సచి అదత్వా కాలకతే సఙ్ఘికో హోతి. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం ‘‘సో జీవమానోయేవ సబ్బం అత్తనో పరిక్ఖారం నిస్సజ్జిత్వా కస్సచి అదాసి, కోచి వా విస్సాసం అగ్గహేసి. యస్స దిన్నో, యేన చ గహితో, తస్సేవ హోతీ’’తి. పాళియఞ్చ (మహావ. ౩౬౯) ‘‘భిక్ఖుస్స, భిక్ఖవే, కాలకతే సఙ్ఘో సామీ పత్తచీవరే, అపిచ గిలానుపట్ఠాకా బహూపకారా. అనుజానామి, భిక్ఖవే, సఙ్ఘేన తిచీవరఞ్చ పత్తఞ్చ గిలానుపట్ఠాకానం దాతుం, యం తత్థ లహుభణ్డం లహుపరిక్ఖారం, తం సమ్ముఖీభూతేన సఙ్ఘేన భాజేతుం, యం తత్థ గరుభణ్డం గరుపరిక్ఖారం, తం ఆగతానాగతస్స చాతుద్దిసస్స సఙ్ఘస్స అవిస్సజ్జియం అవేభఙ్గిక’’న్తి (మహావ. ౩౬౯) వుత్తం, తస్మా ఇమినా నయేన వినిచ్ఛయో కాతబ్బో.
సఙ్ఘికే పన పాళియం ఆగతానం ‘‘పురిమకో పచ్ఛిమకో అన్తరాముత్తకో చా’’తి (చూళవ. ౩౧౮) వుత్తానం తిణ్ణం సేనాసనగ్గాహానఞ్చ అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౩౧౮) ఆగతానం ‘‘ఉతుకాలే చ వస్సావాసే చా’’తి వుత్తానం ద్విన్నం సేనాసనగ్గాహానఞ్చ ఏతరహి అసమ్పజ్జనతో అనుట్ఠాపనీయపాళియం ఆగతస్స అత్తనో సభావేన అనుట్ఠాపనీయస్స ధువవాసత్థాయ సఙ్ఘేన దిన్నతాయ అనుట్ఠాపనీయస్స వసేనేవ వినిచ్ఛయో హోతి. వుడ్ఢతరగిలానా హి అత్తనో సభావేన అనుట్ఠాపనీయా హోన్తి. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౪౩) ‘‘వుడ్ఢతరో అత్తనో వుడ్ఢతాయ నవకతరేన న వుట్ఠాపేతబ్బో, గిలానో అత్తనో గిలానతాయా’’తి. భణ్డాగారికధమ్మకథికాదయో ధువవాసత్థాయ సఙ్ఘేన దిన్నతాయ అనుట్ఠాపనీయా హోన్తి. వుత్తఞ్హి ‘‘సఙ్ఘో పన భణ్డాగారికస్స వా ధమ్మకథికవినయధరాదీనం వా…పే… ధువవాసత్థాయ విహారం సమ్మన్నిత్వా దేతి, తస్మా యస్స సఙ్ఘేన దిన్నో, సోపి అనుట్ఠాపనీయో’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౧౨౦; కఙ్ఖా. అట్ఠ. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా). సో ఏవం వేదితబ్బో – ఏతరహి సఙ్ఘికవిహారేసు సఙ్ఘత్థేరేసు యథాకమ్మఙ్గతేసు తస్మిం విహారే యో భిక్ఖు వుడ్ఢతరో, సోపి ‘‘అయం విహారో మయా వసితబ్బో’’తి వదతి. యో తత్థ బ్యత్తో పటిబలో, సోపి తథేవ వదతి. యేన సో విహారో కారితో, సోపి ‘‘మయా పసీదితపుగ్గలో ఆరోపేతబ్బో’’తి వదతి. సఙ్ఘోపి ‘‘మయమేవ ఇస్సరా, తస్మా అమ్హేహి ఇచ్ఛితపుగ్గలో ఆరోపేతబ్బో’’తి వదతి. ఏవంద్విధా వా తిధా వా చతుధా వా భిన్నేసు మహన్తం అధికరణం హోతి.
తేసు వుడ్ఢతరో ‘‘న త్వేవాహం, భిక్ఖవే, కేనచి పరియాయేన వుడ్ఢతరస్స ఆసనం పటిబాహితబ్బన్తి వదామి, యో పటిబాహేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి పాళిపాఠఞ్చ (మహావ. ౪౭౩; చూళవ. ౩౧౬), ‘‘వుడ్ఢతరో అత్తనో వుడ్ఢతాయ నవకతరేన న వుట్ఠాపేతబ్బో’’తి అట్ఠకథావచనఞ్చ (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౯ ఆదయో; కఙ్ఖా. అట్ఠ. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా) గహేత్వా ‘‘అహమేవ ఏత్థ వుడ్ఢతరో, మయా వుడ్ఢతరో అఞ్ఞో నత్థి, తస్మా అహమేవ ఇమస్మిం విహారే వసితుమనుచ్ఛవికో’’తి సఞ్ఞీ హోతి. బ్యత్తోపి ‘‘బహుస్సుతస్స సఙ్ఘభారనిత్థారకస్స భిక్ఖునో అనుట్ఠాపనీయసేనాసనమ్పీ’’తి పరివారట్ఠకథావచనఞ్చ (పరి. అట్ఠ. ౪౯౫-౪౯౬), ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన దసవస్సేన వా అతిరేకదసవస్సేన వా ఉపసమ్పాదేతుం, నిస్సయం దాతు’’న్తిఆదిపాళివచనఞ్చ (మహావ. ౭౬, ౮౨) గహేత్వా ‘‘అహమేవ ఏత్థ బ్యత్తో పటిబలో, న మయా అఞ్ఞో బ్యత్తతరో అత్థి, తస్మా అహమేవ ఇమస్స విహారస్స అనుచ్ఛవికో’’తి సఞ్ఞీ. విహారకారకోపి ‘‘యేన విహారో కారితో, సో విహారసామికోతి వినయపాఠో (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౬) అత్థి, మయా చ బహుం ధనం చజిత్వా అయం విహారో కారితో, తస్మా మయా పసన్నపుగ్గలో ఆరోపేతబ్బో, న అఞ్ఞో’’తి సఞ్ఞీ. సఙ్ఘోపి ‘‘సఙ్ఘికో నామ విహారో సఙ్ఘస్స దిన్నో హోతి పరిచ్చత్తో’’తిఆదిపాళివచనఞ్చ (పాచి. ౧౧౬, ౧౨౧, ౧౨౬, ౧౩౧), అన్తమసో చతురఙ్గులపాదకం గామదారకేహి పంస్వాగారకేసు కీళన్తేహి కతమ్పి సఙ్ఘస్స దిన్నకాలతో పట్ఠాయ గరుభణ్డం హోతీ’’తిఆదిఅట్ఠకథావచనఞ్చ (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) గహేత్వా ‘‘అయం విహారో సఙ్ఘికో సఙ్ఘసన్తకో, తస్మా అమ్హేహి అభిరుచితపుగ్గలోవ ఆరోపేతబ్బో, న అఞ్ఞో’’తి సఞ్ఞీ.
తత్థ వుడ్ఢతరస్స వచనేపి ‘‘న త్వేవాహం, భిక్ఖవే’’త్యాదివచనం (చూళవ. ౩౧౬) తేసు తేసు ఆసనసాలాదీసు అగ్గాసనస్స వుడ్ఢతరారహత్తా భత్తం భుఞ్జిత్వా నిసిన్నోపి భిక్ఖు వుడ్ఢతరే ఆగతే వుట్ఠాయ ఆసనం దాతబ్బం సన్ధాయ భగవతా వుత్తం, న ధువవాసం సన్ధాయ. ‘‘వుడ్ఢతరో అత్తనో వుడ్ఢతాయ’’త్యాదివచనఞ్చ (పాచి. అట్ఠ. ౧౨౦; కఙ్ఖా. అట్ఠ. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా) యథావుడ్ఢం సేనాసనే దీయమానే వుడ్ఢతరే ఆగతే నవకతరో వుట్ఠాపేతబ్బో, వుట్ఠాపేత్వా వుడ్ఢతరస్స సేనాసనం దాతబ్బం, వుడ్ఢతరో పన నవకతరేన న వుట్ఠాపేతబ్బో. కస్మా? ‘‘అత్తనో వుడ్ఢతరతాయా’’తి ఉతుకాలే యథావుడ్ఢం సేనాసనదానం సన్ధాయ వుత్తం, న ధువవాసత్థాయ దానం సన్ధాయ, తస్మా ఇదమ్పి వచనం ఉపపరిక్ఖితబ్బం, న సీఘం అనుజానితబ్బం.
బ్యత్తవచనేపి ‘‘బహుస్సుతస్స సఙ్ఘభారనిత్థారకస్స’’త్యాదివచనఞ్చ (పరి. అట్ఠ. ౪౪౫-౪౯౬) న బహుస్సుతమత్తేన సఙ్ఘికవిహారస్స ఇస్సరభావం సన్ధాయ వుత్తం, అథ ఖో తస్స భిక్ఖుస్స బహూపకారతం గుణవిసిట్ఠతఞ్చ సల్లక్ఖేత్వా సఙ్ఘేన ఫాసుకం ఆవాసం అనుట్ఠాపనీయం కత్వా దిన్నే సో భిక్ఖు కేనచి తమ్హా విహారా అనుట్ఠాపనీయో హోతి, ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే’’త్యాదివచనఞ్చ (మహావ. ౮౨) నిస్సయాచరియానం లక్ఖణం పకాసేతుం భగవతా వుత్తం, న సఙ్ఘికవిహారస్స ఇస్సరత్తం, తస్మా ఇదమ్పి వచనం ఉపపరిక్ఖితబ్బం, న సీఘం అనుజానితబ్బం.
దాయకవచనం పన నానుజానితబ్బం పటిబాహితబ్బం. కస్మా? ‘‘యేన విహారో కారితో’’త్యాదిపాఠస్స అముఖ్యవోహారత్తా. యథా హి పుథుజ్జనకాలే రూపాదీసు సఞ్జనస్స భూతపుబ్బత్తా భూతపుబ్బగతియా అరహాపి ‘‘సత్తో’’తి, ఏవం దానకాలతో పుబ్బే తస్స విహారస్స సామిభూతపుబ్బత్తా దాయకో ‘‘విహారసామికో’’తి వుచ్చతి, న ఇస్సరత్తా. న హి సకలే వినయపిటకే అట్ఠకథాటీకాసు చ ‘‘విస్సజ్జేత్వా దిన్నస్స విహారస్స దాయకో ఇస్సరో’’తి వా ‘‘దాయకేన విచారేతబ్బో’’తి వా ‘‘దాయకసన్తకవిహారో’’తి వా పాఠో అత్థి, ‘‘సఙ్ఘికో, గణసన్తకో, పుగ్గలికో’’ఇచ్చేవ అత్థి, తస్మా తస్స వచనం నానుజానితబ్బం.
సఙ్ఘస్స వచనేపి ‘‘సఙ్ఘికో నామ విహారో’’త్యాదివచనం (పాచి. ౧౧౬, ౧౨౧, ౧౨౬, ౧౩౧) సఙ్ఘసన్తకభావం సఙ్ఘేన విచారేతబ్బభావం దీపేతి, సఙ్ఘో పన విచారేన్తో పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం భిక్ఖుం సేనాసనగ్గాహాపకం సమ్మన్నిత్వా తేన యథావుడ్ఢం విచారేతబ్బో వా హోతి, సమగ్గేన సఙ్ఘేన దువఙ్గసమన్నాగతస్స భిక్ఖునో అపలోకనకమ్మేన ధువవాసత్థాయ దాతబ్బో వా. తేసు పఞ్చఙ్గసమన్నాగతస్స భిక్ఖునో దుల్లభత్తా సేనాసనగ్గాహాపకసమ్ముతియా అభావే సతి దువఙ్గసమన్నాగతో భిక్ఖు పరియేసితబ్బో. ఏవం పన అపరియేసిత్వా భణ్డాగారికతాదిబహఊపకారతాయుత్తస్స బహుస్సుతతాదిగుణవిసిట్ఠతావిరహస్స భిక్ఖునో ఆమిసగరుకతాదివసేన సఙ్ఘేన విహారో దాతబ్బో న హోతి, తస్మా సఙ్ఘవచనమ్పి ఉపపరిక్ఖితబ్బం, న తావ అనుజానితబ్బం.
అథ తీణిపి వచనాని సంసన్దేతబ్బాని. తత్థ సఙ్ఘస్స ఇస్సరత్తా సఙ్ఘో పుచ్ఛితబ్బో ‘‘కో పుగ్గలో తుమ్హేహి అభిరుచితో’’తి, పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఏసో’’తి వుత్తే ‘‘కస్మా అభిరుచితో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఏసో పుగ్గలో అమ్హే చీవరాదిపచ్చయేహి అనుగ్గహేతా, అమ్హాకం ఞాతిసాలోహితో, ఉపజ్ఝాయో, ఆచరియో, సద్ధివిహారికో, అన్తేవాసికో, సమానుపజ్ఝాయకో, సమానాచరియకో, పియసహాయో, లాభీ, యసస్సీ, తస్మా అమ్హేహి అభిరుచితో’’తి వుత్తే ‘‘న ఏత్తావతా ధువవాసత్థాయ విహారో దాతబ్బో’’తి పటిక్ఖిపితబ్బో. అథ ‘‘ఏసో పుగ్గలో సబ్బేహి అమ్హేహి వుడ్ఢతరో అగ్గాసనం అగ్గోదకం అగ్గపిణ్డం అరహతి, ధువవాసత్థాయ విహారో పన తస్స దాతబ్బోతి అట్ఠకథాచరియేహి న వుత్తో’’తి వత్వా పటిక్ఖిపితబ్బో. అథ ‘‘ధమ్మకథికో, వినయధరో, గణవాచకఆచరియో’’తి వుత్తే ‘‘ఏసో ధువవాసత్థాయ దిన్నవిహారస్స అనుచ్ఛవికో, ఏతస్స దాతబ్బో’’తి అనుమోదితబ్బో. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘సఙ్ఘో పన భణ్డాగారికస్స వా ధమ్మకథికవినయధరాదీనం వా గణవాచకఆచరియస్స వా బహూపకారతం గుణవిసిట్ఠతఞ్చ సల్లక్ఖేన్తో ధువవాసత్థాయ విహారం సమ్మన్నిత్వా దేతీ’’తి వచనతో విఞ్ఞాయతి (పాచి. అట్ఠ. ౧౨౯; కఙ్ఖా. అట్ఠ. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా).
ఇధ పన సాధకపాఠే ‘‘భణ్డాగారికస్స వా’’తి విజ్జమానే కస్మా సాధ్యవచనే భణ్డాగారికో న వుత్తోతి? ఏతరహి భణ్డాగారస్స అభావా. యది కేసుచి విహారేసు భణ్డాగారం సమ్మన్నేయ్య, సో భణ్డాగారవిహారే నిసిన్నో సఙ్ఘస్స పత్తచీవరరక్ఖణాదికం ఉపకారం కరేయ్య, తస్స బహూపకారతం సల్లక్ఖేన్తో సఙ్ఘో భణ్డాగారికస్స ఫాసుకం ఆవాసం ఏతరహిపి ధువవాసత్థాయ దదేయ్య, సో తస్స విసుం ధువవాసవిహారోతి. ఏత్థ సాధకపాఠే ‘‘ధమ్మకథికవినయధరాదీనం వా’’తిఆదిసద్దేన బహుస్సుతో ఆగతాగమో ధమ్మధరో వినయధరో మాతికాధరో పణ్డితో బ్యత్తో మేధావీ లజ్జీ కుక్కుచ్చకో సిక్ఖాకామోతి వుత్తగుణవన్తే సఙ్గణ్హాతి. అథాపి ‘‘ఏసో పుగ్గలో బహుస్సుతో ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీహి భిక్ఖూనం బహూపకారో సఙ్ఘభారనిత్థారకో’’తి వదతి, ‘‘సాధు ఏసోపి ఫాసుకావాసస్స అరహో, అనుట్ఠాపనీయం కత్వా ధువవాసత్థాయ విహారో ఏతస్సపి దాతబ్బో’’తి వత్వా అనుమోదితబ్బో. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘సఙ్ఘో పన బహుస్సుతస్స ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీహి బహూపకారస్స భారనిత్థారకస్స ఫాసుకం ఆవాసం అనుట్ఠాపనీయం కత్వా దేతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౩౪౩) వచనతో విఞ్ఞాయతి.
అథాపి ‘‘అయం పుగ్గలో ధమ్మకథికో వినయధరో గణవాచకాచరియో సఙ్ఘస్స బహూపకారో విసిట్ఠగుణయుత్తో’’తి వదతి, ‘‘సాధు ఏతస్సపి పుగ్గలస్స ధువవాసత్థాయ విహారం సల్లక్ఖేత్వా సమ్మన్నిత్వావ దాతబ్బో’’తి వత్వా అనుమోదితబ్బో. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘సఙ్ఘో పన భణ్డాగారికస్స వా ధమ్మకథికవినయధరాదీనం వా గణవాచకాచరియస్స వా బహూపకారతం గుణవిసిట్ఠతఞ్చ సల్లక్ఖేత్వా ధువవాసత్థాయ విహారం సమ్మన్నిత్వా దేతీ’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౧౨౦; కఙ్ఖా. అట్ఠ. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వచనతో విఞ్ఞాయతి.
అథాపి ‘‘ఏసో పుగ్గలో బహుస్సుతో సఙ్ఘభారనిత్థారకో’’తి వదతి, ‘‘సాధు ఏతస్సపి అనుట్ఠాపనీయం కత్వా దాతబ్బో’’తి వత్వా అనుమోదితబ్బో. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘బహుస్సుతస్స సఙ్ఘభారనిత్థారకస్స భిక్ఖునో అనుట్ఠాపనీయసేనాసనమ్పీ’’తి పరివారట్ఠకథాయం (పరి. అట్ఠ. ౪౯౫-౪౯౬) వుత్తత్తా విఞ్ఞాయతి. తతో ‘‘ఏవం దువఙ్గసమ్పన్నో పుగ్గలో అన్తోసీమట్ఠో వా బహిసీమట్ఠో వా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అన్తోసీమట్ఠో’’తి వుత్తే ‘‘సాధు సుట్ఠు తస్స దాతబ్బో’’తి సమ్పటిచ్ఛితబ్బం. ‘‘బహిసీమట్ఠో’’తి వుత్తే ‘‘న దాతబ్బో’’తి పటిక్ఖిపితబ్బం. కస్మాతి చే? ‘‘న, భిక్ఖవే, నిస్సీమే ఠితస్స సేనాసనం గాహేతబ్బం, యో గాహేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (చూళవ. ౩౧౮) వచనతోతి.