౧౫. భూతగామవినిచ్ఛయకథా

౭౫. ఏవం పథవివినిచ్ఛయం కథేత్వా ఇదాని భూతగామవినిచ్ఛయం కథేతుం ‘‘భూతగామో’’తిఆదిమాహ. తత్థ భవన్తి అహువుఞ్చాతి భూతా, జాయన్తి వడ్ఢన్తి జాతా వడ్ఢితా చాతి అత్థో. గామోతి రాసి, భూతానం గామోతి భూతగామో, భూతా ఏవ వా గామో భూతగామో, పతిట్ఠితహరితతిణరుక్ఖాదీనమేతం అధివచనం. తత్థ ‘‘భవన్తీ’’తి ఇమస్స వివరణం ‘‘జాయన్తి వడ్ఢన్తీ’’తి, ‘‘అహువు’’న్తి ఇమస్స ‘‘జాతా వడ్ఢితా’’తి. ఏవం భూత-సద్దో పచ్చుప్పన్నాతీతవిసయో హోతి. తేనాహ విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. పాచిత్తియ ౨.౯౦) ‘‘భవన్తీతి వడ్ఢన్తి, అహువున్తి బభువూ’’తి. ఇదాని తం భూతగామం దస్సేన్తో ‘‘భూతగామోతి పఞ్చహి బీజేహి జాతానం రుక్ఖలతాదీనమేతం అధివచన’’న్తి ఆహ. లతాదీనన్తి ఆది-సద్దేన ఓసధిగచ్ఛాదయో వేదితబ్బా.

ఇదాని తాని బీజాని సరూపతో దస్సేన్తో ‘‘తత్రిమాని పఞ్చ బీజానీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ మూలమేవ బీజం మూలబీజం. ఏవం సేసేసుపి. అథ వా మూలం బీజం ఏతస్సాతి మూలబీజం, మూలబీజతో వా నిబ్బత్తం మూలబీజం. ఏవం సేసేసుపి. తత్థ పఠమేన విగ్గహేన బీజగామో ఏవ లబ్భతి, దుతియతతియేహి భూతగామో. ఇదాని తే భూతగామే సరూపతో దస్సేన్తో ‘‘తత్థ మూలబీజం నామా’’త్యాదిమాహ. తత్థ తేసు పఞ్చసు మూలబీజాదీసు హలిద్ది…పే… భద్దముత్తకం మూలబీజం నామ. న కేవలం ఇమానియేవ మూలబీజాని, అథ ఖో ఇతో అఞ్ఞానిపి యాని వా పన భూతగామజాతాని అత్థి సన్తి, మూలే జాయన్తి, మూలే సఞ్జాయన్తి, ఏతం భూతగామజాతం మూలబీజం నామ హోతీతి యోజనా. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం (పాచి. అట్ఠ. ౯౧) ‘‘ఇదాని తం భూతగామం విభజిత్వా దస్సేన్తో ‘భూతగామో నామ పఞ్చ బీజజాతానీ’తిఆదిమాహా’’తి. తత్థ భూతగామో నామాతి భూతగామం ఉద్ధరిత్వా యస్మిం సతి భూతగామో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘పఞ్చ బీజజాతానీతి ఆహా’’తి అట్ఠకథాసు వుత్తం. ఏవం సన్తేపి ‘‘యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి, మూలే జాయన్తీ’’తిఆదీని న సమేన్తి. న హి మూలబీజాదీని మూలాదీసు జాయన్తి. మూలాదీసు జాయమానాని పన తాని బీజజాతాని, తస్మా ఏవమత్థవణ్ణనా వేదితబ్బా – భూతగామో నామాతి విభజితబ్బపదం. పఞ్చాతి తస్స విభాగపరిచ్ఛేదో. బీజజాతానీతి పరిచ్ఛిన్నధమ్మనిదస్సనం, యతో బీజేహి జాతాని బీజజాతాని, రుక్ఖాదీనం ఏతం అధివచనన్తి చ. యథా ‘‘సాలీనం చేపి ఓదనం భుఞ్జతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౭౬) సాలితణ్డులానం ఓదనో సాలిఓదనోతి వుచ్చతి, ఏవం బీజతో సమ్భూతో భూతగామో ‘‘బీజ’’న్తి వుత్తోతి వేదితబ్బోతి చ.

ఫళుబీజన్తి పబ్బబీజం. పచ్చయన్తరసమవాయే సదిసఫలుప్పత్తియా విసేసకారణభావతో విరుహణసమత్థే సారఫలే నిరుళ్హో బీజ-సద్దో తదత్థసంసిద్ధియా మూలాదీసుపి కేసుచి పవత్తతీతి మూలాదితో నివత్తనత్థం ఏకేన బీజసద్దేన విసేసేత్వా వుత్తం ‘‘బీజ’’న్తి ‘‘రూపరూపం, దుక్ఖదుక్ఖ’’న్తి చ యథా. నిద్దేసే ‘‘యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి, మూలే జాయన్తి మూలే సఞ్జాయన్తీ’’తి ఏత్థ బీజతో నిబ్బత్తేన బీజం దస్సితం, తస్మా ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో – యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి, ఆలువకసేరుకమలనీలుప్పలపుణ్డరీకకువలయకున్దపాటలిమూలాదిభేదే మూలే గచ్ఛవల్లిరుక్ఖాదీని జాయన్తి సఞ్జాయన్తి, తాని, యమ్హి మూలే జాయన్తి చేవ సఞ్జాయన్తి చ, తఞ్చ పాళియం (పాచి. ౯౧) వుత్తహలిద్దాది చ, సబ్బమ్పి ఏతం మూలబీజం నామ, ఏతేన కారియోపచారేన కారణం దస్సితన్తి దస్సేతి. ఏస నయో ఖన్ధబీజాదీసు. యేవాపనకఖన్ధబీజేసు పనేత్థ అమ్బాటకఇన్దసాలనుహిపాలిభద్దకకణికారాదీని ఖన్ధబీజాని. అమ్బిలావల్లిచతురస్సవల్లికణవేరాదీని ఫళుబీజాని. మకచిమల్లికాసుమనజయసుమనాదీని అగ్గబీజాని. అమ్బజమ్బుపనసట్ఠిఆదీని బీజబీజానీతి దట్ఠబ్బాని. భూతగామే భూతగామసఞ్ఞీ ఛిన్దతి వా ఛేదాపేతి వాతి సత్థకాని గహేత్వా సయం వా ఛిన్దతి, అఞ్ఞేన వా ఛేదాపేతి. భిన్దతి వా భేదాపేతి వాతి పాసాణాదీని గహేత్వా సయం వా భిన్దతి, అఞ్ఞేన వా భేదాపేతి. పచతి వా పచాపేతి వాతి అగ్గిం ఉపసంహరిత్వా సయం వా పచతి, అఞ్ఞేన వా పచాపేతి, పాచిత్తియం హోతీతి సమ్బన్ధో. తత్థ ఆపత్తిభేదం దస్సేన్తో ‘‘భూతగామఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ భూతగామపరిమోచితన్తి భూతగామతో వియోజితం.

౭౬. సఞ్చిచ్చ ఉక్ఖిపితుం న వట్టతీతి ఏత్థ ‘‘సఞ్చిచ్చా’’తి వుత్తత్తా సరీరే లగ్గభావం ఞత్వాపి ఉట్ఠహతి, ‘‘తం ఉద్ధరిస్సామీ’’తి సఞ్ఞాయ అభావతో వట్టతి. అనన్తకగ్గహణేన సాసపమత్తికా గహితా. నామఞ్హేతం తస్సా సేవాలజాతియా. మూలపణ్ణానం అభావేన ‘‘అసమ్పుణ్ణభూతగామో నామా’’తి వుత్తం. అభూతగామమూలత్తాతి ఏత్థ భూతగామో మూలం కారణం ఏతస్సాతి భూతగామమూలో, భూతగామస్స వా మూలం కారణన్తి భూతగామమూలం. బీజగామో హి నామ భూతగామతో సమ్భవతి, భూతగామస్స చ కారణం హోతి. అయం పన తాదిసో న హోతీతి ‘‘అభూతగామమూలత్తా’’తి వుత్తం.

కిఞ్చాపి హి తాలనాళికేరాదీనం ఖాణు ఉద్ధం అవడ్ఢనతో భూతగామస్స కారణం న హోతి, తథాపి భూతగామసఙ్ఖ్యూపగతనిబ్బత్తపణ్ణమూలబీజతో సమ్భూతత్తా భూతగామతో ఉప్పన్నో నామ హోతీతి బీజగామేన సఙ్గహం గచ్ఛతి. సో బీజగామేన సఙ్గహితోతి అవడ్ఢమానేపి భూతగామమూలత్తా వుత్తం.

‘‘అఙ్కురే హరితే’’తి వత్వా తమేవత్థం విభావేతి ‘‘నీలవణ్ణే జాతే’’తి, నీలపణ్ణస్స వణ్ణసదిసే పణ్ణే జాతేతి అత్థో, ‘‘నీలవణ్ణే జాతే’’తి వా పాఠో గహేతబ్బో. అమూలకభూతగామే సఙ్గహం గచ్ఛతీతి ఇదం నాళికేరస్స ఆవేణికం కత్వా వదతి. ‘‘పానీయఘటాదీనం బహి సేవాలో ఉదకే అట్ఠితత్తా బీజగామానులోమత్తా చ దుక్కటవత్థూ’’తి వదన్తి. కణ్ణకమ్పి అబ్బోహారికమేవాతి నీలవణ్ణమ్పి అబ్బోహారికమేవ.

౭౭. సేలేయ్యకం నామ సిలాయ సమ్భూతా ఏకా గన్ధజాతి. పుప్ఫితకాలతో పట్ఠాయాతి వికసితకాలతో పభుతి. అహిచ్ఛత్తకం గణ్హన్తోతి వికసితం గణ్హన్తో. మకుళం పన రుక్ఖత్తచం అకోపేన్తేనపి గహేతుం న వట్టతి. ‘‘రుక్ఖత్తచం వికోపేతీతి వుత్తత్తా రుక్ఖే జాతం యం కిఞ్చి అహిచ్ఛత్తకం రుక్ఖత్తచం అవికోపేత్వా మత్థకతో ఛిన్దిత్వా గహేతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి, తదయుత్తం ‘‘అహిచ్ఛత్తకం యావ మకుళం హోతి, తావ దుక్కటవత్థూ’’తి వుత్తత్తా. రుక్ఖతో ముచ్చిత్వాతి ఏత్థ ‘‘యదిపి కిఞ్చిమత్తం రుక్ఖే అల్లీనా హుత్వా తిట్ఠతి, రుక్ఖతో గయ్హమానా పన రుక్ఖచ్ఛవిం న వికోపేతి, వట్టతీ’’తి వదన్తి. అల్లరుక్ఖతో న వట్టతీతి ఏత్థాపి రుక్ఖత్తచం అవికోపేత్వా మత్థకతో తచ్ఛేత్వా గహేతుం వట్టతీతి వేదితబ్బం. హత్థకుక్కుచ్చేనాతి హత్థచాపల్లేన. పానీయం న వాసేతబ్బన్తి ఇదం అత్తనో అత్థాయ నామితం సన్ధాయ వుత్తం. కేవలం అనుపసమ్పన్నస్స అత్థాయ నామితే పన పచ్ఛా తతో లభిత్వా న వాసేతబ్బన్తి నత్థి. విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. పాచిత్తియ ౨.౯౨) పన ‘‘పానీయం న వాసేతబ్బన్తి ఇదం అత్తనో పివనపానీయం సన్ధాయ వుత్తం, అఞ్ఞేసం పన వట్టతి అనుగ్గహితత్తా. తేనాహ అత్తనా ఖాదితుకామేనా’’తి వుత్తం. ‘‘యేసం రుక్ఖానం సాఖా రుహతీతి వుత్తత్తా యేసం సాఖా న రుహతి, తత్థ కప్పియకరణకిచ్చం నత్థీ’’తి వదన్తి. విమతివినోదనియమ్పి ‘‘యేసం రుక్ఖానం సాఖా రుహతీతి మూలం అనోతారేత్వా పణ్ణమత్తనిగ్గమనమత్తేనాపి వడ్ఢతి, తత్థ కప్పియమ్పి అకరోన్తో ఛిన్ననాళికేరవేళుదణ్డాదయో కోపేతుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. ‘‘చఙ్కమితట్ఠానం దస్సేస్సామీ’’తి వుత్తత్తా కేవలం చఙ్కమనాధిప్పాయేన వా మగ్గగమనాధిప్పాయేన వా అక్కమన్తస్స, తిణానం ఉపరి నిసీదనాధిప్పాయేన నిసీదన్తస్స చ దోసో నత్థి.

౭౮. సమణకప్పేహీతి సమణానం కప్పియవోహారేహి. కిఞ్చాపి బీజాదీనం అగ్గినా ఫుట్ఠమత్తేన, నఖాదీహి విలిఖనమత్తేన చ అవిరుళ్హిధమ్మతా న హోతి, తథాపి ఏవం కతేయేవ సమణానం కప్పతీతి అగ్గిపరిజితాదయో సమణవోహారా నామ జాతా, తస్మా తేహి సమణవోహారేహి కరణభూతేహి ఫలం పరిభుఞ్జితుం అనుజానామీతి అధిప్పాయో. అబీజనిబ్బట్టబీజానిపి సమణానం కప్పన్తీతి పఞ్ఞత్తపణ్ణత్తిభావతో సమణవోహారాఇచ్చేవ సఙ్ఖం గతాని. అథ వా అగ్గిపరిజితాదీనం పఞ్చన్నం కప్పియభావతోయేవ పఞ్చహి సమణకప్పియభావసఙ్ఖాతేహి కారణేహి ఫలం పరిభుఞ్జితుం అనుజానామీతి ఏవమేత్థ అధిప్పాయో వేదితబ్బో. అగ్గిపరిజితన్తిఆదీసు ‘‘పరిచిత’’న్తిపి పఠన్తి. అబీజం నామ తరుణఅమ్బఫలాది. నిబ్బట్టబీజం నామ అమ్బపనసాది, యం బీజం నిబ్బట్టేత్వా విసుం కత్వా పరిభుఞ్జితుం సక్కా హోతి. నిబ్బట్టేతబ్బం వియోజేతబ్బం బీజం యస్మిం, తం పనసాది నిబ్బట్టబీజం నామ. ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వావ కాతబ్బన్తి యో కప్పియం కరోతి, తేన కత్తబ్బపకారస్సేవ వుత్తత్తా భిక్ఖునా అవుత్తేపి కాతుం వట్టతీతి న గహేతబ్బం. పున ‘‘కప్పియం కారేతబ్బ’’న్తి కారాపనస్స పఠమమేవ కథితత్తా భిక్ఖునా ‘‘కప్పియం కరోహీ’’తి వుత్తేయేవ అనుపసమ్పన్నేన ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వా అగ్గిపరిజితాది కాతబ్బన్తి గహేతబ్బం. ‘‘కప్పియన్తి వచనం పన యాయ కాయచి భాసాయ వత్తుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. ‘‘కప్పియన్తి వత్వావ కాతబ్బ’’న్తి వచనతో పఠమం ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వా పచ్ఛా అగ్గిఆదినా ఫుసనాది కాతబ్బన్తి వేదితబ్బం. ‘‘పఠమం అగ్గిమ్హి నిక్ఖిపిత్వా, నఖాదినా వా విజ్ఝిత్వా తం అనుద్ధరిత్వావ కప్పియన్తి వత్తుం వట్టతీ’’తిపి వదన్తి.

విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. పాచిత్తియ ౨.౯౨) పన ‘‘కప్పియన్తి వత్వావాతి పుబ్బకాలకిరియావసేన వుత్తేపి వచనక్ఖణేవ అగ్గిసత్థాదినా బీజగామే వణం కాతబ్బన్తి వచనతో పన పుబ్బే కాతుం న వట్టతి, తఞ్చ ద్విధా అకత్వా ఛేదనభేదనమేవ దస్సేతబ్బం. కరోన్తేన చ భిక్ఖునా ‘కప్పియం కరోహీ’తి యాయ కాయచి భాసాయ వుత్తేయేవ కాతబ్బం. బీజగామపరిమోచనత్థం పున కప్పియం కారేతబ్బన్తి కారాపనస్స పఠమమేవ అధికతత్తా’’తి వుత్తం.

ఏకస్మిం బీజే వాతిఆదీసు ‘‘ఏకంయేవ కారేమీతి అధిప్పాయే సతిపి ఏకాబద్ధత్తా సబ్బం కతమేవ హోతీ’’తి వదన్తి. దారుం విజ్ఝతీతి ఏత్థ ‘‘జానిత్వాపి విజ్ఝతి వా విజ్ఝాపేతి వా, వట్టతియేవా’’తి వదన్తి. భత్తసిత్థే విజ్ఝతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ‘‘తం విజ్ఝతి, న వట్టతీతి రజ్జుఆదీనం భాజనగతికత్తా’’తి వదన్తి. మరీచపక్కాదీహి చ మిస్సేత్వాతి ఏత్థ భత్తసిత్థసమ్బన్ధవసేన ఏకాబద్ధతా వేదితబ్బా, న ఫలానంయేవ అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధవసేన. ‘‘కటాహేపి కాతుం వట్టతీ’’తి వుత్తత్తా కటాహతో నీహటాయ మిఞ్జాయ వా బీజే వా యత్థ కత్థచి విజ్ఝితుం వట్టతి ఏవ. భిన్దాపేత్వా కప్పియం కారాపేతబ్బన్తి బీజతో ముత్తస్స కటాహస్స భాజనగతికత్తా వుత్తం.

ఇతి వినయసఙ్గహసంవణ్ణనాభూతే వినయాలఙ్కారే

భూతగామవినిచ్ఛయకథాలఙ్కారో నామ

పన్నరసమో పరిచ్ఛేదో.