౨౫. ఉపోసథపవారణావినిచ్ఛయకథా

౧౬౮. ఏవం సీమావినిచ్ఛయం కథేత్వా ఇదాని ఉపోసథపవారణావినిచ్ఛయం కథేతుం ‘‘ఉపోసథపవారణాతి ఏత్థ’’త్యాదిమాహ. తత్థ ఉపోసథసద్దో తావ –

‘‘ఉద్దేసే పాతిమోక్ఖస్స, పణ్ణత్తియముపోసథో;

ఉపవాసే చ అట్ఠఙ్గే, ఉపోసథదినే సియా’’తి. –

వచనతో పాతిమోక్ఖుద్దేసే పణ్ణత్తియం ఉపవాసే అట్ఠఙ్గసీలే ఉపోసథదినే చ వత్తతి. తథా హేస ‘‘ఆయామావుసో కప్పిన ఉపోసథం గమిస్సామా’’తిఆదీసు (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౫౦; మ. ని. అట్ఠ. ౩.౮౫) పాతిమోక్ఖుద్దేసే ఆగతో, ‘‘ఉపోసథో నామ నాగరాజా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౪౬) పణ్ణత్తియం, ‘‘సుద్ధస్స వే సదా ఫేగ్గు, సుద్ధస్స ఉపోసథో సదా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౭౯) ఉపవాసే, ‘‘ఏవం అట్ఠఙ్గసమన్నాగతో ఖో, విసాఖే, ఉపోసథో ఉపవుత్థో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౪౩) అట్ఠఙ్గసీలే. ‘‘న, భిక్ఖవే, ఉపోసథే సభిక్ఖుకాఆవాసా అభిక్ఖుకో ఆవాసో’’తిఆదీసు (పాచి. ౧౦౪౮) ఉపోసథదినే వత్తతి. ‘‘పారిసుద్ధిఉపోసథో అధిట్ఠానుపోసథో’’తిఆదీసు పారిసుద్ధిఅధిట్ఠానేసుపి వత్తతి. తే పన పాతిమోక్ఖుద్దేసే అన్తోగధాతి కత్వా విసుం న వుత్తా. ఇధ పన పాతిమోక్ఖుద్దేసే ఉపోసథదినే చ వత్తతి. తత్థ పాతిమోక్ఖుద్దేసే ఉపవసనం ఉపోసథో, సీలేన ఉపేతా హుత్వా వసనన్త్యత్థో. ఉపోసథదినే ఉపవసన్తి ఏత్థాతి ఉపోసథో, ఏతస్మిం దివసే సీలేన ఉపేతా హుత్వా వసన్తీత్యత్థో.

పవారణా-సద్దో పన ‘‘పవారణా పటిక్ఖేపే, కథితాజ్ఝేసనాయ చా’’తి అభిధానప్పదీపికాయం వచనతో పటిక్ఖేపే అజ్ఝేసనే చ వత్తతి. తత్థ ‘‘యో పన భిక్ఖు భుత్తావీ పవారితో అనతిరిత్తం ఖాదనీయం వా భోజనీయం వా ఖాదేయ్య వా భుఞ్జేయ్య వా, పాచిత్తియ’’న్తిఆదీసు (పాచి. ౨౩౮) పటిక్ఖేపే, ‘‘సఙ్ఘో పవారేయ్యా’’తిఆదీసు (మహావ. ౨౧౦) అజ్ఝేసనే, ‘‘అజ్జపవారణా చాతుద్దసీ’’తిఆదీసు (మహావ. అట్ఠ. ౨౧౨) పవారణాదివసే. సో పన అజ్ఝేసనదివసోయేవాతి విసుం న వుత్తో. ఇధ పన అజ్ఝేసనే వత్తతి, తస్మా పవారీయతే పవారణా, పకారేన ఇచ్ఛీయతేత్యత్థో. ప-పుబ్బ వరధాతు చురాదిగణికాయం.

ఏత్థ చ కిఞ్చాపి పాళియం ఉపోసథక్ఖన్ధకానన్తరం వస్సూపనాయికక్ఖన్ధకో, తదనన్తరం పవారణక్ఖన్ధకో సఙ్గీతో, తథాపి ఉపోసథపవారణకమ్మానం యేభుయ్యేన సమానత్తా యమకమివ భూతత్తా మిస్సేత్వా కథేన్తో సువిఞ్ఞేయ్యో హోతి సల్లహుకగన్థో చాతి మన్త్వా ఖన్ధకద్వయసఙ్గహితం అత్థం ఏకేనేవ పరిచ్ఛేదేన దస్సేతి ఆచరియో. తత్థ చాతుద్దసికో పన్నరసికో సామగ్గీఉపోసథోతి దివసవసేన తయో ఉపోసథా హోన్తీతి సమ్బన్ధో. చతుద్దసియం నియుత్తో చాతుద్దసికో, ఏవం పన్నరసికో. సామగ్గీఉపోసథో నామ సఙ్ఘసామగ్గికదివసే కాతబ్బఉపోసథో. హేమన్తగిమ్హవస్సానం తిణ్ణం ఉతూనన్తి ఏత్థ హేమన్తఉతు నామ అపరకత్తికకాళపక్ఖస్స పాటిపదతో పట్ఠాయ ఫగ్గునపుణ్ణమపరియోసానా చత్తారో మాసా. గిమ్హఉతు నామ ఫగ్గునస్స కాళపక్ఖపాటిపదతో పట్ఠాయ ఆసాళ్హిపుణ్ణమపరియోసానా చత్తారో మాసా. వస్సానఉతు నామ ఆసాళ్హస్స కాళపక్ఖపాటిపదతో పట్ఠాయ అపరకత్తికపుణ్ణమపరియోసానా చత్తారో మాసా. తతియసత్తమపక్ఖేసు ద్వే ద్వే కత్వా ఛ చాతుద్దసికాతి హేమన్తస్స ఉతునో తతియే చ సత్తమే చ పక్ఖే ద్వే చాతుద్దసికా, మిగసిరమాసస్స కాళపక్ఖే, మాఘమాసస్స కాళపక్ఖే చాతి అత్థో. ఏవం గిమ్హస్స ఉతునో తతియే చిత్తమాసస్స కాళపక్ఖే సత్తమే జేట్ఠమాసస్స కాళపక్ఖే చ, వస్సానస్స ఉతునో తతియే సావణస్స కాళపక్ఖే చ సత్తమే అస్సయుజమాసస్స కాళపక్ఖే చాతి అత్థో. సేసా పన్నరసికాతి సేసా అట్ఠారస పన్నరసికా.

హోతి చేత్థ –

‘‘కత్తికస్స చ కాళమ్హా;

యావ ఫగ్గునపుణ్ణమా;

హేమన్తకాలోతి విఞ్ఞేయ్యో;

అట్ఠ హోన్తి ఉపోసథా.

‘‘ఫగ్గునస్స చ కాళమ్హా;

యావ ఆసాళ్హిపుణ్ణమా;

గిమ్హకాలోతి విఞ్ఞేయ్యో;

అట్ఠ హోన్తి ఉపోసథా.

‘‘ఆసాళ్హస్స చ కాళమ్హా;

యావ కత్తికపుణ్ణమా;

వస్సకాలోతి విఞ్ఞేయ్యో;

అట్ఠ హోన్తి ఉపోసథా.

‘‘ఉతూనం పన తిణ్ణన్నం, పక్ఖే తతియసత్తమే;

చతుద్దసోతి పాతిమోక్ఖం, ఉద్దిసన్తి నయఞ్ఞునో’’తి. (కఙ్ఖా. అభి. టీ. నిదానవణ్ణనా);

ఏవం ఏకసంవచ్ఛరే చతువీసతి ఉపోసథాతి ఏవం ఇమినా వుత్తనయేన హేమన్తాదీనం తిణ్ణం ఉతూనం ఏకేకస్మిం ఉతుమ్హి పచ్చేకం అట్ఠఅట్ఠఉపోసథత్తా ఉతుత్తయసమోధానభూతే ఏకస్మిం సంవచ్ఛరే చతువీసతి ఉపోసథా హోన్తీతి అత్థో. ఇదం తావ పకతిచారిత్తన్తి ఇదం ఏకస్మిం సంవచ్ఛరే ఛచాతుద్దసికఅట్ఠారసపన్నరసికఉపోసథకరణం తావ పఠమం పకతియా సభావేన చారిత్తం కాతబ్బం కమ్మం హోతి, న బహుతరావాసికాదినా కారణేన కాతబ్బన్తి అత్థో.

తథారూపపచ్చయే సతి అఞ్ఞస్మిమ్పి చాతుద్దసే ఉపోసథం కాతుం వట్టతీతి ‘‘సకిం పక్ఖస్స చాతుద్దసే వా పన్నరసే వా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితు’’న్తి (మహావ. ౧౩౬) వచనతో ‘‘యో పన ఆగన్తుకేహి ఆవాసికానం అనువత్తితబ్బ’’న్తిఆదివచనతో (మహావ. ౧౭౮) చ తథారూపపచ్చయే సతి అఞ్ఞస్మిమ్పి చాతుద్దసే ఉపోసథం కాతుం వట్టతీతి అత్థో. తత్థ సకిన్తి ఏకవారం. ఆవాసికానం అనువత్తితబ్బన్తి ఆవాసికేహి ‘‘అజ్జుపోసథో చాతుద్దసో’’తి పుబ్బకిచ్చే కరియమానే అనువత్తితబ్బం, న పటిక్కోసితబ్బం. ఆది-సద్దేన ‘‘ఆవాసికేహి ఆగన్తుకానం అనువత్తితబ్బ’’న్తి వచనం, ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తేహి భిక్ఖూహి ద్వే తయో ఉపోసథే చాతుద్దసికే కాతుం, కథం మయం తేహి భిక్ఖూహి పఠమతరం పవారేయ్యామా’’తి (మహావ. ౨౪౦) వచనఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. ఏత్థ చ పఠమసుత్తస్స ఏకేకస్స ఉతునో తతియసత్తమపక్ఖస్స చాతుద్దసే వా అవసేసస్స పన్నరసే వా సకిం పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితబ్బన్తి. పకతిచారిత్తవసేనపి అత్థసమ్భవతో ‘‘ఆగన్తుకేహీ’’తిఆదీని సుత్తాని దస్సితానీతి వేదితబ్బం. తథారూపపచ్చయే సతీతి అఞ్ఞస్మిమ్పి చాతుద్దసే ఉపోసథం కాతుం అనురూపే ఆవాసికా బహుతరా హోన్తీతి ఏవమాదికే పచ్చయే సతి. అఞ్ఞస్మిమ్పి చాతుద్దసేతి తిణ్ణం ఉతూనం తతియసత్తమపక్ఖచాతుద్దసతో అఞ్ఞస్మిం చాతుద్దసే.

తత్రాయం పాళి (మహావ. ౧౭౮) –

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఆవాసికానం భిక్ఖూనం చాతుద్దసో హోతి, ఆగన్తుకానం పన్నరసో. సచే ఆవాసికా బహుతరా హోన్తి, ఆగన్తుకేహి ఆవాసికానం అనువత్తితబ్బం. సచే సమసమా హోన్తి, ఆగన్తుకేహి ఆవాసికానం అనువత్తితబ్బం. సచే ఆగన్తుకా బహుతరా హోన్తి, ఆవాసికేహి ఆగన్తుకానం అనువత్తితబ్బం.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఆవాసికానం భిక్ఖూనం పన్నరసో హోతి, ఆగన్తుకానం చాతుద్దసో. సచే ఆవాసికా బహుతరా హోన్తి, ఆగన్తుకేహి ఆవాసికానం అనువత్తితబ్బం. సచే సమసమా హోన్తి, ఆగన్తుకేహి ఆవాసికానం అనువత్తితబ్బం. సచే ఆగన్తుకా బహుతరా హోన్తి, ఆవాసికేహి ఆగన్తుకానం అనువత్తితబ్బం.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఆవాసికానం భిక్ఖూనం పాటిపదో హోతి, ఆగన్తుకానం పన్నరసో. సచే ఆవాసికా బహుతరా హోన్తి, ఆవాసికేహి ఆగన్తుకానం నాకామా దాతబ్బా సామగ్గీ, ఆగన్తుకేహి నిస్సీమం గన్త్వా ఉపోసథో కాతబ్బో. సచే సమసమా హోన్తి, ఆవాసికేహి ఆగన్తుకానం నాకామా దాతబ్బా సామగ్గీ, ఆగన్తుకేహి నిస్సీమం గన్త్వా ఉపోసథో కాతబ్బో. సచే ఆగన్తుకా బహుతరా హోన్తి, ఆవాసికేహి ఆగన్తుకానం సామగ్గీ వా దాతబ్బా, నిస్సీమం వా గన్తబ్బం.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఆవాసికానం భిక్ఖూనం పన్నరసో హోతి, ఆగన్తుకానం పాటిపదో. సచే ఆవాసికా బహుతరా హోన్తి, ఆగన్తుకేహి ఆవాసికానం సామగ్గీ వా దాతబ్బా, నిస్సీమం వా గన్తబ్బం. సచే సమసమా హోన్తి, ఆగన్తుకేహి ఆవాసికానం సామగ్గీ వా దాతబ్బా, నిస్సీమం వా గన్తబ్బం. సచే ఆగన్తుకా బహుతరా హోన్తి, ఆగన్తుకేహి ఆవాసికానం నాకామా దాతబ్బా సామగ్గీ, ఆవాసికేహి నిస్సీమం గన్త్వా ఉపోసథో కాతబ్బో’’తి.

తత్రాయం అట్ఠకథా (మహావ. అట్ఠ. ౧౭౮) –

ఆవాసికానం భిక్ఖూనం చాతుద్దసో హోతి, ఆగన్తుకానం పన్నరసోతి ఏత్థ యేసం పన్నరసో, తే తిరోరట్ఠతో వా ఆగతా, అతీతం వా ఉపోసథం చాతుద్దసికం అకంసూతి వేదితబ్బా. ఆవాసికానం అనువత్తితబ్బన్తి ఆవాసికేహి ‘‘అజ్జుపోసథో చాతుద్దసో’’తి పుబ్బకిచ్చే కరియమానే అనువత్తితబ్బం, న పటిక్కోసితబ్బం. నాకామా దాతబ్బాతి న అనిచ్ఛాయ దాతబ్బాతి.

‘‘అనుజానామి భిక్ఖవే’’తిఆదిమ్హి అయం పవారణక్ఖన్ధకాగతా పాళి (మహావ. ౨౪౦) – ఇధ పన, భిక్ఖవే, సమ్బహులా సన్దిట్ఠా సమ్భత్తా భిక్ఖూ అఞ్ఞతరస్మిం ఆవాసే వస్సం ఉపగచ్ఛన్తి, తేసం సామన్తా అఞ్ఞే భిక్ఖూ భణ్డనకారకా కలహకారకా వివాదకారకా భస్సకారకా సఙ్ఘే అధికరణకారకా వస్సం ఉపగచ్ఛన్తి ‘‘మయం తేసం భిక్ఖూనం వస్సంవుత్థానం పవారణాయ పవారణం ఠపేస్సామా’’తి. అనుజానామి, భిక్ఖవే, తేహి భిక్ఖూహి ద్వే తయో ఉపోసథే చాతుద్దసికే కాతుం, కథం మయం తేహి భిక్ఖూహి పఠమతరం పవారేయ్యామాతి.

తత్రాయం అట్ఠకథా (మహావ. అట్ఠ. ౨౪౦) – ద్వే తయో ఉపోసథే చాతుద్దసికే కాతున్తి ఏత్థ చతుత్థపఞ్చమా ద్వే, తతియో పన పకతియాపి చాతుద్దసికోయేవాతి, తస్మా తతియచతుత్థా వా తతియచతుత్థపఞ్చమా వా ద్వే తయో చాతుద్దసికా కాతబ్బా. అథ చతుత్థే కతే సుణన్తి, పఞ్చమో చాతుద్దసికో కాతబ్బో, ఏవమ్పి ద్వే చాతుద్దసికా హోన్తి. ఏవం కరోన్తా భణ్డనకారకానం తేరసే వా చాతుద్దసే వా ఇమే పన్నరసీపవారణం పవారేస్సన్తీతి.

తత్థ అయం సారత్థదీపనీపాఠో (సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౨౪౦) – చతుత్థే కతే సుణన్తీతి చతుత్థే పన్నరసికుపోసథే కతే అమ్హాకం పవారణం ఠపేస్సన్తీతి సుణన్తి. ఏవమ్పి ద్వే చాతుద్దసికా హోన్తీతి తతియేన సద్ధిం ద్వే చాతుద్దసికా హోన్తీతి.

తత్రాయం విమతివినోదనీపాఠో (వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౨౪౦) – ద్వే చాతుద్దసికా హోన్తీతి తతియపక్ఖే చాతుద్దసియా సద్ధిం ద్వే చాతుద్దసికా హోన్తి. భణ్డనకారకానం తేరసే వా చాతుద్దసే వా ఇమే పన్నరసీపవారణం పవారేస్సన్తీతి ఇమినా యథాసకం ఉపోసథకరణదివసతో పట్ఠాయ భిక్ఖూనం చాతుద్దసీపన్నరసీవోహారో, న చన్దగతిసిద్ధియా తిథియా వసేనాతి దస్సేతి. కిఞ్చాపి ఏవం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, రాజూనం అనువత్తితు’’న్తి (మహావ. ౧౮౬) వచనతో పనేత్థ లోకియానం తిథిం అనువత్తన్తేహిపి అత్తనో ఉపోసథక్కమేన చాతుద్దసిం పన్నరసిం వా పన్నరసిం చాతుద్దసిం వా కరోన్తేహేవ అనువత్తితబ్బం, న పన సోళసమదివసం వా తేరసమదివసం వా ఉపోసథదివసం కరోన్తేహి. తేనేవ పాళియమ్పి (మహావ. ౨౪౦) ‘‘ద్వే తయో ఉపోసథే చాతుద్దసికే కాతు’’న్తి వుత్తం. అఞ్ఞథా ‘‘ద్వాదసియం, తేరసియం వా ఉపోసథో కాతబ్బో’’తి వత్తబ్బతో. ‘‘సకిం పక్ఖస్స చాతుద్దసే వా పన్నరసే వా’’తిఆదివచనమ్పి (మహావ. ౧౩౬) ఉపవుత్తక్కమేనేవ వుత్తం, న తిథిక్కమేనాతి గహేతబ్బన్తి.

న కేవలం ఉపోసథదివసాయేవ తయో హోన్తి, అథ ఖో పవారణాదివసాపీతి ఆహ ‘‘పురిమవస్సంవుత్థానం పనా’’తిఆది. మాఇతి చన్దో వుచ్చతి తస్స గతియా దివసస్స మినితబ్బతో, సో ఏత్థ సబ్బకలాపపారిపూరియా పుణ్ణోతి పుణ్ణమా. పుబ్బకత్తికాయ పుణ్ణమా పుబ్బకత్తికపుణ్ణమా, అస్సయుజపుణ్ణమా. సా హి పచ్ఛిమకత్తికం నివత్తేతుం ఏవం వుత్తా. తేసంయేవాతి పురిమవస్సంవుత్థానంయేవ. భణ్డనకారకేహీతి కలహకారకేహి. పచ్చుక్కడ్ఢన్తీతి ఉక్కడ్ఢన్తి, భణ్డనకారకే అనువాదవసేన అస్సయుజపుణ్ణమాదిం పరిచ్చజన్తా పవారణం కాళపక్ఖం జుణ్హపక్ఖన్తి ఉద్ధం కడ్ఢన్తీతి అత్థో, ‘‘సుణన్తు మే, ఆయస్మన్తో ఆవాసికా, యదాయస్మన్తానం పత్తకల్లం, ఇదాని ఉపోసథం కరేయ్యామ, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసేయ్యామ, ఆగమే కాళే పవారేయ్యామా’’తి, ‘‘సుణన్తు మే, ఆయస్మన్తో ఆవాసికా, యదాయస్మన్తానం పత్తకల్లం, ఇదాని ఉపోసథం కరేయ్యామ, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసేయ్యామ, ఆగమే జుణ్హే పవారేయ్యామా’’తి (మహావ. ౨౪౦) చ ఏవం ఞత్తియా పవారణం ఉద్ధం కడ్ఢన్తీతి వుత్తం హోతి.

అథాతి అనన్తరత్థే నిపాతో. చతుద్దసన్నం పూరణో చాతుద్దసో, దివసో. యం సన్ధాయ ‘‘ఆగమే కాళే పవారేయ్యామా’’తి ఞత్తిం ఠపయింసు. పచ్ఛిమకత్తికపుణ్ణమా వాతి కోముదిచాతుమాసినిపుణ్ణమదివసో వా. యం సన్ధాయ ‘‘ఆగమే జుణ్హే పవారేయ్యామా’’తి ఞత్తిం ఠపయింసు. తస్మిం పన ఆగమే జుణ్హే కోముదియా చాతుమాసినియా అవస్సం పవారేతబ్బం. న హి తం అతిక్కమిత్వా పవారేతుం లబ్భతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘తే చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ భణ్డనకారకా కలహకారకా వివాదకారకా భస్సకారకా సఙ్ఘే అధికరణకారకా తమ్పి జుణ్హం అనువసేయ్యుం. తేహి, భిక్ఖవే, భిక్ఖూహి సబ్బేహేవ ఆగమే జుణ్హే కోముదియా చాతుమాసినియా అకామా పవారేతబ్బ’’న్తి (మహావ. ౨౪౦). తేనేవాహ ‘‘పచ్ఛిమవస్సంవుత్థానఞ్చ పచ్ఛిమకత్తికపుణ్ణమా ఏవ వా’’తి. యది హి తం అతిక్కమిత్వా పవారేయ్య, దుక్కటాపత్తిం ఆపజ్జేయ్యుం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘న చ, భిక్ఖవే, అపవారణాయ పవారేతబ్బం అఞ్ఞత్ర సఙ్ఘసామగ్గియా’’తి (మహావ. ౨౩౩). విసుద్ధిపవారణాయోగతో పవారణాదివసా. పి-సద్దేన న కేవలం పవారణాదివసావ, అథ ఖో తదఞ్ఞే ఉపోసథదివసాపి హోన్తీతి దస్సేతి. ఇదమ్పీతి పవారణత్తయమ్పి. తథారూపపచ్చయేతి బహుతరావాసికాదిపచ్చయే. ద్విన్నం కత్తికపుణ్ణమానన్తి పుబ్బకత్తికపచ్ఛిమకత్తికసఙ్ఖాతానం ద్విన్నం అస్సయుజకోముదిపుణ్ణమానం.

ఇదాని యో సో సామగ్గిఉపోసథదివసో వుత్తో, తఞ్చ తప్పసఙ్గేన సామగ్గిపవారణాదివసఞ్చ దస్సేన్తో ‘‘యదా పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఓసారితే తస్మిం భిక్ఖుస్మిన్తి ఉక్ఖిత్తకే భిక్ఖుస్మిం ఓసారితే, తం గహేత్వా సీమం గన్త్వా ఆపత్తిం దేసాపేత్వా కమ్మవాచాయ కమ్మపటిప్పస్సద్ధివసేన పవేసితేతి వుత్తం హోతి. తస్స వత్థుస్సాతి తస్స అధికరణస్స. తదా ఠపేత్వా చుద్దసపన్నరసే అఞ్ఞో యో కోచి దివసో ఉపోసథదివసో నామ హోతీతి సమ్బన్ధో. కస్మాతి ఆహ ‘‘తావదేవ ఉపోసథో కాతబ్బో. ‘పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితబ్బ’న్తి వచనతో’’తి. తత్థ తావదేవాతి తం దివసమేవ. వచనతోతి కోసమ్బకక్ఖన్ధకే (మహావ. ౪౭౫) వుత్తత్తా. యత్ర పన పత్తచీవరాదీనం అత్థాయ అప్పమత్తకేన కారణేన వివదన్తా ఉపోసథం వా పవారణం వా ఠపేన్తి, తత్థ తస్మిం అధికరణే వినిచ్ఛితే ‘‘సమగ్గా జాతమ్హా’’తి అన్తరా సామగ్గిఉపోసథం కాతుం న లభన్తి, కరోన్తేహి అనుపోసథే ఉపోసథో కతో నామ హోతి.

కత్తికమాసబ్భన్తరేతి ఏత్థ కత్తికమాసో నామ పుబ్బకత్తికమాసస్స కాళపక్ఖపాటిపదతో పట్ఠాయ యావ అపరకత్తికపుణ్ణమా, తావ ఏకూనతింసరత్తిదివా, తస్స అబ్భన్తరే. తతో పురే వా పన పచ్ఛా వా వట్టతి. అయమేవాతి యో కోచి దివసోయేవ. ఇధాపి కోసమ్బకక్ఖన్ధకే సామగ్గియా సదిసావ సామగ్గీ వేదితబ్బా. యే పన కిస్మిఞ్చిదేవ అప్పమత్తకే పవారణం ఠపేత్వా సమగ్గా హోన్తి, తేహి పవారణాయమేవ పవారణా కాతబ్బా, తావదేవ న కాతబ్బా, కరోన్తేహి అపవారణాయ పవారణా కతా నామ హోతి, ‘‘న కాతబ్బాయేవా’’తి నియమేన యది కరోతి, దుక్కటన్తి దస్సేతి. తత్థ హి ఉపోసథకరణే దుక్కటం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘న, భిక్ఖవే, అనుపోసథే ఉపోసథో కాతబ్బో అఞ్ఞత్ర సఙ్ఘసామగ్గియా’’తి (మహావ. ౧౮౩).

౧౬౯. సఙ్ఘే ఉపోసథో నామ ఏకసీమాయం సన్నిపతితేన చతువగ్గాదిసఙ్ఘేన కత్తబ్బో ఉపోసథో, సో చ పాతిమోక్ఖుద్దేసోయేవ. గణే ఉపోసథో నామ ఏకసీమాయం సన్నిపతితేహి ద్వీహి, తీహి వా భిక్ఖూహి కత్తబ్బో ఉపోసథో, సో చ పారిసుద్ధిఉపోసథోయేవ. పుగ్గలే ఉపోసథో నామ ఏకసీమాయం నిసిన్నేన ఏకేన భిక్ఖునా కత్తబ్బో ఉపోసథో, సో చ అధిట్ఠానుపోసథోయేవ. తేనాహ ‘‘కారకవసేన అపరేపి తయో ఉపోసథా’’తి. కత్తబ్బాకారవసేన వుత్తేసు తీసు ఉపోసథేసు సుత్తుద్దేసో నామ పాతిమోక్ఖుద్దేసో. సో దువిధో ఓవాదపాతిమోక్ఖుద్దేసో చ ఆణాపాతిమోక్ఖుద్దేసో చ. తత్ర ఓవాదోవ పాతిమోక్ఖం, తస్స ఉద్దేసో సరూపేన కథనం ఓవాదపాతిమోక్ఖుద్దేసో. ‘‘ఇమస్మిం వీతిక్కమే అయం నామ ఆపత్తీ’’తి ఏవం ఆపత్తివసేన ఆణాపనం పఞ్ఞాపనం ఆణా. సేసం అనన్తరసదిసమేవ.

తత్థ ఓవాదపాతిమోక్ఖుద్దేసో నామ –

‘‘ఖన్తి పరమం తపో తితిక్ఖా;

నిబ్బానం పరమం వదన్తి బుద్ధా;

న హి పబ్బజితో పరూపఘాతీ;

న సమణో హోతి పరం విహేఠయన్తో.

‘‘సబ్బపాపస్స అకరణం, కుసలస్స ఉపసమ్పదా;

సచిత్తపరియోదపనం, ఏతం బుద్ధాన సాసనం.

‘‘అనుపవాదో అనుపఘాతో, పాతిమోక్ఖే చ సంవరో;

మత్తఞ్ఞుతా చ భత్తస్మిం, పన్తఞ్చ సయనాసనం;

అధిచిత్తే చ ఆయోగో, ఏతం బుద్ధాన సాసన’’న్తి. (దీ. ని. ౨.౯౦; ధ. ప. ౧౮౩-౧౮౫) –

ఇమా తిస్సో గాథా.

తత్థ ఖన్తి పరమం తపోతి అధివాసనఖన్తి నామ పరమం తపో. తితిక్ఖాతి ఖన్తియా ఏవ వేవచనం, తితిక్ఖాసఙ్ఖాతా అధివాసనఖన్తి ఉత్తమం తపోతి అత్థో. నిబ్బానం పరమం వదన్తీతి సబ్బాకారేన పన నిబ్బానం పరమన్తి వదన్తి బుద్ధా. న హి పబ్బజితో పరూపఘాతీతి యో అధివాసనఖన్తివిరహితత్తా పరం ఉపఘాతేతి బాధతి విహింసతి, సో పబ్బజితో నామ న హోతి. చతుత్థపాదో పన తస్సేవ వేవచనం. ‘‘న హి పబ్బజితో’’తి ఏతస్స హి న సమణో హోతీతి వేవచనం. ‘‘పరూపఘాతీ’’తి ఏతస్స పరం విహేఠయన్తోతి వేవచనం. అథ వా పరూపఘాతీతి సీలూపఘాతీ. సీలఞ్హి ఉత్తమట్ఠేన పరన్తి వుచ్చతి. యో చ సమణో పరం యం కఞ్చి సత్తం విహేఠయన్తో పరూపఘాతీ హోతి అత్తనో సీలవినాసకో, సో పబ్బజితో నామ న హోతీతి అత్థో. అథ వా యో అధివాసనఖన్తియా అభావా పరూపఘాతీ హోతి, పరం అన్తమసో డంసమకసమ్పి సఞ్చిచ్చ జీవితా వోరోపేతి, సో న హి పబ్బజితో. కిం కారణా? మలస్స అపబ్బజితత్తా. ‘‘పబ్బాజయమత్తనో మలం, తస్మా ‘పబ్బజితో’తి వుచ్చతీ’’తి (ధ. ప. ౩౮౮) ఇదఞ్హి పబ్బజితలక్ఖణం. యోపి న హేవ ఖో ఉపఘాతేతి న మారేతి, అపిచ దణ్డాదీహి విహేఠేతి, సోపి పరం విహేఠయన్తో న సమణో హోతి. కింకారణా? విహేసాయ అసమితత్తా. ‘‘సమితత్తా హి పాపానం, సమణోతి పవుచ్చతీ’’తి (ధ. ప. ౨౬౫) ఇదఞ్హి సమణలక్ఖణం.

దుతియగాథాయ సబ్బపాపస్సాతి సబ్బాకుసలస్స. అకరణన్తి అనుప్పాదనం. కుసలస్సాతి చతుభూమకకుసలస్స. ఉపసమ్పదాతి ఉపసమ్పాదనం పటిలాభో. సచిత్తపరియోదపనన్తి అత్తనో చిత్తస్స వోదాపనం పభస్సరభావకరణం సబ్బసో పరిసోధనం, తం పన అరహత్తేన హోతి, ఇతి సీలసంవరేన సబ్బపాపం పహాయ లోకియలోకుత్తరాహి సమథవిపస్సనాహి కుసలం సమ్పాదేత్వా అరహత్తఫలేన చిత్తం పరియోదపేతబ్బన్తి ఏతం బుద్ధాన సాసనం ఓవాదో అనుసిట్ఠి.

తతియగాథాయ అనుపవాదోతి వాచాయ కస్సచి అనుపవదనం. అనుపఘాతోతి కాయేన కస్సచి ఉపఘాతాకరణం. పాతిమోక్ఖేతి యం తం పాతిమోక్ఖం పఅతిమోక్ఖం అతిపమోక్ఖం ఉత్తమసీలం. పాతి వా అగతివిసేసేహి మోక్ఖేతి దుగ్గతిభయేహి, యో వా నం పాతి, తం మోక్ఖేతీతి పాతిమోక్ఖన్తి వుచ్చతి, తస్మిం పాతిమోక్ఖే చ. సంవరోతి సత్తన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానం అవీతిక్కమలక్ఖణో సంవరో. మత్తఞ్ఞుతాతి పటిగ్గహణపరిభోగవసేన పమాణఞ్ఞుతా. పన్తఞ్చ సయనాసనన్తి జనసఙ్ఘట్టనవిరహితం నిజ్జనసమ్బాధం వివిత్తం సేనాసనఞ్చ. ఏత్థ చ ద్వీహియేవ పచ్చయేహి చతుపచ్చయసన్తోసో దీపితోతి వేదితబ్బో పచ్చయసన్తోససామఞ్ఞేన ఇతరద్వయస్సపి లక్ఖణహారనయేన జోతితత్తా. అధిచిత్తే చ ఆయోగోతి విపస్సనాపాదకం అట్ఠసమాపత్తిచిత్తం అధిచిత్తం, తతోపి మగ్గఫలచిత్తమేవ అధిచిత్తం, తస్మిం యథావుత్తే అధిచిత్తే ఆయోగో చ అనుయోగో చాతి అత్థో. ఏతం బుద్ధాన సాసనన్తి ఏతం పరస్స అనుపవదనం, అనుపఘాతనం, పాతిమోక్ఖసంవరో, పటిగ్గహణపరిభోగేసు మత్తఞ్ఞుతా, అట్ఠసమాపత్తివసిభావాయ వివిత్తసేనాసనసేవనఞ్చ బుద్ధానం సాసనం ఓవాదో అనుసిట్ఠీతి. ఇమా పన తిస్సో గాథాయో సబ్బబుద్ధానం పాతిమోక్ఖుద్దేసగాథా హోన్తీతి వేదితబ్బా, తం బుద్ధా ఏవ ఉద్దిసన్తి, న సావకా. ‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో’’తిఆదినా (మహావ. ౧౩౪) నయేన వుత్తం ఆణాపాతిమోక్ఖం నామ, తం సావకా ఏవ ఉద్దిసన్తి, న బుద్ధా. ఇదమేవ చ ఇమస్మిం అత్థే పాతిమోక్ఖన్తి అధిప్పేతం.

అనుపగతో నామ తత్థేవ ఉపసమ్పన్నో, అసతియా పురిమికాయ అనుపగతో వా. చాతుమాసినియన్తి చతుమాసియం. సా హి చతున్నం మాసానం పారిపూరిభూతాతి చాతుమాసీ, సా ఏవ ‘‘చాతుమాసినీ’’తి వుచ్చతి, తస్సం చాతుమాసినియం, పచ్ఛిమకత్తికపుణ్ణమాసియన్తి అత్థో. కాయసామగ్గిన్తి కాయేన సమగ్గభావం, హత్థపాసూపగమనన్తి వుత్తం హోతి.

అయం పనేత్థ వినిచ్ఛయో – సచే పురిమికాయ పఞ్చ భిక్ఖూ వస్సం ఉపగతా పచ్ఛిమికాయపి పఞ్చ, పురిమేహి ఞత్తిం ఠపేత్వా పవారితే పచ్ఛిమేహి తేసం సన్తికే పారిసుద్ధిఉపోసథో కాతబ్బో, న ఏకస్మిం ఉపోసథగ్గే ద్వే ఞత్తియో ఠపేతబ్బా. సచే పచ్ఛిమికాయ ఉపగతా చత్తారో తయో ద్వే ఏకో వా హోతి, ఏసేవ నయో. అథ పురిమికాయ చత్తారో, పచ్ఛిమికాయపి చత్తారో తయో ద్వే ఏకో వా, ఏసేవ నయో. అథ పురిమికాయ తయో, పచ్ఛిమికాయ తయో ద్వే ఏకో వా, ఏసేవ నయో. ఇదఞ్హేత్థ లక్ఖణం – సచే పురిమికాయ ఉపగతేహి పచ్ఛిమికాయ ఉపగతా థోకతరా చేవ హోన్తి సమసమా చ, సఙ్ఘపవారణాయ చ గణం పూరేన్తి, సఙ్ఘపవారణావసేన ఞత్తి ఠపేతబ్బా. సచే పన పచ్ఛిమికాయ ఏకో హోతి, తేన సద్ధిం తే చత్తారో హోన్తి, చతున్నం సఙ్ఘఞత్తిం ఠపేత్వా పవారేతుం న వట్టతి. గణఞత్తియా పన సో గణపూరకో హోతి, తస్మా గణవసేన ఞత్తిం ఠపేత్వా పురిమేహి పవారేతబ్బం. ఇతరేన తేసం సన్తికే పారిసుద్ధిఉపోసథో కాతబ్బో. సచే పురిమికాయ ద్వే, పచ్ఛిమికాయ ద్వే వా ఏకో వా, ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సచే పురిమికాయపి ఏకో, పచ్ఛిమికాయపి ఏకో, ఏకేన ఏకస్స సన్తికే పవారేతబ్బం, ఏకేన పారిసుద్ధిఉపోసథో కాతబ్బో. సచే పురిమేహి వస్సూపగతేహి పచ్ఛా వస్సూపగతా ఏకేనపి అధికతరా హోన్తి, పఠమం పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిత్వా పచ్ఛా థోకతరేహి తేసం సన్తికే పవారేతబ్బం. కత్తికచాతుమాసినిపవారణాయ పన సచే పఠమవస్సూపగతేహి మహాపవారణాయ పవారితేహి పచ్ఛా ఉపగతా అధికతరా వా సమసమా వా హోన్తి, పవారణాఞత్తిం ఠపేత్వా పవారేతబ్బం, తేహి పవారితే పచ్ఛా ఇతరేహి పారిసుద్ధిఉపోసథో కాతబ్బో. అథ మహాపవారణాయ పవారితా బహూ హోన్తి, పచ్ఛా వస్సూపగతా థోకా వా ఏకో వా, పాతిమోక్ఖే ఉద్దిట్ఠే పచ్ఛా తేసం సన్తికే తేన పవారేతబ్బన్తి.

ఠపేత్వా పన పవారణాదివసం అఞ్ఞస్మిం కాలేతి అఞ్ఞస్మిం ఉపోసథదివసే. ఉద్దిట్ఠమత్తే పాతిమోక్ఖేతి ‘‘పరియోసితమత్తే ఉద్దిస్సమానే’’తి అపరియోసితే ఆగతే సతి అవసేసస్స పాతిమోక్ఖస్స సోతబ్బత్తా పారిసుద్ధిఉపోసథం కాతుం న వట్టతి. అవుట్ఠితాయాతిఆదీనిపి పాతిమోక్ఖస్స నిట్ఠితకాలమేవ పరిసాయ విసేసేత్వా వదతి. సమసమా వాతి పురిమేహి సమపరిమాణా. థోకతరా వాతి పురిమేహి థోకతరపరిమాణా. ఏతేన బహుతరేసు ఆగతేసు పున పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితబ్బం, న పారిసుద్ధిఉపోసథో కాతబ్బోతి దస్సేతి.

ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వాతి ఏకస్మిం అంసే సాధుకం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వాతి అత్థో. సుత్తనిపాతట్ఠకథాయం (సు. ని. అట్ఠ. ౨.౩౪౫) పన ‘‘ఏకంసం చీవరం కత్వాతి ఏత్థ పన పున సణ్ఠాపనేన ఏవం వుత్తం. ఏకంసన్తి చ వామంసం పారుపిత్వా ఠితస్సేతం అధివచనం. యతో యథా వామంసం పారుపిత్వా ఠితం హోతి, తథా చీవరం కత్వాతి ఏవమస్స అత్థో వేదితబ్బో’’తి వుత్తం. అఞ్జలిం పగ్గహేత్వాతి దసనఖసమోధానసముజ్జలం అఞ్జలిం ఉక్ఖిపిత్వా. సచే పన తత్థ పారివాసికోపి అత్థి, సఙ్ఘనవకట్ఠానే నిసీదిత్వా తత్థేవ నిసిన్నేన అత్తనో పాళియా పారిసుద్ధిఉపోసథో కాతబ్బో. పాతిమోక్ఖే పన ఉద్దిసియమానే పాళియా అనిసీదిత్వా పాళిం విహాయ హత్థపాసం అముఞ్చన్తేన నిసీదితబ్బం. పవారణాయపి ఏసేవ నయో.

సబ్బం పుబ్బకరణీయన్తి సమ్మజ్జనాదినవవిధం పుబ్బకిచ్చం. ఇమినా బహూనం వసనట్ఠానేయేవ ఉపోసథదివసే పుబ్బకిచ్చం కాతబ్బం న హోతి, అథ ఖో ఏకస్స వసనట్ఠానేపి కాతబ్బంయేవాతి దస్సేతి. యథా చ సబ్బో సఙ్ఘో సభాగాపత్తిం ఆపజ్జిత్వా ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో…పే… పటికరిస్సతీ’’తి (మహావ. ౧౭౧) ఞత్తిం ఠపేత్వా ఉపోసథం కాతుం లభతి, ఏవమేత్థాపి తీహి ‘‘సుణన్తు మే, ఆయస్మన్తా, ఇమే భిక్ఖూ సభాగం ఆపత్తిం ఆపన్నా, యదా అఞ్ఞం భిక్ఖుం సుద్ధం అనాపత్తికం పస్సిస్సన్తి, తదా తస్స సన్తికే తం ఆపత్తిం పటికరిస్సన్తీ’’తి గణఞత్తిం ఠపేత్వా, ద్వీహిపి ‘‘అఞ్ఞం సుద్ధం పస్సిత్వా పటికరిస్సామా’’తి వత్వా ఉపోసథం కాతుం వట్టతి. ఏకేనపి ‘‘పరిసుద్ధం లభిత్వా పటికరిస్సామీ’’తి ఆభోగం కత్వా కాతుం వట్టతి.

తదహూతి తస్మిం అహు, తస్మిం దివసేతి అత్థో. నానాసంవాసకేహీతి లద్ధినానాసంవాసకేహి. అనావాసో నామ నవకమ్మసాలాదికో యో కోచి పదేసో. అఞ్ఞత్ర సఙ్ఘేనాతి సఙ్ఘప్పహోనకేహి భిక్ఖూహి వినా. అఞ్ఞత్ర అన్తరాయాతి పుబ్బే వుత్తం దసవిధమన్తరాయం వినా. సబ్బన్తిమేన పన పరిచ్ఛేదేన అత్తచతుత్థే వా అన్తరాయే వా సతి గన్తుం వట్టతి. యథా చ ఆవాసాదయో న గన్తబ్బా, ఏవం సచే విహారే ఉపోసథం కరోన్తి, ఉపోసథాధిట్ఠానత్థం సీమాపి నదీపి న గన్తబ్బా. సచే పనేత్థ కోచి భిక్ఖు హోతి, తస్స సన్తికం గన్తుం వట్టతి, విస్సట్ఠఉపోసథాపి ఆవాసా గన్తుం వట్టతి. ఏవం గతో అధిట్ఠాతుమ్పి లభతి. ఆరఞ్ఞకేనపి భిక్ఖునా ఉపోసథదివసే గామే పిణ్డాయ చరిత్వా అత్తనో విహారమేవ ఆగన్తబ్బం. సచే అఞ్ఞం విహారం ఓక్కమతి, తత్థ ఉపోసథం కత్వావ ఆగన్తబ్బం, అకత్వా ఆగన్తుం న వట్టతి, యం జఞ్ఞా ‘‘అజ్జేవ తత్థ గన్తుం సక్కోమీ’’తి ఏవరూపో పన ఆవాసో గన్తబ్బో. తత్థ భిక్ఖూహి సద్ధిం ఉపోసథం కరోన్తేనపి హి ఇమినా నేవ ఉపోసథన్తరాయో కతో భవిస్సతీతి.

౧౭౦. బహి ఉపోసథం కత్వా ఆగతేనాతి నదియా వా సీమాయ వా యత్థ కత్థచి ఉపోసథం కత్వా ఆగతేన ఛన్దో దాతబ్బో, ‘‘కతో మయా ఉపోసథో’’తి అచ్ఛితుం న లభతీతి అధిప్పాయో. కిచ్చపసుతో వాతి గిలానుపట్ఠానాదికిచ్చపసుతో వా. సఙ్ఘో నప్పహోతీతి ద్విన్నం ద్విన్నం అన్తరా హత్థపాసం అవిజహిత్వా పటిపాటియా ఠాతుం నప్పహోతి.

‘‘అధమ్మేన వగ్గ’’న్తి ఏత్థ ఏకసీమాయ చతూసు భిక్ఖూసు విజ్జమానేసు పాతిమోక్ఖుద్దేసోవ అనుఞ్ఞాతో, తీసు ద్వీసు చ పారిసుద్ధిఉపోసథోవ, ఇధ పన తథా అకతత్తా ‘‘అధమ్మేనా’’తి వుత్తం. యస్మా పన ఛన్దపారిసుద్ధి సఙ్ఘే ఏవ ఆగచ్ఛతి, న గణే న పుగ్గలే, తస్మా ‘‘వగ్గ’’న్తి వుత్తం. సచే పన ద్వే సఙ్ఘా ఏకసీమాయం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఛన్దం ఆహరిత్వా ఏకస్మిం ఖణే విసుం సఙ్ఘకమ్మం కరోన్తి, ఏత్థ కథన్తి? కేచి పన ‘‘తం వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం వగ్గకమ్మత్తా. వగ్గకమ్మం కరోన్తానఞ్హి ఛన్దపారిసుద్ధి అఞ్ఞత్థ న గచ్ఛతి తథా వచనాభావా, విసుం విసుం కమ్మకరణత్థమేవ సీమాయ అనుఞ్ఞాతత్తా చాతి గహేతబ్బం. విహారసీమాయ పన సఙ్ఘే విజ్జమానేపి కేనచి పచ్చయేన ఖణ్డసీమాయ తీసు, ద్వీసు వా పారిసుద్ధిఉపోసథం కరోన్తేసు కమ్మం ధమ్మేన సమగ్గమేవ భిన్నసీమట్ఠత్తాతి దట్ఠబ్బం.

‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తదహుపోసథే పారిసుద్ధిం దేన్తేన ఛన్దమ్పి దాతుం, సన్తి సఙ్ఘస్స కరణీయ’’న్తి (మహావ. ౧౬౫) వుత్తత్తా భగవతో ఆణం కరోన్తేన ‘‘ఛన్దం దమ్మీ’’తి వుత్తం. ‘‘ఛన్దహారకో చే, భిక్ఖవే, దిన్నే ఛన్దే తత్థేవ పక్కమతి, అఞ్ఞస్స దాతబ్బో ఛన్దో’’తిఆదివచనతో (మహావ. ౧౬౫) పున అత్తనో ఛన్దదానపరిస్సమవినోదనత్థం ‘‘ఛన్దం మే హరా’’తి వుత్తం. ‘‘ఛన్దహారకో చే, భిక్ఖవే, దిన్నే ఛన్దే సఙ్ఘప్పత్తో సఞ్చిచ్చ నారోచేతి, ఆహటో హోతి ఛన్దో, ఛన్దహారకస్స ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వుత్తత్తా దుక్కటతో తం మోచేతుం ‘‘ఛన్దం మే ఆరోచేహీ’’తి వుత్తం. కాయేన వా వాచాయ వా ఉభయేన వా విఞ్ఞాపేతబ్బోతి మనసావ అచిన్తేత్వా కాయప్పయోగం కరోన్తేన యేన కేనచి అఙ్గపచ్చఙ్గేన వా, వాచం పన నిచ్ఛారేతుం సక్కోన్తేన తథేవ వాచాయ వా, ఉభయథాపి సక్కోన్తేన కాయవాచాహి వా విఞ్ఞాపేతబ్బో, జానాపేతబ్బోతి అత్థో. ‘‘అయమత్థో’’తివచనతో పన యాయ కాయచిపి భాసాయ విఞ్ఞాపేతుం వట్టతి.

పారిసుద్ధిదానేపి ఛన్దదానే వుత్తసదిసోవ వినిచ్ఛయో, తం పన దేన్తేన పఠమం సన్తీ ఆపత్తి దేసేతబ్బా. న హి సాపత్తికో సమానో ‘‘పారిసుద్ధిం దమ్మి, పారిసుద్ధిం మే హర, పారిసుద్ధిం మే ఆరోచేహీ’’తి వత్తుమరహతి. ‘‘సన్తి సఙ్ఘస్స కరణీయానీ’’తి వత్తబ్బే వచనవిపల్లాసేన ‘‘సన్తి సఙ్ఘస్స కరణీయ’’న్తి వుత్తం. తేసఞ్చ అత్తనో చ ఛన్దపారిసుద్ధిం దేతీతి ఏత్థ ఛన్దో చ పారిసుద్ధి చ ఛన్దపారిసుద్ధి చ ఛన్దపారిసుద్ధి, తం దేతీతి సరూపేకసేసేన అత్థో దట్ఠబ్బో. ఇతరాతి అఞ్ఞేసం ఛన్దపారిసుద్ధి. బిళాలసఙ్ఖలికా ఛన్దపారిసుద్ధీతి ఏత్థ బిళాలసఙ్ఖలికా నామ బిళాలబన్ధనం. తత్థ హి సఙ్ఖలికాయ పఠమవలయం దుతియవలయంయేవ పాపుణాతి, న తతియం, ఏవమయమ్పి ఛన్దపారిసుద్ధి దాయకేన యస్స దిన్నా, తతో అఞ్ఞత్థ న గచ్ఛతి, తస్మా సా బిళాలసఙ్ఖలికసదిసత్తా ‘‘బిళాలసఙ్ఖలికా’’తి వుత్తా. బిళాలసఙ్ఖలికాగ్గహణఞ్చేత్థ యాసం కాసఞ్చి సఙ్ఖలికానం ఉపలక్ఖణమత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

౧౭౩. పవారణాదానేపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – తత్థ ‘‘ఛన్దం మే ఆరోచేహీ’’తి, ఇధ పన ‘‘మమత్థాయ పవారేహీ’’తి. తత్థ ఛన్దహారకే సఙ్ఘస్స హత్థం ఉపగతమత్తేయేవ ఆగతా హోతి. ఇధ పన ఏవం దిన్నాయ పవారణాయ పవారణాహారకేన సఙ్ఘం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం పవారేతబ్బం ‘‘తిస్సో, భన్తే, భిక్ఖు…పే… పటికరిస్సామీ’’తి. విమతివినోదనియం ‘‘ఏవమేతం ధారయామి, సుతా ఖో పనాయస్మన్తేహీతి ఏత్థ ‘ఏవమేతం ధారయామీ’తి వత్వా ఉద్దిట్ఠం ఖో ఆయస్మన్తో నిదానం, సుతా ఖో పనాయస్మన్తేహి చత్తారో పారాజికా ధమ్మా’’తిఆదినా వత్తబ్బం. మాతికాట్ఠకథాయఞ్హి ఏవమేవ వుత్తం. సుతేనాతి సుతపదేన.

౧౭౪. నిదానుద్దేసే అనిట్ఠితే పాతిమోక్ఖం నిద్దిట్ఠం నామ న హోతీతి ఆహ ‘‘దుతియాదీసు ఉద్దేసేసూ’’తిఆది.

౧౭౫. తీహిపి విధీహీతి ఓసారణకథనసరభఞ్ఞేహి. ఏత్థ చ అత్థం భణితుకామతాయ వా భణాపేతుకామతాయ వా సుత్తస్స ఓతారణం ఓసారణం నామ. తస్సేవ అత్థప్పకాసనా కథనం నామ. కేవలం పాఠస్సేవ సరేన భణనం సరభఞ్ఞం నామ. సజ్ఝాయం అధిట్ఠహిత్వాతి ‘‘సజ్ఝాయం కరోమీ’’తి చిత్తం ఉప్పాదేత్వా. ఓసారేత్వా పన కథేన్తేనాతి సయమేవ పాఠం వత్వా పచ్ఛా అత్థం కథేన్తేన. నవవిధన్తి సఙ్ఘగణపుగ్గలేసు తయో, సుత్తుద్దేసపారిసుద్ధిఅధిట్ఠానవసేన తయో, చాతుద్దసీపన్నరసీసామగ్గివసేన తయోతి నవవిధం. చతుబ్బిధన్తి అధమ్మేనవగ్గాది చతుబ్బిధం. దువిధన్తి భిక్ఖుభిక్ఖునీనం పాతిమోక్ఖవసేన దువిధం పాతిమోక్ఖం. నవవిధన్తి భిక్ఖూనం పఞ్చ, భిక్ఖునీనం చత్తారోతి నవవిధం పాతిమోక్ఖుద్దేసం. కతిమీతి కతిసద్దాపేక్ఖం ఇత్థిలిఙ్గం దట్ఠబ్బం.

ఉతువస్సేయేవాతి హేమన్తగిమ్హేసుయేవ. విఞ్ఞాపేతీతి ఏత్థ మనసా చిన్తేత్వా కాయవికారకరణమేవ విఞ్ఞాపనన్తి దట్ఠబ్బం. పాళియం అఞ్ఞస్స దాతబ్బా పారిసుద్ధీతి పారిసుద్ధిదాయకేన పున అఞ్ఞస్స భిక్ఖునో సన్తికే దాతబ్బా. ‘‘భూతం ఏవ సామణేరభావం ఆరోచేతీ’’తి వుత్తత్తా ఊనవీసతివస్సకాలే ఉపసమ్పన్నస్స, అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నసిక్ఖాపచ్చక్ఖాతకాదీనం వా యావ భిక్ఖుపటిఞ్ఞా వట్టతి, తావ తేహి ఆహటాపి ఛన్దపారిసుద్ధి ఆగచ్ఛతి. యదా పన తే అత్తనో సామణేరాదిభావం పటిజానన్తి, తతో పట్ఠాయ నాగచ్ఛతీతి దస్సితన్తి దట్ఠబ్బం. పాళియమ్పి (మహావ. ౧౬౪) హి ‘‘దిన్నాయ పారిసుద్ధియా సఙ్ఘప్పత్తో విబ్భమతి…పే… పణ్డకో పటిజానాతి, తిరచ్ఛానగతో పటిజానాతి, ఉభతోబ్యఞ్జనకో పటిజానాతి, ఆహటా హోతి పారిసుద్ధీ’’తి వుత్తత్తా పణ్డకాదీనం భిక్ఖుపటిఞ్ఞాయ వత్తమానకాలేసు పన ఛన్దపారిసుద్ధియావ ఆగమనం సిద్ధమేవ. తేనాహ ‘‘ఏస నయో సబ్బత్థా’’తి. ఉమ్మత్తకఖిత్తచిత్తవేదనాట్టానం పన పకతత్తా అన్తరామగ్గే ఉమ్మత్తకాదిభావే పటిఞ్ఞాతేపి తేసం సఙ్ఘప్పత్తమత్తేనేవ ఛన్దాది ఆగచ్ఛతీతి దస్సేతి.

భిక్ఖూనం హత్థపాసన్తి ఇమినా గణపుగ్గలేసు ఛన్దపారిసుద్ధియా అనాగమనం దస్సేతి. ‘‘సఙ్ఘప్పత్తో’’తి హి పాళియం (మహావ. ౧౬౫) వుత్తం. సఙ్ఘసన్నిపాతతో పఠమం కాతబ్బం పుబ్బకరణం సఙ్ఘసన్నిపాతే కాతబ్బం పుబ్బకిచ్చన్తి దట్ఠబ్బం. పాళియం ‘‘నో చే అధిట్ఠహేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఏత్థ అసఞ్చిచ్చ అస్సతియా అనాపత్తి. యథా చేత్థ, ఏవం ఉపరిపి, యత్థ పన అచిత్తకాపత్తి అత్థి, తత్థ వక్ఖామ. పఞ్ఞత్తం హోతీతి ఇమినా న సాపత్తికేన ఉపోసథో కాతబ్బోతి విసుం పటిక్ఖేపాభావేపి యథావుత్తసుత్తసామత్థియతో పఞ్ఞత్తమేవాతి దస్సేతి. ఇమినా ఏవ నయేన ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం తథాగతో అపరిసుద్ధాయ పరిసాయ ఉపోసథం కరేయ్య, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసేయ్యా’’తిఆదిసుత్తనయతోవ (అ. ని. ౮.౨౦; ఉదా. ౪౫; చూళవ. ౩౮౬) అలజ్జీహి సద్ధిం ఉపోసథకరణమ్పి పటిక్ఖిత్తమేవ అలజ్జీనిగ్గహత్థత్తా సబ్బసిక్ఖాపదానన్తి దట్ఠబ్బం. పారిసుద్ధిదానపఞ్ఞాపనేనాతి ఇమినా సాపత్తికేన పారిసుద్ధిపి న దాతబ్బాతి దీపితం హోతి.

౧౭౬. ఉభోపి దుక్కటన్తి ఏత్థ సభాగాపత్తిభావం అజానిత్వా కేవలం ఆపత్తినామేనేవ దేసేన్తస్స పటిగ్గణ్హన్తస్స చ అచిత్తకమేవ దుక్కటం హోతీతి వదన్తి. యథా సఙ్ఘో సభాగాపత్తిం ఆపన్నోతి ఞత్తిం ఠపేత్వా ఉపోసథం కాతుం లభతి, ఏవం తయోపి ‘‘సుణన్తు మే, ఆయస్మన్తా, ఇమే భిక్ఖూ సభాగం ఆపత్తిం ఆపన్నా’’తిఆదినా వుత్తనయానుసారేనేవ గణఞత్తిం ఠపేత్వా ద్వీహి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆరోచేత్వా ఉపోసథం కాతుం వట్టతి. ఏకేన పన సాపత్తికేన దూరం గన్త్వాపి పటికాతుమేవ వట్టతి, అసమ్పాపుణన్తేన ‘‘భిక్ఖూ లభిత్వా పటికరిస్సామీ’’తి ఉపోసథో కాతబ్బో, పటికరిత్వా చ పున ఉపోసథో కాతబ్బో. కేనచి కరణీయేన గన్త్వాతి సీమాపరిచ్ఛేదతో బహిభూతం గామం వా అరఞ్ఞం వా గన్త్వాతి అత్థో. ఏతేనేవ ఉపోసథఞత్తియా ఠపనకాలే సమగ్గా ఏవ తే ఞత్తిం ఠపేసున్తి సిద్ధం. తేనేవ పాళియం (మహావ. ౧౭౨) ‘‘ఉద్దిట్ఠం సుఉద్దిట్ఠ’’న్తి సబ్బపన్నరసకేసుపి వుత్తం.

సచే పన వుడ్ఢతరో హోతీతి పవారణదాయకో భిక్ఖు వుడ్ఢతరో హోతి. ఏవఞ్హి తేన తస్సత్థాయ పవారితం హోతీతి ఏత్థ ఏవం తేన అప్పవారితేపి తస్స సఙ్ఘప్పత్తమత్తేన సఙ్ఘస్స పవారణాకమ్మం సమగ్గకమ్మమేవ హోతీతి దట్ఠబ్బం. తేన చ భిక్ఖునాతి పవారణదాయకేన భిక్ఖునా. బహూపి సమానవస్సికా ఏకతో పవారేతుం లభన్తీతి ఏకస్మిం సంవచ్ఛరే లద్ధుపసమ్పదతాయ సమానుపసమ్పదవస్సా సబ్బే ఏకతో పవారేతుం లభన్తీతి అత్థో.

ఏత్థ పన పణ్డితేహి చిన్తేతబ్బం విచారేతబ్బం కారణం అత్థి, కిం పన తన్తి? ఇదాని పాతిమోక్ఖుద్దేసకాలే –

‘‘సమ్మజ్జనీ పదీపో చ, ఉదకం ఆసనేన చ;

ఉపోసథస్స ఏతాని, పుబ్బకరణన్తి వుచ్చతి.

‘‘ఛన్దపారిసుద్ధిఉతుక్ఖానం, భిక్ఖుగణనా చ ఓవాదో;

ఉపోసథస్స ఏతాని, పుబ్బకిచ్చన్తి వుచ్చతి.

‘‘ఉపోసథో యావతికా చ భిక్ఖూ కమ్మప్పత్తా;

సభాగాపత్తియో చ న విజ్జన్తి;

వజ్జనీయా చ పుగ్గలా తస్మిం న హోన్తి;

పత్తకల్లన్తి వుచ్చతీ’’తి. (మహావ. అట్ఠ. ౧౬౮) –

ఇమా గాథాయో ధమ్మజ్ఝేసకేన పాఠంయేవ భణాపేత్వా పాతిమోక్ఖుద్దేసకో అత్థం కథేతి. తతో పుబ్బకరణపుబ్బకిచ్చాని సమ్మా నిట్ఠాపేత్వా ‘‘దేసితాపత్తికస్స సమగ్గస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అనుమతియా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితుం ఆరాధనం కరోమా’’తి ఇమం వాక్యం పాఠమేవ అజ్ఝేసకేన భణాపేత్వా అత్థం అవత్వావ ‘‘సాధూ’’తి వత్వా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసతి. పవారణాయపి ఏసేవ నయో. ‘‘పవారణాయ ఏతానీ’’తి చ ‘‘పవారణం కాతు’’న్తి చ ఇమాని పదానియేవ విసిట్ఠాని.

కిం ఇమాని ధమ్మజ్ఝేసకస్స వచనాని, ఉదాహు పాతిమోక్ఖుద్దేసకస్సాతి? కిఞ్చేత్థ – యది ధమ్మజ్ఝేసకస్స వచనాని, ఏవం సతి గాథాత్తయం వత్వా తాసం అత్థమ్పి సో ఏవ కథేత్వా ఏతాని పుబ్బకరణాని చ ఏతాని పుబ్బకిచ్చాని చ సఙ్ఘేన కతాని, ఇదఞ్చ సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం సమానీతం, తస్మా ‘‘ఉద్దిసతు, భన్తే, పాతిమోక్ఖ’’న్తి తేనేవ వత్తబ్బం సియా. అథ పాతిమోక్ఖుద్దేసకస్స వచనాని, ఏవఞ్చ సతి ‘‘సఙ్ఘో, భన్తే, థేరం పాతిమోక్ఖుద్దేసం అజ్ఝేసతి, ఉద్దిసతు, భన్తే, థేరో పాతిమోక్ఖ’’న్తి ధమ్మజ్ఝేసకేన యావతతియం అజ్ఝోసాపేత్వా ‘‘సమ్మజ్జనీ…పే… వుచ్చతీ’’తి గాథం వత్వా ఇతి ‘‘అట్ఠకథాచరియేహి వుత్తాని ఏతాని పుబ్బకరణాని కతానీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ధమ్మజ్ఝేసకేన ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘ఛన్దపారిసుద్ధి …పే… వుచ్చతీ’’తి గాథం వత్వా ఇతి ‘‘అట్ఠకథాచరియేహి వుత్తాని ఏతాని పుబ్బకిచ్చాని కతానీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘ఉపోసథో…పే… వుచ్చతీ’’తి గాథం వత్వా ఇతి ‘‘అట్ఠకథాచరియేహి వుత్తం ఇదం పత్తకల్లం సమానీత’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆమ భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘పుబ్బకరణపుబ్బకిచ్చాని సమ్మా నిట్ఠాపేత్వా పత్తకల్లే సమానీతే సమగ్గస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అనుమతియా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితుం ఆరాధనం మయం కరోమా’’తి పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన వత్తబ్బం సియా, ఏవం సతి అజ్ఝేసకఅజ్ఝేసితబ్బానం వచనం అసఙ్కరతో జానితబ్బం భవేయ్యాతి.

ఏత్థ చ గాథాత్తయస్స అట్ఠకథాచరియేహి వుత్తభావో అట్ఠకథాయమేవ ఆగతో. పచ్ఛిమవాక్యం పన నేవ పాళియం, న అట్ఠకథాయం, న టీకాదీసు దిస్సతి. ఖుద్దసిక్ఖాపకరణేపి –

‘‘పుబ్బకిచ్చే చ కరణే;

పత్తకల్లే సమానితే;

సుత్తం ఉద్దిసతి సఙ్ఘో;

పఞ్చధా సో విభావితో’’తి చ.

‘‘పుబ్బకిచ్చే చ కరణే;

పత్తకల్లే సమానితే;

ఞత్తిం వత్వాన సఙ్ఘేన;

కత్తబ్బేవం పవారణా’’తి చ. –

వుత్తం, న వుత్తం తథా. మూలసిక్ఖాపకరణేయేవ తథా వుత్తం, తస్మా ఆచరియానం అత్తనోమతి భవేయ్య.

తత్థ ‘‘పుబ్బకరణపుబ్బకిచ్చాని సమ్మా నిట్ఠాపేత్వా’’తి ఇమినా పురిమగాథాద్వయస్స అత్థమేవ కథేత్వా తతియగాథాయ అత్థో న కథితో. ‘‘దేసితాపత్తికస్సా’’తి ఇమినా చ ఆపత్తియా దేసితభావోయేవ కథితో, న సబ్బం పత్తకల్లం. ఆపత్తియా దేసితభావే చ సభాగాపత్తియా దేసితభావోయేవ పత్తకల్లస్మిం అన్తోగధో, న ఇతరో. వుత్తఞ్హి కఙ్ఖావితరణియం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) ‘‘ఏతాసు హి సభాగాపత్తీసు అవిజ్జమానాసు, విసభాగాపత్తీసు విజ్జమానాసుపి పత్తకల్లం హోతియేవా’’తి. ‘‘పుబ్బకరణపుబ్బకిచ్చాని సమ్మా నిట్ఠాపేత్వా దేసితాపత్తికస్స సమగ్గస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అనుమతియా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితుం ఆరాధనం కరోమా’’తి ఏత్తకేయేవ వుత్తే అవసేసాని తీణి పత్తకల్లఙ్గాని. సేయ్యథిదం – ఉపోసథో, యావతికా చ భిక్ఖూ కమ్మప్పత్తా, వజ్జనీయా చ పుగ్గలా తస్మిం న హోన్తీతి (మహావ. అట్ఠ. ౧౬౮). తేసు అసన్తేసుపి ఉపోసథో కాతబ్బోతి ఆపజ్జతి, న పన కాతబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘న, భిక్ఖవే, అనుపోసథే ఉపోసథో కాతబ్బో, యో కరేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౧౮౩) చ, ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, చతున్నం పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితు’’న్తి (మహావ. ౧౬౮) చ, ‘‘న, భిక్ఖవే, సగహట్ఠాయ పరిసాయ పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితబ్బ’’న్తిఆది (మహావ. ౧౫౪) చ, తస్మా ఉపోసథదివసేసు సఙ్ఘే సన్నిపతితే సచే పుబ్బేవ సమ్మతో ధమ్మజ్ఝేసకో అత్థి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే, ఏకం బ్యత్తం పటిబలం భిక్ఖుం సఙ్ఘేన సమ్మన్నాపేత్వా తేన ధమ్మజ్ఝేసకేన పాతిమోక్ఖుద్దేసకం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ఏవమస్స వచనీయో – సఙ్ఘో, భన్తే, థేరం పాతిమోక్ఖుద్దేసం అజ్ఝేసతి, ఉద్దిసతు థేరో పాతిమోక్ఖం. దుతియమ్పి, భన్తే, సఙ్ఘో…పే… తతియమ్పి, భన్తే, సఙ్ఘో…పే… ఉద్దిసతు థేరో పాతిమోక్ఖన్తి తిక్ఖత్తుం యాచాపేత్వా తతో పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన –

‘‘సమ్మజ్జనీ పదీపో చ, ఉదకం ఆసనేన చ;

ఉపోసథస్స ఏతాని, పుబ్బకరణన్తి వుచ్చతీతి. (మహావ. అట్ఠ. ౧౬౮; కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) –

అట్ఠకథాచరియేహి వుత్తాని చత్తారి పుబ్బకరణాని, కిం తాని కతానీ’’తి పుచ్ఛితే ధమ్మజ్ఝేసకేన ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి వుత్తే పున పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన –

‘‘ఛన్దపారిసుద్ధిఉతుక్ఖానం, భిక్ఖుగణనా చ ఓవాదో;

ఉపోసథస్స ఏతాని, పుబ్బకిచ్చన్తి వుచ్చతీతి. (మహావ. అట్ఠ. ౧౬౮; కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) –

అట్ఠకథాచరియేహి వుత్తాని పఞ్చ పుబ్బకిచ్చాని, కిం తాని కతానీ’’తి పుచ్ఛితే ధమ్మజ్ఝేసకేన ‘‘ఆమ భన్తే’’తి వుత్తే పున పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన –

‘‘ఉపోసథో యావతికా చ భిక్ఖూ కమ్మప్పత్తా;

సభాగాపత్తియో చ న విజ్జన్తి;

వజ్జనీయా చ పుగ్గలా తస్మిం న హోన్తి;

పత్తకల్లన్తి వుచ్చతీతి. (మహావ. అట్ఠ. ౧౬౮; కఙ్ఖా అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) –

అట్ఠకథాచరియేహి వుత్తాని చత్తారి పత్తకల్లఙ్గాని, కిం తాని సమానీతానీ’’తి పుచ్ఛితే ధమ్మజ్ఝేసకేన ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి వుత్తే పున పాతిమోక్ఖుద్దేసకో ‘‘పుబ్బకరణపుబ్బకిచ్చాని సమ్మా నిట్ఠాపేత్వా పత్తకల్లఙ్గే సమానీతే సఙ్ఘస్స అనుమతియా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిస్సామా’’తి వత్వా ‘‘సాధు సాధూ’’తి భిక్ఖుసఙ్ఘేన సమ్పటిచ్ఛితే ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో’’తిఆదినా పాతిమోక్ఖుద్దేసకో పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసతీతి అయమమ్హాకం ఖన్తి.

ఏత్థ చ ‘‘ధమ్మజ్ఝేసకేన…పే… ఏవమస్స వచనీయో’’తి వుత్తం, సో ధమ్మజ్ఝేసకేన వచనీయభావో కథం వేదితబ్బోతి? ‘‘న, భిక్ఖవే, సఙ్ఘమజ్ఝే అనజ్ఝిట్ఠేన పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితబ్బం, యో ఉద్దిసేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౧౫౪) వచనతోతి. ‘‘సఙ్ఘేన సమ్మన్నాపేత్వా’’తి వుత్తం, తం కథన్తి? ‘‘అజ్ఝేసనా చేత్థ సఙ్ఘేన సమ్మతధమ్మజ్ఝేసకాయత్తా వా సఙ్ఘత్థేరాయత్తా వా’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా. ‘‘సఙ్ఘో, భన్తే, థేరం పాతిమోక్ఖుద్దేసం అజ్ఝేసతి, ఉద్దిసతు, భన్తే, థేరో పాతిమోక్ఖ’’న్తి అయం అజ్ఝేసనాకారో కుతో లబ్భతీతి? పాళితో. పాళియఞ్హి (మహావ. ౧౫౫) ‘‘తే థేరం అజ్ఝేసన్తి, ఉద్దిసతు, భన్తే, థేరో పాతిమోక్ఖ’’న్తి ఆగతో.

సచే పన ధమ్మజ్ఝేసకో వుడ్ఢతరో, పాతిమోక్ఖుద్దేసకో నవకో, ‘‘సఙ్ఘో, ఆవుసో, ఆయస్మన్తం పాతిమోక్ఖుద్దేసం అజ్ఝేసతి, ఉద్దిసతు ఆయస్మా పాతిమోక్ఖ’’న్తి వత్తబ్బం. తం కుతో లబ్భతి? పాళితోయేవ. పాళియఞ్హి (మహావ. ౧౫౫) ‘‘ఏతేనేవ ఉపాయేన యావ సఙ్ఘనవకం అజ్ఝేసన్తి ఉద్దిసతు ఆయస్మా పాతిమోక్ఖ’’న్తి ఆగతో. తతో ‘‘పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన సమ్మజ్జనీ…పే… పుచ్ఛితే ధమ్మజ్ఝేసకేన ‘ఆమ, భన్తే’తి వుత్తే’’తి ఇదం కుతో లబ్భతీతి? పాళితో అట్ఠకథాతో చ. నిదానపాళియమ్పి హి ‘‘కిం సఙ్ఘస్స పుబ్బకిచ్చ’’న్తి ఆగతం, అట్ఠకథాయమ్పి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) ‘‘కిం సఙ్ఘస్స పుబ్బకిచ్చన్తి సఙ్ఘో ఉపోసథం కరేయ్యాతి…పే… ఏవం ద్వీహి నామేహి నవవిధం పుబ్బకిచ్చం దస్సితం, కిం తం కతన్తి పుచ్ఛతీ’’తి ఆగతన్తి.

నను చేతం అన్తోనిదానేయేవ ఆగతం, అథ కస్మా పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన పుబ్బభాగే వత్తబ్బన్తి? సచ్చం, తథాపి తదనులోమతో జానితబ్బతో వత్తబ్బం. అట్ఠకథాయఞ్హి ఇమా గాథాయో సమ్మజ్జనాదీనం పుబ్బకరణాదిభావఞాపకభావేనేవ వుత్తా, న పాతిమోక్ఖారమ్భకాలే భణితబ్బభావేన. అథ చ పన ఇదాని భణన్తి, ఏవం సన్తే కిమత్థం భణన్తీతి చిన్తాయం అన్తోనిదానే ‘‘కిం సఙ్ఘస్స పుబ్బకిచ్చ’’న్తి వుత్తపుచ్ఛానులోమేన పుబ్బకరణాదీనం నిట్ఠభావపుచ్ఛనత్థం భణన్తీతి జానితబ్బం. వుత్తఞ్హి ‘‘ఏవం వుత్తం చతుబ్బిధం పుబ్బకరణం కత్వావ ఉపోసథో కాతబ్బో’’తి (వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౧౭౭), తస్మా పాళిఅట్ఠకథానులోమతో ఇమినా అనుక్కమేన కతే సతి ధమ్మజ్ఝేసకో పఞ్ఞాయతి, తస్స అజ్ఝేసనాకారో పఞ్ఞాయతి, పాతిమోక్ఖుద్దేసకో పఞ్ఞాయతి, తస్స పుబ్బకరణాదీనం నిట్ఠభావపుచ్ఛనం పఞ్ఞాయతి, ధమ్మజ్ఝేసకస్స విస్సజ్జనం పఞ్ఞాయతి, తాని నిట్ఠాపేత్వా పాతిమోక్ఖుద్దేసకస్స పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితుం పటిఞ్ఞా పఞ్ఞాయతి, ఏవం ఇమేసం గాథావాక్యానం వచనే పయోజనం పఞ్ఞాయతీతి కత్వా పణ్డితేహి వినయఞ్ఞూహి చిరపటిచ్ఛన్నో అయం కథామగ్గో పటిపజ్జితబ్బోతి. పవారణాయపి ఏసేవ నయో.

పాళియట్ఠకథాదీనఞ్హి, అనురూపం ఇమం నయం;

పునప్పునం చిన్తయన్తు, పణ్డితా వినయఞ్ఞునో.

పునప్పునం చిన్తయిత్వా, యుత్తం చే ధారయన్తు తం;

నో చే యుత్తం ఛడ్డయన్తు, సమ్మాసమ్బుద్ధసావకాతి.

ఇతి వినయసఙ్గహసంవణ్ణనాభూతే వినయాలఙ్కారే

ఉపోసథపవారణావినిచ్ఛయకథాలఙ్కారో నామ

పఞ్చవీసతిమో పరిచ్ఛేదో.