౨౭. ఉపజ్ఝాయాదివత్తవినిచ్ఛయకథా

ఉపజ్ఝాయవత్తకథావణనా

౧౮౩. ఏవం వస్సూపనాయికవినిచ్ఛయం కథేత్వా ఇదాని ఉపజ్ఝాయవత్తాదివత్తకథం కథేతుం ‘‘వత్తన్తి ఏత్థా’’తిఆదిమాహ. తత్థ వత్తేతబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి వత్తం, సద్ధివిహారికాదీహి ఉపజ్ఝాయాదీసు పవత్తేతబ్బం ఆభిసమాచారికసీలం. తం కతివిధన్తి ఆహ ‘‘వత్తం నామేతం…పే… బహువిధ’’న్తి. వచ్చకుటివత్తన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆద్యత్థో. తేన సద్ధివిహారికవత్తఅన్తేవాసికవత్తఅనుమోదనవత్తాని సఙ్గయ్హన్తి. వుత్తఞ్హి తత్థ తత్థ అట్ఠకథాసు ‘‘చుద్దస ఖన్ధకవత్తానీ’’తి. వత్తక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౩౫౬) చ పాళియం ఆగతమేవ, తత్థ పన ఆగన్తుకవత్తతో పట్ఠాయ ఆగతం, ఇధ ఉపజ్ఝాయవత్తతో. ఇతో అఞ్ఞానిపి పఞ్చసత్తతి సేఖియవత్తాని ద్వేఅసీతి మహావత్తాని చ వత్తమేవ. తేసు పన సేఖియవత్తాని మహావిభఙ్గే ఆగతాని, మహావత్తాని కమ్మక్ఖన్ధకపారివాసికక్ఖన్ధకేసు (చూళవ. ౭౫ ఆదయో), తస్మా ఇధ చుద్దస ఖన్ధకవత్తానియేవ దస్సితాని. తేసు ఉపజ్ఝాయవత్తం పఠమం దస్సేన్తో ‘‘తత్థ ఉపజ్ఝాయవత్తం తావ ఏవం వేదితబ్బ’’న్త్యాదిమాహ.

తత్థ కో ఉపజ్ఝాయో, కేనట్ఠేన ఉపజ్ఝాయో, కథం గహితో ఉపజ్ఝాయో, కేన వత్తితబ్బం ఉపజ్ఝాయవత్తం, కతమం తం వత్తన్తి? తత్థ కో ఉపజ్ఝాయోతి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన దసవస్సేన వా అతిరేకదసవస్సేన వా ఉపసమ్పాదేతు’’న్తిఆదివచనతో (మహావ. ౭౬) బ్యత్తిబలసమ్పన్నో ఉపసమ్పదతో పట్ఠాయ దసవస్సో వా అతిరేకదసవస్సో వా భిక్ఖు ఉపజ్ఝాయో. కేనట్ఠేన ఉపజ్ఝాయోతి వజ్జావజ్జం ఉపనిజ్ఝాయతీతి ఉపజ్ఝాయో, సద్ధివిహారికానం ఖుద్దకం వజ్జం వా మహన్తం వజ్జం వా భుసో చిన్తేతీతి అత్థో. కథం గహితో హోతి ఉపజ్ఝాయోతి సద్ధివిహారికేన ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ‘‘ఉపజ్ఝాయో మే, భన్తే, హోహీ’’తి తిక్ఖత్తుం వుత్తే సచే ఉపజ్ఝాయో ‘‘సాహూ’’తి వా ‘‘లహూ’’తి వా ‘‘ఓపాయిక’’న్తి వా ‘‘పతిరూప’’న్తి వా ‘‘పాసాదికేన సమ్పాదేహీ’’తి వా ఇమేసు పఞ్చసు పదేసు యస్స కస్సచి పదస్స వసేన కాయేన వా వాచాయ వా కాయవాచాహి వా ‘‘గహితో తయా ఉపజ్ఝాయో’’తి ఉపజ్ఝాయగ్గహణం విఞ్ఞాపేతి, గహితో హోతి ఉపజ్ఝాయో. తత్థ సాహూతి సాధు. లహూతి అగరు, సుభరతాతి అత్థో. ఓపాయికన్తి ఉపాయపటిసంయుత్తం, ఏవం పటిపజ్జనం నిత్థరణుపాయోతి అత్థో. పతిరూపన్తి సామీచికమ్మమిదన్తి అత్థో. పాసాదికేనాతి పసాదావహేన కాయవచీపయోగేన సమ్పాదేహీతి అత్థో.

కేన వత్తితబ్బం ఉపజ్ఝాయవత్తన్తి గహితఉపజ్ఝాయేన సద్ధివిహారికేన వత్తితబ్బం. కతమం తం వత్తన్తి ఇదం ఆగతమేవ, తత్థ కాలస్సేవ ఉట్ఠాయ ఉపాహనా ఓముఞ్చిత్వాతి సచస్స పచ్చూసకాలే చఙ్కమనత్థాయ వా ధోతపాదపరిహరణత్థాయ వా పటిముక్కా ఉపాహనా పాదగతా హోన్తి, తా కాలస్సేవ ఉట్ఠాయ అపనేత్వా. తాదిసమేవ ముఖధోవనోదకం దాతబ్బన్తి ఉతుమ్పి సరీరసభావే చ ఏకాకారే తాదిసమేవ దాతబ్బం.

సగుణం కత్వాతి ఉత్తరాసఙ్గం సఙ్ఘాటిఞ్చాతి ద్వే చీవరాని ఏకతో కత్వా తా ద్వేపి సఙ్ఘాటియో దాతబ్బా. సబ్బఞ్హి చీవరం సఙ్ఘటితత్తా సఙ్ఘాటీతి వుచ్చతి. తేన వుత్తం ‘‘సఙ్ఘాటియో దాతబ్బా’’తి. పదవీతిహారేహీతి ఏత్థ పదం వీతిహరతి ఏత్థాతి పదవీతిహారో, పదవీతిహారట్ఠానం. దుతవిలమ్బితం అకత్వా సమగమనేన ద్విన్నం పదానం అన్తరే ముట్ఠిరతనమత్తం. పదానం వా వీతిహరణం అభిముఖం హరిత్వా నిక్ఖేపో పదవీతిహారోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. న ఉపజ్ఝాయస్స భణమానస్స అన్తరన్తరా కథా ఓపాతేతబ్బాతి అన్తరఘరే వా అఞ్ఞత్ర వా భణమానస్స అనిట్ఠితే తస్స వచనే అఞ్ఞా కథా న సముట్ఠాపేతబ్బా. ఇతో పట్ఠాయాతి ‘‘న ఉపజ్ఝాయస్స భణమానస్సా’’తి ఏత్థ న-కారతో పట్ఠాయ. తేన నాతిదూరేతిఆదీసు న-కారపటిసిద్ధేసు ఆపత్తి నత్థీతి దస్సేతి. సబ్బత్థ దుక్కటాపత్తీతి ఆపదాఉమ్మత్తఖిత్తచిత్తవేదనాట్టతాదీహి వినా పణ్ణత్తిం అజానిత్వాపి వదన్తస్స గిలానస్స చ దుక్కటమేవ. ఆపదాసు హి అన్తరన్తరా కథా వత్తుం వట్టతి, ఏవమఞ్ఞేసు న-కారపటిసిద్ధేసు ఈదిసేసు, ఇతరేసు పన గిలానోపి న ముచ్చతి. సబ్బత్థ దుక్కటాపత్తి వేదితబ్బాతి ‘‘ఈదిసేసు గిలానోపి న ముచ్చతీ’’తి దస్సనత్థం వుత్తం. అఞ్ఞమ్పి హి యథావుత్తం ఉపజ్ఝాయవత్తం అనాదరియేన అకరోన్తస్స అగిలానస్స వత్తభేదే సబ్బత్థ దుక్కటమేవ, తేనేవ వక్ఖతి ‘‘అగిలానేన హి సద్ధివిహారికేన సట్ఠివస్సేనపి సబ్బం ఉపజ్ఝాయవత్తం కాతబ్బం, అనాదరియేన అకరోన్తస్స వత్తభేదే దుక్కటం. న-కారపటిసంయుత్తేసు పన పదేసు గిలానస్సపి పటిక్ఖిత్తకిరియం కరోన్తస్స దుక్కటమేవా’’తి. ఆపత్తిసామన్తా భణమానోతి పదసోధమ్మ(పాచి. ౪౪ ఆదయో)-దుట్ఠుల్లాదివసేన (పారా. ౨౮౩) ఆపత్తియా ఆసన్నవాచం భణమానో. ఆపత్తియా ఆసన్నవాచన్తి చ ఆపత్తిజనకమేవ వచనం సన్ధాయ వదతి. యాయ హి వాచాయ ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, సా వాచా ఆపత్తియా ఆసన్నాతి వుచ్చతి.

చీవరేన పత్తం వేఠేత్వాతి ఏత్థ ‘‘ఉత్తరాసఙ్గస్స ఏకేన కణ్ణేన వేఠేత్వా’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. హేట్ఠాపీఠం వా పరామసిత్వాతి ఇదం పుబ్బే తత్థ ఠపితపత్తాదినా అసఙ్ఘట్టనత్థాయ వుత్తం. చక్ఖునా ఓలోకేత్వాపి అఞ్ఞేసం అభావం ఞత్వాపి ఠపేతుం వట్టతి ఏవ. చతురఙ్గులం కణ్ణం ఉస్సారేత్వాతి కణ్ణం చతురఙ్గులప్పమాణం అతిరేకం కత్వా ఏవం చీవరం సఙ్ఘరితబ్బం. ఓభోగే కాయబన్ధనం కాతబ్బన్తి కాయబన్ధనం సఙ్ఘరిత్వా చీవరభోగే పక్ఖిపిత్వా ఠపేతబ్బం. సచే పిణ్డపాతో హోతీతి ఏత్థ యో గామేయేవ వా అన్తరఘరే వా పటిక్కమనే వా భుఞ్జిత్వా ఆగచ్ఛతి, పిణ్డం వా న లభతి, తస్స పిణ్డపాతో న హోతి, గామే అభుత్తస్స పన లద్ధభిక్ఖస్స వా హోతి, తస్మా ‘‘సచే పిణ్డపాతో హోతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ గామేతి గామపరియాపన్నే తాదిసే కిస్మిఞ్చి పదేసే. అన్తరఘరేతి అన్తోగేహే. పటిక్కమనేతి ఆసనసాలాయం. సచేపి తస్స న హోతి, భుఞ్జితుకామో చ హోతి, ఉదకం దత్వా అత్తనా లద్ధతోపి పిణ్డపాతో ఉపనేతబ్బో. తిక్ఖత్తుం పానీయేన పుచ్ఛితబ్బోతి సమ్బన్ధో, ఆదిమ్హి మజ్ఝే అన్తేతి ఏవం తిక్ఖత్తుం పుచ్ఛితబ్బోతి అత్థో. ఉపకట్ఠోతి ఆసన్నో. ధోతవాలికాయాతి ఉదకేన గతట్ఠానే నిరజాయ పరిసుద్ధవాలికాయ.

నిద్ధూమేతి జన్తాఘరే జలమానఅగ్గిధూమరహితే. జన్తాఘరఞ్హి నామ హిమపాతబహుకేసు దేసేసు తప్పచ్చయరోగపీళాదినివారణత్థం సరీరసేదతాపనట్ఠానం. తత్థ కిర అన్ధకారపటిచ్ఛన్నతాయ బహూపి ఏకతో పవిసిత్వా చీవరం నిక్ఖిపిత్వా అగ్గితాపపరిహారాయ మత్తికాయ ముఖం లిమ్పిత్వా సరీరం యావదత్థం సేదేత్వా చుణ్ణాదీహి ఉబ్బట్టేత్వా నహాయన్తి. తేనేవ పాళియం (మహావ. ౬౬) ‘‘చుణ్ణం సన్నేతబ్బ’’న్తిఆది వుత్తం. సచే ఉస్సహతీతి సచే పహోతి. వుత్తమేవత్థం విభావేతి ‘‘కేనచి గేలఞ్ఞేన అనభిభూతో హోతీ’’తి. అపటిఘంసన్తేనాతి భూమియం అపటిఘంసన్తేన. కవాటపీఠన్తి కవాటపీఠఞ్చ పిట్ఠసఙ్ఘాతఞ్చ అచ్ఛుపన్తేన. సన్తానకన్తి యం కిఞ్చి కీటకులావకమక్కటకసుత్తాది. ఉల్లోకా పఠమం ఓహారేతబ్బన్తి ఉల్లోకతో పఠమం ఉల్లోకం ఆదిం కత్వా అవహరితబ్బన్తి అత్థో. ఉల్లోకన్తి చ ఉద్ధం ఓలోకనట్ఠానం, ఉపరిభాగన్తి అత్థో. ఆలోకసన్ధికణ్ణభాగాతి ఆలోకసన్ధిభాగా చ కణ్ణభాగా చ, అబ్భన్తరబాహిరవాతపానకవాటకాని చ గబ్భస్స చ చత్తారో కోణా సమ్మజ్జితబ్బాతి అత్థో.

అఞ్ఞత్థ నేతబ్బోతి యత్థ విహారతో సాసనే అనభిరతి ఉప్పన్నా, తతో అఞ్ఞత్థ కల్యాణమిత్తాదిసమ్పత్తియుత్తట్ఠానే నేతబ్బో. న చ అచ్ఛిన్నే థేవే పక్కమితబ్బన్తి రజితచీవరతో యావ అప్పమత్తకమ్పి రజనం గళతి, న తావ పక్కమితబ్బం. న ఉపజ్ఝాయం అనాపుచ్ఛా ఏకచ్చస్స పత్తో దాతబ్బోతిఆది సబ్బం ఉపజ్ఝాయస్స విసభాగపుగ్గలానం వసేన కథితం. ఏత్థ చ విసభాగపుగ్గలానన్తి లజ్జినో వా అలజ్జినో వా ఉపజ్ఝాయస్స అవడ్ఢికామే సన్ధాయ వుత్తం. సచే పన ఉపజ్ఝాయో అలజ్జీ ఓవాదమ్పి న గణ్హాతి, లజ్జినో చ ఏతస్స విసభాగా హోన్తి, తత్థ ఉపజ్ఝాయం విహాయ లజ్జీహేవ సద్ధిం ఆమిసాదిపరిభోగో కాతబ్బో. ఉపజ్ఝాయాదిభావో హేత్థ నప్పమాణన్తి దట్ఠబ్బం. పరివేణం గన్త్వాతి ఉపజ్ఝాయస్స పరివేణం గన్త్వా. సుసానన్తి ఇదం ఉపలక్ఖణం. ఉపచారసీమతో బహి గన్తుకామేన అనాపుచ్ఛా గన్తుం న వట్టతి. వుట్ఠానమస్స ఆగమేతబ్బన్తి గేలఞ్ఞతో వుట్ఠానం అస్స ఆగమేతబ్బం.

ఉపజ్ఝాయవత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆచరియవత్తకథావణ్ణనా

౧౮౪. ఆచరియవత్తకథాయం కో ఆచరియో, కేనట్ఠేన ఆచరియో, కతివిధో ఆచరియో, కథం గహితో ఆచరియో, కేన వత్తితబ్బం ఆచరియవత్తం, కతమం తం వత్తన్తి? తత్థ కో ఆచరియోతి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, దసవస్సం నిస్సాయ వత్థుం దసవస్సేన నిస్సయం దాతు’’న్తిఆదివచనతో (మహావ. ౭౭) బ్యత్తిబలసమ్పన్నో దసవస్సో వా అతిరేకదసవస్సో వా భిక్ఖు ఆచరియో. కేనట్ఠేన ఆచరియోతి అన్తేవాసికేన ఆభుసో చరితబ్బోతి ఆచరియో, ఉపట్ఠాతబ్బోతి అత్థో. కతివిధో ఆచరియోతి నిస్సయాచరియపబ్బజ్జాచరియఉపసమ్పదాచరియధమ్మాచరియవసేన చతుబ్బిధో. తత్థ నిస్సయం గహేత్వా తం నిస్సాయ వత్థబ్బో నిస్సయాచరియో. పబ్బజితకాలే సిక్ఖితబ్బసిక్ఖాపకో పబ్బజ్జాచరియో. ఉపసమ్పదకాలే కమ్మవాచానుస్సావకో ఉపసమ్పదాచరియో. బుద్ధవచనసిక్ఖాపకో ధమ్మాచరియో నామ. కథం గహితో హోతి ఆచరియోతి అన్తేవాసికేన ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ‘‘ఆచరియో మే, భన్తే, హోహి, ఆయస్మతో నిస్సాయ వచ్ఛామీ’’తి తిక్ఖత్తుం వుత్తే ఆచరియో ‘‘సాహూ’’తి వా ‘‘లహూ’’తి వా ‘‘ఓపాయిక’’న్తి వా ‘‘పతిరూప’’న్తి వా ‘‘పాసాదికేన సమ్పాదేహీ’’తి వా కాయేన విఞ్ఞాపేతి, వాచాయ విఞ్ఞాపేతి, కాయవాచాహి విఞ్ఞాపేతి, గహితో హోతి ఆచరియో.

కేన వత్తితబ్బం ఆచరియవత్తన్తి అన్తేవాసికేన వత్తితబ్బం ఆచరియవత్తం. బ్యత్తేన భిక్ఖునా పఞ్చ వస్సాని నిస్సాయ వత్థబ్బం, అబ్యత్తేన యావజీవం. ఏత్థ సచాయం భిక్ఖు వుడ్ఢతరం ఆచరియం న లభతి, ఉపసమ్పదాయ సట్ఠివస్సో వా సత్తతివస్సో వా హోతి, నవకతరస్సపి బ్యత్తస్స సన్తికే ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ‘‘ఆచరియో మే, ఆవుసో, హోహి, ఆయస్మతో నిస్సాయ వచ్ఛామీ’’తి ఏవం తిక్ఖత్తుం వత్వా నిస్సయో గహేతబ్బో. గామప్పవేసనం ఆపుచ్ఛన్తేనపి ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ‘‘గామప్పవేసనం ఆపుచ్ఛామి ఆచరియా’’తి వత్తబ్బం. ఏస నయో సబ్బఆపుచ్ఛనేసు. కతమం తం వత్తన్తి ఏత్థ ఉపజ్ఝాయవత్తతో అఞ్ఞం నత్థీతి ఆహ ‘‘ఇదమేవ చ…పే… ఆచరియవత్తన్తి వుచ్చతీ’’తి. నను ఉపజ్ఝాచరియా భిన్నపదత్థా, అథ కస్మా ఇదమేవ ‘‘ఆచరియవత్త’’న్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘ఆచరియస్స కత్తబ్బత్తా’’తి. యథా ఏకోపి భిక్ఖు మాతుభాతాభూతత్తా ‘‘మాతులో’’తి చ ధమ్మే సిక్ఖాపకత్తా ‘‘ఆచరియో’’తి చ వుచ్చతి, ఏవం ఏకమేవ వత్తం ఉపజ్ఝాయస్స కత్తబ్బత్తా ‘‘ఉపజ్ఝాయవత్త’’న్తి చ ఆచరియస్స కత్తబ్బత్తా ‘‘ఆచరియవత్త’’న్తి చ వుచ్చతీతి అధిప్పాయో. ఏవం సన్తేపి నామే భిన్నే అత్థో భిన్నో సియాతి ఆహ ‘‘నామమత్తమేవ హేత్థ నాన’’న్తి. యథా ‘‘ఇన్దో సక్కో’’తిఆదీసు నామమత్తమేవ భిన్నం, న అత్థో, ఏవమేత్థాపీతి దట్ఠబ్బోతి.

ఇదాని తస్మిం వత్తే సద్ధివిహారికఅన్తేవాసికానం వసేన లబ్భమానం కఞ్చి విసేసం దస్సేన్తో ‘‘తత్థ యావ చీవరరజన’’న్త్యాదిమాహ. తతో ఉపజ్ఝాయాచరియానం వసేన విసేసం దస్సేతుం ‘‘ఉపజ్ఝాయే’’త్యాదిమాహ. తేసు వత్తం సాదియన్తేసు ఆపత్తి, అసాదియన్తేసు అనాపత్తి, తేసు అజానన్తేసు, ఏకస్స భారకరణేపి అనాపత్తీతి అయమేత్థ పిణ్డత్థో. ఇదాని అన్తేవాసికవిసేసవసేన లబ్భమానవిసేసం దస్సేతుమాహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది.

ఆచరియవత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

సద్ధివిహారికవత్తకథావణ్ణనా

సద్ధివిహారికవత్తే కో సద్ధివిహారికో, కేనట్ఠేన సద్ధివిహారికో, కేన వత్తితబ్బం సద్ధివిహారికవత్తం, కతమం తం వత్తన్తి? తత్థ కో సద్ధివిహారికోతి ఉపసమ్పన్నో వా హోతు సామణేరో వా, యో ఉపజ్ఝం గణ్హాతి, సో సద్ధివిహారికో నామ. కేనట్ఠేన సద్ధివిహారికోతి ఉపజ్ఝాయేన సద్ధిం విహారో ఏతస్స అత్థీతి సద్ధివిహారికోతి అత్థేన. కేన వత్తితబ్బం సద్ధివిహారికవత్తన్తి ఉపజ్ఝాయేన వత్తితబ్బం. తేన వుత్తం వత్తక్ఖన్ధకే (మహావ. ౩౭౮) ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, ఉపజ్ఝాయానం సద్ధివిహారికేసు వత్తం పఞ్ఞపేస్సామి, యథా ఉపజ్ఝాయేహి సద్ధివిహారికేసు వత్తితబ్బ’’న్తి. కతమం తం వత్తన్తి ఇదాని పకరణాగతం. ఇమస్మిం పన పకరణే సఙ్ఖేపరుచిత్తా, ఆచరియసద్ధివిహారికఅన్తేవాసికవత్తానఞ్చ సమానత్తా ద్వేపి ఏకతో వుత్తా, తథాపి వత్తక్ఖన్ధకే విసుం విసుం ఆగతత్తా విసుం విసుంయేవ కథయామ.

సఙ్గహేతబ్బో అనుగ్గహేతబ్బోతి ఉద్దేసాదీహిస్స సఙ్గహో చ అనుగ్గహో చ కాతబ్బో. తత్థ ఉద్దేసోతి పాళివచనం. పరిపుచ్ఛాతి పాళియా అత్థవణ్ణనా. ఓవాదోతి అనోతిణ్ణే వత్థుస్మిం ‘‘ఇదం కరోహి, ఇదం మా కరిత్థా’’తి వచనం. అనుసాసనీతి ఓతిణ్ణే వత్థుస్మిం. అపిచ ఓతిణ్ణే వా అనోతిణ్ణే వా పఠమం వచనం ఓవాదో, పునప్పునం వచనం అనుసాసనీతి దట్ఠబ్బం. సచే ఉపజ్ఝాయస్స పత్తో హోతీతి సచే అతిరేకపత్తో హోతి. ఏస నయో సబ్బత్థ. పరిక్ఖారోతి అఞ్ఞోపి సమణపరిక్ఖారో. ఇధ ఉస్సుక్కం నామ ధమ్మియేన నయేన ఉప్పజ్జమానఉపాయపరియేసనం. ఇతో పరం దన్తకట్ఠదానం ఆదిం కత్వా ఆచమనకుమ్భియా ఉదకసిఞ్చనపరియోసానం వత్తం గిలానస్సేవ సద్ధివిహారికస్స కాతబ్బం. అనభిరతివూపకాసనాది పన అగిలానస్సపి కత్తబ్బమేవ. చీవరం రజన్తేనాతి ‘‘ఏవం రజేయ్యాసీ’’తి ఉపజ్ఝాయతో ఉపాయం సుత్వా రజన్తేన. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. సఙ్గహేతబ్బో అనుగ్గహేతబ్బోతిఆదీసు అనాదరియం పటిచ్చ ధమ్మామిసేహి అసఙ్గణ్హన్తానం ఆచరియుపజ్ఝాయానం దుక్కటం వత్తభేదత్తా. తేనేవ పరివారేపి (పరి. ౩౨౨) ‘‘న దేన్తో ఆపజ్జతీ’’తి వుత్తం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

సద్ధివిహారికవత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అన్తేవాసికవత్తకథావణ్ణనా

అన్తేవాసికవత్తే కో అన్తేవాసికో, కేనట్ఠేన అన్తేవాసికో, కతివిధా అన్తేవాసికా, కేన వత్తితబ్బం అన్తేవాసికవత్తం, కతమం తం వత్తన్తి? తత్థ కో అన్తేవాసికోతి ఉపసమ్పన్నో వా హోతు సామణేరో వా, యో ఆచరియస్స సన్తికే నిస్సయం గణ్హాతి, యో వా ఆచరియస్స ఓవాదం గహేత్వా పబ్బజతి, యో వా తేనానుస్సావితో హుత్వా ఉపసమ్పజ్జతి, యో వా తస్స సన్తికే ధమ్మం పరియాపుణాతి, సో సబ్బో అన్తేవాసికోతి వేదితబ్బో. తత్థ పఠమో నిస్సయన్తేవాసికో నామ, దుతియో పబ్బజ్జన్తేవాసికో నామ, తతియో ఉపసమ్పదన్తేవాసికో నామ, చతుత్థో ధమ్మన్తేవాసికో నామ. అఞ్ఞత్థ పన సిప్పన్తేవాసికోపి ఆగతో, సో ఇధ నాధిప్పేతో. కేనట్ఠేన అన్తేవాసికోతి అన్తే వసతీతి అన్తేవాసికో అలుత్తసమాసవసేన. కతివిధా అన్తేవాసికాతి యథావుత్తనయేన చతుబ్బిధా అన్తేవాసికా.

కేన వత్తితబ్బం అన్తేవాసికవత్తన్తి చతుబ్బిధేహి ఆచరియేహి అన్తేవాసికేసు వత్తితబ్బం. యథాహ వత్తక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౩౮౨) ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, ఆచరియానం అన్తేవాసికేసు వత్తం పఞ్ఞపేస్సామి, యథా ఆచరియేహి అన్తేవాసికేసు వత్తితబ్బ’’న్తి. కతమం తం వత్తన్తి యం భగవతా వత్తక్ఖన్ధకే వుత్తం, ఇధ చ సఙ్ఖేపేన దస్సితం, తం వత్తన్తి. ఇధ పన అత్థో సద్ధివిహారికవత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. అయం పన విసేసో – ఏతేసు పబ్బజ్జన్తేవాసికో చ ఉపసమ్పదన్తేవాసికో చ ఆచరియస్స యావజీవం భారో, నిస్సయన్తేవాసికో చ ధమ్మన్తేవాసికో చ యావ సమీపే వసన్తి, తావదేవ, తస్మా ఆచరియేహిపి తేసు సమ్మా వత్తితబ్బం. ఆచరియన్తేవాసికేసు హి యో యో న సమ్మా వత్తతి, తస్స తస్స ఆపత్తి వేదితబ్బా.

అన్తేవాసికవత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆగన్తుకవత్తకథావణ్ణనా

౧౮౫. ఆగన్తుకవత్తే ఆగచ్ఛతీతి ఆగన్తుకో, తేన వత్తితబ్బన్తి ఆగన్తుకవత్తం. ‘‘ఇదాని ఆరామం పవిసిస్సామీ’’తి ఇమినా ఉపచారసీమాసమీపం దస్సేతి, తస్మా ఉపచారసీమాసమీపం పత్వా ఉపాహనాఓముఞ్చనాది సబ్బం కాతబ్బం. గహేత్వాతి ఉపాహనదణ్డకేన గహేత్వా. ఉపాహనపుఞ్ఛనచోళకం పుచ్ఛిత్వా ఉపాహనా పుఞ్ఛితబ్బాతి ‘‘కతరస్మిం ఠానే ఉపాహనపుఞ్ఛనచోళక’’న్తి ఆవాసికే భిక్ఖూ పుచ్ఛిత్వా. పత్థరితబ్బన్తి సుక్ఖాపనత్థాయ ఆతపే పత్థరితబ్బం. సచే నవకో హోతి, అభివాదాపేతబ్బోతి తస్స వస్సే పుచ్ఛితే యది దహరో హోతి, సయమేవ వన్దిస్సతి, తదా ఇమినా వన్దాపితో హోతి. నిల్లోకేతబ్బోతి ఓలోకేతబ్బో. బహి ఠితేనాతి బహి నిక్ఖమన్తస్స అహినో వా అమనుస్సస్స వా మగ్గం ఠత్వా ఠితేన నిల్లోకేతబ్బో. సేసం పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

ఆగన్తుకవత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆవాసికవత్తకథావణ్ణనా

౧౮౬. ఆవాసికవత్తే ఆవసతీతి ఆవాసికో, తేన వత్తితబ్బన్తి ఆవాసికవత్తం. తత్థ ఆవాసికేన భిక్ఖునా ఆగన్తుకం భిక్ఖుం వుడ్ఢతరం దిస్వా ఆసనం పఞ్ఞపేతబ్బన్తిఆది పాళియం (చూళవ. ౩౫౯) ఆగతఞ్చ అట్ఠకథాయం ఆగతఞ్చ (చూళవ. అట్ఠ. ౩౫౯) గహేతబ్బం, గహేత్వా వుత్తత్తా పాకటమేవ, ఉపాహనపుఞ్ఛనం పన అత్తనో రుచివసేన కాతబ్బం. తేనేవ హేత్థ ‘‘సచే ఉస్సహతీ’’తి వుత్తం, తస్మా ఉపాహనా అపుఞ్ఛన్తస్సపి అనాపత్తి. సేనాసనం పఞ్ఞపేతబ్బన్తి ఏత్థ ‘‘కత్థ మయ్హం సేనాసనం పాపుణాతీ’’తి పుచ్ఛితేన సేనాసనం పఞ్ఞపేతబ్బం, ‘‘ఏతం సేనాసనం తుమ్హాకం పాపుణాతీ’’తి ఏవం ఆచిక్ఖితబ్బన్తి అత్థో. పప్ఫోటేత్వా పత్థరితుం పన వట్టతియేవ. ఏతేన మఞ్చపీఠాదిం పప్ఫోటేత్వా పత్థరిత్వా ఉపరి పచ్చత్థరణం దత్వా దానమ్పి సేనాసనపఞ్ఞాపనమేవాతి దస్సేతి. మహాఆవాసేపి అత్తనో సన్తికం సమ్పత్తస్స ఆగన్తుకస్స వత్తం అకాతుం న లబ్భతి. సేసం పురిమసదిసమేవ.

ఆవాసికవత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

గమికవత్తకథావణ్ణనా

౧౮౭. గమికవత్తే గన్తుం భబ్బోతి గమికో, తేన వత్తితబ్బన్తి గమికవత్తం. తత్రాయం అనుత్తానపదవణ్ణనా – దారుభణ్డన్తి సేనాసనక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౩౨౨) వుత్తం మఞ్చపీఠాది. మత్తికాభణ్డమ్పి రజనభాజనాది సబ్బం తత్థ వుత్తప్పభేదమేవ. తం సబ్బం అగ్గిసాలాయం వా అఞ్ఞతరస్మిం వా గుత్తట్ఠానే పటిసామేత్వా గన్తబ్బం, అనోవస్సకే పబ్భారేపి ఠపేతుం వట్టతి. సేనాసనం ఆపుచ్ఛిత్వా పక్కమితబ్బన్తి ఏత్థ యం పాసాణపిట్ఠియం వా పాసాణత్థమ్భేసు వా కతసేనాసనం, యత్థ ఉపచికా నారోహన్తి, తం అనాపుచ్ఛన్తస్సపి అనాపత్తి. చతూసు పాసాణేసూతిఆది ఉపచికానం ఉప్పత్తిట్ఠానే పణ్ణసాలాదిసేనాసనే కత్తబ్బాకారదస్సనత్థం వుత్తం. అప్పేవ నామ అఙ్గానిపి సేసేయ్యున్తి అయం అజ్ఝోకాసే ఠపితమ్హి ఆనిసంసో. ఓవస్సకగేహే పన తిణేసు చ మత్తికాపిణ్డేసు చ ఉపరి పతన్తేసు మఞ్చపీఠానం అఙ్గానిపి వినస్సన్తి.

గమికవత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

భత్తగ్గవత్తకథావణ్ణనా

౧౮౮. వత్తక్ఖన్ధకే ఇమస్మిం ఠానే అనుమోదనవత్తం ఆగతం, తతో భత్తగ్గవత్తం. సారత్థదీపనియఞ్చ (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౩౭౩-౩౭౪) ‘‘ఇమస్మిం వత్తక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౩౫౬) ఆగతాని ఆగన్తుకావాసికగమియానుమోదనభత్తగ్గపిణ్డచారికారఞ్ఞికసేనాసనజన్తాఘరవచ్చకుటిఉపజ్ఝాయాచరియసద్ధివిహారికఅన్తేవాసికవత్తాని చుద్దస మహావత్తాని నామా’’తి అనుక్కమో వుత్తో, ఇధ పన వినయసఙ్గహప్పకరణే గమికవత్తతో భత్తగ్గవత్తం ఆగతం, అనుమోదనవత్తం పన విసుం అవత్వా భత్తగ్గవత్తేయేవ అన్తోగధం కత్వా పచ్ఛా వుత్తం భత్తగ్గం గన్త్వా భత్తే భుత్తేయేవ అనుమోదనాకరణతో, పాళియఞ్చ అఞ్ఞేసు వత్తేసు వియ ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా అనుమోదనవత్తం పఞ్ఞాపేస్సామీ’’తి విసుం వత్తభావేన అనాగతత్తా భత్తగ్గవత్తేయేవ అన్తోగధన్తి ఆచరియస్స అధిప్పాయో సియా. ఇమస్స చ వినయాలఙ్కారపకరణస్స తస్సా వణ్ణనాభూతత్తా సంవణ్ణేతబ్బక్కమేనేవ సంవణ్ణనం కథయిస్సామ.

భుఞ్జితబ్బన్తి భత్తం. అజతి గచ్ఛతి పవత్తతి ఏత్థాతి అగ్గం. ‘‘ఆదికోట్ఠాసకోటీసు, పురతోగ్గం వరే తీసూ’’తి అభిధానప్పదీపికాయం ఆగతేపి ‘‘రాజగ్గన్తి రాజారహం, సలాకగ్గన్తి సలాకగ్గహణట్ఠాన’’న్తిఆదీసు అఞ్ఞత్థేసుపి పవత్తనతో భత్తస్స అగ్గం భత్తగ్గం, భత్తపరివిసనట్ఠానం, భత్తగ్గే వత్తితబ్బం వత్తం భత్తగ్గవత్తన్తి విగ్గహో. తత్థ ఆరామే కాలో ఆరోచితో హోతీతి ‘‘కాలో భన్తే, నిట్ఠితం భత్త’’న్తి ఆరోచితో హోతి. తిమణ్డలం పటిచ్ఛాదేన్తేనాతి ద్వే జాణుమణ్డలాని నాభిమణ్డలఞ్చ పటిచ్ఛాదేన్తేన. పరిమణ్డలం నివాసేత్వాతి సమన్తతో మణ్డలం నివాసేత్వా. ఉద్ధం నాభిమణ్డలం, అధో జాణుమణ్డలం పటిచ్ఛాదేన్తేన జాణుమణ్డలస్స హేట్ఠా జఙ్ఘట్ఠితో పట్ఠాయ అట్ఠఙ్గులమత్తం నివాసనం ఓతారేత్వా నివాసేతబ్బం, తతో పరం ఓతారేన్తస్స దుక్కటన్తి వుత్తం, యథానిసిన్నస్స జాణుమణ్డలతో హేట్ఠా చతురఙ్గులమత్తం పటిచ్ఛన్నం హోతీతి మహాపచ్చరియం వుత్తం. కాయబన్ధనం బన్ధిత్వాతి తస్స నివాసనస్స ఉపరి కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, అకాయబన్ధనేన గామో పవిసితబ్బో, యో పవిసేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (చూళవ. ౨౭౮) వుత్తత్తా. సగుణం కత్వాతి ఇదం ఉపజ్ఝాయవత్తే వుత్తమేవ. ‘‘గణ్ఠికం పటిముఞ్చిత్వాతి పాసకే గణ్ఠికం పవేసేత్వా అన్తోగామో వా హోతు విహారో వా, మనుస్సానం పరివిసనట్ఠానం గచ్ఛన్తేన చీవరం పారుపిత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా గమనమేవ వట్టతీ’’తి మహాఅట్ఠకథాసు వుత్తం. ఏత్థ చ మనుస్సానం పరివిసనట్ఠానన్తి యత్థ అన్తోవిహారేపి మనుస్సా సపుత్తదారా ఆవసిత్వా భిక్ఖూ నేత్వా భోజేన్తి.

సుప్పటిచ్ఛన్నేనాతి న ససీసం పారుతేన, అథ ఖో గణ్ఠికం పటిముఞ్చిత్వా అనువాతన్తేన గీవం పటిచ్ఛాదేత్వా ఉభో కణ్ణే సమం కత్వా పటిసంహరిత్వా యావ మణిబన్ధా పటిచ్ఛాదేన్తేన. సుసంవుతేనాతి హత్థం వా పాదం వా అకీళాపేన్తేన, సువినీతేనాతి అత్థో. ఓక్ఖిత్తచక్ఖునాతి హేట్ఠాఖిత్తచక్ఖునా. యో అనాదరియం పటిచ్చ తహం తహం ఓలోకేన్తో భియ్యో తం తం దిసాభాగం పాసాదం కూటాగారం వీథిం ఓలోకేన్తో గచ్ఛతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. ఏకస్మిం పన ఠానే ఠత్వా హత్థిఅస్సాదిపరిస్సయాభావం ఓలోకేతుం వట్టతి. అప్పసద్దేనాతి ఏత్థ కిత్తావతా అప్పసద్దో హోతి? ద్వాదసహత్థే గేహే ఆదిమ్హి సఙ్ఘత్థేరో మజ్ఝే దుతియత్థేరో అన్తే తతియత్థేరోతి ఏవం నిసిన్నేసు సఙ్ఘత్థేరో దుతియేన సద్ధిం మన్తేతి, దుతియత్థేరో తస్స సద్దఞ్చేవ సుణాతి, కథఞ్చ వవత్థపేతి, తతియత్థేరో పన సద్దమేవ సుణాతి, కథం న వవత్థపేతి, ఏత్తావతా అప్పసద్దో హోతి. సచే పన తతియత్థేరో కథం వవత్థపేతి, మహాసద్దో నామ హోతి.

న ఉక్ఖిత్తకాయాతి న ఉక్ఖేపేన, ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే కరణవచనం, ఏకతో వా ఉభతో వా ఉక్ఖిత్తచీవరో హుత్వాతి అత్థో. అన్తోఇన్దఖీలతో పట్ఠాయ న ఏవం గన్తబ్బం. నిసిన్నకాలే పన ధమకరణం నీహరన్తేనపి చీవరం అనుక్ఖిపిత్వావ నీహరితబ్బం. న ఉజ్జగ్ఘికాయాతి న మహాహసితం హసన్తో, వుత్తనయేనేవేత్థ కరణవచనం. న కాయప్పచాలకన్తి కాయం అచాలేత్వా కాయం పగ్గహేత్వా నిచ్చలం కత్వా ఉజుకేన కాయేన సమేన ఇరియాపథేన. న బాహుప్పచాలకన్తి బాహుం అచాలేత్వా బాహుం పగ్గహేత్వా నిచ్చలం కత్వా. న సీసప్పచాలకన్తి సీసం అచాలేత్వా సీసం పగ్గహేత్వా నిచ్చలం ఉజుం ఠపేత్వా. న ఖమ్భకతోతి ఖమ్భకతో నామ కటియం హత్థం ఠపేత్వా కతఖమ్భో. న ఉక్కుటికాయాతి ఏత్థ ఉక్కుటికా వుచ్చతి పణ్హియో ఉక్ఖిపిత్వా అగ్గపాదేహి వా అగ్గపాదే ఉక్ఖిపిత్వా పణ్హేహియేవ వా భూమిం ఫుసన్తస్స గమనం. కరణవచనం పనేత్థ వుత్తలక్ఖణమేవ. న ఓగుణ్ఠితేనాతి ససీసం పారుతేన. న పల్లత్థికాయాతి న దుస్సపల్లత్థికాయ. ఏత్థ ఆయోగపల్లత్థికాపి దుస్సపల్లత్థికా ఏవ. న థేరే భిక్ఖూ అనుపఖజ్జాతి థేరే భిక్ఖూ అతిఅల్లీయిత్వా న నిసీదితబ్బం. న సఙ్ఘాటిం ఓత్థరిత్వాతి న సఙ్ఘాటిం అత్థరిత్వా నిసీదితబ్బం.

సక్కచ్చన్తి సతిం ఉపట్ఠాపేత్వా. పత్తసఞ్ఞీతి పత్తే సఞ్ఞం కత్వా. సమసూపకో నామ యత్థ భత్తస్స చతుత్థభాగప్పమాణో సూపో హోతి. సమతిత్థికన్తి సమపుణ్ణం సమభరితం. థూపీకతం పిణ్డపాతం పటిగ్గణ్హాతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి ఏత్థ థూపీకతో నామ పత్తస్స అన్తోముఖవట్టిలేఖం అతిక్కమిత్వా కతో, పత్తే పక్ఖిత్తో భరితో పూరితోతి అత్థో. ఏవం కతం అగ్గహేత్వా అన్తోముఖవట్టిలేఖాసమప్పమాణో గహేతబ్బో. ‘‘యం కఞ్చి యాగుం వా భత్తం వా ఫలాఫలం వా ఆమిసజాతికం సమతిత్థికమేవ గహేతబ్బం, తఞ్చ ఖో అధిట్ఠానుపగేన పత్తేన, ఇతరేన పన థూపీకతమ్పి వట్టతి. యామకాలికసత్తాహకాలికయావజీవికాని పన అధిట్ఠానుపగపత్తే థూపీకతానిపి వట్టన్తి. యం పన ద్వీసు పత్తేసు భత్తం గహేత్వా ఏకస్మిం పూరేత్వా విహారం పేసేతుం వట్టతీ’’తి మహాపచ్చరియం వుత్తం. యం పత్తే పక్ఖిపియమానం పూవఉచ్ఛుఖణ్డఫలాఫలాది హేట్ఠా ఓరోహతి, తం థూపీకతం నామ న హోతి. పూవవటంసకం ఠపేత్వా పిణ్డపాతం దేన్తి, థూపీకతమేవ హోతి. పుప్ఫవటంసకతక్కోలకటుకఫలాదివటంసకే పన ఠపేత్వా దిన్నం థూపీకతం న హోతి. భత్తస్స ఉపరి థాలకం వా పత్తం వా ఠపేత్వా పూరేత్వా గణ్హాతి, థూపీకతం నామ న హోతి. కురున్దియమ్పి వుత్తం ‘‘థాలకే వా పత్తే వా పక్ఖిపిత్వా తం పత్తమత్థకే ఠపేత్వా దేన్తి, పాటేక్కభాజనం వట్టతి. ఇధ అనాపత్తియం గిలానో న ఆగతో, తస్మా గిలానస్సపి థూపీకతం న వట్టతి, సబ్బత్థ పన పటిగ్గహేతుమేవ న వట్టతి, పటిగ్గహితం పన భుఞ్జితుం వట్టతీ’’తి.

‘‘సక్కచ్చ’’న్తి చ ‘‘పత్తసఞ్ఞీ’’తి చ ఉభయం వుత్తనయమేవ. సపదానన్తి తత్థ తత్థ ఓధిం అకత్వా అనుపటిపాటియా. సమసూపకే వత్తబ్బం వుత్తమేవ. థూపకతోతి మత్థకతో, వేమజ్ఝతోతి అత్థో. న సూపం వా బ్యఞ్జనం వాతిఆది పాకటమేవ. విఞ్ఞత్తియం వత్తబ్బం నత్థి. ఉజ్ఝానసఞ్ఞీసిక్ఖాపదేపి గిలానో న ముఞ్చతి. నాతిమహన్తో కబళోతి మయూరణ్డం అతిమహన్తం, కుక్కుటణ్డం అతిఖుద్దకం, తేసం వేమజ్ఝప్పమాణో. పరిమణ్డలం ఆలోపోతి నాతిదీఘో ఆలోపో. అనాహటేతి అనాహరితే, ముఖద్వారం అసమ్పాపితేతి అత్థో. సబ్బో హత్థోతి ఏత్థ హత్థసద్దో తదేకదేసేసు అఙ్గులీసు దట్ఠబ్బో ‘‘హత్థముద్దో’’తిఆదీసు వియ సముదాయే పవత్తవోహారస్స అవయవే పవత్తనతో. ఏకఙ్గులిమ్పి ముఖే పక్ఖిపితుం న వట్టతి. న సకబళేనాతి ఏత్థ ధమ్మం కథేన్తో హరీతకం వా లట్ఠిమధుకం వా ముఖే పక్ఖిపిత్వా కథేతి, యత్తకేన వచనం పరిపుణ్ణం హోతి, తత్తకే ముఖమ్హి సన్తే కథేతుం వట్టతి.

పిణ్డుక్ఖేపకన్తి పిణ్డం ఉక్ఖిపిత్వా ఉక్ఖిపిత్వా. కబళావచ్ఛేదకన్తి కబళం అవఛిన్దిత్వా అవఛిన్దిత్వా. అవగణ్డకారకన్తి మక్కటో వియ గణ్డే కత్వా కత్వా. హత్థనిద్ధునకన్తి హత్థం నిద్ధునిత్వా నిద్ధునిత్వా. సిత్థావకారకన్తి సిత్థాని అవకిరిత్వా అవకిరిత్వా. జివ్హానిచ్ఛారకన్తి జివ్హం నిచ్ఛారేత్వా నిచ్ఛారేత్వా. చపుచపుకారకన్తి ‘‘చపుచపూ’’తి ఏవం సద్దం కత్వా కత్వా. సురుసురుకారకన్తి ‘‘సురుసురూ’’తి ఏవం సద్దం కత్వా కత్వా. హత్థనిల్లేహకన్తి హత్థం నిల్లేహిత్వా నిల్లేహిత్వా. భుఞ్జన్తేన హి అఙ్గులిమత్తమ్పి నిల్లేహితుం న వట్టతి, ఘనయాగుఫాణితపాయాసాదికే పన అఙ్గులీహి గహేత్వా అఙ్గులియో ముఖే పవేసేత్వా భుఞ్జితుం వట్టతి. పత్తనిల్లేహకఓట్ఠనిల్లేహకేసుపి ఏసేవ నయో, తస్మా అఙ్గులియాపి పత్తో న నిల్లేహితబ్బో, ఏకఓట్ఠోపి జివ్హాయ న నిల్లేహితబ్బో, ఓట్ఠమంసేహి ఏవ పన గహేత్వా అన్తో పవేసేతుం వట్టతి.

న సామిసేన హత్థేన పానీయథాలకోతి ఏతం పటికూలవసేన పటిక్ఖిత్తం, తస్మా సఙ్ఘికమ్పి పుగ్గలికమ్పి గిహిసన్తకమ్పి అత్తనో సన్తకమ్పి సఙ్ఖమ్పి సరావమ్పి ఆమిసమక్ఖితం న గహేతబ్బమేవ, గణ్హన్తస్స దుక్కటం. సచే పన హత్థస్స ఏకదేసో ఆమిసమక్ఖితో న హోతి, తేన పదేసేన గహేతుం వట్టతి. న ససిత్థకం పత్తధోవనం అన్తరఘరే ఛడ్డేతబ్బన్తి ఏత్థ ఉద్ధరిత్వా వాతి సిత్థాని ఏకతో ఉద్ధరిత్వా ఏకస్మిం ఠానే రాసిం కత్వా ఉదకం ఛడ్డేతి. భిన్దిత్వా వా ఉదకగతికాని కత్వా ఛడ్డేతి, పటిగ్గహేన సమ్పటిచ్ఛన్తో నం పటిగ్గహే ఛడ్డేతి, బహి నీహరిత్వా వా ఛడ్డేతి, ఏవం ఛడ్డేన్తస్స అనాపత్తి. న తావ థేరేన ఉదకన్తి ఇదం హత్థధోవనఉదకం సన్ధాయ వుత్తం. అన్తరా పిపాసితేన, పన గలే విలగ్గామిసేన వా పానీయం పివిత్వా న ధోవితబ్బాతి.

భత్తగ్గవత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అనుమోదనవత్తకథావణ్ణనా

అనుమోదనవత్తే అను పునప్పునం మోదియతే పమోదియతేతి అనుమోదనా. కా సా? ధమ్మకథా. అనుమోదనాయ కత్తబ్బం వత్తం అనుమోదనవత్తం. పఞ్చమే నిసిన్నేతి అనుమోదనత్థాయ నిసిన్నే. ఉపనిసిన్నకథా నామ బహూసు సన్నిపతితేసు పరికథాకథనం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అనుమోదనవత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

పిణ్డచారికవత్తకథావణ్ణనా

౧౮౯. పిణ్డచారికవత్తే పిణ్డితబ్బో సఙ్ఘరితబ్బోతి పిణ్డో, పిణ్డపాతో. పిణ్డాయ చరణం సీలమస్సాతి పిణ్డచారీ, సో ఏవ పిణ్డచారికో సకత్థే కపచ్చయవసేన. పిణ్డచారికేన వత్తితబ్బం వత్తం పిణ్డచారికవత్తం. తత్రాయమనుత్తానపదవణ్ణనా – నివేసనం నామ ఇత్థికుమారికాదీనం వసనట్ఠానం. యస్మా పవిసననిక్ఖమనద్వారం అసల్లక్ఖేత్వా సహసా పవిసన్తో విసభాగారమ్మణం వా పస్సేయ్య, పరిస్సయో వా భవేయ్య, తస్మా ‘‘నివేసనం…పే… పవిసితబ్బ’’న్తి వుత్తం. అతిదూరే తిట్ఠన్తో అపస్సన్తో వా భవేయ్య, ‘‘అఞ్ఞస్స గేహే తిట్ఠతీ’’తి వా మఞ్ఞేయ్య. అచ్చాసన్నే తిట్ఠన్తో అపస్సితబ్బం వా పస్సేయ్య, అసుణితబ్బం వా సుణేయ్య, తేన మనుస్సానం అగారవో వా అప్పసాదో వా భవేయ్య, తస్మా ‘‘నాతిదూరే నాచ్చాసన్నే ఠాతబ్బ’’న్తి వుత్తం. అతిచిరం తిట్ఠన్తో అదాతుకామానం మనోపదోసో భవేయ్య, అఞ్ఞత్థ భిక్ఖా చ పరిక్ఖయేయ్య, అతిలహుకం నివత్తన్తో దాతుకామానం పుఞ్ఞహాని చ భవేయ్య, భిక్ఖునో చ భిక్ఖాయ అసమ్పజ్జనం, తస్మా ‘‘నాతిచిరం ఠాతబ్బం, నాతిలహుకం నివత్తితబ్బం, ఠితేన సల్లక్ఖేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. సల్లక్ఖణాకారం దస్సేతి ‘‘సచే కమ్మం వా నిక్ఖిపతీ’’తిఆదినా. తత్థ కమ్మం వా నిక్ఖిపతీతి కప్పాసం వా సుప్పం వా ముసలం వా యఞ్చ గహేత్వా కమ్మం కరోన్తి, ఠితా వా నిసిన్నా వా హోన్తి, తం నిక్ఖిపతి. పరామసతీతి గణ్హాతి. ఠపేతి వాతి ‘‘తిట్ఠథ భన్తే’’తి వదన్తీ ఠపేతి నామ. అవక్కారపాతీతి అతిరేకపిణ్డపాతం అపనేత్వా ఠపనత్థాయ ఏకా సముగ్గపాతి. ఏత్థ చ సముగ్గపాతి నామ సముగ్గపుటసదిసా పాతి. సేసం వుత్తనయమేవ.

పిణ్డచారికవత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆరఞ్ఞికవత్తకథావణ్ణనా

౧౯౦. ఆరఞ్ఞికవత్తే న రమన్తి జనా ఏత్థాతి అరఞ్ఞం. వుత్తఞ్హి –

‘‘రమణీయాని అరఞ్ఞాని, యత్థ న రమతీ జనో;

వీతరాగా రమిస్సన్తి, న తే కామగవేసినో’’తి. (ధ. ప. ౯౯);

అరఞ్ఞే వసతీతి ఆరఞ్ఞికో, తేన వత్తితబ్బం వత్తం ఆరఞ్ఞికవత్తం. తత్రాయం విసేసపదానమత్థో – కాలస్సేవ ఉట్ఠాయాతి అరఞ్ఞసేనాసనస్స గామతో దూరత్తా వుత్తం, తేనేవ కారణేన ‘‘పత్తం గహేత్వా చీవరం పారుపిత్వా గచ్ఛన్తో పరిస్సమో హోతీ’’తి వుత్తం. పత్తం థవికాయ పక్ఖిపిత్వా అంసే లగ్గేత్వా చీవరం ఖన్ధే కరిత్వా అరఞ్ఞమగ్గో న దుస్సోధనో హోతి, తస్మా కణ్టకసరీసపాదిపరిస్సయవిమోచనత్థం ఉపాహనా ఆరోహిత్వా. అరఞ్ఞం నామ యస్మా చోరాదీనం విచరట్ఠానం హోతి, తస్మా ‘‘దారుభణ్డం మత్తికాభణ్డం పటిసామేత్వా ద్వారవాతపానం థకేత్వా వసనట్ఠానతో నిక్ఖమితబ్బ’’న్తి వుత్తం. ఇతో పరాని భత్తగ్గవత్తపిణ్డచారికవత్తేసు వుత్తసదిసానేవ. గామతో నిక్ఖమిత్వా సచే బహిగామే ఉదకం నత్థి, అన్తోగామేయేవ భత్తకిచ్చం కత్వా, అథ బహిగామే అత్థి, భత్తకిచ్చం కత్వా పత్తం ధోవిత్వా వోదకం కత్వా థవికాయ పక్ఖిపిత్వా చీవరం సఙ్ఘరిత్వా అంసే కరిత్వా ఉపాహనా ఆరోహిత్వా గన్తబ్బం.

భాజనం అలభన్తేనాతిఆది అరఞ్ఞసేనాసనస్స దుల్లభదబ్బసమ్భారత్తా వుత్తం, అగ్గి ఉపట్ఠాపేతబ్బోతిఆది వాళమిగసరీసపాదిబాహిరపరిస్సయకాలే చ వాతపిత్తాదిఅజ్ఝత్తపఅస్సయకాలే చ ఇచ్ఛితబ్బత్తా. బహూనం పన వసనట్ఠానే తాదిసాని సులభాని హోన్తీతి ఆహ ‘‘గణవాసినో పన తేన వినాపి వట్టతీ’’తి. కత్తరదణ్డో నామ పరిస్సయవినోదనో హోతి, తస్మా అరఞ్ఞే విహరన్తేన అవస్సం ఇచ్ఛితబ్బోతి వుత్తం ‘‘కత్తరదణ్డో ఉపట్ఠాపేతబ్బో’’తి. నక్ఖత్తానేవ నక్ఖత్తపదాని. చోరాదీసు ఆగన్త్వా ‘‘అజ్జ, భన్తే, కేన నక్ఖత్తేన చన్దో యుత్తో’’తి పుచ్ఛితేసు ‘‘న జానామా’’తి వుత్తే కుజ్ఝన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘నక్ఖత్తపదాని ఉగ్గహేతబ్బాని సకలాని వా ఏకదేసాని వా’’తి, తథా దిసామూళ్హేసు ‘‘కతమాయం, భన్తే, దిసా’’తి పుచ్ఛితేసు, తస్మా ‘‘దిసాకుసలేన భవితబ్బ’’న్తి.

ఆరఞ్ఞికవత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

సేనాసనవత్తకథావణ్ణనా

౧౯౧. సేనాసనవత్తే సయన్తి ఏత్థాతి సేనం, సయనన్తి అత్థో. ఆవసన్తి ఏత్థాతి ఆసనం. సేనఞ్చ ఆసనఞ్చ సేనాసనం. సేనాసనేసు కత్తబ్బం వత్తం సేనాసనవత్తం. ఇధ పన యం వత్తబ్బం, తం ఉపజ్ఝాయవత్తకథాయం (వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౧౮౩ ) వుత్తమేవ. తత్థ పన ఉపజ్ఝాయేన వుత్థవిహారో వుత్తో, ఇధ పన అత్తనా వుత్థవిహారోతి అయమేవ విసేసో. న వుడ్ఢం అనాపుచ్ఛాతి ఏత్థ తస్స ఓవరకే తదుపచారే చ ఆపుచ్ఛితబ్బన్తి వదన్తి. భోజనసాలాదీసుపి ఏవమేవ పటిపజ్జితబ్బన్తి భోజనసాలాదీసుపి ఉద్దేసదానాది ఆపుచ్ఛిత్వావ కాతబ్బన్తి అత్థో.

సేనాసనవత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

జన్తాఘరవత్తకథావణ్ణనా

౧౯౨. జన్తాఘరవత్తే జాయతీతి జం, కిం తం? సరీరం. జం తాయతి రక్ఖతీతి జన్తా, కా సా? తికిచ్ఛా. గయ్హతేతి ఘరం, కిం తం? నివేసనం, జన్తాయ సరీరతికిచ్ఛాయ కతం ఘరం జన్తాఘరం, జన్తాఘరే కత్తబ్బం వత్తం జన్తాఘరవత్తం. తత్థ పరిభణ్డన్తి బహిజగతి. సేసం ఉపజ్ఝాయవత్తే వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

జన్తాఘరవత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

వచ్చకుటివత్తకథావణ్ణనా

౧౯౩. వచ్చకుటివత్తే వచ్చయతే ఊహదయతేతి వచ్చం, కరీసం. కుటీయతి ఛిన్దీయతి ఆతపో ఏతాయాతి కుటి, వచ్చత్థాయ కతా కుటి వచ్చకుటి, వచ్చకుటియా వత్తితబ్బం వత్తం వచ్చకుటివత్తం, ఇధ చ వత్తక్ఖన్ధకే ఆచమనవత్తం పఠమం ఆగతం, పచ్ఛా వచ్చకుటివత్తం. ఇమస్మిం పన పకరణే పఠమం వచ్చం కత్వా పచ్ఛా ఆచమతీతి అధిప్పాయేన వచ్చకుటివత్తం పఠమం ఆగతం, తస్మా తదనుక్కమేన కథయిస్సామ. దన్తకట్ఠం ఖాదన్తేనాతి అయం వచ్చకుటియాపి సబ్బత్థేవ పటిక్ఖేపో. నిబద్ధగమనత్థాయాతి అత్తనా నిబద్ధగమనత్థాయ. పుగ్గలికట్ఠానం వాతి అత్తనో విహారం సన్ధాయ వుత్తం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

వచ్చకుటివత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి వినయసఙ్గహసంవణ్ణనాభూతే వినయాలఙ్కారే

ఉపజ్ఝాయవత్తాదివత్తవినిచ్ఛయకథాలఙ్కారో నామ

సత్తవీసతిమో పరిచ్ఛేదో.