౨౬. వస్సూపనాయికవినిచ్ఛయకథా
౧౭౯. ఏవం ఉపోసథపవారణావినిచ్ఛయం కథేత్వా ఇదాని వస్సూపనాయికవినిచ్ఛయం కథేతుం ‘‘వస్సూపనాయికాతి ఏత్థ’’త్యాదిమాహ. తత్థ వసనం వస్సం. కిం తం? వసనకిరియా భావత్థే ణ్య-పచ్చయవసేన. ఉపనయనం ఉపనయో. కో సో? ఉపగమనకిరియా, వస్సస్స ఉపనయో వస్సూపనయో, సో ఏతిస్సా పఞ్ఞత్తియా అత్థి, తస్మిం వా విజ్జతీతి వస్సూపనాయికా. కా సా? వస్సూపనాయికపఞ్ఞత్తి. అథ వా ఉపనయతి ఏతాయాతి ఉపనాయికా మజ్ఝే దీఘవసేన. వస్సస్స ఉపనాయికా వస్సూపనాయికా, సా ఏవ పురే భవా పురిమా భవత్థే ఇమ-పచ్చయవసేన, సా ఏవ పురిమికా సకత్థే క-పచ్చయవసేన, తస్మిం పరే ఇత్థిలిఙ్గే అ-కారస్స ఇ-కారాదేసో. పచ్ఛా భవా పచ్ఛిమా, సావ పచ్ఛిమికా.
అస్సతియా పన వస్సం న ఉపేతీతి ‘‘ఇమస్మిం విహారే ఇమం తేమాసం వస్సం ఉపేమీ’’తి వచీభేదం కత్వా న ఉపేతి. ‘‘న, భిక్ఖవే, అసేనాసనికేన వస్సం ఉపగన్తబ్బం, యో ఉపగచ్ఛేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౨౦౪) వచీభేదం కత్వా వస్సూపగమనం సన్ధాయ పటిక్ఖేపో, న ఆలయకరణవసేన ఉపగమనం సన్ధాయాతి వదన్తి. పాళియం పన అవిసేసేన వుత్తత్తా అట్ఠకథాయఞ్చ దుతియపారాజికసంవణ్ణనాయం (పారా. అట్ఠ. ౧.౮౪) ‘‘వస్సం ఉపగచ్ఛన్తేన హి నాలకపటిపదం పటిపన్నేనపి పఞ్చన్నం ఛదనానం అఞ్ఞతరేన ఛన్నేయేవ సద్వారబన్ధే సేనాసనే ఉపగన్తబ్బం, తస్మా వస్సకాలే సచే సేనాసనం లభతి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే లభతి, హత్థకమ్మం పరియేసిత్వాపి కాతబ్బం. హత్థకమ్మం అలభన్తేన సామమ్పి కాతబ్బం, న త్వేవ అసేనాసనికేన వస్సం ఉపగన్తబ్బ’’న్తి (మహావ. ౨౦౪) దళ్హం కత్వా వుత్తత్తా అసేనాసనికస్స నావాదిం వినా అఞ్ఞత్థ ఆలయమత్తేన ఉపగన్తుం న వట్టతీతి అమ్హాకం ఖన్తి. నావాసత్థవజేసుయేవ హి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, నావాయ వస్సం ఉపగన్తు’’న్తిఆదినా (మహావ. ౨౦౩) సతి, అసతి వా సేనాసనే వస్సూపగమనస్స విసుం అనుఞ్ఞాతత్తా ‘‘న, భిక్ఖవే, అసేనాసనికేన వస్సం ఉపగన్తబ్బ’’న్తి (మహావ. ౨౦౪) అయం పటిక్ఖేపో. తత్థ న లభతీతి అసతి సేనాసనే ఆలయవసేనపి నావాదీసు ఉపగమనం వుత్తం. చతూసు హి సేనాసనేసు విహారసేనాసనం ఇధాధిప్పేతం, న ఇతరత్తయం.
టఙ్కితమఞ్చాదిభేదా కుటీతి ఏత్థ టఙ్కితమఞ్చో నామ దీఘే మఞ్చపాదే మజ్ఝే విజ్ఝిత్వా అటనియో పవేసేత్వా కతో మఞ్చో, తస్స ఇదం ఉపరి, ఇదం హేట్ఠాతి నత్థి. పరివత్తేత్వా అత్థతోపి తాదిసోవ హోతి, తం సుసానే దేవట్ఠానే చ ఠపేన్తి, చతున్నం పాసాణానం ఉపరి పాసాణం అత్థరిత్వా కతం గేహమ్పి ‘‘టఙ్కితమఞ్చో’’తి వుచ్చతి.
‘‘ఇధ వస్సం ఉపేమీ’’తి తిక్ఖత్తుం వత్తబ్బన్తి సత్థస్స అవిహారత్తా ‘‘ఇమస్మిం విహారే’’తి అవత్వా ‘‘ఇధ వస్సం ఉపేమీ’’తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బం. సత్థే పన వస్సం ఉపగన్తుం న వట్టతీతి కుటికాదీనం అభావేన ‘‘ఇధ వస్సం ఉపేమీ’’తి వచీభేదం కత్వా ఉపగన్తుం న వట్టతి, ఆలయకరణమత్తేనేవ వట్టతీతి అధిప్పాయో. విప్పకిరతీతి విసుం విసుం గచ్ఛతి. తీసు ఠానేసు నత్థి వస్సచ్ఛేదే ఆపత్తీతి తేహి సద్ధిం గచ్ఛన్తస్సేవ నత్థి ఆపత్తి, తేహి వియుజ్జిత్వా గమనే పన ఆపత్తియేవ, పవారేతుఞ్చ న లభతి.
పవిసనద్వారం యోజేత్వాతి సకవాటబద్ధమేవ యోజేత్వా. పురిమికాయ…పే… న పక్కమితబ్బాతి ఇమినా ఆసాళ్హీపుణ్ణమాయ అనన్తరే పాటిపదదివసే పురిమవస్సం ఉపగన్త్వా వస్సానఉతునో చతూసు మాసేసు సబ్బపచ్ఛిమమాసం ఠపేత్వా పురిమం తేమాసం వసితబ్బం. సావణపుణ్ణమియా అనన్తరే పాటిపదదివసే పచ్ఛిమవస్సం ఉపగన్త్వా సబ్బపఠమమాసం ఠపేత్వా పచ్ఛిమం తేమాసం వసితబ్బం. ఏవం అవసిత్వా పురిమికాయ వస్సం ఉపగతేన భిక్ఖునా మహాపవారణాయ అన్తో అరుణం అనుట్ఠాపేత్వా పచ్ఛిమికాయ ఉపగతేన చాతుమాసినిపవారణాయ అన్తో అరుణం అనుట్ఠాపేత్వా అన్తరా చారికం పక్కమేయ్య, ఉపచారసీమాతిక్కమేయేవ తస్స భిక్ఖునో దుక్కటాపత్తి హోతీతి దస్సేతి. ఇమమత్థం పాళియా సమత్థేతుం ‘‘న భిక్ఖవే…పే… వచనతో’’తి వుత్తం. యది ఏవం వస్సం ఉపగన్త్వా సతి కరణీయే పక్కమన్తస్స సబ్బథాపి ఆపత్తియేవ సియాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘వస్సం ఉపగన్త్వా పనా’’తిఆది. ఏవం సన్తే తదహేవ సత్తాహకరణీయేన పక్కమన్తస్సేవ అనాపత్తి సియా, న ద్వీహతీహం వసిత్వా పక్కమన్తస్సాతి ఆహ ‘‘కో పన వాదో’’తిఆది.
౧౮౦. ఇదాని సత్తాహకరణీయలక్ఖణం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘అనుజానామి భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సత్తన్నం సత్తాహకరణీయేన పహితే గన్తుం, న త్వేవ అప్పహితే, భిక్ఖుస్స భిక్ఖునియా సిక్ఖమానాయ సామణేరస్స సామణేరియా ఉపాసకస్స ఉపాసికాయా’’తి (మహావ. ౧౮౭) ఏకం, ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సత్తన్నం సత్తాహకరణీయేన అప్పహితేపి గన్తుం, పగేవ పహితే, భిక్ఖుస్స భిక్ఖునియా సిక్ఖమానాయ సామణేరస్స సామణేరియా మాతుయా చ పితుస్స చా’’తి (మహావ. ౧౯౮) ఏకం, ‘‘సచే పన భిక్ఖునో భాతా వా అఞ్ఞో వా ఞాతకో గిలానో హోతీ’’తి ఏకం, ‘‘ఏకస్మిం విహారే భిక్ఖూహి సద్ధిం వసన్తో భిక్ఖుభత్తికో’’తి ఏకం, ‘‘సచే భిక్ఖుస్స…పే… అనభిరతి వా కుక్కుచ్చం వా దిట్ఠిగతం వా ఉప్పన్నం హోతీ’’తి ఏకం, ‘‘కోచి భిక్ఖు గరుధమ్మం అజ్ఝాపన్నో హోతి పరివాసారహో’’తి ఏకం, ‘‘భిక్ఖునియాపి మానత్తారహాయా’’తి ఏకం, ‘‘సామణేరో ఉపసమ్పజ్జితుకామో…పే… సిక్ఖమానా వా…పే… సామణేరీ వా’’తి ఏకం, ‘‘భిక్ఖుస్స భిక్ఖునియా వా సఙ్ఘో కమ్మం కత్తుకామో తజ్జనీయం వా’’తి ఏకం, ‘‘సచేపి కతంయేవ హోతి కమ్మ’’న్తి ఏకం, ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సఙ్ఘకరణీయేన గన్తు’’న్తి (మహావ. ౧౯౯) ఏకన్తి ఏకాదస ఠానాని హోన్తి. తత్థ పఠమతతియచతుత్థవసేన తీసు ఠానేసు పహితే ఏవ గన్తబ్బం, నో అప్పహితే. సేసేసు అట్ఠసు అప్పహితేపి గన్తబ్బం, పగేవ పహితే. వుత్తఞ్హి విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౧౯౯) ‘‘గన్తబ్బన్తి సఙ్ఘకరణీయేన అప్పహితేపి గన్తబ్బ’’న్తి. ఏత్థ చ అనుపాసకేహిపి సాసనభావం ఞాతుకామేహి పహితే తేసం పసాదవడ్ఢిసమ్పత్తేహిపి సత్తాహకరణీయేన గన్తుం వట్టతీతి గహేతబ్బం. భిక్ఖుభత్తికోతి భిక్ఖునిస్సితకో. సో పన యస్మా భిక్ఖూహి సద్ధిం వసతి, తస్మా వుత్తం ‘‘భిక్ఖూహి సద్ధిం వసన్తో’’తి.
౧౮౧. అపిచేత్థాతి అపిచ ఏత్థాతి ఛేదో, ఏత్థ ఏతస్మిం సత్తాహకరణీయవినిచ్ఛయే అపిచ అపరో అయం ఈదిసో పాళిముత్తకనయో వస్సూపనాయికక్ఖన్ధకపాళితో ముత్తో నయో వేదితబ్బోతి యోజనా. సమన్తపాసాదికాయం (మహావ. అట్ఠ. ౧౯౯) పన ‘‘పాళిముత్తకరత్తిచ్ఛేదవినిచ్ఛయో’’తి దిస్సతి. తథా హి విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౧౯౯) ‘‘రత్తిచ్ఛేదవినిచ్ఛయోతి సత్తాహకరణీయేన గన్త్వా బహిద్ధా అరుణుట్ఠాపనసఙ్ఖాతస్స రత్తిచ్ఛేదస్స వినిచ్ఛయో’’తి. సారత్థదీపనియమ్పి (సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౧౯౯) ‘‘సత్తాహకరణీయేన గన్త్వా బహిద్ధా అరుణుట్ఠాపనం రత్తిచ్ఛేదో’’తి. అనిమన్తితేన గన్తుం న వట్టతీతి ఏత్థ అనిమన్తితత్తా సత్తాహకిచ్చం అధిట్ఠహిత్వా గచ్ఛన్తస్సపి వస్సచ్ఛేదో చేవ దుక్కటఞ్చ హోతీతి వేదితబ్బం. యథావుత్తఞ్హి రత్తిచ్ఛేదకారణం వినా తిరోవిహారే వసిత్వా ఆగమిస్సామీతి గచ్ఛతో వస్సచ్ఛేదం వదన్తి. గన్తుం వట్టతీతి అన్తోఉపచారసీమాయం ఠితేనేవ సత్తాహకరణీయనిమిత్తం సల్లక్ఖేత్వా ఇమినా నిమిత్తేన గన్త్వా ‘‘సత్తాహబ్భన్తరే ఆగచ్ఛిస్సామీ’’తి ఆభోగం కత్వా గన్తుం వట్టతి. పురిమక్ఖణే ఆభోగం కత్వా గమనక్ఖణే విసరిత్వా గతేపి దోసో నత్థి, ‘‘సకరణీయో పక్కమతీ’’తి (మహావ. ౨౦౭) వుత్తత్తా సబ్బథా ఆభోగం అకత్వా గతస్స వస్సచ్ఛేదోతి వదన్తి. యో పన సత్తాహకరణీయనిమిత్తాభావేపి ‘‘సత్తాహబ్భన్తరే ఆగమిస్సామీ’’తి ఆభోగం కత్వా గన్త్వా సత్తాహబ్భన్తరే ఆగచ్ఛతి, తస్స ఆపత్తియేవ, వస్సచ్ఛేదో నత్థి సత్తాహస్స సన్నివత్తత్తాతి వదన్తి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం.
భణ్డకన్తి చీవరభణ్డం. పహిణన్తీతి చీవరధోవనాదికమ్మేన పహిణన్తి. సమ్పాపుణితుం న సక్కోతి, వట్టతీతి ఏత్థ ‘‘అజ్జేవ ఆగమిస్సామీ’’తి సామన్తవిహారం గన్త్వా పున ఆగచ్ఛన్తస్స అన్తరామగ్గే సచే అరుణుగ్గమనం హోతి, వస్సచ్ఛేదోపి న హోతి, రత్తిచ్ఛేదదుక్కటఞ్చ నత్థీతి వదన్తి, తదహేవ ఆగమనే సఉస్సాహత్తా వస్సచ్ఛేదో వా ఆపత్తి వా న హోతీతి అధిప్పాయో. ఆచరియం పస్సిస్సామీతి పన గన్తుం లభతీతి ‘‘అగిలానమ్పి ఆచరియం, ఉపజ్ఝాయం వా పస్సిస్సామీ’’తి సత్తాహకరణీయేన గన్తుం లభతి, నిస్సయాచరియం ధమ్మాచరియఞ్చ, పగేవ ఉపసమ్పదాచరియఉపజ్ఝాయే. సచే నం ఆచరియో ‘‘అజ్జ మా గచ్ఛా’’తి వదతి, వట్టతీతి ఏవం సత్తాహకరణీయేన ఆగతానం అన్తోసత్తాహేయేవ పున ఆగచ్ఛన్తం సచే ఆచరియో, ఉపజ్ఝాయో వా ‘‘అజ్జ మా గచ్ఛా’’తి వదతి, వట్టతి, సత్తాహాతిక్కమేపి అనాపత్తీతి అధిప్పాయో. వస్సచ్ఛేదో పన హోతియేవాతి దట్ఠబ్బం సత్తాహస్స బహిద్ధా వీతినామితత్తా.
సచే దూరం గతో సత్తాహవారేన అరుణో ఉట్ఠాపేతబ్బోతి ఇమినా వస్సచ్ఛేదకారణే సతి సత్తాహకరణీయేన గన్తుమ్పి వట్టతీతి దీపేతి. ఏత్థ ఛ దివసాని బహిద్ధా వీతినామేత్వా సత్తమే దివసే పురారుణా ఏవ అన్తోఉపచారసీమాయం పవిసిత్వా అరుణం ఉట్ఠాపేత్వా పునదివసే సత్తాహం అధిట్ఠాయ గన్తబ్బన్తి అధిప్పాయో. కేచి పన ‘‘సత్తమే దివసే ఆగన్త్వా అరుణం అనుట్ఠాపేత్వా తదహేవ దివసభాగేపి గన్తుం వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం ‘‘అరుణో ఉట్ఠాపేతబ్బో’’తి వుత్తత్తా. సత్తమే దివసే తత్థ అరుణుట్ఠాపనమేవ హి సన్ధాయ పాళియం (మహావ. ౧౯౯) ‘‘సత్తాహం సన్నివత్తో కాతబ్బో’’తి వుత్తం. అరుణం అనుట్ఠాపేత్వా గచ్ఛన్తో చ అన్తో అప్పవిసిత్వా బహిద్ధావ సత్తాహం వీతినామేన్తో చ సముచ్ఛిన్నవస్సో ఏవ భవిస్సతి అరుణస్స బహి ఏవ ఉట్ఠాపితత్తా. ఇతరథా ‘‘అరుణో ఉట్ఠాపేతబ్బో’’తి వచనం నిరత్థకం సియా. ‘‘సత్తాహవారేన అన్తోవిహారే పవిసిత్వా అరుణం అనుట్ఠాపేత్వా గన్తబ్బ’’న్తి వత్తబ్బతో అఞ్ఞేసు చ ఠానేసు అరుణుట్ఠాపనమేవ వుచ్చతి. వక్ఖతి హి చీవరక్ఖన్ధకే (మహావ. అట్ఠ. ౩౬౪) ‘‘ఏకస్మిం విహారే వసన్తో ఇతరస్మిం సత్తాహవారేన అరుణమేవ ఉట్ఠాపేతీ’’తి.
అథాపి యం తే వదేయ్యుం ‘‘సత్తమే దివసే యదా కదాచి పవిట్ఠేన తందివసనిస్సితో అతీతారుణో ఉట్ఠాపితో నామ హోతీతి ఇమమత్థం సన్ధాయ అట్ఠకథాయం వుత్త’’న్తి, తం సద్దగతియాపి న సమేతి. న హి ఉట్ఠితే అరుణే పచ్ఛా పవిట్ఠో తస్స పయోజకో ఉట్ఠాపకో భవితుమరహతి. యది భవేయ్య, ‘‘వస్సం ఉపగన్త్వా పన అరుణం అనుట్ఠాపేత్వా తదహేవ సత్తాహకరణీయేన పక్కమన్తస్సా’’పీతి (మహావ. అట్ఠ. ౨౦౭) ఏత్థ ‘‘అరుణం అనుట్ఠాపేత్వా’’తి వచనం విరుజ్ఝేయ్య. తేనపి తందివసనిస్సితస్స అరుణస్స ఉట్ఠాపితత్తా ఆరఞ్ఞకస్సపి భిక్ఖునో సాయన్హసమయే అఙ్గయుత్తం అరఞ్ఞం గన్త్వా తదా ఏవ నివత్తన్తస్స అరుణో ఉట్ఠాపితో ధుతఙ్గఞ్చ విసోధితం సియా, న చేతం యుత్తం అరుణుగ్గమనకాలే ఏవ అరుణుట్ఠాపనస్స వుత్తత్తా. వుత్తఞ్హి ‘‘కాలస్సేవ పన నిక్ఖమిత్వా అఙ్గయుత్తే ఠానే అరుణం ఉట్ఠాపేతబ్బం. సచే అరుణుట్ఠానవేలాయం తేసం ఆబాధో వడ్ఢతి, తేసం ఏవ కిచ్చం కాతబ్బం, న ధుతఙ్గవిసుద్ధికేన భవితబ్బ’’న్తి (విసుద్ధి. ౧.౩౧). తథా పారివాసికాదీనమ్పి అరుణం అనుట్ఠాపేత్వా వత్తం నిక్ఖిపన్తానం రత్తిచ్ఛేదో వుత్తో. ‘‘ఉగ్గతే అరుణే నిక్ఖిపితబ్బ’’న్తి (చూళవ. అట్ఠ. ౯౭) హి వుత్తం. సహసేయ్యసిక్ఖాపదేపి అనుపసమ్పన్నేహి సహ నివుత్థభావపరిమోచనత్థం ‘‘పురారుణా నిక్ఖమిత్వా’’తిఆది (పాచి. ౫౪) వుత్తం. ఏవం చీవరవిప్పవాసాదీసు చ సబ్బత్థ రత్తిపరియోసానే ఆగామిఅరుణవసేనేవ అరుణుట్ఠానం దస్సితం, న అతీతారుణవసేన, తస్మా వుత్తనయేనేవేత్థ అరుణుట్ఠాపనం వేదితబ్బం అఞ్ఞథా వస్సచ్ఛేదత్తా.
యం పన వస్సం ఉపగతస్స తదహేవ అరుణం అనుట్ఠాపేత్వా సకరణీయస్స పక్కమనవచనం, తం వస్సం ఉపగతకాలతో పట్ఠాయ యదా కదాచి నిమిత్తే సతి గమనస్స అనుఞ్ఞాతత్తా యుత్తం, న పన సత్తాహవారేన గతస్స అరుణం అనుట్ఠాపేత్వా తదహేవగమనం ‘‘అరుణో ఉట్ఠాపేతబ్బో’’తి వుత్తత్తా. యథా వా ‘‘సత్తాహానాగతాయ పవారణాయ సకరణీయో పక్కమతి, ఆగచ్ఛేయ్య వా సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తం ఆవాసం న వా ఆగచ్ఛేయ్యా’’తిఆదినా (మహావ. ౨౦౭) పచ్ఛిమసత్తాహే అనాగమనే అనుఞ్ఞాతేపి అఞ్ఞసత్తాహేసు తం న వట్టతి. ఏవం పఠమసత్తాహే అరుణం అనుట్ఠాపేత్వా గమనే అనుఞ్ఞాతేపి తతో పరేసు సత్తాహేసు ఆగతస్స అరుణం అనుట్ఠాపేత్వా గమనం న వట్టతి ఏవాతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం.
సచే పవారితకాలే వస్సావాసికం దేన్తీతిఆదినా వస్సావాసికచీవరమ్పి కథినచీవరం వియ వస్సంవుత్థవిహారపటిబద్ధన్తి విఞ్ఞాయతి. ‘‘యది సత్తాహవారేన అరుణం ఉట్ఠాపయింసు, గహేతబ్బ’’న్తి పన వుత్తత్తా సత్తాహకరణీయేన గన్త్వా సత్తాహబ్భన్తరే ఆగతా లభన్తి. కథినానిసంసచీవరం పన సఙ్ఘం అనాపుచ్ఛా తే న లభన్తి. వక్ఖతి హి ‘‘సత్తాహకరణీయేన గతాపి భాజనీయభణ్డం లభన్తూతి వా ఏవరూపం అధమ్మికవత్తం న కాతబ్బ’’న్తి (వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౧౮౨). ఇధ ఆహటన్తి విహారతో బహి ఆగతట్ఠానే ఆనీతం.
వాళేహి ఉబ్బాళ్హా హోన్తి, గణ్హన్తిపి పరిపాతేన్తిపీతి ఏత్థ గణ్హన్తీతి గహేత్వా ఖాదన్తి. పరిపాతేన్తీతి పలాపేన్తి, అనుబన్ధన్తీతి అత్థో. ఇమేసు ‘‘గాళేహి ఉబ్బాళ్హా హోన్తీ’’తిఆదీసు సఙ్ఘభేదపరియన్తేసు వత్థూసు కేవలం అనాపత్తి హోతి, పవారేతుం పన న లభతీతి దట్ఠబ్బం. సచే పనాతిఆదీసు యస్మా నానాసీమాయం ద్వీసు ఆవాసేసు వస్సం ఉపగచ్ఛన్తస్స ‘‘దుతియే వసిస్సామీ’’తి ఉపచారతో నిక్ఖన్తమత్తే పఠమో సేనాసనగ్గాహో పటిప్పస్సమ్భతి, తస్మా పాళియం (మహావ. ౨౦౭) ‘‘తస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పురిమికా చ న పఞ్ఞాయతీ’’తి పఠమం సేనాసనగ్గాహం సన్ధాయ వుత్తం. దుతియసేనాసనగ్గాహే పన పురిమికా పఞ్ఞాయతేవ, తత్థేవ తేమాసం వసన్తో పురిమవస్సంవుత్థో ఏవ హోతి. తతో వా పన దుతియదివసాదీసు ‘‘పఠమసేనాసనే వసిస్సామీ’’తి ఉపచారాతిక్కమే పురిమికాపి న పఞ్ఞాయతీతి దట్ఠబ్బం.
పటిస్సవస్స విసంవాదనపచ్చయా హోన్తమ్పి దుక్కటం సతియేవ పటిస్సవే హోతీతి ఆహ ‘‘తస్స తస్స పటిస్సవస్స విసంవాదే దుక్కట’’న్తి. తేనేవాహ ‘‘తఞ్చ ఖో…పే… విసంవాదనపచ్చయా’’తి. పాళియం (మహావ. ౨౦౭) ‘‘సో సత్తాహానాగతాయ పవారణాయ సకరణీయో పక్కమతీ’’తి వుత్తత్తా పవారణాదివసేపి సత్తాహకరణీయం వినా గన్తుం న వట్టతీతి దట్ఠబ్బం. ఇమస్మిం ఠానే ‘‘నవమితో పట్ఠాయ గన్తుం వట్టతీ’’తి అట్ఠకథావచనం కచ్చి ఉపోసథదివసతో ఉపనిధాయ నవమీ ఇచ్ఛితబ్బా, ఉదాహు లోకియతిథివసేనాతి ఆసఙ్కన్తి. తత్రేవం వినిచ్ఛితబ్బం – పురిమభద్దపదమాసకాళపక్ఖఉపోసథదివసం ఉపనిధాయ ఇచ్ఛితబ్బా, న లోకియతిథివసేన. భద్దపదమాసస్స హి కాళపక్ఖఉపోసథదివసం మరియాదం కత్వా తదనన్తరపాటిపదదివసతో పట్ఠాయ గణియమానే సతి యో దివసో నవమో హోతి, తతో పట్ఠాయాతి వుత్తం హోతి. తిథిపేక్ఖాయ పన ఇత్థిలిఙ్గవోహారో, తతో నవమితో పట్ఠాయ అనాగతసత్తాహే పవారణా హోతి.
సత్తాహం అనాగతాయ అస్సాతి సత్తాహానాగతా. కా సా? పవారణా. అస్సయుజమాసస్స సుక్కపక్ఖనవమియం సత్తాహకరణీయం అధిట్ఠాయ గచ్ఛన్తో భిక్ఖు అన్తోవస్సస్స సత్తాహమత్తావసిట్ఠత్తా సత్తమఅరుణే ఉగ్గతమత్తే వుత్థవస్సో హోతి, దసమియం ఛాహమత్తం, ఏకాదసమియం పఞ్చాహమత్తం, ద్వాదసియం చతురాహమత్తం, తేరసియం తీహమత్తం, చుద్దసియం ద్వీహమత్తం, పన్నరసియం ఏకాహమత్తం అవసిట్ఠం హోతి, తస్మా పవారణాదివసస్స పరియోసానభూతఅరుణస్మిం ఉగ్గతే వుత్థవస్సో హోతి, తస్మా తేసం భిక్ఖూనం కుక్కుచ్చవినోదనత్థం భగవా ధమ్మస్సామీ ‘‘సో సత్తాహానాగతాయ పవారణాయ సకరణీయో పక్కమతి, ఆగచ్ఛేయ్య వా సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తం ఆవాసం న వా ఆగచ్ఛేయ్య, తస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పురిమికా చ పఞ్ఞాయతి, పటిస్సవే చ అనాపత్తీ’’తి (మహావ. ౨౦౭) ఆహ. సత్తాహానాగతాయ కోముదియా చాతుమాసినియాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తత్థ కోముదియా చాతుమాసినియాతి పచ్ఛిమకత్తికపుణ్ణమాయం. సా హి కుముదానం అత్థితాయ కోముదీ, చతున్నం వస్సికమాసానం పరియోసానత్తా చాతుమాసినీతి వుచ్చతి. తదా హి కుముదాని సుపుప్ఫితాని హోన్తి, తస్మా కుముదా ఏత్థ పుప్ఫన్తీతి కోముదీతి వుచ్చతి, కుముదవతీతి వుత్తం హోతి.
౧౮౨. అన్తోవస్సవత్తకథాయం నిబద్ధవత్తం ఠపేత్వాతి సజ్ఝాయమనసికారాదీసు నిరన్తరకరణీయేసు కత్తబ్బం కతికవత్తం కత్వా. కసావపరిభణ్డన్తి కసావేహి భూమిపరికమ్మం. వత్తన్తి కతికవత్తం.
ఏవరూపం అధమ్మికవత్తం న కాతబ్బన్తి నానావేరజ్జకా హి భిక్ఖూ సన్నిపతన్తి, తత్థ కేచి దుబ్బలా అప్పథామా ఏవరూపం వత్తం అనుపాలేతుం న సక్కోన్తి, తస్మా ఇధ ఆగతఞ్చ చతుత్థపారాజికవణ్ణనాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౨౭) ఆగతం ఆవాసం వా మణ్డపం వా సీమం వా యం కిఞ్చి ఠానం పరిచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘యో ఇమమ్హా ఆవాసా పఠమం పక్కమిస్సతి, తం ‘అరహా’తి జానిస్సామా’’తి కతాయ కతికాయ యో ‘‘మం ‘అరహా’తి జానన్తూ’’తి తమ్హా ఠానా పఠమం పక్కమతి, పారాజికో హోతి. యో పన ఆచరియుపజ్ఝాయానం వా కిచ్చేన మాతాపితూనం వా కేనచిదేవ కరణీయేన భిక్ఖాచారవత్తం వా ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీనం అత్థాయ అఞ్ఞేన వా తాదిసేన కరణీయేన తం ఠానం అతిక్కమిత్వా గచ్ఛతి, అనాపత్తి. సచేపిస్స ఏవం గతస్స పచ్ఛా ఇచ్ఛాచారో ఉప్పజ్జతి ‘‘న దానాహం తత్థ గమిస్సామి, ఏవం మం అరహాతి సమ్భావేస్సన్తీ’’తి, అనాపత్తియేవ.
యోపి కేనచిదేవ కరణీయేన తం ఠానం పత్వా సజ్ఝాయమనసికారాదివసేన అఞ్ఞవిహితో వా హుత్వా చోరాదీహి వా అనుబద్ధో మేఘం వా ఉట్ఠితం దిస్వా అనోవస్సకం పవిసితుకామో తం ఠానం అతిక్కమతి, అనాపత్తి, యానేన వా ఇద్ధియా వా గచ్ఛన్తోపి పారాజికం నాపజ్జతి, పదగమనేనేవ ఆపజ్జతి. తమ్పి యేహి సహ కతికా కతా, తేహి సద్ధిం అపుబ్బం అచరిమం గచ్ఛన్తో నాపజ్జతి. ఏవం గచ్ఛన్తా హి సబ్బేపి అఞ్ఞమఞ్ఞం రక్ఖన్తి. సచేపి మణ్డపరుక్ఖమూలాదీసు కిఞ్చి ఠానం పరిచ్ఛిన్దన్తి ‘‘యో ఏత్థ నిసీదతి వా చఙ్కమతి వా, తం ‘అరహా’తి జానిస్సామ’’, పుప్ఫాని వా ఠపేత్వా, ‘‘యో ఇమాని గహేత్వా పూజం కరిస్సతి, తం ‘అరహా’తి జానిస్సామా’’తిఆదినా నయేన కతికా కతా హోతి, తత్రాపి ఇచ్ఛాచారవసేన తథా కరోన్తస్స పారాజికమేవ. సచేపి ఉపాసకేన అన్తరామగ్గే విహారో వా కతో హోతి, చీవరాదీని వా ఠపితాని హోన్తి ‘‘యే అరహన్తో, తే ఇమస్మిం విహారే వసన్తు, చీవరాదీని వా గణ్హన్తూ’’తి, తత్రాపి ఇచ్ఛాచారవసేన వసన్తస్స వా తాని వా గణ్హన్తస్స పారాజికమేవ, ఏతం పన అధమ్మికకతికవత్తం, తస్మా న కాతబ్బం, అఞ్ఞం వా ఏవరూపం ‘‘ఇమస్మిం తేమాసబ్భన్తరే సబ్బేవ ఆరఞ్ఞకా హోన్తు పిణ్డపాతికధుతఙ్గాదిఅవసేసధుతఙ్గధరా వా, అథ వా సబ్బేవ ఖీణాసవా హోన్తూ’’తి ఏవమాది. నానావేరజ్జకా హి భిక్ఖూ సన్నిపతన్తి. తత్థ కేచి దుబ్బలా అప్పథామా ఏవరూపం వత్తం అనుపాలేతుం న సక్కోన్తి, తస్మా ఏవరూపమ్పి వత్తం న కాతబ్బం. ‘‘ఇమం తేమాసం సబ్బేహేవ న ఉద్దిసితబ్బం, న పరిపుచ్ఛితబ్బం, న పబ్బాజేతబ్బం, మూగబ్బతం గణ్హితబ్బం, బహిసీమట్ఠస్సపి సఙ్ఘలాభో దాతబ్బో’’తి ఏవమాదికమ్పి న కత్తబ్బమేవ.
తివిధమ్పీతి పరియత్తిపటిపత్తిపటివేధవసేన తివిధమ్పి. సోధేత్వా పబ్బాజేథాతి భబ్బే ఆచారకులపుత్తే ఉపపరిక్ఖిత్వా పబ్బాజేథ. భస్సే మత్తం జానిత్వాతి వచనే పమాణం ఞత్వా. దసకథావత్థు నామ అప్పిచ్ఛాకథా సన్తుట్ఠికథా పవివేకకథా అసంసగ్గకథా వీరియారమ్భకథా సీలకథా సమాధికథా పఞ్ఞాకథా విముత్తికథా విముత్తిఞాణదస్సనకథాతి.
విగ్గహసంవత్తనికం వచనం విగ్గాహికం. చతురారక్ఖం అహాపేన్తాతి బుద్ధానుస్సతి మేత్తా అసుభం మరణానుస్సతీతి ఇమం చతురారక్ఖం అహాపేన్తా. దన్తకట్ఠఖాదనవత్తం ఆచిక్ఖితబ్బన్తి ఏత్థ ఇదం దన్తకట్ఠఖాదనవత్తం – యో దేవసికం సఙ్ఘమజ్ఝే ఓసరతి, తేన సామణేరాదీహి ఆహరిత్వా భిక్ఖూనం యథాసుఖం భుఞ్జనత్థాయ దన్తకట్ఠమాళకే నిక్ఖిత్తేసు దన్తకట్ఠేసు దివసే దివసే ఏకమేవ దన్తకట్ఠం గహేతబ్బం. యో పన దేవసికం న ఓసరతి, పధానఘరే వసిత్వా ధమ్మస్సవనే వా ఉపోసథగ్గే వా దిస్సతి, తేన పమాణం సల్లక్ఖేత్వా చత్తారి పఞ్చ దన్తకట్ఠాని అత్తనో వసనట్ఠానే ఠపేత్వా ఖాదితబ్బాని. తేసు ఖీణేసు సచే పునపి దన్తకట్ఠమాళకే బహూని హోన్తియేవ, పునపి ఆహరిత్వా ఖాదితబ్బాని. యది పన పమాణం అసల్లక్ఖేత్వా ఆహరతి, తేసు అఖీణేసుయేవ మాళకే ఖీయతి, తతో కేచి థేరా ‘‘యేహి గహితాని, తే పటిహరన్తూ’’తి వదేయ్యుం, కేచి ‘‘ఖాదన్తు, పున సామణేరా ఆహరిస్సన్తీ’’తి, తస్మా వివాదపరిహారత్థం పమాణం సల్లక్ఖేతబ్బం, గహణే పన దోసో నత్థి. మగ్గం గచ్ఛన్తేనపి ఏకం వా ద్వే వా థవికాయ పక్ఖిపిత్వా గన్తబ్బన్తి. భిక్ఖాచారవత్తం పిణ్డపాతికవత్తే ఆవిభవిస్సతి.
అన్తోగామే…పే… న కథేతబ్బాతి ఏత్థ చతూసు పచ్చయేసు చీవరే చ పిణ్డపాతే చ విఞ్ఞత్తిపి న వట్టతి నిమిత్తోభాసపరికథాపి. సేనాసనే విఞ్ఞత్తిమేవ న వట్టతి, సేసాని తీణి వట్టన్తి. గిలానపచ్చయే సబ్బమ్పి వట్టతి. ఏవం సన్తేపి ఆజీవం సోధేన్తేహి భిక్ఖూహి సుట్ఠు రక్ఖితబ్బాతి. ఇమినా ఆజీవపారిసుద్ధిసీలం దస్సితం. రక్ఖితిన్ద్రియేహి భవితబ్బన్తి ఇన్ద్రియసంవరసీలం. ఖన్ధకవత్తఞ్చ సేఖియవత్తఞ్చ పూరేతబ్బన్తి పాతిమోక్ఖసంవరసీలం. పచ్చయసన్నిస్సితసీలం పన తీహిపి సామత్థియతో దస్సితం. ఇతి చతుపారిసుద్ధిసీలపటిసంయుత్తా ఏవరూపా నియ్యానికకథా బహుకాపి వత్తబ్బాతి అధిప్పాయో.
ఇమస్మిం వస్సూపనాయికవిసయే తేసు తేసు నగరేసు తస్మిం తస్మిం రాజకాలే అపరియన్తా వివాదకథా హోతి. కథం? వస్సూపనాయికక్ఖన్ధకే (మహావ. ౧౮౬) ‘‘తేన ఖో పన సమయేన రాజా మాగధో సేనియో బిమ్బిసారో వస్సం ఉక్కడ్ఢితుకామో భిక్ఖూనం సన్తికే దూతం పాహేసి ‘యది పనాయ్యా ఆగమే జుణ్హే వస్సం ఉపగచ్ఛేయ్యు’న్తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం, ‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, రాజూనం అనువత్తితు’’’న్తి వచనం నిస్సాయ భగవతా అధిమాసం పఞ్ఞత్తన్తి మఞ్ఞమానా వేదసమయేన సంసన్దిత్వా గయ్హమానా అనేకవిహితం వివాదం కరోన్తి. వేదసమయే కిర ద్వే అధిమాసాని యాచాధిమాసఞ్చ పత్తాధిమాసఞ్చ. తత్థ కలియుగగణనే ఏకూనవీసతిగణనేన భాజితే ద్వేపఞ్చట్ఠదసతేరససోళసట్ఠారసవసేన సత్తధా సేసో హోతి, తేసం వసేన చమ్మాధిమాస పఞ్చాధిమాస పస్వాధిమాస దసాధిమాస తేరసాధిమాస సోళసాధిమాస అట్ఠారసాధిమాసాతి వోహరన్తి. అట్ఠారసాధిమాసం పన అవసానాధిమాసన్తిపి వోహరన్తి. తేసు పసుసోళసాని అపత్తేయేవ అధిమాసపతనకలియుగే సంవచ్ఛరమాసాదివిసమభయేన యాచిత్వా మాసస్స ఆకడ్ఢితబ్బతో యాచాధిమాసన్తి వోహరన్తి, సేసాని పన పఞ్చమత్తేయేవ అధిమాసపతనకలియుగే మాసస్స ఆకడ్ఢితబ్బతో పత్తాధిమాసన్తి. తత్రేతం యాచాధిమాసలక్ఖణం – తథతో అజానన్తా పాళియా సంసన్దిత్వా బిమ్బిసారరఞ్ఞా భగవతో యాచితాధిమాసత్తా యాచాధిమాసం నామ భవతి, తస్మా ద్వీసు ఏవ యాచాధిమాసేసు దివసేన సహ మాసో ఆకడ్ఢితబ్బో, న ఇతరేసూతి వదన్తి, అఞ్ఞే పన పఞ్చసు పత్తాధిమాసేసు ఏవ సహ దివసేన మాసో ఆకడ్ఢితబ్బో, న యాచాధిమాసేసూతి.
అపరే పన – ‘‘ద్వేమా, భిక్ఖవే, వస్సూపనాయికా పురిమికా పచ్ఛిమికాతి, అపరజ్జుగతాయ ఆసాళ్హియా పురిమికా ఉపగన్తబ్బా, మాసగతాయ ఆసాళ్హియా పచ్ఛిమికా ఉపగన్తబ్బా’’తి తస్మింయేవ వస్సూపనాయికక్ఖన్ధకే (మహావ. ౧౮౪) ఆగతాయ పాళియా అత్థం అయోనిసో గహేత్వా తిథినక్ఖత్తయోగే ఏవ వస్సూపగమనం భగవతా అనుఞ్ఞాతం, తస్మా ఆసాళ్హిపుణ్ణమాయ అనన్తరభూతో పాటిపదదివసో పుణ్ణాతిథియా చ యుత్తో హోతు, పుబ్బాసాళ్హఉత్తరాసాళ్హసఙ్ఖాతేసు ద్వీసు నక్ఖత్తేసు ఏకేకేన యుత్తో చ, ఏవంభూతో కాలో యది వినా దివసేన మాసకడ్ఢనే సమ్పజ్జతి, తథా చ సతి మాసమత్తాకడ్ఢనమేవ కాతబ్బం, యది న సమ్పజ్జతి, సహ దివసేన మాసాకడ్ఢనం, అయం పిటకేన చ వేదేన చ అనులోమో వినిచ్ఛయోతి వదన్తి.
తత్రాప్యేకే వదన్తి – ‘‘మా ఇతి చన్దో వుచ్చతి తస్స గతియా దివసస్స మినితబ్బతో, సో ఏత్థ సబ్బకలాపారిపూరియా పుణ్ణోతి పుణ్ణమా’’తిఆదినా వినయత్థమఞ్జూసాదీసు (కఙ్ఖా. అభి. టీ. నిదానవణ్ణనా) ఆగమనతో పుణ్ణాతిథియోగోపి పుణ్ణమియా ఏవ ఇచ్ఛితబ్బో, న పాటిపదే, తథా నక్ఖత్తయోగోపి ఆసాళ్హిసుక్కపక్ఖస్స పన్నరసే ఉపోసథే ‘‘ఉత్తరాసాళ్హనక్ఖత్తే, ఏవం ధాతు పతిట్ఠితా’’తి మహావంసే వచనతోతి. తత్థ పురిమా వదన్తి – ఏవం సన్తే ఉపోసథదివసేయేవ చన్దగ్గాహో చ సూరియగ్గాహో చ భవేయ్య, ఇదాని పన కాళపక్ఖపాటిపదాదీసుయేవ చన్దగ్గాహో, సుక్కపక్ఖపాటిపదాదీసుయేవ సూరియగ్గాహో పఞ్ఞాయతి, తస్మా పాటిపదేయేవ తిథినక్ఖత్తయోగో ఇచ్ఛితబ్బోతి. పచ్ఛిమాపి వదన్తి – తుమ్హాదిసానం వాదీనం వచనేన పుబ్బే ఆకడ్ఢితబ్బదివసానం అనాకడ్ఢితత్తా దివసపుఞ్జభావేన ఏవం హోతి, సచ్చతో పన ఉపోసథదివసేయేవ చన్దగ్గాహో సూరియగ్గాహో చ ఇచ్ఛితబ్బోతి. హోతు, యథా ఇచ్ఛథ, తథా వదథ, ఏవం భూతపుబ్బో సాట్ఠకథే తేపిటకే బుద్ధవచనే అత్థీతి? అత్థి. గన్ధారజాతకే (జా. అట్ఠ. ౩.౭.౭౫ గన్ధారజాతకవణ్ణనా) హి ఉపోసథదివసే చన్దగ్గాహో ద్విక్ఖత్తుం ఆగతో. తఞ్హి జాతకం తీసు పిటకేసు సుత్తపరియాపన్నం, పఞ్చసు నికాయేసు ఖుద్దకనికాయపరియాపన్నం, నవసు సాసనఙ్గేసు జాతకపరియాపన్నన్తి. ఏవం వుత్తే పురిమకా పటివచనం దాతుం న సక్కుణేయ్యున్తి.
అథేకచ్చే ‘‘పిటకత్తయే అధికమాసాయేవ సన్తి, న అధికదివసా సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౪౦౪) ‘యం పన వుత్తం తీసుపి గణ్ఠిపదేసు అట్ఠారసన్నంయేవ వస్సానం అధికమాసే గహేత్వా గణితత్తా సేసవస్సద్వయస్సపి అధికాని దివసాని హోన్తేవ, తాని అధికదివసాని సన్ధాయ నిక్కఙ్ఖా హుత్వాతి వుత్తన్తి, తం న గహేతబ్బం. న హి ద్వీసు వస్సేసు అధికదివసా నామ విసుం ఉపలబ్భన్తి తతియే వస్సే వస్సుక్కడ్ఢనవసేన అధికమాసే పరిచ్చత్తేయేవ అధికమాససమ్భవతో, తస్మా ద్వీసు వస్సేసు అతిరేకదివసా నామ విసుం న సమ్భవన్తీ’తి వచనతో’’తి వదన్తి. అథఞ్ఞే వదన్తి – పిటకత్తయే అధికదివసాతి ఆగతా అత్థి వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౪౦౪) ‘‘అవసేసానం ద్విన్నం వస్సానం అధికదివసాని హోన్తేవ, తస్మా నిక్కఙ్ఖా హుత్వా ఉపసమ్పాదేన్తీ’’తి వచనతోతి. ఇతో పరమ్పి వివిధేన ఆకారేన కథేన్తి. సుద్ధవేదికాపి ఏవం వదన్తి, వినయధరా భిక్ఖూ వినయసమయవసేన వదన్తి. అమ్హాకం పన వేదసమయే హత్థగతగణనవసేనేవ జానితబ్బన్తి అలమతిపపఞ్చేన. అత్థికేహి తివస్సాధికసహస్సకలియుగే ధమ్మరాజేన పుచ్ఛితత్తా కతం అధిమాసపకరణం ఓలోకేత్వా జానితబ్బం.
ఇధ పన అధిప్పేతవినిచ్ఛయమేవ కథయామ. పఠమదుతియవాదేసు న బిమ్బిసారరాజా భగవన్తం అధిమాసపఞ్ఞాపనం యాచతి, న చ భగవా పఞ్ఞపేతి, న ‘‘తస్మిం వస్సే ఇదం నామ అధిమాసం హోతీ’’తి వా ‘‘మాసమత్తం వా సహదివసం వా ఆకడ్ఢితబ్బ’’న్తి వా పాళియం అట్ఠకథాటీకాసు చ అత్థి, రాజా పన ఉపకట్ఠాయ వస్సూపనాయికాయ వేదసమయే వస్సుక్కడ్ఢనసమ్భవతో భిక్ఖూనం పఠమఆసాళ్హమాసే వస్సం అనుపగన్త్వా దుతియఆసాళ్హమాసే ఉపగమనత్థం ‘‘యది పనాయ్యా ఆగమే జుణ్హే వస్సం ఉపగచ్ఛేయ్యు’’న్తి దూతం పాహేసి. యది పన ఉపగచ్ఛేయ్యుం, సాధు వతాతి సమ్బన్ధితబ్బం. భిక్ఖూ పన రఞ్ఞో పహితసాసనం భగవతో ఆరోచేసుం. భగవా పన వస్సుక్కడ్ఢనే భిక్ఖూనం గుణపరిహానియా అభావతో ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, రాజూనం అనువత్తితు’’న్తి (మహావ. ౧౮౬) అవోచ. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౧౮౫) ‘‘అనుజానామి భిక్ఖవే రాజూనం అనువత్తితున్తి ఏత్థ వస్సుక్కడ్ఢనభిక్ఖూనం కాచి పరిహాని నామ నత్థీతిఅనువత్తితుం అనుఞ్ఞాత’’న్తి. విమతివినోదనియఞ్చ (వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౧౮౫) వుత్తం ‘‘పరిహానీతి గుణపరిహానీ’’తి, తస్మా యాచాధిమాసో వా హోతు పత్తాధిమాసో వా, యస్మిం యస్మిం కాలే అనువత్తనేన భిక్ఖూనం సీలాదిగుణమ్పి పరిహాని నత్థి, తస్మిం తస్మిం కాలే అనువత్తితబ్బం.
కథం పన అనువత్తితబ్బం, కథం న అనువత్తితబ్బం? యది అనువత్తన్తే పుబ్బే ఉపవుత్థదివసతో ఇదాని ఉపవసితబ్బఉపోసథదివసో చాతుద్దసో వా పన్నరసో వా హోతి, తథా సతి అనువత్తితబ్బం. యది పన తేరసమో వా సోళసమో వా హోతి, న అనువత్తితబ్బం. అనువత్తన్తో హి అనుపోసథే ఉపోసథకతో హోతి, తతో ‘‘న, భిక్ఖవే, అనుపోసథే ఉపోసథో కాతబ్బో, యో కరేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౧౮౩) వుత్తదుక్కటం ఆపజ్జతి, తస్మా సీలగుణపరిహానిసమ్భవతో న అనువత్తితబ్బం. వుత్తఞ్హి విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౨౪౦) ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, రాజూనం అనువత్తితున్తి వచనతో పనేత్థ లోకియానం తిథిం అనువత్తన్తేహిపి అత్తనో ఉపోసథక్కమేన చాతుద్దసిం పన్నరసిం వా, పన్నరసిం చాతుద్దసిం వా కరోన్తేహేవ అనువత్తితబ్బం, న పన సోళసమదివసం వా తేరసమదివసం వా ఉపోసథదివసం కరోన్తేహీ’’తి.
తతియచతుత్థవాదేపి ‘‘కతి వస్సూపనాయికా’’తి సంసయన్తానం సంసయవినోదనత్థం ‘‘ద్వేమా, భిక్ఖవే, వస్సూపనాయికా పురిమికా పచ్ఛిమికా’’తి (మహావ. ౧౮౪) భగవా అవోచ. తతో తాసం ద్విన్నం వస్సూపనాయికానం ఉపగమనకాలం దస్సేతుం ‘‘అపరజ్జుగతాయ ఆసాళ్హియా పురిమికా ఉపగన్తబ్బా, మాసగతాయ ఆసాళ్హియా పచ్ఛిమికా ఉపగన్తబ్బా’’తి వుత్తం. తత్రాయం పిణ్డత్థో – ఆసాళ్హిపుణ్ణమియా అనన్తరే పాటిపదదివసే పురిమికా ఉపగన్తబ్బా, సావణపుణ్ణమియా అనన్తరే పాటిపదదివసే పచ్ఛిమికా ఉపగన్తబ్బాతి. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౧౮౪) ‘‘తస్మా ఆసాళ్హిపుణ్ణమాయ అనన్తరే పాటిపదదివసే, ఆసాళ్హిపుణ్ణమితో వా అపరాయ పుణ్ణమాయ అనన్తరే పాటిపదదివసేయేవ విహారం పటిజగ్గిత్వా పానీయం పరిభోజనీయం ఉపట్ఠాపేత్వా సబ్బం చేతియవన్దనాదిసామీచికమ్మం నిట్ఠాపేత్వా ‘ఇమస్మిం విహారే ఇమం తేమాసం వస్సం ఉపేమీ’తి సకిం వా ద్వత్తిక్ఖత్తుం వా వాచం నిచ్ఛారేత్వా వస్సం ఉపగన్తబ్బ’’న్తి, సారత్థదీపనియమ్పి (సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౧౮౪) ‘‘అపరజ్జూతి ఆసాళ్హితో అపరం దినం, పాటిపదన్తి అత్థో’’తి, విమతివినోదనియమ్పి (వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౧౮౪) ‘‘అపరస్మిం దివసేతి దుతియే పాటిపదదివసే’’తి ఏవం పాళిఅట్ఠకథాటీకాసు పాటిపదదివసేయేవ వస్సూపగమనం వుత్తం, న వుత్తం ‘‘అముకతిథియోగే’’తి వా ‘‘అముకనక్ఖత్తయోగే’’తి వా, తస్మా పాటిపదదివసే పాతో అరుణుగ్గమనతో పట్ఠాయ సకలదివసం సకలరత్తి యావ దుతియఅరుణుగ్గమనా యథారుచితే కాలే వస్సం ఉపగన్తబ్బన్తి దట్ఠబ్బం. తతో ఏవ వస్సూపనాయికకాలే పుణ్ణాతిథియా యోగో, ఉత్తరాసాళ్హనక్ఖత్తేన యోగో హోతూతి వదన్తానం వచనం వినయవిరుద్ధం హోతి, తం వచనం గహేత్వా పుణ్ణాతిథియోగం ఉత్తరాసాళ్హనక్ఖత్తయోగఞ్చ ఆగమేత్వా వస్సం ఉపగన్త్వాపి తథాగతేన అపఞ్ఞత్తం పఞ్ఞపేతి నామాతి దట్ఠబ్బం.
ఏవం పాళిఅట్ఠకథాటీకాసు చ పుణ్ణాతిథియోగే ఏవ వస్సం ఉపగన్తబ్బం, న ఏకాయ తిథియా యుత్తేతి వా ఉత్తరాసాళ్హనక్ఖత్తయోగేయేవ, న సావణనక్ఖత్తయోగేతి వా అనాగతమేవ ఛాయం గహేత్వా తథాగతేన పఞ్ఞత్తం వియ పోత్థకేసు లిఖిత్వా కేహిచి ఠపితత్తా సకలం వినయపిటకం అపస్సన్తా వేదసామయికా తం వచనం సద్దహిత్వా వస్సూపగమనకాలే పుణ్ణాతిథిఉత్తరాసాళ్హయోగమేవ గవేసన్తా మాసదివసేన సహ ఆకడ్ఢితబ్బకాలేపి మాసమత్తమేవ ఆకడ్ఢన్తి, మాసమత్తమేవ ఆకడ్ఢితబ్బకాలేపి సహ దివసేన ఆకడ్ఢన్తి, తస్మా ఏవంవాదినో భిక్ఖూ ‘‘అపఞ్ఞత్తం తథాగతేన పఞ్ఞత్తం తథాగతేనాతి దీపేతీ’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జన్తి, తస్మా భగవతి గారవసహితా లజ్జినో పణ్డితా ఏవం న గణ్హన్తీతి. తిథినక్ఖత్తయోగో పన ఉపోసథదివసేయేవ బహుధా పిటకత్తయే ఆగతో, పోరాణవేదగన్థేసు చ పసంసితో, కదాచి పన వోహారకాలో తిథియా నక్ఖత్తేన చ విసమో హోతి, తస్మా తం సమేతుం అధిమాసపతనకాలే మాసమ్పి దివసమ్పి ఆకడ్ఢన్తి, తస్మా అఞ్ఞస్మిం కాలే విసమేపి ఆకడ్ఢనకాలే సమాపేతబ్బం. ఏవం సతి మాసఉతుసంవచ్ఛరానం సమభావో హోతీతి దట్ఠబ్బం.
పఞ్చమఛట్ఠవాదేసు అధిమాసోతి అట్ఠారసవస్సతో అధికమాసం గహేత్వా వుత్తో, తస్మా ‘‘అధికో మాసో అధిమాసో’’తి కమ్మధారయసమాసత్తా పుల్లిఙ్గం కత్వా వుత్తో. పుబ్బే పన మాసపుఞ్జతో అధికఘటియో గహేత్వా వుత్తో, తస్మా ‘‘మాసతో అధికం అధిమాస’’న్తి అబ్యయీభావసమాసత్తా నపుంసకలిఙ్గం కత్వా వుత్తం. ఇధ పన ‘‘పోరాణకత్థేరా ఏకూనవీసతివస్సం సామణేరం నిక్ఖమనీయపుణ్ణమాసిం అతిక్కమ్మ పాటిపదదివసే ఉపసమ్పాదేన్తి, తం కస్మాతి? వుచ్చతే – ఏకస్మిం వస్సే ఛ చాతుద్దసికఉపోసథదివసా హోన్తి, ఇతి వీసతియా వస్సేసు చత్తారో మాసా పరిహాయన్తి, రాజానో తతియే తతియే వస్సే వస్సం ఉపకడ్ఢన్తి, ఇతి అట్ఠారససు వస్సేసు ఛ మాసా వడ్ఢన్తి, తతో ఉపోసథవసేన పరిహీనే చత్తారో మాసే అపనేత్వా ద్వే మాసా అవసేసా హోన్తి, తే ద్వే మాసే గహేత్వా వీసతి వస్సాని పరిపుణ్ణాని హోన్తీతి నిక్కఙ్ఖా హుత్వా నిక్ఖమనీయపుణ్ణమాసిం అతిక్కమ్మ పాటిపదే ఉపసమ్పాదేన్తీ’’తి అట్ఠకథావచనే (పాచి. అట్ఠ. ౪౦౪) ‘‘నిక్కఙ్ఖా హుత్వాతి అధికమాసేహి సద్ధిం పరిపుణ్ణవీసతివస్సత్తా నిబ్బేమతికా హుత్వా’’తి అత్థో సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౪౦౪) వుత్తో.
తత్ర నను చ ‘‘తీసుపి గణ్ఠిపదేసు అట్ఠారసన్నం…పే… వుత్త’’న్తి వుత్తం, తం కథన్తి చోదనం సన్ధాయ ‘‘యం పన వుత్తం…పే… తం న గహేతబ్బ’’న్తి కిఞ్చాపి వుత్తం, తథాపి తం గణ్ఠిపదేసు వుత్తవచనం న గహేతబ్బన్తి అత్థో, కస్మా న గహేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘న హీ’’తిఆది. హి యస్మా న ఉపలబ్భన్తి, తస్మా న గహేతబ్బన్తి యోజనా. కథం విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘తతియే’’తిఆది. పరిచ్చత్తేయేవ సమ్భవతో, అపరిచ్చత్తే అసమ్భవతో న ఉపలబ్భన్తీతి బ్యతిరేకవసేన హేతుఫలయోజనా. తస్మాతిఆది లద్ధగుణం.
వజిరబుద్ధిటీకాయం పన గణ్ఠిపదేసు వుత్తమేవ గహేత్వా వదతి. ఏతాని వచనాని సామణేరానం వీసతివస్సపరిపుణ్ణభావసాధకానియేవ హోన్తి, న అధిమాసపతనవారేసు సదివసమాసాకడ్ఢనభావసాధకాని, తస్మా ఇమాని ఆహరిత్వా తం అధికరణం వినిచ్ఛితుం న సక్కోన్తి. భిక్ఖూ పన బహూనం సన్నిపాతే కిఞ్చి పాఠం ఆహరిత్వా కథేతుం సమత్థో సోభతీతి కత్వా ఈదిసం పాఠం ఆహరన్తి. సుతసన్నిచయపణ్డితా పన ఇచ్ఛితత్థస్స అసాధకత్తా ఏవరూపం న ఆహరన్తి. సుద్ధవేదికానమ్పి వచనే వినయధరా వినయమేవ జానన్తి, న బాహిరసమయం. అయం పన కథా బాహిరసమయే పవత్తా, తస్మా వినయధరానం అవిసయోతి మఞ్ఞన్తా వదన్తి.
వినయధరా పన ఏకచ్చే వినయమేవ జానన్తి, ఏకచ్చే సకలం పిటకత్తయం జానన్తి, ఏకచ్చే సబాహిరసమయం పిటకత్తయం జానన్తి, తస్మా కథేతుం సమత్థభావోయేవ పమాణం. వేదికానమ్పి వచనం వేదప్పకరణాగతమేవ పమాణం. న యం కిఞ్చి హత్థగతగణనమత్తం, తస్మా యదా పథవిస్సరో రాజా సదివసం మాసం ఆకడ్ఢితుకామో ‘‘జేట్ఠమాసకాళపక్ఖఉపోసథం పన్నరసియం కరోన్తూ’’తి యాచిస్సతి, తదా ‘‘సకిం పక్ఖస్స చాతుద్దసే వా పన్నరసే వా’’తి వచనతో పన్నరసియం ఉపోసథకరణే దోసో నత్థి, యదా సుద్ధమాసమేవ ఆకడ్ఢితుకామో ‘‘చాతుద్దసియం కరోన్తూ’’తి యాచిస్సతి, ఏవం సతి పకతియాపి జేట్ఠమాసకాళపక్ఖుపోసథో చాతుద్దసోయేవాతి కత్వా దోసో నత్థి, ఉభయథాపి ఉపోసథో సుకతోయేవ హోతి, తస్మా అనువత్తితబ్బో. తతో పరం పఠమాసాళ్హమాసస్స జుణ్హపక్ఖేపి కాళపక్ఖేపి దుతియాసాళ్హమాసస్స జుణ్హపక్ఖేపి పన్నరసీఉపోసథం కత్వా పాటిపదదివసే తిథియోగం వా నక్ఖత్తయోగం వా అనోలోకేత్వా పాతో అరుణుగ్గమనానన్తరతో పట్ఠాయ యావ పున అరుణుగ్గమనా సకలదివసరత్తియం యథాజ్ఝాసయం వస్సం ఉపగచ్ఛన్తో సూపగతోవ హోతి, నత్థి కోచి దోసోతి దట్ఠబ్బో. భవత్వేవం, పాతోవ వస్సం ఉపగచ్ఛన్తో అత్థీతి? అత్థి. వుత్తఞ్హేతం సేనాసనక్ఖన్ధకవణ్ణనాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౩౧౮) ‘‘సచే పాతోవ గాహితే సేనాసనే అఞ్ఞో వితక్కచారికో భిక్ఖు ఆగన్త్వా సేనాసనం యాచతి, ‘గహితం, భన్తే, సేనాసనం, వస్సూపగతో సఙ్ఘో, రమణీయో విహారో, రుక్ఖమూలాదీసు యత్థ ఇచ్ఛథ, తత్థ వసథా’తి వత్తబ్బో’’తి.
ఇతి వినయసఙ్గహసంవణ్ణనాభూతే వినయాలఙ్కారే
వస్సూపనాయికవినిచ్ఛయకథాలఙ్కారో నామ
ఛబ్బీసతిమో పరిచ్ఛేదో.
పఠమో భాగో నిట్ఠితో.
నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స