౨. పరిక్ఖారవినిచ్ఛయకథా
౬. ఏవం దివాసేయ్యవినిచ్ఛయం కథేత్వా ఇదాని పరిక్ఖారవినిచ్ఛయం కథేతుం ‘‘పరిక్ఖారోతి సమణపరిక్ఖారో’’తిఆదిమాహ. తత్థ దివాసేయ్యవినిచ్ఛయకథాయ ఆదిమ్హి వుత్తం ‘‘తత్థా’’తి పదం ఆనేత్వా తత్థ తేసు మాతికాపదేసు సమభినివిట్ఠస్స ‘‘పరిక్ఖారో’’తి పదస్స ‘‘సమణపరిక్ఖారో’’తి అత్థో దట్ఠబ్బోతి యోజనా, ఏస నయో ఇతో పరేపి. సమణపరిక్ఖారో వుత్తో, న గిహిపరిక్ఖారోతి అధిప్పాయో. పరిసమన్తతో కరియతేతి పరిక్ఖారో, ఛత్తాదికో. తత్రాతి సమణపరిక్ఖారే. కప్పతీతి కప్పియో, న కప్పియో అకప్పియో, కప్పియో చ అకప్పియో చ కప్పియాకప్పియో, సమాహారద్వన్దేపి పుల్లిఙ్గమిచ్ఛన్తి పణ్డితా. కప్పియాకప్పియో చ సో పరిక్ఖారో చేతి తథా, తస్స వినిచ్ఛయో కప్పియాకప్పియపరిక్ఖారవినిచ్ఛయో.
కేచి తాలపణ్ణచ్ఛత్తన్తి ఇదం ఉపలక్ఖణమత్తం. సబ్బమ్పి హి ఛత్తం తథాకరియమానం న వట్టతి. తేనేవాహ వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పారాజిక ౮౫) ‘‘సబ్బపరిక్ఖారేసు వణ్ణమట్ఠవికారం కరోన్తస్స దుక్కటన్తి దీపేన్తేన న వట్టతీతి వుత్తన్తి వేదితబ్బ’’న్తి. న వణ్ణమట్ఠత్థాయాతి ఇమినా థిరకరణత్థం ఏకవణ్ణసుత్తేన వినన్ధియమానం యది వణ్ణమట్ఠం హోతి, తత్థ న దోసోతి దస్సేతి. ఆరగ్గేనాతి నిఖాదనముఖేన. యది న వట్టతి, తాదిసం ఛత్తదణ్డం లభిత్వా కిం కాతబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఘటకం వా’’తిఆది. సుత్తకేన వా దణ్డో వేఠేతబ్బోతి యథా లేఖా న పఞ్ఞాయతి, తథా వేఠేతబ్బో. దణ్డబున్దేతి దణ్డమూలే, ఛత్తదణ్డస్స హేట్ఠిమకోటియన్తి అత్థో. ఛత్తమణ్డలికన్తి ఛత్తస్స అన్తో ఖుద్దకమణ్డలం, ఛత్తపఞ్జరే మణ్డలాకారేన బద్ధదణ్డవలయం వా. ఉక్కిరిత్వాతి నిన్నం, ఉన్నతం వా కత్వా ఉట్ఠాపేత్వా. సా వట్టతీతి సా లేఖా రజ్జుకేహి బన్ధన్తు వా మా వా, బన్ధితుం యుత్తట్ఠానత్తా వట్టతి. తేన వుత్తం ఆచరియబుద్ధదత్తమహాథేరేన –
‘‘ఛత్తం పణ్ణమయం కిఞ్చి, బహి అన్తో చ సబ్బసో;
పఞ్చవణ్ణేన సుత్తేన, సిబ్బితుం న చ వట్టతి.
‘‘ఛిన్దితుం అడ్ఢచన్దం వా, పణ్ణే మకరదన్తకం;
ఘటకం వాళరూపం వా, లేఖా దణ్డే న వట్టతి.
‘‘సిబ్బితుం ఏకవణ్ణేన, ఛత్తం సుత్తేన వట్టతి;
థిరత్థం పఞ్చవణ్ణేన, పఞ్జరం వా వినన్ధితుం.
‘‘ఘటకం వాళరూపం వా, లేఖా వా పన కేవలా;
ఛిన్దిత్వా వాపి ఘంసిత్వా, ధారేతుం పన వట్టతి.
‘‘అహిచ్ఛత్తకసణ్ఠానం, దణ్డబున్దమ్హి వట్టతి;
ఉక్కిరిత్వా కతా లేఖా, బన్ధనత్థాయ వట్టతీ’’తి.
తస్స వణ్ణనాయమ్పి ఛత్తం పణ్ణమయం కిఞ్చీతి తాలపణ్ణాదిపణ్ణచ్ఛదనం యం కిఞ్చి ఛత్తం. బహీతి ఉపరి. అన్తోతి హేట్ఠా. సిబ్బితున్తి రూపం దస్సేత్వా సూచికమ్మం కాతుం. పణ్ణేతి ఛదనపణ్ణే. అడ్ఢచన్దన్తి అడ్ఢచన్దాకారం. మకరదన్తకన్తి మకరదన్తాకారం, యం ‘‘గిరికూట’’న్తి వుచ్చతి. ఛిన్దితుం న వట్టతీతి సమ్బన్ధో. ముఖవట్టియా నామేత్వా బద్ధపణ్ణకోటియా వా మత్థకమణ్డలకోటియా వా గిరికూటాదిం కరోన్తి, ఇమినా తం పటిక్ఖిత్తం. దణ్డేతి ఛత్తదణ్డే. ఘటకన్తి ఘటాకారో. వాళరూపం వాతి బ్యగ్ఘాదివాళానం రూపకం వా. లేఖాతి ఉక్కిరిత్వా వా ఛిన్దిత్వా వా చిత్తకమ్మవసేన వా కతరాజి. పఞ్చవణ్ణానం సుత్తానం అన్తరే నీలాదిఏకవణ్ణేన సుత్తేన థిరత్థం ఛత్తం అన్తో చ బహి చ సిబ్బితుం వా ఛత్తదణ్డగ్గాహకసలాకపఞ్జరం థిరత్థం వినన్ధితుం వా వట్టతీతి యోజనా. పఞ్చవణ్ణానం ఏకవణ్ణేన థిరత్థన్తి ఇమినా అనేకవణ్ణేహి సుత్తేహి వణ్ణమట్ఠత్థాయ సిబ్బితుఞ్చ వినన్ధితుఞ్చ న వట్టతీతి దీపేతి. పోత్థకేసు పన ‘‘పఞ్చవణ్ణేనా’’తి పాఠో దిస్సతి, తస్స ఏకవణ్ణేన పఞ్చవణ్ణేన వా సుత్తేన థిరత్థం సిబ్బితుం వినన్ధితుం వా వట్టతీతి యోజనా కాతబ్బా హోతి.
ఏత్థ చ హేట్ఠా వుత్తేన ‘‘పఞ్చవణ్ణేన సుత్తేన సిబ్బితుం న చ వట్టతీ’’తి పాఠేన చ ‘‘కేచి తాలపణ్ణచ్ఛత్తం అన్తో వా బహి వా పఞ్చవణ్ణేన సుత్తేన సిబ్బేత్వా వణ్ణమట్ఠం కరోన్తి, తం న వట్టతి, ఏకవణ్ణే పన నీలేన వా పీతకేన వా యేన కేనచి సుత్తేన అన్తో వా బహి వా సిబ్బితుం, ఛత్తదణ్డగ్గాహకం సలాకపఞ్జరం వా వినన్ధితుం వట్టతి, తఞ్చ ఖో థిరకరణత్థం, న వణ్ణమట్ఠత్థాయా’’తి అట్ఠకథాపాఠేన చ విరుజ్ఝతి, తస్మా సో న గహేతబ్బో.
లేఖా వా పన కేవలాతి యథావుత్తప్పకారా సకలా లేఖా వా. ఛిన్దిత్వాతి ఉక్కిరిత్వా కతం ఛిన్దిత్వా. ఘంసిత్వాతి చిత్తకమ్మాదివసేన కతం ఘంసిత్వా. దణ్డబున్దమ్హీతి ఛత్తదణ్డస్స పఞ్జరే గాహణత్థాయ ఫాలితబున్దమ్హి, మూలేతి అత్థో. అయమేత్థ నిస్సన్దేహే వుత్తనయో. ఖుద్దసిక్ఖాగణ్ఠిపదే పన ‘‘ఛత్తపిణ్డియా మూలే’’తి వుత్తం. అహిచ్ఛత్తకసణ్ఠానన్తి ఫుల్లఅహిచ్ఛత్తకాకారం. రజ్జుకేహి గాహాపేత్వా దణ్డే బన్ధన్తి, తస్మిం బన్ధనట్ఠానే వలయమివ ఉక్కిరిత్వాతి వలయం వియ ఉపట్ఠాపేత్వా. బన్ధనత్థాయాతి వాతేన యథా న చలతి, ఏవం రజ్జూహి దణ్డే పఞ్జరస్స బన్ధనత్థాయ. ఉక్కిరిత్వా కతా లేఖా వట్టతీతి యోజనా. యథా వాతప్పహారేన అచలనత్థం ఛత్తమణ్డలికం రజ్జుకేహి గాహాపేత్వా దణ్డే బన్ధన్తి, తస్మిం బన్ధనట్ఠానే వలయమివ ఉక్కిరిత్వా లేఖం ఠపేన్తి, సా వట్టతీతి. సచేపి న బన్ధతి, బన్ధనారహట్ఠానత్తా వలయం ఉక్కిరిత్వా వట్టతీతి గణ్ఠిపదే వత్తన్తీతి ఆగతం, తస్మా పక్ఖరణేసు ఆగతనయేనేవ ఛత్తే పటిపజ్జితబ్బన్తి.
౭. చీవరే పన నానాసుత్తకేహీతి (సారత్థ. టీ. ౨.౮౫; వి. వి. టీ. ౧.౮౫) నానావణ్ణేహి సుత్తేహి. ఇదఞ్చ తథా కరోన్తానం వసేన వుత్తం, ఏకవణ్ణసుత్తకేనపి న వట్టతియేవ. ‘‘పకతిసూచికమ్మమేవ వట్టతీ’’తి హి వుత్తం. పట్టముఖేతి ద్విన్నం పట్టానం సఙ్ఘటితట్ఠానం సన్ధాయేతం వుత్తం. పరియన్తేతి చీవరపరియన్తే. అనువాతం సన్ధాయేతం వుత్తం. వేణీతి వరకసీసాకారేన సిబ్బనం. సఙ్ఖలికన్తి ద్విగుణసఙ్ఖలికాకారేన సిబ్బనం, బిళాలసఙ్ఖలికాకారేన సిబ్బనం వా. వేణిం వా సఙ్ఖలికం వా కరోన్తీతి కరణకిరియాయ సమ్బన్ధో. అగ్ఘియం నామ చేతియసణ్ఠానం, యం ‘‘అగ్ఘియత్థమ్భో’’తి వదన్తి. గయా నామ మూలే తనుకం అగ్గే మహన్తం కత్వా గదాకారేన సిబ్బనం. ముగ్గరో నామ మూలే చ అగ్గే చ ఏకసదిసం కత్వా ముగ్గరాకారేన సిబ్బనం. కక్కటక్ఖీని ఉక్కిరన్తీతి గణ్ఠికపట్టపాసకపట్టానం అన్తే పాళిబద్ధం కత్వా కక్కటకానం అక్ఖిసణ్ఠానం పట్ఠపేన్తి, కరోన్తీతి అత్థో. ‘‘కోణసుత్తపిళకాతి గణ్ఠికపాసకపట్టానం కోణేహి నీహటసుత్తానం కోటియో’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కథం పన తా పిళకా దువిఞ్ఞేయ్యరూపా కాతబ్బాతి? కోణేహి నీహటసుత్తానం అన్తేసు ఏకవారం గణ్ఠికకరణేన వా పున నివత్తేత్వా సిబ్బనేన వా దువిఞ్ఞేయ్యసభావం కత్వా సుత్తకోటియో రస్సం కత్వా ఛిన్దితబ్బా. ధమ్మసిరిత్థేరేన పన ‘‘కోణసుత్తా చ పిళకా, దువిఞ్ఞేయ్యావ కప్పరే’’తి వుత్తం, తథా ఆచరియబుద్ధదత్తత్థేరేనపి ‘‘సుత్తా చ పిళకా తత్థ, దువిఞ్ఞేయ్యావ దీపితా’’తి వుత్తం, తస్మా తేసం మతేన కోణసుత్తా చ పిళకా చ కోణసుత్తపిళకాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
విమతివినోదనియమ్పి (వి. వి. టీ. ౧.౮౫) కోణసుత్తపిళకాతి గణ్ఠికపాసకపట్టానం కోణేహి బహి నిగ్గతసుత్తానం పిళకాకారేన ఠపితకోటియోతి కేచి వదన్తి, తే పిళకే ఛిన్దిత్వా దువిఞ్ఞేయ్యా కాతబ్బాతి తేసం అధిప్పాయో. కేచి పన ‘‘కోణసుత్తా చ పిళకా చాతి ద్వేయేవా’’తి వదన్తి, తేసం మతేన గణ్ఠికపాసకపట్టానం కోణతో కోణం నీహటసుత్తా కోణసుత్తా నామ. సమన్తతో పన పరియన్తేన గతా చతురస్ససుత్తా పిళకా నామ. తం దువిధమ్పి కేచి చీవరతో విసుం పఞ్ఞానత్థాయ వికారయుత్తం కరోన్తి, తం నిసేధాయ ‘‘దువిఞ్ఞేయ్యరూపా వట్టతీ’’తి వుత్తం, న పన సబ్బథా అచక్ఖుగోచరభావేన సిబ్బనత్థాయ తథాసిబ్బనస్స అసక్కుణేయ్యత్తా, యథా పకతిచీవరతో వికారో న పఞ్ఞాయతి, ఏవం సిబ్బితబ్బన్తి అధిప్పాయో. రజనకమ్మతో పుబ్బే పఞ్ఞాయమానోపి విసేసో చీవరే రత్తే ఏకవణ్ణతో న పఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘చీవరే రత్తే’’తి.
౮. మణినాతి నీలమణిఆదిపాసాణేన, అంసబద్ధకకాయబన్ధనాదికం అచీవరత్తా సఙ్ఖాదీహి ఘంసితుం వట్టతీతి వదన్తి. కణ్ణసుత్తకన్తి చీవరస్స దీఘతో తిరియఞ్చ సిబ్బితానం చతూసు కణ్ణేసు కోణేసు చ నిక్ఖన్తానం సుత్తసీసానమేతం నామం, తం ఛిన్దిత్వావ పారుపితబ్బం. తేనాహ ‘‘రజితకాలే ఛిన్దితబ్బ’’న్తి. భగవతా అనుఞ్ఞాతం ఏకం కణ్ణసుత్తమ్పి అత్థి, తం పన నామేన సదిసమ్పి ఇతో అఞ్ఞమేవాతి దస్సేతుం ‘‘యం పనా’’తిఆది వుత్తం. లగ్గనత్థాయాతి చీవరరజ్జుయం చీవరబన్ధనత్థాయ. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౮౫) ఏత్తకమేవ వుత్తం.
సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౮౫) పన ‘‘పాసకం కత్వా బన్ధితబ్బన్తి రజనకాలే బన్ధితబ్బం, సేసకాలే మోచేత్వా ఠపేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. వినయసఙ్గహప్పకరణస్స పోరాణటీకాయమ్పి ఇదమేవ గహేత్వా వుత్తం, తం పన చీవరక్ఖన్ధకే (మహావ. ౩౪౪) ‘‘మజ్ఝేన లగ్గేన్తి, ఉభతో గలతి, భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. అనుజానామి, భిక్ఖవే, కణ్ణే బన్ధితున్తి. కణ్ణో జీరతి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. అనుజానామి, భిక్ఖవే, కణ్ణసుత్తక’’న్తి ఏవం అనుఞ్ఞాతచీవరరజ్జుయం రజిత్వా పసారితచీవరస్స ఓలమ్బకసుత్తం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
గణ్ఠికేతి చీవరపారుపనకాలే పాసకే లగ్గాపనత్థం కతే దన్తాదిమయే గణ్ఠికే. పిళకాతి బిన్దుం బిన్దుం కత్వా ఉట్ఠాపేతబ్బపిళకా. వుత్తఞ్హేతం వినయవినిచ్ఛయప్పకరణే –
‘‘నానావణ్ణేహి సుత్తేహి, మణ్డనత్థాయ చీవరం;
సమం సతపదాదీనం, సిబ్బితుం న చ వట్టతి.
‘‘పత్తస్స పరియన్తే వా, తథా పత్తముఖేపి చ;
వేణిం సఙ్ఖలికం వాపి, కరోతో హోతి దుక్కటం.
‘‘పట్టమ్పి గణ్ఠిపాసానం, అట్ఠకోణాదికం విధిం;
తత్థగ్ఘియగదారూపం, ముగ్గరాదిం కరోన్తి చ.
‘‘తత్థ కక్కటకక్ఖీని, ఉట్ఠాపేన్తి న వట్టతి;
సుత్తా చ పిళకా తత్థ, దువిఞ్ఞేయ్యావ దీపితా.
‘‘చతుకోణావ వట్టన్తి, గణ్ఠిపాసకపట్టకా;
కణ్ణకోణేసు సుత్తాని, రత్తే ఛిన్దేయ్య చీవరే.
‘‘సూచికమ్మవికారం వా, అఞ్ఞం వా పన కిఞ్చిపి;
చీవరే భిక్ఖునా కాతుం, కారాపేతుం న వట్టతి.
‘‘యో చ పక్ఖిపతి భిక్ఖు చీవరం,
కఞ్జిపిట్ఠఖలిఅల్లికాదిసు;
వణ్ణమట్ఠమభిపత్థయం పరం;
తస్స నత్థి పన ముత్తి దుక్కటా.
‘‘సూచిహత్థమలాదీనం, కరణే చీవరస్స చ;
తథా కిలిట్ఠకాలే చ, ధోవనత్థం తు వట్టతి.
‘‘రజనే పన గన్ధం వా, తేలం వా లాఖమేవ వా;
కిఞ్చి పక్ఖిపితుం తత్థ, భిక్ఖునో న చ వట్టతి.
‘‘సఙ్ఖేన మణినా వాపి, అఞ్ఞేనపి చ కేనచి;
చీవరం న చ ఘట్టేయ్య, ఘంసితబ్బం న దోణియా.
‘‘చీవరం దోణియం కత్వా, నాతిఘట్టేయ్య ముట్ఠినా;
రత్తం పహరితుం కిఞ్చి, హత్థేహేవ చ వట్టతి.
‘‘గణ్ఠికే పన లేఖా వా, పిళకా వా న వట్టతి;
కప్పబిన్దువికారో వా, పాళికణ్ణికభేదతో’’తి.
వినయసారత్థసన్దీపనియమ్పి సమం సతపదాదీనన్తి సతపదాదీహి సదిసం. తుల్యత్థే కరణవచనప్పసఙ్గే సామివచనం. పట్టస్స పరియన్తే వాతి అనువాతస్స ఉభయపరియన్తే వా. పట్టముఖేపి వాతి ద్విన్నం ఆయామవిత్థారపట్టానం సఙ్ఘటితట్ఠానే, కణ్ణేపి వా ఏకస్సేవ వా పట్టస్స ఊనపూరణత్థం ఘటితట్ఠానేపి వా. వేణీతి కుద్రూససీసాకారేన సిబ్బనం. కేచి ‘‘వరకసీసాకారేనా’’తి వదన్తి. సఙ్ఖలికన్తి బిళాలదామసదిససిబ్బనం. కేచి ‘‘సతపదిసదిస’’న్తి వదన్తి.
పట్టమ్పీతి పత్తమ్పి. అట్ఠకోణాదికో విధి పకారో ఏతస్సాతి అట్ఠకోణాదికవిధి, తం. అట్ఠకోణాదికన్తి వా గాథాబన్ధవసేన నిగ్గహితాగమో. ‘‘అట్ఠకోణాదికం విధి’’న్తి ఏతం ‘‘పట్ట’’న్తి ఏతస్స సమానాధికరణవిసేసనం, కిరియావిసేసనం వా. ‘‘కరోన్తీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. అథ వా పట్టన్తి ఏత్థ భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం, పట్టేతి అత్థో. ఇమస్మిం పక్ఖే అట్ఠకోణాదికన్తి ఉపయోగవచనం. విధిన్తి ఏతస్స విసేసనం. ఇధ వక్ఖమానచతుకోణసణ్ఠానతో అఞ్ఞం అట్ఠకోణాదికం నామ. తత్థాతి తస్మిం పట్టద్వయే. అగ్ఘియగదారూపన్తి అగ్ఘియసణ్ఠానఞ్చేవ గదాసణ్ఠానఞ్చ సిబ్బనం. ముగ్గరన్తి లగుళసణ్ఠానసిబ్బనం. ఆది-సద్దేన చేతియాదిసణ్ఠానానం గహణం.
తత్థాతి పట్టద్వయే తస్మిం ఠానే. కక్కటకక్ఖీనీతి కుళీరకచ్ఛిసదిసాని సిబ్బనవికారాని. ఉట్ఠాపేన్తీతి కరోన్తి. తత్థాతి తస్మిం గణ్ఠికపాసకపట్టకే. సుత్తాతి కోణతో కోణం సిబ్బితసుత్తా చేవ చతురస్సే సిబ్బితసుత్తా చ. పిళకాతి తేసమేవ సుత్తానం నివత్తేత్వా సిబ్బితకోటియో చ. దువిఞ్ఞేయ్యావాతి రజనకాలే దువిఞ్ఞేయ్యరూపా అనోళారికా దీపితా వట్టన్తీతి. యథాహ ‘‘కోణసుత్తపిళకా చ చీవరే రత్తే దువిఞ్ఞేయ్యరూపా వట్టన్తీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౮౫).
గణ్ఠికపట్టికా పాసపట్టికాతి యోజనా. కణ్ణకోణేసు సుత్తానీతి చీవరకణ్ణే సుత్తా చేవ పాసకపట్టానం కోణేసు సుత్తాని చ అచ్ఛిన్దతి. ఏత్థ చ చీవరే ఆయామతో విత్థారతో చ సిబ్బిత్వా అనువాతతో బహి నిక్ఖమితసుత్తం చీవరం రజిత్వా సుక్ఖాపనకాలే రజ్జుయా వా చీవరవంసే వా బన్ధిత్వా ఓలమ్బితుం అనువాతే బన్ధసుత్తాని చ కణ్ణసుత్తాని నామ. యథాహ ‘‘చీవరస్స కణ్ణసుత్తకం న చ వట్టతి, రజితకాలే ఛిన్దితబ్బం, యం పన ‘అనుజానామి భిక్ఖవే కణ్ణసుత్తక’న్తి ఏవం అనుఞ్ఞాతం, తం అనువాతే పాసకం కత్వా బన్ధితబ్బం రజనకాలే లగ్గనత్థాయా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౮౫).
సూచికమ్మవికారం వాతి చీవరమణ్డనత్థాయ నానాసుత్తకేహి సతపదిసదిసం సిబ్బన్తా ఆగన్తుకపట్టం ఠపేన్తి, ఏవరూపం సూచికమ్మవికారం వా. అఞ్ఞం వా పన కిఞ్చిపీతి అఞ్ఞమ్పి యం కిఞ్చి మాలాకమ్మమిగపక్ఖిపదాదికం సిబ్బనవికారం. కాతున్తి సయం కాతుం. కారాపేతున్తి అఞ్ఞేన వా కారాపేతుం.
యో భిక్ఖు పరం ఉత్తమం వణ్ణమట్ఠమభిపత్థయన్తో కఞ్జికపిట్ఠఖలిఅల్లికాదీసు చీవరం పక్ఖిపతి, తస్స పన భిక్ఖునో దుక్కటా మోక్ఖో న విజ్జతీతి యోజనా. కఞ్జికన్తి వాయనతన్తమక్ఖనం కఞ్జికసదిసా సులాకఞ్జికం. పిట్ఠన్తి తణ్డులపిట్ఠం. తణ్డులపిట్ఠేహి పక్కా ఖలి. అల్లికాతి నియ్యాసో. ఆది-సద్దేన లాఖాదీనం గహణం. చీవరస్స కరణే కరణకాలే సముట్ఠితానం సూచిహత్థమలాదీనం కిలిట్ఠకాలే ధోవనత్థఞ్చ కఞ్జికపిట్ఠఖలిఅల్లికాదీసు పక్ఖిపతి, వట్టతీతి యోజనా.
తత్థాతి యేన కసావేన చీవరం రజతి, తస్మిం రజనే చీవరస్స సుగన్ధభావత్థాయ గన్ధం వా ఉజ్జలభావత్థాయ తేలం వా వణ్ణత్థాయ లాఖం వా. కిఞ్చీతి ఏవరూపం యం కిఞ్చి. మణినాతి పాసాణేన. అఞ్ఞేనపి చ కేనచీతి యేన ఉజ్జలం హోతి, ఏవరూపేన ముగ్గరాదినా అఞ్ఞేనపి కేనచి వత్థునా. దోణియాతి రజనమ్బణే న ఘంసితబ్బం హత్థేన గాహాపేత్వా న గహేతబ్బం. రత్తం చీవరం హత్థేహి కిఞ్చి థోకం పహరితుం వట్టతీతి యోజనా. యత్థ పక్కరజనం పక్ఖిపన్తి, సా రజనదోణీ. తత్థ అంసబద్ధకకాయబన్ధనాదిం ఘట్టేతుం వట్టతీతి గణ్ఠిపదే వుత్తం.
గణ్ఠికేతి వేళుదన్తవిసాణాదిమయగణ్ఠికే. లేఖా వాతి వట్టాదిభేదా లేఖా వా. పిళకాతి సాసపబీజసదిసా ఖుద్దకబుబ్బుళా. పాళికణ్ణికభేదతోతి మణికావళిరూపపుప్ఫకణ్ణికరూపభేదతో. ‘‘కప్పబిన్దువికారో వా న వట్టతీతి యోజనా’’తి వుత్తం, తస్మా తథేవ చీవరే పటిపజ్జితబ్బం.
౯. పత్తే వా థాలకే వాతిఆదీసు థాలకేతి తమ్బాదిమయే పుగ్గలికే తివిధేపి కప్పియథాలకే. న వట్టతీతి మణివణ్ణకరణపయోగో న వట్టతి, తేలవణ్ణపయోగో పన వట్టతి. తేలవణ్ణోతి సమణసారుప్పవణ్ణం సన్ధాయ వుత్తం, మణివణ్ణం పన పత్తం అఞ్ఞేన కతం లభిత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతీతి వదన్తి. పత్తమణ్డలేతి తిపుసీసాదిమయే పత్తట్ఠపనకమణ్డలే. ‘‘న భిక్ఖవే విచిత్రాని పత్తమణ్డలాని ధారేతబ్బాని రూపకాకిణ్ణాని భిత్తికమ్మకతానీ’’తి (చూళవ. ౨౫౩) వుత్తత్తా ‘‘భిత్తికమ్మం న వట్టతీ’’తి వుత్తం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, మకరదన్తకం ఛిన్దితు’’న్తి (చూళవ. ౨౫౩) వుత్తత్తా ‘‘మకరదన్తకం పన వట్టతీ’’తి వుత్తం. తేనాహు పోరాణా –
‘‘థాలకస్స చ పత్తస్స, బహి అన్తోపి వా పన;
ఆరగ్గేన కతా లేఖా, న చ వట్టతి కాచిపి.
‘‘ఆరోపేత్వా భమం పత్తం, మజ్జిత్వా చే పచన్తి చ;
‘మణివణ్ణం కరిస్సామ’, ఇతి కాతుం న వట్టతి.
‘‘పత్తమణ్డలకే కిఞ్చి;
భిత్తికమ్మం న వట్టతి;
న దోసో కోచి తత్థస్స;
కాతుం మకరదన్తక’’న్తి.
వినయసారత్థసన్దీపనియమ్పి ఆరగ్గేనాతి ఆరకణ్టకగ్గేన, సూచిముఖేన వా. కాచిపి లేఖాతి వట్టకగోముత్తాదిసణ్ఠానా యా కాచిపి రాజి. భమం ఆరోపేత్వాతి భమే అల్లీయాపేత్వా. పత్తమణ్డలకేతి పత్తే ఛవిరక్ఖణత్థాయ తిపుసీసాదీహి కతే పత్తస్స హేట్ఠా ఆధారాదీనం ఉపరి కాతబ్బే పత్తమణ్డలకే. భిత్తికమ్మన్తి నానాకారరూపకకమ్మవిచిత్తం. యథాహ ‘‘న, భిక్ఖవే, విచిత్రాని పత్తమణ్డలాని ధారేతబ్బాని రూపకాకిణ్ణాని భిత్తికమ్మకతానీ’’తి. తత్థాతి తస్మిం పత్తమణ్డలే. అస్సాతి భిక్ఖుస్స. మకరదన్తకన్తి గిరికూటన్తి వుత్తం, తస్మా ఏవం పత్తథాలకాదీసు పటిపజ్జితబ్బం.
ధమకరణ…పే… లేఖా న వట్టతీతి ఆరగ్గేన దిన్నలేఖా న వట్టతి, జాతిహిఙ్గులికాదివణ్ణేహి కతలేఖా పన వట్టతి. ఛత్తముఖవట్టియన్తి ధమకరణస్స హత్థేన గహణత్థం కతస్స ఛత్తాకారస్స ముఖవట్టియం. ‘‘పరిస్సావనబన్ధట్ఠానే’’తి కేచి. వినయవినిచ్ఛయేపి –
‘‘న ధమ్మకరణచ్ఛత్తే, లేఖా కాచిపి వట్టతి;
కుచ్ఛియం వా ఠపేత్వా తం, లేఖం తు ముఖవట్టియ’’న్తి. –
వుత్తం. తట్టీకాయం పన ‘‘ముఖవట్టియా యా లేఖా పరిస్సావనబన్ధనత్థాయ అనుఞ్ఞాతా, తం లేఖం ఠపేత్వా ధమకరణచ్ఛత్తే వా కుచ్ఛియం వా కాచి లేఖా న వట్టతీతి యోజనా’’తి వుత్తం, తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ ధమకరణే పటిపజ్జితబ్బం.
౧౦. కాయబన్ధనే పన కక్కటక్ఖీనీతి కక్కటకస్స అక్ఖిసదిసాని. మకరముఖన్తి మకరముఖసణ్ఠానం. దేడ్డుభసీసన్తి ఉదకసప్పసీససదిససణ్ఠానాని. అచ్ఛీనీతి కుఞ్జరచ్ఛిసణ్ఠానాని. ఏకమేవ వట్టతీతి ఏత్థ ఏకరజ్జుకం ద్విగుణతిగుణం కత్వా బన్ధితుం న వట్టతి, ఏకమేవ పన సతవారమ్పి సరీరం పరిక్ఖిపిత్వా బన్ధితుం వట్టతి. ‘‘బహురజ్జుకే ఏకతో కత్వా ఏకేన నిరన్తరం వేఠేత్వా కతం బహురజ్జుకన్తి న వత్తబ్బం, తం వట్టతీ’’తి వుత్తత్తా తం మురజసఙ్ఖం న గచ్ఛతీతి వేదితబ్బం. మురజఞ్హి నానావణ్ణేహి సుత్తేహి మురజవట్టిసణ్ఠానం వేఠేత్వా కరోన్తి. ఇదం పన మురజం మద్దవీణసఙ్ఖాతం పామఙ్గసణ్ఠానఞ్చ దసాసు వట్టతి ‘‘కాయబన్ధనస్స దసా జీరన్తి. అనుజానామి, భిక్ఖవే, మురజం మద్దవీణ’’న్తి (చూళవ. ౨౭౮) వుత్తత్తా.
విధేతి దసాపరియోసానే థిరభావాయ దన్తవిసాణసుత్తాదీహి కతే విధే. సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౮౫) పన ‘‘కాయబన్ధనస్స పాసన్తే దసామూలే తస్స థిరభావత్థం కత్తబ్బే దన్తవిసాణాదిమయే విధే’’తి వుత్తం. అట్ఠమఙ్గలాని నామ సఙ్ఖో, చక్కం, పుణ్ణకుమ్భో, గయా, సిరీవచ్ఛో, అఙ్కుసో, ధజం, సోవత్థికన్తి. మచ్ఛయుగళఛత్తనన్దియావట్టాదివసేనపి వదన్తి. పరిచ్ఛేదలేఖామత్తన్తి దన్తాదీహి కతస్స విధస్స ఉభోసు కోటీసు కాతబ్బపరిచ్ఛేదరాజిమత్తం. వినయవినిచ్ఛయప్పకరణేపి –
‘‘సుత్తం వా దిగుణం కత్వా, కోట్టేన్తి చ తహిం తహిం;
కాయబన్ధనసోభత్థం, తం న వట్టతి భిక్ఖునో.
‘‘దసాముఖే దళ్హత్థాయ, ద్వీసు అన్తేసు వట్టతి;
మాలాకమ్మలతాకమ్మ-చిత్తికమ్పి న వట్టతి.
‘‘అక్ఖీని తత్థ దస్సేత్వా;
కోట్టితే పన కా కథా.
కక్కటక్ఖీని వా తత్థ;
ఉట్ఠాపేతుం న వట్టతి.
‘‘ఘటం దేడ్డుభసీసం వా, మకరస్స ముఖమ్పి వా;
వికారరూపం యం కిఞ్చి, న వట్టతి దసాముఖే.
‘‘ఉజుకం మచ్ఛకణ్టం వా, మట్ఠం వా పన పట్టికం;
ఖజ్జూరిపత్తకాకారం, కత్వా వట్టతి కోట్టితం.
‘‘పట్టికా సూకరన్తన్తి, దువిధం కాయబన్ధనం;
రజ్జుకా దుస్సపట్టాది, సబ్బం తస్సానులోమికం.
‘‘మురజం మద్దవీణఞ్చ, దేడ్డుభఞ్చ కలాబుకం;
రజ్జుయో చ న వట్టన్తి, పురిమా ద్వేదసా సియుం.
‘‘దసా పామఙ్గసణ్ఠానా, నిద్దిట్ఠా కాయబన్ధనే;
ఏకా ద్వితిచతస్సో వా, వట్టన్తి న తతో పరం.
‘‘ఏకరజ్జుమయం వుత్తం, మునినా కాయబన్ధనం;
తఞ్చ పామఙ్గసణ్ఠానం, ఏకమ్పి చ న వట్టతి.
‘‘రజ్జుకే ఏకతో కత్వా, బహూ ఏకాయ రజ్జుయా;
నిరన్తరఞ్హి వేఠేత్వా, కతం వట్టతి బన్ధితుం.
‘‘దన్తకట్ఠవిసాణట్ఠి-లోహవేళునళబ్భవా;
జతుసఙ్ఖమయా సుత్త-ఫలజా విధకా మతా.
‘‘కాయబన్ధనవిధేపి, వికారో న చ వట్టతి;
తత్థ తత్థ పరిచ్ఛేద-లేఖామత్తం తు వట్టతీ’’తి. –
వుత్తం.
వినయసారత్థసన్దీపనియమ్పి తహిం తహిన్తి పట్టికాయ తత్థ తత్థ. తన్తి తథాకోట్టితదిగుణసుత్తకాయబన్ధనం. అన్తేసు దళ్హత్థాయ దసాముఖే దిగుణం కత్వా కోట్టేన్తి, వట్టతీతి యోజనా. చిత్తకమ్పీతి మాలాకమ్మలతాకమ్మచిత్తయుత్తమ్పి కాయబన్ధనం. అక్ఖీనీతి కుఞ్జరక్ఖీని. తత్థాతి కాయబన్ధనే న వట్టతీతి కా కథా. ఉట్ఠాపేతున్తి ఉక్కిరితుం.
ఘటన్తి ఘటసణ్ఠానం. దేడ్డుభసీసం వాతి ఉదకసప్పసీసం ముఖసణ్ఠానం వా. యం కిఞ్చి వికారరూపం దసాముఖే న వట్టతీతి యోజనా. ఏత్థ చ ఉభయపస్సేసు మచ్ఛకణ్టకయుత్తం మచ్ఛస్స పిట్ఠికణ్టకం వియ యస్సా పట్టికాయ వాయనం హోతి, ఇదం కాయబన్ధనం మచ్ఛకణ్టకం నామ. యస్స ఖజ్జూరిపత్తసణ్ఠానమివ వాయనం హోతి, తం ఖజ్జూరిపత్తకాకారం నామ.
పకతివికారా పట్టికా సూకరన్తం నామ కుఞ్చికాకోససణ్ఠానం. తస్స దువిధస్స కాయబన్ధనస్స. తత్థ రజ్జుకా సూకరన్తానులోమికా, దుస్సపట్టం పట్టికానులోమికం. ఆది-సద్దేన ముద్దికకాయబన్ధనం గహితం, తఞ్చ సూకరన్తానులోమికం. యథాహ ‘‘ఏకరజ్జుకం పన ముద్దికకాయబన్ధనఞ్చ సూకరన్తం అనులోమేతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౨౭౮). తత్థ రజ్జుకా నామ ఏకావట్టా, బహురజ్జుకస్స అకప్పియభావం వక్ఖతి. ముద్దికకాయబన్ధనం నామ చతురస్సం అకత్వా సజ్జితన్తి గణ్ఠిపదే వుత్తం.
మురజం నామ మురజవట్టిసణ్ఠానం వేఠేత్వా కతం. వేఠేత్వాతి నానాసుత్తేహి వేఠేత్వా. సిక్ఖాభాజనవినిచ్ఛయే పన ‘‘బహుకా రజ్జుయో ఏకతో కత్వా ఏకాయ రజ్జుయా వేఠిత’’న్తి వుత్తం. మద్దవీణం నామ పామఙ్గసణ్ఠానం. దేడ్డుభకం నామ ఉదకసప్పసదిసం. కలాబుకం నామ బహురజ్జుకం. రజ్జుయోతి ఉభయకోటియం ఏకతో అబన్ధా బహురజ్జుయో, తథాబన్ధా కలాబుకం నామ హోతి. న వట్టన్తీతి మురజాదీని ఇమాని సబ్బాని కాయబన్ధనాని న వట్టన్తి. పురిమా ద్వేతి మురజం మద్దవీణనామఞ్చాతి ద్వే. ‘‘దసాసు సియు’’న్తి వత్తబ్బే గాథాబన్ధవసేన వణ్ణలోపేన ‘‘దసా సియు’’న్తి వుత్తం. యథాహ ‘‘మురజం మద్దవీణన్తి ఇదం దసాసుయేవ అనుఞ్ఞాత’’న్తి.
పామఙ్గసణ్ఠానాతి పామఙ్గదామం వియ చతురస్ససణ్ఠానా. ఏకరజ్జుమయన్తి నానావట్టే ఏకతో వట్టేత్వా కతం రజ్జుమయం కాయబన్ధనం వత్తుం వట్టతీతి ‘‘రజ్జుకా దుస్సపట్టాదీ’’తి ఏత్థ ఏకవట్టరజ్జుకా గహితా. ఇధ పన నానావట్టే ఏకతో వట్టేత్వా కతా ఏకావ రజ్జు గహితా. తఞ్చాతి తం వా నయమ్పి ఏకరజ్జుకకాయబన్ధనం పామఙ్గసణ్ఠానేన గన్థితం. ఏకమ్పి చ న వట్టతీతి కేవలమ్పి న వట్టతి.
బహూ రజ్జుకే ఏకతో కత్వాతి యోజనా. వట్టతి బన్ధితున్తి మురజం కలాబుకఞ్చ న హోతి, రజ్జుకకాయబన్ధనమేవ హోతీతి అధిప్పాయో. అయం పన వినిచ్ఛయో ‘‘బహురజ్జుకే ఏకతో కత్వా ఏకేన నిరన్తరం వేఠేత్వా కతం బహురజ్జుకన్తి న వత్తబ్బం, తం వట్టతీ’’తి అట్ఠకథాగతో ఇధ వుత్తో. సిక్ఖాభాజనవినిచ్ఛయే ‘‘బహురజ్జుయో ఏకతో కత్వా ఏకాయ వేఠితం మురజం నామా’’తి యం వుత్తం, తం ఇమినా విరుజ్ఝనతో న గహేతబ్బం.
దన్త-సద్దేన హత్థిదన్తా వుత్తా. జతూతి లాఖా. సఙ్ఖమయన్తి సఙ్ఖనాభిమయం. విధకా మతాతి ఏత్థ వేధికాతిపి పాఠో, విధపరియాయో. కాయబన్ధనవిధేతి కాయబన్ధనస్స దసాయ థిరభావత్థం కట్ఠదన్తాదీహి కతే విధే. వికారో అట్ఠమఙ్గలాదికో. తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం ఠానే. తు-సద్దేన ఘటాకారోపి వట్టతీతి దీపేతీతి అత్థో పకాసితో, తస్మా తేన నయేన కాయబన్ధనవిచారో కాతబ్బోతి.
౧౧. అఞ్జనియం ‘‘ఉజుకమేవా’’తి వుత్తత్తా చతురస్సాదిసణ్ఠానాపి వఙ్కగతికా న వట్టతి. సిపాటికాయాతి వాసిఆదిభణ్డపక్ఖిపనే. వినయవినిచ్ఛయప్పకరణే పన –
‘‘మాలాకమ్మలతాకమ్మ-నానారూపవిచిత్తితా;
న చ వట్టతి భిక్ఖూనం, అఞ్జనీ జనరఞ్జనీ.
‘‘తాదిసం పన ఘంసిత్వా, వేఠేత్వా సుత్తకేన వా;
వళఞ్జన్తస్స భిక్ఖుస్స, న దోసో కోచి విజ్జతి.
‘‘వట్టా వా చతురస్సా వా, అట్ఠంసా వాపి అఞ్జనీ;
వట్టతేవాతి నిద్దిట్ఠా, వణ్ణమట్ఠా న వట్టతి.
‘‘తథాఞ్జనిసలాకాపి, అఞ్జనిథవికాయ చ;
నానావణ్ణేహి సుత్తేహి, చిత్తకమ్మం న వట్టతి.
‘‘ఏకవణ్ణేన సుత్తేన, సిపాటిం యేన కేనచి;
యం కిఞ్చి పన సిబ్బేత్వా, వళఞ్జన్తస్స వట్టతీ’’తి. –
ఆగతం.
తట్టీకాయమ్పి మాలా…పే… చిత్తితాతి మాలాకమ్మలతాకమ్మేహి చ మిగపక్ఖిరూపాదినానారూపేహి చ విచిత్తితా. జనరఞ్జనీతి బాలజనపలోభినీ. అట్ఠంసా వాపీతి ఏత్థ అపి-సద్దేన సోళసంసాదీనం గహణం. వణ్ణమట్ఠాతి మాలాకమ్మాదివణ్ణమట్ఠా. అఞ్జనీసలాకాపి తథా వణ్ణమట్ఠా న వట్టతీతి యోజనా. అఞ్జనీథవికాయ చ నానావణ్ణేహి సుత్తేహి చిత్తకమ్మం న వట్టతీతి పాఠో యుజ్జతి, ‘‘థవికాపి వా’’తి పాఠో దిస్సతి, సో న గహేతబ్బో. ‘‘పీతాదినా యేన కేనచి ఏకవణ్ణేన సుత్తేన పిలోతికాదిమయం కిఞ్చిపి సిపాటికం సిబ్బేత్వా వళఞ్జన్తస్స వట్టతీతి యోజనా’’తి ఆగతం.
౧౨. ఆరకణ్టకాదీసు ఆరకణ్టకేతి పోత్థకాదిఅభిసఙ్ఖరణత్థం కతే దీఘముఖసత్థకే. భమకారానం దారుఆదిలిఖనసత్థకన్తి కేచి. వట్టమణికన్తి వట్టం కత్వా ఉట్ఠాపేతబ్బబుబ్బుళకం. అఞ్ఞన్తి ఇమినా పిళకాదిం సఙ్గణ్హాతి. పిప్ఫలికేతి యం కిఞ్చి ఛేదనకే ఖుద్దకసత్థే. మణికన్తి ఏకవట్టమణి. పిళకన్తి సాసపమత్తికాముత్తరాజిసదిసా బహువట్టలేఖా. ఇమస్మిం అధికారే అవుత్తత్తా లేఖనియం యం కిఞ్చి వణ్ణమట్ఠం వట్టతీతి వదన్తి. వజిరబుద్ధిటీకాయం పన ‘‘కుఞ్చికాయ సేనాసనపరిక్ఖారత్తా సువణ్ణరూపియమయాపి వట్టతీతి ఛాయా దిస్సతి. ‘కుఞ్చికాయ వణ్ణమట్ఠకమ్మం న వట్టతీ’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౮౫) వచనతో అఞ్ఞే కప్పియలోహాదిమయావ కుఞ్చికా కప్పన్తి పరిహరణీయపరిక్ఖారత్తా’’తి వుత్తం. ఆరకణ్టకో పోత్థకాదికరణసత్థకజాతి, ఆమణ్డసారకో ఆమలకఫలమయోతి వదన్తి.
వలితకన్తి నఖచ్ఛేదనకాలే దళ్హగ్గహణత్థం వలియుత్తమేవ కరోన్తి. తస్మా తం వట్టతీతి ఇమినా అఞ్ఞమ్పి వికారం దళ్హీకమ్మాదిఅత్థాయ కరోన్తి, న వణ్ణమట్ఠత్థాయ, తం వట్టతీతి దీపితం, తేన చ కత్తరదణ్డకోటియం అఞ్ఞమఞ్ఞం సఙ్ఘట్టనేన సద్దనిచ్ఛరణత్థాయ కతవలయాదికం అవుత్తమ్పి యతో ఉపపన్నం హోతి. ఏత్థ చ దళ్హీకమ్మాదీతి ఆది-సద్దేన పరిస్సయవినోదనాదిం సఙ్గణ్హాతి, తేన కత్తరయట్ఠికోటియం కతవలయానం అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్ఘట్టనేన సద్దనిచ్ఛరణం దీఘజాతికాదిపరిస్సయవినోదనత్థం హోతి, తస్మా వట్టతీతి దీపేతి. తేనాహ ఆచరియవరో –
‘‘మణికం పిళకం వాపి, పిప్ఫలే ఆరకణ్టకే;
ఠపేతుం పన యం కిఞ్చి, న చ వట్టతి భిక్ఖునో.
‘‘దణ్డకేపి పరిచ్ఛేద-లేఖామత్తం తు వట్టతి;
వలిత్వా చ నఖచ్ఛేదం, కరోన్తీతి హి వట్టతీ’’తి.
తస్స వణ్ణనాయమ్పి మణికన్తి థూలబుబ్బుళం. పీళకన్తి సుఖుమబుబ్బుళం. పిప్ఫలేతి వత్థచ్ఛేదనసత్థే. ఆరకణ్టకేతి పత్తధారవలయానం విజ్ఝనకణ్టకే. ఠపేతున్తి ఉట్ఠాపేతుం. యం కిఞ్చీతి సేసవణ్ణమట్ఠమ్పి చ. దణ్డకేతి పిప్ఫలిదణ్డకే. యథాహ ‘‘పిప్ఫలికేపి మణికం వా పిళకం వా యం కిఞ్చి ఠపేతుం న వట్టతి, దణ్డకే పన పరిచ్ఛేదలేఖా వట్టతీ’’తి. పరిచ్ఛేదలేఖామత్తన్తి ఆణిబన్ధనట్ఠానం పత్వా పరిచ్ఛిన్దనత్థం ఏకావ లేఖా వట్టతీతి. వలిత్వాతి ఉభయకోటిముఖం కత్వా మజ్ఝే వలియో గాహేత్వా నఖచ్ఛేదం యస్మా కరోన్తి, తస్మా వట్టతీతి యోజనాతి ఆగతా.
ఉత్తరారణియం మణ్డలన్తి ఉత్తరారణియా పవేసనత్థం ఆవాటమణ్డలం హోతి. దన్తకట్ఠచ్ఛేదనవాసియం ఉజుకమేవ బన్ధితున్తి సమ్బన్ధో. ఏత్థ చ ఉజుకమేవాతి ఇమినా వఙ్కం కత్వా బన్ధితుం న వట్టతీతి దస్సేతి, తేనేవ అఞ్జనియమ్పి తథా దస్సితం. ఉభోసు పస్సేసు ఏకపస్సే వాతి వచనసేసో, వాసిదణ్డస్స ఉభోసు పస్సేసు దణ్డకోటీనం అచలనత్థం బన్ధితున్తి అత్థో. కప్పియలోహేన చతురస్సం వా అట్ఠంసం వా కాతుం వట్టతీతి యోజనా.
౧౩. ఆమణ్డసారకేతి ఆమలకఫలాని పిసిత్వా తేన కక్కేన కతతేలభాజనే. తత్థ కిర పక్ఖిత్తం తేలం సీతం హోతి. తథా హి వుత్తం ఆచరియేన –
‘‘ఉత్తరారణియం వాపి, ధనుకే పేల్లదణ్డకే;
మాలాకమ్మాది యం కిఞ్చి, వణ్ణమట్ఠం న వట్టతి.
‘‘సణ్డాసే దన్తకట్ఠానం, తథా ఛేదనవాసియా;
ద్వీసు పస్సేసు లోహేన, బన్ధితుం పన వట్టతి.
‘‘తథా కత్తరదణ్డేపి, చిత్తకమ్మం న వట్టతి;
వట్టలేఖావ వట్టన్తి, ఏకా వా ద్వేపి హేట్ఠతో.
‘‘విసాణే నాళియం వాపి, తథేవామణ్డసారకే;
తేలభాజనకే సబ్బం, వణ్ణమట్ఠం తు వట్టతీ’’తి.
టీకాయమ్పి అరణిసహితే భన్తకిచ్చకరో దణ్డో ఉత్తరారణీ నామ. వాపీతి పి-సద్దేన అధరారణిం సఙ్గణ్హాతి. ఉదుక్ఖలదణ్డస్సేతం అధివచనం. అఞ్ఛనకయన్తధను ధనుకం నామ. ముసలమత్థకపీళనదణ్డకో పేల్లదణ్డకో నామ. సణ్డాసేతి అగ్గిసణ్డాసే. దన్తకట్ఠానం ఛేదనవాసియా తథా యం కిఞ్చి వణ్ణమట్ఠం న వట్టతీతి సమ్బన్ధో. ద్వీసు పస్సేసూతి వాసియా ఉభోసు పస్సేసు. లోహేనాతి కప్పియలోహేన. బన్ధితుం వట్టతీతి ఉజుకమేవ వా చతురస్సం వా అట్ఠంసం వా బన్ధితుం వట్టతి. సణ్డాసేతి అగ్గిసణ్డాసేతి నిస్సన్దేహే వుత్తం. అట్ఠకథాయం పనేత్థ సూచిసణ్డాసో దస్సితో. హేట్ఠాతి హేట్ఠా అయోపట్టవలయే. ‘‘ఉపరి అహిచ్ఛత్తకమకుళమత్త’’న్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం. విసాణేతి తేలాసిఞ్చనకగవయమహింసాదిసిఙ్గే. నాళియం వాపీతి వేళునాళికాదినాళియం. అపి-సద్దేన అలాబుం సఙ్గణ్హాతి. ఆమణ్డసారకేతి ఆమలకచుణ్ణమయతేలఘటే. తేలభాజనకేతి వుత్తప్పకారేయేవ తేలభాజనే. సబ్బం వణ్ణమట్ఠం వట్టతీతి పుమిత్థిరూపరహితం మాలాకమ్మాది సబ్బం వణ్ణమట్ఠం వట్టతీతి ఆగతం.
భూమత్థరణేతి కటసారాదిమయే పరికమ్మకతాయ భూమియా అత్థరితబ్బఅత్థరణే. పానీయఘటేతి ఇమినా సబ్బభాజనే సఙ్గణ్హాతి. సబ్బం…పే… వట్టతీతి యథావుత్తేసు మఞ్చాదీసు ఇత్థిపురిసరూపమ్పి వట్టతి. తేలభాజనేసుయేవ ఇత్థిపురిసరూపానం పటిక్ఖిపితత్తా తేలభాజనేన సహ అగణేత్వా విసుం మఞ్చాదీనం గహితత్తా చాతి వదన్తి. కిఞ్చాపి వదన్తి, ఏతేసం పన మఞ్చాదీనం హత్థేన ఆమసితబ్బభణ్డత్తా ఇత్థిరూపమేత్థ న వట్టతీతి గహేతబ్బం. వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పారాజిక ౮౫) పన ‘‘తాలవణ్టబీజనిఆదీసు వణ్ణమట్ఠకమ్మం వట్టతీ’’తి వుత్తం. కిఞ్చాపి తాని కుఞ్చికా వియ పరిహరణీయాని, అథ ఖో ఉచ్చావచాని న ధారేతబ్బానీతి పటిక్ఖేపాభావతో వుత్తం. కేవలఞ్హి తాని ‘‘అనుజానామి భిక్ఖవే విధూపనఞ్చ తాలవణ్టఞ్చా’’తిఆదినా వుత్తాని. గణ్ఠిపదే పన ‘‘తేలభాజనేసు వణ్ణమట్ఠకమ్మం వట్టతి, సేనాసనపరిక్ఖారత్తా వుత్త’’న్తి వుత్తం. ఆచరియబుద్ధదత్తత్థేరేనపి వుత్తమేవ –
‘‘పానీయస్స ఉళుఙ్కేపి, దోణియం రజనస్సపి;
ఘటే ఫలకపీఠేపి, వలయాధారకాదికే.
‘‘తథా పత్తపిధానే చ, తాలవణ్టే చ బీజనే;
పాదపుఞ్ఛనియం వాపి, సమ్ముఞ్జనియమేవ చ.
‘‘మఞ్చే భూమత్థరే పీఠే, భిసిబిమ్బోహనేసు చ;
మాలాకమ్మాదికం చిత్తం, సబ్బమేవ చ వట్టతీ’’తి.
౧౪. ఏవం సమణపరిక్ఖారేసు కప్పియాకప్పియం కథేత్వా ఇదాని సేనాసనే కథేతుం ‘‘సేనాసనే పనా’’త్యాదిమాహ. ఏత్థ పన-సద్దో విసేసజోతకో. తేన సబ్బరతనమయమ్పి వణ్ణమట్ఠకమ్మం వట్టతి, కిమఙ్గం పన అఞ్ఞవణ్ణమట్ఠకమ్మన్తి అత్థం జోతేతి. యది ఏవం కిస్మిఞ్చి పటిసేధేతబ్బే సన్తేపి తథా వత్తబ్బం సియాతి ఆహ ‘‘సేనాసనే కిఞ్చి పటిసేధేతబ్బం నత్థీ’’తి. వుత్తమ్పి చేతం ఆచరియబుద్ధదత్తత్థేరేన –
‘‘నానామణిమయత్థమ్భ-కవాటద్వారభిత్తికం;
సేనాసనమనుఞ్ఞాతం, కా కథా వణ్ణమట్ఠకే.
‘‘సోవణ్ణియం ద్వారకవాటబద్ధం;
సువణ్ణనానామణిభిత్తిభూమిం;
న కిఞ్చి ఏకమ్పి నిసేధనీయం;
సేనాసనం వట్టతి సబ్బమేవా’’తి.