౧౪. పథవీఖణనవినిచ్ఛయకథా

౭౨. ఏవం దానవిస్సాసగ్గాహలాభపరిణామనవినిచ్ఛయం కథేత్వా ఇదాని పథవీవినిచ్ఛయం కథేతుం ‘‘పథవీ’’త్యాదిమాహ. తత్థ పత్థరతీతి పథవీ, ప-పుబ్బ థర సన్థరణేతి ధాతు, ర-కారస్స వ-కారో, ససమ్భారపథవీ. తప్పభేదమాహ ‘‘ద్వే పథవీ, జాతా చ పథవీ అజాతా చ పథవీ’’తి. తాసం విసేసం దస్సేతుం ‘‘తత్థ జాతా నామ పథవీ’’త్యాదిమాహ. తత్థ సుద్ధపంసుకా…పే… యేభుయ్యేనమత్తికాపథవీ జాతా నామ పథవీ హోతి. న కేవలం సాయేవ, అదడ్ఢా పథవీపి ‘‘జాతా పథవీ’’తి వుచ్చతి. న కేవలం ఇమా ద్వేయేవ, యోపి పంసుపుఞ్జో వా…పే… చాతుమాసం ఓవట్ఠో, సోపి ‘‘జాతా పథవీ’’తి వుచ్చతీతి యోజనా. ఇతరత్రపి ఏసేవ నయో.

తత్థ సుద్ధా పంసుకాయేవ ఏత్థ పథవియా అత్థి, న పాసాణాదయోతి సుద్ధపంసుకా. తథా సుద్ధమత్తికా. అప్పా పాసాణా ఏత్థాతి అప్పపాసాణా. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. యేభుయ్యేన పంసుకా ఏత్థాతి యేభుయ్యేనపంసుకా, అలుత్తసమాసోయం, తథా యేభుయ్యేనమత్తికా. తత్థ ముట్ఠిప్పమాణతో ఉపరి పాసాణా. ముట్ఠిప్పమాణా సక్ఖరా. కథలాతి కపాలఖణ్డాది. మరుమ్పాతి కటసక్ఖరా. వాలుకా వాలుకాయేవ. యేభుయ్యేనపంసుకాతి ఏత్థ తీసు కోట్ఠాసేసు ద్వే కోట్ఠాసా పంసు, ఏకో పాసాణాదీసు అఞ్ఞతరకోట్ఠాసో. అదడ్ఢాపీతి ఉద్ధనపత్తపచనకుమ్భకారాతపాదివసేన తథా తథా అదడ్ఢా, సా పన విసుం నత్థి, సుద్ధపంసుఆదీసు అఞ్ఞతరావాతి వేదితబ్బా. యేభుయ్యేనసక్ఖరాతి బహుతరసక్ఖరా. హత్థికుచ్ఛియం కిర ఏకం పచ్ఛిపూరం ఆహరాపేత్వా దోణియం ధోవిత్వా పథవియా యేభుయ్యేనసక్ఖరభావం ఞత్వా సయం భిక్ఖూ పోక్ఖరణిం ఖణింసూతి. యాని పన మజ్ఝే ‘‘అప్పపంసుఅప్పమత్తికా’’తి ద్వే పదాని, తాని యేభుయ్యేనపాసాణాదిపఞ్చకమేవ పవిసన్తి. తేసఞ్ఞేవ హి ద్విన్నం పభేదవచనమేతం, యదిదం సుద్ధపాసాణాదిఆది.

ఏత్థ చ కిఞ్చాపి యేభుయ్యేనపంసుం అప్పపంసుఞ్చ పథవిం వత్వా ఉపడ్ఢపంసుకాపథవీ న వుత్తా, తథాపి పణ్ణత్తివజ్జసిక్ఖాపదేసు సావసేసపఞ్ఞత్తియాపి సమ్భవతో ఉపడ్ఢపంసుకాయపి పథవియా పాచిత్తియమేవాతి గహేతబ్బం. కేచి పన ‘‘సబ్బచ్ఛన్నాదీసు ఉపడ్ఢచ్ఛన్నే దుక్కటస్స వుత్తత్తా ఇధాపి దుక్కటం యుజ్జతీ’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం పాచిత్తియవత్థుకఞ్చ అనాపత్తివత్థుకఞ్చ దువిధం పథవిం ఠపేత్వా అఞ్ఞిస్సా దుక్కటవత్థుకాయ తతియాయ పథవియా అభావతో. ద్వేయేవ హి పథవియో వుత్తా ‘‘జాతా చ పథవీ అజాతా చ పథవీ’’తి, తస్మా ద్వీసు అఞ్ఞతరాయ పథవియా భవితబ్బం. వినయవినిచ్ఛయే చ సమ్పత్తే గరుకలహుకేసు గరుకేయేవ ఠాతబ్బత్తా న సక్కా ఏత్థ అనాపత్తియా భవితుం. సబ్బచ్ఛన్నాదీసు పన ఉపడ్ఢే దుక్కటం యుత్తం తత్థ తాదిసస్స దుక్కటవత్థునో సమ్భవతో. విమతివినోదనియమ్పి (వి. వి. టీ. పాచిత్తియ ౨.౮౬) ‘‘అప్పపంసుమత్తికాయ పథవియా అనాపత్తివత్థుభావేన వుత్తత్తా ఉపడ్ఢపంసుమత్తికాయపి పాచిత్తియమేవాతి గహేతబ్బం. న హేతం దుక్కటవత్థూతి సక్కా వత్తుం జాతాజాతవినిముత్తాయ తతియాయ పథవియా అభావతో’’తి వుత్తం.

ఖణన్తస్స ఖణాపేన్తస్స వాతి అన్తమసో పాదఙ్గుట్ఠకేనపి సమ్మజ్జనిసలాకాయపి సయం వా ఖణన్తస్స అఞ్ఞేన వా ఖణాపేన్తస్స. ‘‘పోక్ఖరణిం ఖణా’’తి వదతి, వట్టతీతి ‘‘ఇమస్మిం ఓకాసే’’తి అనియమేత్వా వుత్తత్తా వట్టతి. ‘‘ఇమం వల్లిం ఖణా’’తి వుత్తేపి పథవిఖణనం సన్ధాయ పవత్తవోహారత్తా ఇమినావ సిక్ఖాపదేన పాచిత్తియం, న భూతగామసిక్ఖాపదేన, ఉభయమ్పి సన్ధాయ వుత్తే పన ద్వేపి పాచిత్తియాని హోన్తి.

౭౩. కుటేహీతి ఘటేహి. తనుకకద్దమోతి ఉదకమిస్సకకద్దమో, సో చ ఉదకగతికత్తా వట్టతి. ఉదకపప్పటకోతి ఉదకే అన్తోభూమియం పవిట్ఠే తస్స ఉపరిభాగం ఛాదేత్వా తనుకపంసు వా మత్తికా వా పటలం హుత్వా పలవమానా ఉట్ఠాతి, తస్మిం ఉదకే సుక్ఖేపి తం పటలం వాతేన చలమానం తిట్ఠతి, తం ఉదకపప్పటకో నామ. ఓమకచాతుమాసన్తి ఊనచాతుమాసం. ఓవట్ఠన్తి దేవేన ఓవట్ఠం. అకతపబ్భారేతి అవలఞ్జనట్ఠానదస్సనత్థం వుత్తం. తాదిసే హి వమ్మికస్స సబ్భావోతి. మూసికుక్కురం నామ మూసికాహి ఖణిత్వా బహి కతపంసురాసి.

ఏసేవ నయోతి ఓమకచాతుమాసం ఓవట్ఠోయేవ వట్టతీతి అత్థో. ఏకదివసమ్పి న వట్టతీతి ఓవట్ఠచాతుమాసతో ఏకదివసాతిక్కన్తోపి వికోపేతుం న వట్టతి. హేట్ఠభూమిసమ్బన్ధేపి చ గోకణ్టకే భూమితో ఛిన్దిత్వా ఛిన్దిత్వా ఉగ్గతత్తా అచ్చుగ్గతం మత్థకతో ఛిన్దితుం గహేతుఞ్చ వట్టతీతి వదన్తి. సకట్ఠానే అతిట్ఠమానం కత్వా పాదేహి మద్దిత్వా ఆలోళితకద్దమమ్పి గహేతుం వట్టతి.

అచ్ఛదనన్తిఆదినా వుత్తత్తా ఉజుకం ఆకాసతో పతితవస్సోదకేన ఓవట్ఠమేవ జాతపథవీ హోతి, న ఛదనాదీసు పతిత్వా తతో పవత్తఉదకేన తిన్తన్తి వేదితబ్బం. తతోతి పురాణసేనాసనతో. ఇట్ఠకం గణ్హామీతిఆది సుద్ధచిత్తం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘ఉదకేనాతి ఉజుకం ఆకాసతోయేవ పతితఉదకేన. సచే పన అఞ్ఞత్థ పహరిత్వా పతితేన ఉదకేన తేమితం హోతి, వట్టతీ’’తి వదన్తి. మణ్డపత్థమ్భన్తి సాఖామణ్డపత్థమ్భం.

౭౪. ఉచ్చాలేత్వాతి ఉక్ఖిపిత్వా. తేన అపదేసేనాతి తేన లేసేన. అవిసయత్తా అనాపత్తీతి ఏత్థ సచేపి నిబ్బాపేతుం సక్కా హోతి, పఠమం సుద్ధచిత్తేన దిన్నత్తా దహతూతి సల్లక్ఖేత్వాపి తిట్ఠతి, అనాపత్తి. మహామత్తికన్తి భిత్తిలేపనం.

ఇతి వినయసఙ్గహసంవణ్ణనాభూతే వినయాలఙ్కారే

పథవీఖణనవినిచ్ఛయకథాలఙ్కారో నామ

చుద్దసమో పరిచ్ఛేదో.