౧౧. కయవిక్కయసమాపత్తివినిచ్ఛయకథా

౫౭. ఏవం భణ్డపటిసామనవినిచ్ఛయం కథేత్వా ఇదాని కయవిక్కయవినిచ్ఛయం కథేన్తో ‘‘కయవిక్కయసమాపత్తీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ కయనం కయో, పరభణ్డస్స గహణం, విక్కయనం విక్కయో, సకభణ్డస్స దానం, కయో చ విక్కయో చ కయవిక్కయం. సమాపజ్జనం సమాపత్తి, తస్స దువిధస్స కిరియస్స కరణం. తస్సరూపం దస్సేతి ‘‘ఇమినా’’తిఆదినా.

సేసఞాతకేసు సద్ధాదేయ్యవినిపాతసమ్భవతో తదభావట్ఠానమ్పి దస్సేతుం ‘‘మాతరం వా పన పితరం వా’’తిఆది వుత్తం. తేన విఞ్ఞత్తిసద్ధాదేయ్యవినిపాతనఞ్చ న హోతి ‘‘ఇమినా ఇదం దేహీ’’తి వదన్తోతి దస్సేతి, కయవిక్కయం పన ఆపజ్జతి ‘‘ఇమినా ఇదం దేహీ’’తి వదన్తోతి దస్సేతి. ఇమినా చ ఉపరి అఞ్ఞాతకన్త్యాదినా చ సేసఞాతకం ‘‘ఇమం దేహీ’’తి వదతో విఞ్ఞత్తి న హోతి, ‘‘ఇమం గణ్హాహీ’’తి పన దదతో సద్ధాదేయ్యవినిపాతనం, ‘‘ఇమినా ఇమం దేహీ’’తి కయవిక్కయం ఆపజ్జతో నిస్సగ్గియన్తి అయమ్పి అత్థో దస్సితో హోతి మిగపదవలఞ్జనన్యాయేన. తస్మాఇచ్చాదికేపి ‘‘మాతాపితూహి సద్ధిం కయవిక్కయం, సేసఞాతకేహి సద్ధిం ద్వే ఆపత్తియో, అఞ్ఞాతకేహి సద్ధిం తిస్సో ఆపత్తియో’’తి వత్తబ్బే తేనేవ న్యాయేన ఞాతుం సక్కాతి కత్వా న వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం, అఞ్ఞథా అబ్యాపితదోసో సియా.

‘‘ఇదం భత్తం భుఞ్జిత్వా ఇదం కరోథా’’తి వుత్తే పుబ్బాపరసమ్బన్ధాయ కిరియాయ వుత్తత్తా ‘‘ఇమినా ఇదం దేహీ’’తి వుత్తసదిసం హోతి. ఇదం భత్తం భుఞ్జ, ఇదం నామ కరోహీ’’తి వా, ‘‘ఇదం భత్తం భుత్తోసి, ఇదం నామ కరోహి, ఇదం భత్తం భుఞ్జిస్ససి, ఇదం నామ కరోహీ’’తి పన వుత్తే అసమ్బన్ధాయ కిరియాయ వుత్తత్తా కయవిక్కయో న హోతి. విఘాసాదానం భత్తదానే చ అనపేక్ఖత్తా సద్ధాదేయ్యవినిపాతనం న హోతి, కారాపనే హత్థకమ్మమత్తత్తా విఞ్ఞత్తి న హోతి, తస్మా వట్టతి. ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదినా అసతిపి నిస్సగ్గియవత్థుమ్హి పాచిత్తియం దేసేతబ్బన్తి దస్సేతి.

అగ్ఘం పుచ్ఛితుం వట్టతి, ఏత్తావతా కయవిక్కయో న హోతీతి అత్థో. గణ్హితుం వట్టతీతి ‘‘ఇమినా ఇదం దేహీ’’తి అవుత్తత్తా కయవిక్కయో న హోతి, మూలస్స అత్థితాయ విఞ్ఞత్తిపి న హోతి. పత్తో న గహేతబ్బో పరభణ్డస్స మహగ్ఘతాయ. ఏవం సతి కథం కాతబ్బోతి ఆహ ‘‘మమ వత్థు అప్పగ్ఘన్తి ఆచిక్ఖితబ్బ’’న్తి. భణ్డం అగ్ఘాపేత్వా కారేతబ్బతం ఆపజ్జతి థేయ్యావహారసమ్భవతో, ఊనమాసకం చే అగ్ఘతి, దుక్కటం. మాసకతో పట్ఠాయ యావ ఊనపఞ్చమాసకం చే అగ్ఘతి, థుల్లచ్చయం. పఞ్చమాసకం చే అగ్ఘతి, పారాజికన్తి వుత్తం హోతి. దేతి, వట్టతి పుఞ్ఞత్థాయ దిన్నత్తా అధికస్స. కప్పియకారకస్స పన…పే… వట్టతి ఉభతో కప్పియభణ్డత్తా. ఏకతో ఉభతో వా చే అకప్పియభణ్డం హోతి, న వట్టతి. ‘‘మా గణ్హాహీ’’తి వత్తబ్బో, కస్మా? కప్పియకారకస్స అఛేకత్తా.

అఞ్ఞేన అప్పటిగ్గహితేన అత్థో, కస్మా? సత్తాహకాలికత్తా తేలస్స. పటిగ్గహితతేలం సత్తాహపరమం ఏవ ఠపేతబ్బం, తస్మా తతో పరం ఠపితుకామస్స అప్పటిగ్గహితతేలేన అత్థో హోతి. అప్పటిగ్గహితం దూసేయ్య, అనియమితకాలం అప్పటిగ్గహితతేలం నాళియం అవసిట్ఠపటిగ్గహితతేలం అత్తనో కాలం వత్తాపేయ్య.

౫౮. ఇదం పత్తచతుక్కం వేదితబ్బన్తి అకప్పియపత్తచతుక్కం వుత్తం, పఞ్చమో పన కప్పియో. తేన వక్ఖతి ‘‘అయం పత్తో సబ్బకప్పియో బుద్ధానమ్పి పరిభోగారహో’’తి. అయం పత్తో మహాఅకప్పియో నామ, కస్మా? రూపియం ఉగ్గణ్హిత్వా అయబీజం సముట్ఠాపేత్వా తేన లోహేన పత్తస్స కారితత్తా, ఏవం బీజతో పట్ఠాయ దూసితత్తా. యథా చ తతియపారాజికవిసయే థావరపయోగేసు పాససూలాదీసు మూలతో పట్ఠాయ కారితేసు కిస్మిఞ్చి దణ్డమత్తే వా వాకమత్తే వా అవసిట్ఠే సతి న ముచ్చతి, సబ్బస్మిం నట్ఠేయేవ ముచ్చతి, ఏవమిధాపి బీజతో పట్ఠాయ కతత్తా తస్మిం పత్తే కిస్మిఞ్చి పత్తే అవసిట్ఠేపి కప్పియో భవితుం న సక్కా. తథా చ వక్ఖతి ‘‘సచేపి తం వినాసేత్వా థాలకం కారేతి, తమ్పి అకప్పియ’’న్త్యాది. ఏవం సన్తేపి దుతియపత్తే వియ మూలే చ మూలస్సామికానం, పత్తే చ పత్తస్సామికానం దిన్నే కప్పియో కాతుం సక్కా భవేయ్య ను ఖోతి ఆసఙ్కాయమాహ ‘‘న సక్కా కేనచి ఉపాయేన కప్పియో కాతు’’న్తి. తస్సత్థో – దుతియపత్తం రూపియం పటిగ్గణ్హిత్వా గిహీహి పరినిట్ఠాపితమేవ కిణాతి, న బీజతో పట్ఠాయ దూసేతి, తస్మా దుతియపత్తో కప్పియో కాతుం సక్కా, ఇధ పన బీజతో పట్ఠాయ దూసితత్తా తేన భిక్ఖునా తం పత్తం పున అయపాసాణబీజం కాతుం అసక్కుణేయ్యత్తా, పటిగ్గహితరూపియస్స చ వళఞ్జితత్తా పున సామికానం దాతుం అసక్కుణేయ్యత్తా న సక్కా కేనచి ఉపాయేన కప్పియో కాతున్తి.

ఇదాని తం అసక్కుణేయ్యత్తం అఞ్ఞేన పకారేన విత్థారేతుం ‘‘సచేపీ’’తిఆదిమాహ. ఇమినా కిఞ్చిపి అయవత్థుమ్హి అవసిట్ఠే సతి అకప్పియోవ హోతీతి దస్సేతి. తేన వుత్తం విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౫౯౧) ‘‘రూపియం ఉగ్గణ్హిత్వాతి ఇదం ఉక్కట్ఠవసేన వుత్తం, ముత్తాదిదుక్కటవత్థుమ్పి ఉగ్గణ్హిత్వా కారితమ్పి పఞ్చన్నం న వట్టతి ఏవ. సముట్ఠాపేతీతి సయం గన్త్వా వా ‘ఇమం కహాపణాదిం కమ్మకారానం దత్వా బీజం సముట్ఠాపేహీ’తి అఞ్ఞం ఆణాపేత్వా వా సముట్ఠాపేతి. మహాఅకప్పియోతి అత్తనావ బీజతో పట్ఠాయ దూసితత్తా అఞ్ఞస్స మూలస్సామికస్స అభావతో వుత్తం. సో హి చోరేహి అచ్ఛిన్నోపి పున లద్ధో జానన్తస్స కస్సచీపి న వట్టతి. యది హి వట్టేయ్య, తళాకాదీసు వియ ‘అచ్ఛిన్నో వట్టతీ’తి ఆచరియా వదేయ్యుం. న సక్కా కేనచి ఉపాయేనాతి సఙ్ఘస్స విస్సజ్జనేన చోరాదిఅచ్ఛిన్దనేనపి కప్పియో కాతుం న సక్కా, ఇదఞ్చ తేన రూపేన ఠితం తమ్మూలకేన వత్థముత్తాదిరూపేన ఠితఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. దుక్కటవత్థుమ్పి హి తమ్మూలకకప్పియవత్థు చ న సక్కా కేనచి తేన రూపేన కప్పియం కాతుం. యది పన సో భిక్ఖు తేన కప్పియవత్థునా, దుక్కటవత్థునా వా పున రూపియం చేతాపేయ్య, తం రూపియం నిస్సజ్జాపేత్వా అఞ్ఞేసం కప్పియం కాతుమ్పి సక్కా భవేయ్యాతి దట్ఠబ్బ’’న్తి. యం పన సారత్థదీపనియం పపఞ్చితం, యఞ్చ తమేవ గహేత్వా పోరాణటీకాయం పపఞ్చితం, తం విత్థారేత్వా వుచ్చమానం అతివిత్థారితఞ్చ భవిస్సతి, సోతూనఞ్చ దుబ్బిఞ్ఞేయ్యం, తస్మా ఏత్తకమేవ వదిమ్హ, అత్థికేహి పన తేసు తేసు పకరణేసు ఓలోకేత్వా గహేతబ్బన్తి.

దుతియపత్తే పఞ్చన్నమ్పి సహధమ్మికానం న కప్పతీతి రూపియస్స పటిగ్గహితత్తా, కయవిక్కయస్స చ కతత్తా. సక్కా పన కప్పియో కాతున్తి గిహీహి పరినిట్ఠాపితపత్తస్సేవ కిణితత్తా, బీజతో పట్ఠాయ అదూసితత్తా, మూలమూలస్సామికానఞ్చ పత్తపత్తస్సామికానఞ్చ విజ్జమానత్తా. యథా పన సక్కా హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘మూలే’’తిఆదిమాహ.

తతియపత్తే సదిసోయేవాతి ‘‘పఞ్చన్నమ్పి సహధమ్మికానం న వట్టతి, సక్కా పన కప్పియో కాతు’’న్తి ఇమం నయం నిద్దిసతి. నను తతియపత్తో కప్పియవోహారేన గహితో, అథ కస్మా అకప్పియోతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘కప్పియవోహారేన గహితోపి దుతియపత్తసదిసోయేవ, మూలస్స సమ్పటిచ్ఛితత్తా అకప్పియో’’తి. దుతియచోదనం పన సయమేవ వదతి. ఏత్థ చ ‘‘దుతియపత్తసదిసోయేవా’’తి వుత్తత్తా మూలే చ మూలస్సామికానం, పత్తే చ పత్తస్సామికానం దిన్నే కప్పియో హోతి, కప్పియభణ్డం దత్వా గహేత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతీతి దట్ఠబ్బో. మూలస్స అనిస్సట్ఠత్తాతి యేన ఉగ్గహితమూలేన పత్తో కీతో, తస్స మూలస్స సఙ్ఘమజ్ఝే అనిస్సట్ఠత్తా. ఏతేన రూపియమేవ నిస్సజ్జితబ్బం, న తమ్మూలకం అరూపియన్తి దస్సేతి. యది హి తేన సమ్పటిచ్ఛితమూలం సఙ్ఘమజ్ఝే నిస్సట్ఠం సియా, తేన కప్పియేన కమ్మేన ఆరామికాదీహి గహేత్వా దిన్నపత్తో రూపియపటిగ్గాహకం ఠపేత్వా సేసానం వట్టేయ్య.

చతుత్థపత్తే దుబ్బిచారితత్తాతి ‘‘ఇమే కహాపణే దత్వా ఇదం దేహీ’’తి గహితత్తా గిహిసన్తకానం కహాపణానం దుట్ఠువిచారితత్తా ఏతస్స విచారణకస్స భిక్ఖునో ఏవ న వట్టతీతి అత్థో. మూలస్స అసమ్పటిచ్ఛితత్తాతి ఏతేన మూలస్స గిహిసన్తకత్తం దస్సేతి, తేనేవ పత్తస్స రూపియసంవోహారేన అనుప్పన్నతఞ్చ దస్సేతి, తేన చ తస్స పత్తస్స నిస్సజ్జియాభావం, భిక్ఖుస్స చ పాచిత్తియాభావం దీపేతి, తేన చ దుబ్బిచారితమత్తేన దుక్కటమత్తభావం పకాసేతి. నిస్సజ్జీతి ఇదఞ్చ దానవసేన వుత్తం, న వినయకమ్మవసేన. తేనేవ చ ‘‘సప్పిస్స పూరాపేత్వా’’తి వుత్తం.

పఞ్చమపత్తే సబ్బకప్పియోతి అత్తనో చ పఞ్చన్నం సహధమ్మికానఞ్చ బుద్ధపచ్చేకబుద్ధానఞ్చ కప్పియో. తేనాహ ‘‘బుద్ధానమ్పి పరిభోగారహో’’తి.

ఇతి వినయసఙ్గహసంవణ్ణనాభూతే వినయాలఙ్కారే

కయవిక్కయసమాపత్తివినిచ్ఛయకథాలఙ్కారో నామ

ఏకాదసమో పరిచ్ఛేదో.