౧. మహాఖన్ధకో
బోధికథావణ్ణనా
మహావగ్గే ఉభిన్నం పాతిమోక్ఖానన్తి ఉభిన్నం పాతిమోక్ఖవిభఙ్గానం. యం ఖన్ధకం సఙ్గాయింసూతి సమ్బన్ధో. ఖన్ధానం సమూహో, ఖన్ధానం వా పకాసనతో ఖన్ధకో. ఖన్ధాతి చేత్థ పబ్బజ్జాదిచారిత్తవారిత్తసిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిసమూహో అధిప్పేతో. పదభాజనీయే యేసం పదానం అత్థా యేహి అట్ఠకథానయేహి పకాసితాతి యోజనా. అథ వా యే అత్థాతి యోజేతబ్బం. హి-సద్దో చేత్థ పదపూరణే దట్ఠబ్బో.
౧. విసేసకారణన్తి ‘‘యేన సమయేన ఆయస్మతో సారిపుత్తత్థేరస్స సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియాచనహేతుభూతో పరివితక్కో ఉదపాది, తేన సమయేనా’’తిఆదినా వుత్తకారణం వియ విసేసకారణం భుమ్మవచననివత్తనకకారణన్తి అత్థో. ఏతస్సాతి అభిసమ్బోధితో పట్ఠాయ సత్థు చరియావిభావనస్స వినయపఞ్ఞత్తియం కిం పయోజనం? యది విసేసకారణం నత్థీతి అధిప్పాయో. నిదానదస్సనం పయోజనన్తి యోజనా. నిదానన్తిచేత్థ సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుభూతం వత్థుపుగ్గలాదికారణం అధిప్పేతం, న పఞ్ఞత్తిట్ఠానమేవ. తేనాహ ‘‘యా హీ’’తిఆది.
ఉరువేలాయన్తి ఏత్థ ఉరు-సద్దో మహన్తవాచీ. వేలా-సద్దో తీరపరియాయో. ఉన్నతత్తాదినా వేలా వియ వేలా. ఉరు మహన్తీ వేలా ఉరువేలా, తస్సం. తేనాహ ‘‘మహావేలాయ’’న్తిఆది. మరియాదాతి సీలాదిగుణసీమా. పత్తపుటేనాతి తాలాదీనం పణ్ణపుటేన.
‘‘పఠమాభిసమ్బుద్ధో’’తి అనునాసికలోపేనాయం నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘పఠమం అభిసమ్బుద్ధో’’తి. పఠమన్తి చ భావనపుంసకనిద్దేసో. తస్మా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా సబ్బపఠమం బోధిరుక్ఖమూలే విహరతీతి యోజనా దట్ఠబ్బా.
పాళియం అథ ఖోతి ఏత్థ అథాతి ఏతస్మిం సమయేతి అత్థో అనేకత్థత్తా నిపాతానం. సత్తాహన్తి అచ్చన్తసంయోగే ఏతం ఉపయోగవచనం. అథ ఖోతి అధికారన్తరదస్సనే నిపాతో. తేన విముత్తిసుఖపటిసంవేదనం పహాయ పటిచ్చసముప్పాదమనసికారే అధికతభావం దస్సేతి. పటిచ్చాతి పటిముఖం గన్త్వా, అఞ్ఞమఞ్ఞం అపేక్ఖిత్వాతి అత్థో. ఏతేన కారణబహుతా దస్సితా. సహితేతి కారియబహుతా. అనులోమన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో. స్వేవాతి సో ఏవ పచ్చయాకారో. పురిమనయేన వా వుత్తోతి ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా నయేన వుత్తో పచ్చయాకారో. పవత్తియాతి సంసారప్పవత్తియా.
పాళియం ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా’’తిఆదీసు దుక్ఖాదీసు అఞ్ఞాణం అవిజ్జా. లోకియకుసలాకుసలచేతనా సఙ్ఖారా. లోకియవిపాకమేవ విఞ్ఞాణం. లోకియవేదనాదిక్ఖన్ధత్తయం నామం, భూతుపాదాయభేదం రూపం. పసాదవిఞ్ఞాణభేదం సళాయతనం. విపాకభూతో సబ్బో ఫస్సో, వేదనా చ. రాగో తణ్హా. బలవరాగో, తివిధా చ దిట్ఠి ఉపాదానం. భవో పన దువిధో కమ్మభవో, ఉపపత్తిభవో చ. తత్థ కమ్మభవో సాసవకుసలాకుసలచేతనావ, ఉపపత్తిభవో ఉపాదిన్నకక్ఖన్ధా. తేసం ఉపపత్తి జాతి. పాకో జరా. భేదో మరణం. తే ఏవ నిస్సాయ సోచనం సోకో. కన్దనం పరిదేవో. దుక్ఖం కాయికం. దోమనస్సం చేతసికం. అతివియ సోకో ఉపాయాసో.
పచ్చేకఞ్చ సమ్భవతి-సద్దో యోజేతబ్బో. తేనాహ ‘‘ఇమినా నయేనా’’తిఆది. ‘‘దుక్ఖరాసిస్సా’’తి ఇమినా న సత్తస్స. నాపి సుభసుఖాదీనన్తి దస్సేతి.
హవేతి బ్యత్తన్తి ఇమస్మిం అత్థే నిపాతో. ‘‘అనులోమపచ్చయాకారపటివేధసాధకా బోధిపక్ఖియధమ్మా’’తి ఇదం పఠమవారే కిఞ్చాపి ‘‘అవిజ్జాయత్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా’’తిఆదినా పటిలోమపచ్చయాకారోపి ఆగతో, తథాపి ‘‘యతో పజానాతి సహేతుధమ్మ’’న్తి అనులోమపచ్చయాకారపటివేధస్సేవ కారణత్తేన వుత్తన్తి. యథా చేత్థ, ఏవం దుతియవారేపి ‘‘యతో ఖయం పచ్చయానం అవేదీ’’తి గాథాయ వుత్తత్తా ‘‘పచ్చయానం ఖయసఙ్ఖాత’’న్తిఆది వుత్తన్తి వేదితబ్బం. నో కల్లో పఞ్హోతి అయుత్తో న బ్యాకాతబ్బో, అవిజ్జమానం అత్తానం సిద్ధం కత్వా ‘‘కో ఫుసతీ’’తి తస్స కిరియాయ పుట్ఠత్తా ‘‘కో వఞ్ఝాపుత్తో ఫుసతీ’’తిఆది వియాతి అధిప్పాయో. సోళస కఙ్ఖాతి ‘‘అహోసిం ను ఖో అహమతీతమద్ధానం, నను ఖో అహోసిం, కిం ను ఖో అహోసిం, కథం ను ఖో అహోసిం, కిం హుత్వా కిం అహోసిం ను ఖో అహమతీతమద్ధానం, భవిస్సామి ను ఖో అహం అనాగతమద్ధానం, నను ఖో భవిస్సామి, కిం ను ఖో భవిస్సామి, కథం ను ఖో భవిస్సామి, కిం హుత్వా కిం భవిస్సామి ను ఖో అహం అనాగతమద్ధానం, అహం ను ఖోస్మి, నో ను ఖోస్మి, కిం ను ఖోస్మి, కథం ను ఖోస్మి, అయం ను ఖో సత్తో కుతో ఆగతో, సో కుహిం గామీ భవిస్సతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦) ఏవం ఆగతా అతీతే పఞ్చ, అనాగతే పఞ్చ, పచ్చుప్పన్నే ఛాతి సోళసవిధా కఙ్ఖా.
తత్థ కిం ను ఖోతి మనుస్సదేవాదీసు, ఖత్తియాదీసు వా అఞ్ఞతరం నిస్సాయ కఙ్ఖతి. కథం ను ఖోతి పన సణ్ఠానాకారాదీసు ఇస్సరాదిజనకం, కారణం వా నిస్సాయ. కిం హుత్వా కిం అహోసిన్తి చ మనుస్సాదీసు పఠమం కిం హుత్వా పచ్ఛా కిం అహోసిన్తి కఙ్ఖతి. అహం ను ఖోస్మీతిఆది ఇదాని అత్తనో విజ్జమానావిజ్జమానతం, సరూపపకారాదికఞ్చ కఙ్ఖతి. వపయన్తీతి విఅపయన్తి బ్యపగచ్ఛన్తి. తేనాహ ‘‘అపగచ్ఛన్తి నిరుజ్ఝన్తీ’’తి.
౩. తస్స వసేనాతి తస్స పచ్చయాకారపజాననస్స, పచ్చయక్ఖయాధిగమస్స చ వసేన. ఏకేకమేవ కోట్ఠాసన్తి అనులోమపటిలోమతో ఏకేకమేవ కోట్ఠాసం. పాటిపదరత్తియా ఏవం మనసాకాసీతి రత్తియా తీసుపి యామేసు ఏవం ఇధ ఖన్ధకపాళియా ఆగతనయేన అనులోమపటిలోమంయేవ మనసాకాసి.
అజపాలకథావణ్ణనా
౪. తస్స సత్తాహస్స అచ్చయేనాతి పల్లఙ్కసత్తాహస్స అపగమనేన. తమ్హా సమాధిమ్హాతి అరహత్తఫలసమాపత్తిసమాధిమ్హా. అన్తరన్తరా ఏవ హి పచ్చయాకారమనసికారో. అవసేసకాలం పన సబ్బం భగవా ఫలసమాపత్తియాపి వీతినామేసి. తం సన్ధాయ ‘‘తమ్హా సమాధిమ్హా’’తి వుత్తం. రతనచఙ్కమేతి భగవతో చిరం ఠితస్స చఙ్కమనాధిప్పాయం ఞత్వా దేవతాహి మాపితే రతనచఙ్కమే. రతనఘరన్తి భగవతో నిసీదనాధిప్పాయం ఞత్వా దేవతాహి మాపితం రతనమయం గేహం.
తత్రాపీతి న కేవలం రతనఘరేయేవ. తత్రాపి అజపాలనిగ్రోధమూలేపి అభిధమ్మం విచినన్తో ఏవ అన్తరన్తరా విముత్తిసుఖం పటిసంవేదేన్తోతి అత్థో. తత్థాపి హి అనన్తనయసమన్తపట్ఠానం సమ్మసతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పీతిసముట్ఠితా ఛబ్బణ్ణా బుద్ధరస్మియో రతనఘరే వియ నిచ్ఛరింసు ఏవ. ‘‘హుంహు’’న్తి కరోన్తోతి ‘‘సబ్బే హీనజాతికా మం మా ఉపగచ్ఛన్తూ’’తి మానవసేన, సమీపం ఉపగతేసు కోధవసేన చ ‘‘అపేథా’’తి అధిప్పాయనిచ్ఛారితం హుంహుంకారం కరోన్తో.
బ్రహ్మఞ్ఞన్తి బ్రాహ్మణత్తం. అన్తన్తి నిబ్బానం. దేవానం వా అన్తన్తి మగ్గఞాణానం వా అన్తభూతం అరహత్తఫలం.
ముచలిన్దకథావణ్ణనా
౫. ముచలిన్దమూలేతి ఏత్థ చ ముచలిన్దో వుచ్చతి నీపరుక్ఖో, యో ‘‘నిచులో’’తిపి వుచ్చతి. ఉప్పన్నమేఘోతి సకలచక్కవాళగబ్భం పూరేత్వా ఉప్పన్నో మహామేఘో. వద్దలికాతి వుట్ఠియా ఏవ ఇత్థిలిఙ్గవసేన నామం. యా చ సత్తాహం పవత్తత్తా సత్తాహవద్దలికాతి వుత్తాతి ఆహ ‘‘సత్తాహం అవిచ్ఛిన్నవుట్ఠికా అహోసీ’’తి. సీతవాతేన దూసితం దినమేతిస్సా వద్దలికాయాతి సీతవాతదుద్దినీతి ఆహ ‘‘ఉదకఫుసితసమ్మిస్సేనా’’తిఆది. ఉబ్బిద్ధతా నామ దూరభావేన ఉపట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘మేఘవిగమేన దూరీభూత’’న్తి. ఇన్దనీలమణి వియ దిబ్బతి జోతేతీతి దేవో, ఆకాసో.
ఏతమత్థం విదిత్వాతి వివేకస్స సుఖభావం విదిత్వా. సబ్బసో అసన్తుట్ఠిసముచ్ఛేదకత్తా మగ్గఞాణానం ‘‘చతుమగ్గఞాణసన్తోసేనా’’తి వుత్తం. అకుప్పనభావోతి అకుజ్ఝనసభావో.
రాజాయతనకథావణ్ణనా
౬. పచ్చగ్ఘేతి అభినవే. అయమేవ అత్థో పసత్థో, న పురిమో. న హి బుద్ధా మహగ్ఘం పత్తం పరిభుఞ్జన్తి.
బ్రహ్మయాచనకథావణ్ణనా
౭. ఆలీయన్తి సేవీయన్తీతి ఆలయా. పఞ్చ కామగుణాతి ఆహ ‘‘సత్తా…పే… వుచ్చన్తీ’’తి. సుట్ఠు ముదితాతి అతివియ పముదితా. ఠానం సన్ధాయాతి ఠాన-సద్దం అపేక్ఖిత్వా. ఇమేసన్తి సఙ్ఖారాదీనం ఫలానం. పాళియం సబ్బసఙ్ఖారసమథోతిఆదీని నిబ్బానవేవచనాని. అపిస్సూతి సమ్పిణ్డనత్థే నిపాతో. న కేవలం ఏతదహోసి, ఇమాపి గాథా పటిభంసూతి అత్థో.
కిచ్ఛేన మే అధిగతన్తి పారమిపూరణం సన్ధాయ వుత్తం, న దుక్ఖాపటిపదం. బుద్ధానఞ్హి చత్తారో మగ్గా సుఖాపటిపదావ హోన్తి. హ-ఇతి బ్యత్తం, ఏకంసన్తి ద్వీసు అత్థేసు నిపాతో, బ్యత్తం, ఏకంసేన వా అలన్తి వియోజేన్తి. హలన్తి వా ఏకో నిపాతో.
౮. పాళియం సహమ్పతిస్సాతి సో కిర కస్సపస్స భగవతో సాసనే సహకో నామ థేరో పఠమజ్ఝానభూమియం బ్రహ్మపతి హుత్వా నిబ్బత్తో, తేన నం ‘‘సహమ్పతీ’’తి సఞ్జానింసు. అస్సవనతాతి అస్సవనతాయ, అస్సవనేనాతి అత్థో. సవనమేవ హి సవనతా యథా దేవతాతి.
ధమ్మో అసుద్ధోతి మిచ్ఛాదిట్ఠిధమ్మో. సమలేహీతి పూరణకస్సపాదీహి ఛహి సత్థారేహి. అపాపురాతి దేసనాహత్థేన వివర. ద్వారన్తి అరియమగ్గం సన్ధాయ వదతి.
సేలేతి ఘనసిలామయే. తథూపమన్తి ఏత్థ తథా-సద్దో తం-సద్దత్థే దట్ఠబ్బో. తేన సో సేలపబ్బతో ఉపమా యస్స. తం తథూపమన్తి అత్థో. తేన వా పబ్బతాదినా పకారేన ఉపమా అస్సాతిపి అత్థో. ధమ్మమయన్తి లోకుత్తరధమ్మభూతం. ఉట్ఠాహీతి ధమ్మదేసనత్థాయ చారికచరణత్థం ఇమమ్హా ఆసనా కాయేన, అప్పోస్సుక్కభావతో వా చిత్తేన ఉట్ఠేహి, అయమేవ వా పాఠో. తేనేవ ‘‘విచర, దేసస్సూ’’తి దువిధేపి కాయచిత్తపయోగే నియోజేసి. వీరాతిఆది చత్తారి థుతివసేన సమ్బోధనాని.
౯. బుద్ధచక్ఖునాతి ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణేన, ఆసయానుసయఞాణేన చ. ఇమేసఞ్హి ద్విన్నం ‘‘బుద్ధచక్ఖూ’’తి నామం. స్వాకారాతి సద్ధిన్ద్రియాదయోవ ఆకారా సున్దరా యేసం, తే స్వాకారా, సువిఞ్ఞాపయా, పరలోకఞ్చ వజ్జఞ్చ భయతో దస్సనసీలా చాతి దట్ఠబ్బం. ఉప్పలాని ఏత్థ సన్తీతి ఉప్పలినీతి గచ్ఛలతాపి పోక్ఖరణీపి వుచ్చతి. ఇధ పన పోక్ఖరణీ. ఏవమితరేసుపి. ఉదకానుగ్గతానీతి ఉదకతో అనుగ్గతాని. అన్తో నిముగ్గానేవ హుత్వా పుసన్తి వడ్ఢన్తి, తాని అన్తోనిముగ్గపోసీని. అచ్చుగ్గమ్మాతి ఉదకం అతిక్కమనవసేన ఉగ్గన్త్వా.
అపారుతాతి వివటా. తేసన్తి సఉపనిస్సయానం సత్తానం. ద్వారాతి అరియమగ్గద్వారాని. ఇదఞ్చ అత్తనో సయమ్భుఞాణేన సఉపనిస్సయానం తేసం మగ్గుప్పత్తిదిట్ఠతం సన్ధాయ వదతి. విహింససఞ్ఞీతిఆదీసు ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో – ‘‘అహఞ్హి అత్తనో పగుణం సుప్పవత్తితమ్పి ఇమం పణీతం ధమ్మం అజానన్తేసు మనుజేసు దేసనాయ విహింసా కాయవాచాకిలమథో హోతీ’’తి ఏవం విహింససఞ్ఞీ హుత్వా న భాసిం భాసితుం న ఇచ్ఛిం. ఇదాని పన హేతుసమ్పన్నా అత్తనో సద్ధాభాజనం వివరన్తు, పూరేస్సామి నేసం సఙ్కప్పన్తి.
పఞ్చవగ్గియకథావణ్ణనా
౧౦. ఆళారోతి నామం. కాలామోతి గోత్తం. భగవతోపి ఖో ఞాణం ఉదపాదీతి కిం ఇదానేవ ఉదపాది, నను బోధిమూలే తేకాలికా, కాలవినిముత్తా చ సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారతో దిట్ఠాతి? సచ్చం దిట్ఠా, తథాపి నామాదివసేన అవికప్పితా ఏకచిత్తక్ఖణికత్తా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స. న హి ఏకేన చిత్తేన సబ్బధమ్మానం నామజాతిఆదికం పచ్చేకం అనన్తం విభాగం వికప్పేతుం సక్కా వికప్పానం విరుద్ధానం సహానుప్పత్తితో, సబ్బవికప్పారహధమ్మదస్సనమేవ పనానేన సక్కా కాతుం. యథా దిట్ఠేసు పన యథిచ్ఛితాకారం ఆరబ్భ వికప్పో ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దిట్ఠే చిత్తపటే వియ. ఇధాపి ఆళారం నిస్సాయ ఆవజ్జనానన్తరమేవ సబ్బాకారఞాణం ఉదపాది. న కేవలఞ్చ తం, అథ ఖో పఞ్చవగ్గియా ఏవ పఠమం ధమ్మం జానిస్సన్తి, తప్పముఖా చ దేవతా, ఆళారో కాలం కత్వా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే, ఉదకో చ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే నిబ్బత్తోతి ఏవమాదికం సబ్బమ్పి నిస్సాయ ఞాణం ఉప్పజ్జతి ఏవ. తం పన ఖణసమ్పత్తియా దుల్లభభావం దస్సేతుం కమేన ఓలోకేత్వా దేవతాయ వుత్తే ఞాణం వియ కత్వా వుత్తం. సద్దగతియా హి బన్ధత్తా ఏకేన ఞాణేన ఞాతమ్పి వుచ్చమానం కమేన ఞాతం వియ పటిభాతి, దేవతాపి చ భగవతా ఞాతమేవత్థం ఆరోచేసి. తేనేవ ‘‘భగవతోపి ఖో ఞాణం ఉదపాదీ’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవమఞ్ఞత్థాపి ఈదిసేసు ‘‘లోకం వోలోకేన్తో అసుకం అద్దస, తత్థ మయి గతే కిం భవిస్సతీ’’తి ఏవమాదినా సత్థు హితేసితాసన్దస్సనవసప్పవత్తేసు. సబ్బత్థ వచనగతియం కమవుత్తితే పఞ్ఞాయమానేపి ఏకేనేవ ఞాణేన సకలావబోధో వేదితబ్బో. బహుకారా ఖో మే పఞ్చవగ్గియాతి ఉపకారస్సాపి విజ్జమానతం సన్ధాయ వుత్తం, న పన ధమ్మదేసనాయ కారణత్తేన అనుపకారానమ్పి దేసనతో.
౧౧. అన్తరా చ గయం అన్తరా చ బోధిన్తి గయాయ, బోధిస్స చ అన్తరే తిగావుతే ఠానే.
సబ్బాభిభూతి సబ్బం తేభూమకధమ్మం అభిభవిత్వా ఠితో. అనూపలిత్తోతి కిలేసలేపేన అలిత్తో. తతో ఏవ సబ్బఞ్జహో. తణ్హక్ఖయే విముత్తోతి తణ్హక్ఖయే నిబ్బానే ఆరమ్మణకరణవసఏన విముత్తో. ఏవం సయం సబ్బధమ్మే అత్తనావ జానిత్వా. కముద్దిసేయ్యన్తి కం అఞ్ఞం ‘‘అయం మే ఆచరియో’’తి ఉద్దిసేయ్యం.
కాసినం పురన్తి బారాణసిం. ఆహఞ్ఛన్తి ఆహనిస్సామి. అమతాధిగమాయ ఉగ్ఘోసనతో అమతదున్దుభిన్తి సత్థు ధమ్మదేసనా వుత్తా, ‘‘అమతభేరిం పహరిస్సామీ’’తి గచ్ఛామీతి అత్థో.
అరహసి అనన్తజినోతి అనన్తజినోపి భవితుం యుత్తోతి అత్థో. అనన్తఞాణతాయ అనన్తో జినో చ, అనన్తేన వా ఞాణేన, అనన్తం వా దోసం జితవా, ఉప్పాదవయన్తరహితతాయ వా అనన్తం నిబ్బానం అజిని కిలేసారయో మద్దిత్వా గణ్హీతిపి అనన్తజినో.
హుపేయ్యాపీతి ఏవమ్పి భవేయ్య, ఏవంవిధే రూపకాయరతనే ఈదిసేన ఞాణేన భవితబ్బన్తి అధిప్పాయో. ఏవం నామ కథనఞ్హిస్స ఉపనిస్సయసమ్పన్నస్స అపరకాలే దుక్ఖప్పత్తస్స భగవన్తం ఉపగమ్మ పబ్బజిత్వా మగ్గఫలపటివేధాయ పచ్చయో జాతో. తథాహేస భగవా తేన సమాగమత్థం పదసావ మగ్గం పటిపజ్జి.
౧౨. బాహుల్లికోతి పచ్చయబాహుల్లికో. పధానవిబ్భన్తోతి పధానతో దుక్కరచరణతో పరిహీనో. నత్థి ఏత్థ అగారియం, అగారస్స హితం కసిగోరక్ఖాదికమ్మన్తి అనగారియా, పబ్బజ్జా, తం అనగారియం. పబ్బజన్తీతి ఉపగచ్ఛన్తి. తదనుత్తరన్తి తం అనుత్తరం. బ్రహ్మచరియపరియోసానన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స పరియోసానం, అరహత్తఫలన్తి అత్థో. తస్స హి అత్థాయ కులపుత్తా పబ్బజన్తి. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మిం పచ్చక్ఖే అత్తభావే. సయన్తి అపరప్పచ్చయా. అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వాతి అత్తనోవ ఞాణేన పచ్చక్ఖం కత్వా. ఉపసమ్పజ్జాతి పాపుణిత్వా.
ఇరియాయాతి దుక్కరఇరియాయ. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాతిఆదీసు మనుస్సధమ్మతో లోకియఞాణతో ఉపరి అరియం కాతుం అలం సమత్థో అలమరియో. ఞాణదస్సనవిసేసోతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పుబ్బభాగం అధిప్పేతం. నోతి ను. భాసితమేతన్తి ఏవరూపమేతం వాక్యభేదన్తి అత్థో. తే చ ‘‘యది ఏస పధానకాలే ‘అహం అరహా’తి వదేయ్య, మయఞ్చ సద్దహామ, న చానేన తదా వుత్తం. ఇదాని పన విజ్జమానమేవ గుణం వదతీ’’తి ఏకపదేన సతిం లభిత్వా ‘‘బుద్ధో జాతో’’తి ఉప్పన్నగారవా ఆవుసోవాదం పహాయ ‘‘నో హేతం, భన్తే’’తి ఆహంసు. అఞ్ఞా చిత్తన్తి అఞ్ఞాయ అరహత్తప్పత్తియా చిత్తం.
౧౩. అన్తాతి కోట్ఠాసా ద్వే భాగా. కామేసు కామసుఖల్లికానుయోగోతి వత్థుకామేసు కిలేసకామసుఖస్స అనుభవో. కిలేసకామా ఏవ వా ఆమిససుఖేన అల్లీయనతో కామసుఖల్లికాతి వుత్తాతి దట్ఠబ్బా. గమ్మోతి గామవాసీనం సన్తకో. అత్తకిలమథానుయోగోతి అత్తనో కిలమథస్స కణ్టకసేయ్యాదిదుక్ఖస్స అనుయోగో. ఉభో అన్తేతి యథావుత్తే లోభో వా సస్సతో వా ఏకో అన్తో, దోసో వా ఉచ్ఛేదో వా ఏకోతి వేదితబ్బో.
చక్ఖుకరణీతిఆదీసు అత్తనా సమ్పయుత్తఞాణచక్ఖుం కరోతీతి చక్ఖుకరణీ. దుతియం తస్సేవ వేవచనం. ఉపసమోతి కిలేసుపసమో. అభిఞ్ఞా, సమ్బోధో చ చతుసచ్చపటివేధోవ. నిబ్బానం అసఙ్ఖతధాతు. ఏతేసమ్పి అత్థాయ సంవత్తతీతి పటిపదం థోమేతి. సమ్మాదిట్ఠీతి ఞాణం. సమ్మాసఙ్కప్పోతి వితక్కో. సేసం ధమ్మతో సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
౧౪. ఏవం చత్తారోపి మగ్గే ఏకతో దస్సేత్వా ఇదాని తేహి మగ్గేహి పటివిజ్ఝితబ్బాని చత్తారి అరియసచ్చాని దస్సేతుం ‘‘ఇదం ఖో పన, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. జాతిపి దుక్ఖాతిఆదీసు తత్థ తత్థ భవే నిబ్బత్తమానానం సత్తానం సబ్బపఠమం రూపారూపధమ్మప్పవత్తి ఇధ జాతి నామ, సా చ తత్థ తత్థ భవేసు ఉపలబ్భమానానం దుక్ఖాదీనం వత్థుభావతో దుక్ఖా, ఏవం జరాదీసు దుక్ఖవత్థుకతాయ దుక్ఖతా వేదితబ్బా. పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా పన దుక్ఖదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖసఙ్ఖారదుక్ఖవసేన దుక్ఖా ఏవ. పోనోభవికాతి పునబ్భవకరణం పునబ్భవో ఉత్తరపదలోపేన, పునబ్భవో సీలమేతిస్సాతి పోనోభవికా. నన్దిరాగసహగతాతి ఏత్థ రూపాదీసు నన్దతి పియాయతీతి నన్దీ, సా ఏవ రాగోతి నన్దిరాగోతి భావప్పధానోయం నిద్దేసో, నన్దిరాగత్తన్తి అత్థో. తేన సహగతాని నన్దిరాగసహగతా. తత్ర తత్రాతి తస్మిం తస్మిం భవే. రూపాదీసు ఛసు ఆరమ్మణేసు కామస్సాదనవసేన పవత్తా కామతణ్హా నామ. సస్సతదిట్ఠియా సహ పవత్తా భవతణ్హా. ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా సహ పవత్తా విభవతణ్హా. అసేసవిరాగనిరోధోతిఆదినా నిబ్బానమేవ వుచ్చతి. తత్థ విరజ్జనం విగమనం విరాగో. నిరుజ్ఝనం నిరోధో. ఉభయేనాపి సుట్ఠు విగమోవ వుచ్చతి. అసేసాయపి తణ్హాయ విరాగో, నిరోధో చ యేన హోతి, సో అసేసవిరాగనిరోధో, నిబ్బానమేవ. యస్మా చ తం ఆగమ్మ తణ్హం, వట్టఞ్చ చజన్తి పటినిస్సజ్జన్తి విముచ్చన్తి న అల్లీయన్తి, తస్మా చాగో పటినిస్సగ్గో ముత్తి అనాలయోతి వుచ్చతి.
౧౫. చక్ఖున్తిఆదీని ఞాణవేవచనానేవ.
౧౬. యావకీవఞ్చాతి యత్తకం కాలం. తిపరివట్టన్తి సచ్చఞాణ, కిచ్చఞాణ, కతఞాణసఙ్ఖాతానం తిణ్ణం పరివట్టానం వసేన తిపరివట్టం ఞాణదస్సనం. ఏత్థ చ ‘‘ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చం, ఇదం దుక్ఖసముదయ’’న్తి ఏవం చతూసు సచ్చేసు యథాభూతఞాణం సచ్చఞాణం నామ. తేసు ఏవ ‘‘పరిఞ్ఞేయ్యం పహాతబ్బం సచ్ఛికాతబ్బం భావేతబ్బ’’న్తి ఏవం కత్తబ్బకిచ్చజాననఞాణం కిచ్చఞాణం నామ. ‘‘పరిఞ్ఞాతం పహీనం సచ్ఛికతం భావిత’’న్తి తస్స కిచ్చస్స కతభావజాననఞాణం కతఞాణం నామ. ద్వాదసాకారన్తి తేసమేవ ఏకేకస్మిం సచ్చే తిణ్ణం తిణ్ణం ఆకారానం వసేన ద్వాదసాకారం.
అభిసమ్బుద్ధోతి పచ్చఞ్ఞాసిన్తి అభిసమ్బుద్ధో అరహత్తం పత్తోతి ఏవం న పటిజానిం. యతో చ ఖోతి యతో బోధిమూలే నిసిన్నకాలతో పట్ఠాయ. అథాహన్తి తతో పరం అహం. ఞాణఞ్చ పన మేతి పచ్చవేక్ఖణఞాణం సన్ధాయ వదతి. అకుప్పా మేతిఆది తస్స పవత్తిఆకారదస్సనం. తత్థ అకుప్పా మే విముత్తీతి అరహత్తఫలం తస్స మగ్గసఙ్ఖాతకారణతో చ ఆరమ్మణతో చ అకుప్పతా వేదితబ్బా.
ఇమస్మిం పన వేయ్యాకరణస్మిన్తి నిగ్గాథసుత్తే. భఞ్ఞమానేతి భణియమానే. ధమ్మచక్ఖున్తి ఇధ చతుసచ్చధమ్మేసు చక్ఖుకిచ్చకరణతో సోతాపత్తిమగ్గో అధిప్పేతో. యం కిఞ్చీతిఆది నిబ్బానారమ్మణత్తేపి కిచ్చవసేన అసమ్మోహతో పవత్తిదస్సనత్థం వుత్తం.
౧౭. ధమ్మచక్కన్తి పటివేధఞాణధమ్మఞ్చేవ దేసనాఞాణధమ్మఞ్చ పవత్తనట్ఠేన చక్కన్తి ధమ్మచక్కం. ఓభాసోతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణానుభావేన పవత్తో చిత్తపచ్చయఉతుసముట్ఠానో దససహస్సిలోకధాతుం ఫరిత్వా ఠితో ఓభాసో.
౧౮. దిట్ఠో అరియసచ్చధమ్మో ఏతేనాతి దిట్ఠధమ్మో. ఏస నయో సేసేసుపి. అత్తనో పచ్చక్ఖతో అధిగతత్తా న పరం పచ్చేతి, పరస్స సద్ధాయ ఏత్థ న పవత్తతీతి అపరప్పచ్చయో. ఏహి భిక్ఖూతి ఏత్తకే వుత్తమత్తే పబ్బజ్జా, ఉపసమ్పదా చ సిజ్ఝతి, తేనేవ తత్థ ఇతి-సద్దేన పరిచ్ఛేదో దస్సితోతి వదన్తి. కేచి పన ‘‘సమ్మా దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయాతి వచనపరియోసానే ఏవ ఉపసమ్పదా సిజ్ఝతి, అట్ఠకథాయం పన ‘ఏహి భిక్ఖూతి భగవతో వచనేనా’తి ఇదం ఏహిభిక్ఖుసద్దోపలక్ఖితవచనం ఏహిభిక్ఖువచనన్తిఆదిపదవసేన వుత్తం ముసావాదవగ్గోతిఆదీసు వియా’’తి వదన్తి, తదేతం పఠమపారాజికట్ఠకథాయం ‘‘భగవా హి…పే… ఏహి భిక్ఖు, చర బ్రహ్మచరియం సమ్మా దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౪౫ భిక్ఖూపదభాజనీయవణ్ణనా) ఇమినా వచనేన సమేతి. యత్తకఞ్హి భగవతా నియమేన వుచ్చతి, తత్తకం సబ్బమ్పి అఙ్గమేవ. సేక్ఖపుథుజ్జనానఞ్హి ఏతం పరిపుణ్ణం వుచ్చతి, అసేక్ఖానం పన ‘‘చర బ్రహ్మచరియ’’న్తి పరియోసానన్తి దట్ఠబ్బం సిక్ఖత్తయసమిద్ధితో. లోకియసమ్పదాహి ఉపరిభూతా సేట్ఠభూతా సమ్పదాతి ఉపసమ్పదా.
౧౯-౨౧. నీహారభత్తోతి భిక్ఖూహి గామతో నీహరిత్వా దిన్నభత్తో. కల్లం నూతి యుత్తం ను. ఏతం మమాతిఆది యథాక్కమం తణ్హామానదిట్ఠిగాహానం దస్సనం.
౨౨-౨౩. తస్మా తిహాతి ఏత్థ తిహాతి నిపాతమత్తం, తస్మాతి అత్థో. నిబ్బిన్దతీతి వుట్ఠానగామినివిపస్సనావసేన ఉక్కణ్ఠతి. విరజ్జతీతి చతున్నం మగ్గానం వసేన న రజ్జతి. విముచ్చతీతి ఫలవసేన విముచ్చతి. విముత్తస్మిన్తిఆది పచ్చవేక్ఖణఞాణదస్సనం. బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియం. కరణీయం చతూసు సచ్చేసు చతూహి మగ్గేహి పచ్చేకం కత్తబ్బం పరిఞ్ఞాదివసేన సోళసవిధం కిచ్చం. నాపరం ఇత్థత్తాయాతి ఇత్థభావాయ సోళసకిచ్చభావాయ, కిలేసక్ఖయాయ వా అపరం పున మగ్గభావనాకిచ్చం మే నత్థీతి పజానాతి. అథ వా ఇత్థత్తాయాతి ఇత్థభావతో వత్తమానక్ఖన్ధసన్తానతో అపరం ఖన్ధసన్తానం మయ్హం న భవిస్సతీతి అత్థో.
పబ్బజ్జాకథావణ్ణనా
౧౫. ఆళమ్బరన్తి పణవం. వికేసికన్తి విప్పకిణ్ణకేసం. విక్ఖేళికన్తి విస్సన్దమానలాలం. సుసానం మఞ్ఞేతి సుసానం వియ అద్దస సకం పరిజనన్తి సమ్బన్ధో. ఉదానం ఉదానేసీతి సంవేగవసప్పవత్తం వచనం నిచ్ఛారేసి. ఉపస్సట్ఠన్తి దుక్ఖేన సమ్మిస్సం, దుక్ఖోతిణ్ణం సబ్బసత్తకాయజాతన్తి అత్థో.
౨౬. ఇదం ఖో యసాతి భగవా నిబ్బానం సన్ధాయాహ. అనుపుబ్బిం కథన్తి అనుపటిపాటికథం. ఆదీనవన్తి దోసం. ఓకారన్తి నిహీనతా నిహీనజనసేవితత్తా. సంకిలేసన్తి తేహి సత్తానం సంకిలేసనం, సంకిలేసవిసయన్తి వా అత్థో. కల్లచిత్తన్తి అరోగచిత్తం. సామం అత్తనావ ఉక్కంసో ఉక్ఖిపనం ఏతిస్సన్తి సాముక్కంసికా, సచ్చదేసనా. తస్సా సరూపదస్సనం ‘‘దుక్ఖ’’న్తిఆది.
౨౭. అస్సదూతేతి అస్సఆరుళ్హే దూతే. ఇద్ధాభిసఙ్ఖారన్తి ఇద్ధికిరియం. అభిసఙ్ఖరేసి అకాసి.
౨౮. యథాదిట్ఠన్తి పఠమమగ్గేన దిట్ఠం చతుస్సచ్చభూమిం సేసమగ్గత్తయేన పచ్చవేక్ఖన్తస్స, పస్సన్తస్సాతి అత్థో. మాతు నో జీవితన్తి ఏత్థ నోతి నిపాతమత్తం, మాతు జీవితన్తి అత్థో. యసస్స ఖీణాసవత్తా ‘‘ఏహి భిక్ఖు, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, చర బ్రహ్మచరియ’’న్తి ఏత్తకేనేవ భగవా ఉపసమ్పదం అదాసి. ఖీణాసవానఞ్హి ఏత్తకేనేవ ఉపసమ్పదా అనుఞ్ఞాతా పుబ్బేవ దుక్ఖస్స పరిక్ఖీణత్తా. చర బ్రహ్మచరియన్తి సాసనబ్రహ్మచరియసఙ్ఖాతం సిక్ఖాపదపూరణం సన్ధాయ వుత్తం, న మగ్గబ్రహ్మచరియం.
౩౦. సేట్ఠానుసేట్ఠీనన్తి సేట్ఠినో చ అనుసేట్ఠినో చ పవేణీవసేన ఆగతా యేసం కులానం సన్తి, తేసం సేట్ఠానుసేట్ఠీనం కులానం. ఓరకోతి లామకో.
౩౨-౩౩. మా ఏకేన ద్వేతి ఏకేన మగ్గేన ద్వే భిక్ఖూ మా అగమిత్థ. విసుద్ధే సత్తే, గుణే వా మారేతీతి మారో. పాపే నియుత్తో పాపిమా.
సబ్బపాసేహీతి సబ్బకిలేసపాసేహి. యే దిబ్బా యే చ మానుసాతి యే దిబ్బకామగుణనిస్సితా, మానుసకకామగుణనిస్సితా చ కిలేసపాసా నామ అత్థి, సబ్బేహి తేహి. ‘‘త్వం బుద్ధో’’తి దేవమనుస్సేహి కరియమానసక్కారసమ్పటిచ్ఛనం సన్ధాయ వదతి.
అన్తలిక్ఖే చరన్తే పఞ్చాభిఞ్ఞేపి బన్ధతీతి అన్తలిక్ఖచరో, రాగపాసో. మారో పన పాసమ్పి అన్తలిక్ఖచరం మఞ్ఞతి. మానసోతి మనోసమ్పయుత్తో.
జానాతి మన్తి సో కిర ‘‘మహానుభావో అఞ్ఞో దేవపుత్తో నివారేతీతి భీతో నివత్తిస్సతి ను ఖో’’తిసఞ్ఞాయ వత్వా ‘‘నిహతో త్వమసి అన్తకా’’తి వుత్తే ‘‘జానాతి మ’’న్తి దుమ్మనో పలాయి.
౩౪. పరివితక్కో ఉదపాదీతి యస్మా ఏహిభిక్ఖుభావాయ ఉపనిస్సయరహితానమ్పి పబ్బజితుకామతా ఉప్పజ్జిస్సతి, బుద్ధా చ తే న పబ్బాజేన్తి, తస్మా తేసమ్పి పబ్బజ్జావిధిం దస్సేన్తో ఏవం పరివితక్కేసీతి దట్ఠబ్బం. ఉపనిస్సయసమ్పన్నా పన భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏహిభిక్ఖుభావేనేవ పబ్బజన్తి. యే పటిక్ఖిత్తపుగ్గలాతి సమ్బన్ధో. సయం పబ్బాజేతబ్బోతి ఏత్థ ‘‘కేసమస్సుం ఓహారేత్వా’’తిఆదివచనతో కేసచ్ఛేదనకాసాయచ్ఛాదనసరణదానాని పబ్బజ్జా నామ, తేసు పచ్ఛిమద్వయం భిక్ఖూహి ఏవ కాతబ్బం, కారేతబ్బం వా. ‘‘పబ్బాజేహీ’’తి ఇదం తివిధమ్పి సన్ధాయ వుత్తం. ఖణ్డసీమం నేత్వాతి భణ్డుకమ్మారోచనపరిహరణత్థం. భిక్ఖూనఞ్హి అనారోచేత్వా ఏకసీమాయ ‘‘ఏతస్స కేసే ఛిన్దా’’తి అఞ్ఞం ఆణాపేతుమ్పి న వట్టతి. పబ్బాజేత్వాతి కేసాదిచ్ఛేదనమేవ సన్ధాయ వుత్తం ‘‘కాసాయాని అచ్ఛాదేత్వా’’తి విసుం వుత్తత్తా. పబ్బాజేతుం న లభతీతి సరణదానం సన్ధాయ వుత్తం, అనుపసమ్పన్నేన భిక్ఖుఆణత్తియా దిన్నమ్పి సరణం న రుహతి.
యసస్సీతి పరివారసమ్పన్నో. నిజ్జీవనిస్సత్తభావన్తి ‘‘కేసా నామ ఇమస్మిం సరీరే పాటియేక్కో కోట్ఠాసో అచేతనో అబ్యాకతో సుఞ్ఞో నిస్సత్తో థద్ధో పథవీధాతూ’’తిఆదినయం సఙ్గణ్హాతి, సబ్బం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౩౧౧) ఆగతనయేన గహేతబ్బం. పుబ్బేతి పుబ్బబుద్ధుప్పాదేసు. మద్దితసఙ్ఖారోతి విపస్సనావసేన వుత్తం. భావితభావనోతి సమథవసేనాపి.
కాసాయాని తిక్ఖత్తుం వా…పే… పటిగ్గాహాపేతబ్బోతి ఏత్థ ‘‘సబ్బదుక్ఖనిస్సరణత్థాయ ఇమం కాసావం గహేత్వా’’తి వా ‘‘తం కాసావం దత్వా’’తి వా వత్వా ‘‘పబ్బాజేథ మం, భన్తే, అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి ఏవం యాచనపుబ్బకం చీవరం పటిచ్ఛాపేతి. అథాపీతిఆది తిక్ఖత్తుం పటిగ్గాహాపనతో పరం కత్తబ్బవిధిదస్సనం. అథాపీతి తతో పరమ్పీతి అత్థో. కేచి పన ‘‘చీవరం అప్పటిగ్గాహాపేత్వా పబ్బజనప్పకారభేదదస్సనత్థం ‘‘అథాపీ’’తి వుత్తం, అథాపీతి చ అథ వాతి అత్థో’’తి వదన్తి. ‘‘అదిన్నం న వట్టతీ’’తి ఇమినా పబ్బజ్జా న రుహతీతి దస్సేతి.
పాదే వన్దాపేత్వాతి పాదాభిముఖం నమాపేత్వా. దూరే వన్దన్తోపి హి పాదే వన్దతీతి వుచ్చతి. ఉపజ్ఝాయేన వాతి ఏత్థ యస్స సన్తికే ఉపజ్ఝం గణ్హాతి, అయం ఉపజ్ఝాయో. ఆభిసమాచారికేసు వినయనత్థం యం ఆచరియం కత్వా నియ్యాతేన్తి, అయం ఆచరియో. సచే పన ఉపజ్ఝాయో సయమేవ సబ్బం సిక్ఖాపేతి, అఞ్ఞస్మిం న నియ్యాతేతి, ఉపజ్ఝాయోవస్స ఆచరియోపి హోతి, యథా ఉపసమ్పదాకాలే సయమేవ కమ్మవాచం వాచేన్తో ఉపజ్ఝాయోవ కమ్మవాచాచరియోపి హోతి.
అనునాసికన్తం కత్వా దానకాలే అన్తరా విచ్ఛేదో న కాతబ్బోతి ఆహ ‘‘ఏకసమ్బన్ధానీ’’తి.
‘‘ఆభిసమాచారికేసు వినేతబ్బో’’తి ఇమినా సేఖియవత్తఖన్ధకవత్తేసు, అఞ్ఞేసు
చ సుక్కవిస్సట్ఠిఆదిలోకవజ్జసిక్ఖాపదేసు సామణేరేహి వత్తితబ్బం, తత్థ అవత్తమానో అలజ్జీ, దణ్డకమ్మారహో చ హోతీతి దస్సేతి.
పబ్బజ్జాకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
దుతియమారకథావణ్ణనా
౩౫. పాళియం అనుత్తరం విముత్తిం అనుపాపుణాథాతి ‘‘ఖీణాసవా మయం, కిం అమ్హాకం పధానేనా’’తి వాసనాదోసేన వోసానం అనాపజ్జిత్వా పన్తేసు సేనాసనేసు ఫలసమాపత్తియావ వీతినామనత్థం, తం దిస్వా అఞ్ఞేసమ్పి దిట్ఠానుగతిసమాపజ్జనత్థఞ్చ ఓవదతీతి వేదితబ్బం.
దుతియమారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
భద్దవగ్గియకథావణ్ణనా
౩౬. ఇదం నేసం పుబ్బకమ్మన్తి తేసం తింసజనానం ఏకతో అభిసమయస్స పుబ్బకమ్మం. అఞ్ఞమ్పి తేసం పచ్చేకం పుబ్బబుద్ధుప్పాదేసు సద్ధమ్మస్సవనసరణగమనదానసీలసమాధివిపస్సనాసమాయోగవసేన బహుం వివట్టూపనిస్సయం కుసలం అత్థేవాతి గహేతబ్బం. ఇతరథా హి తదహేవ పటివేధో, ఏహిభిక్ఖుభావాదివిసేసో చ న సమ్పజ్జేయ్య.
భద్దవగ్గియకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఉరువేలపాటిహారియకథావణ్ణనా
౩౭-౩౮. పాళియం అగరూతి భారియం న సియాతి అత్థో. ఉభిన్నం సజోతిభూతానన్తి ఉభోసు సజోతిభూతేసు. పత్తే పక్ఖిపీతి తం నాగం నిహతతేజం ధమ్మదేసనాయ సన్తప్పేత్వా సరణసీలాని దత్వా సకలరత్తిం భగవన్తం పయిరుపాసిత్వా ఠితం జటిలానం దస్సనత్థం పత్తే పక్ఖిపి, న అహితుణ్డికో వియ బలక్కారేనాతి వేదితబ్బం. యత్ర హి నామాతి యో నామ.
౩౯. అజ్జణ్హోతి అజ్జ ఏకదివసం. అగ్గిసాలమ్హీతి అగ్యాగారే. సుమనానం బుద్ధానం మనసా సదిసో మనో అస్సాతి సుమనమనసో. అధిచిత్తోతి మహాకరుణాదీహి అధిచిత్తో. ఉదిచ్ఛరేతి ఉల్లోకేసుం, పరివారేసున్తి అత్థో. అనేకవణ్ణా అచ్చియోతి ఛబ్బణ్ణరంసియో వుత్తా. అహం తే ధువభత్తేన పటిమాననం కరిస్సామీతి సేసో.
౪౦. అభిక్కన్తాయ రత్తియాతి పరిక్ఖీణాయ రత్తియా, మజ్ఝరత్తిసమయేతి అత్థో. అభిక్కన్తవణ్ణాతి అభిరూపచ్ఛవివణ్ణా. కేవలకప్పన్తి ఏత్థ కేవల-సద్దస్స అనవసేసత్థో, కప్ప-సద్దస్స సమన్తభావో, తస్మా అనవసేసం సమన్తతో వనసణ్డన్తి అత్థో. చతుద్దిసాతి చతూసు దిసాసు. యత్ర హి నామాతి యం నామ.
౪౩. అఙ్గమగధాతి అఙ్గమగధరట్ఠవాసినో. ఇద్ధిపాటిహారియన్తి అభిఞ్ఞిద్ధియేవ పటిపక్ఖానం తిత్థియానం, వేనేయ్యసత్తగతదోసానఞ్చ హరణతో అపనయనతో పాటిహారియం, తం తం వా సత్తహితం పటిచ్చ హరితబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి పటిహారియం, తదేవ పాటిహారియం. ఇద్ధి ఏవ పాటిహారియం ఇద్ధిపాటిహారియం.
౪౪. పంసుకూలం ఉప్పన్నం హోతీతి పుణ్ణాయ దాసియా సరీరం పరిక్ఖిపిత్వా ఛడ్డితం సాణమయం కిమికులాకులం పరియేసనవసేన ఉప్పన్నం హోతి, యం భగవా భూమిం కమ్పేన్తో పారుపిత్వా పచ్ఛా మహాకస్సపత్థేరస్స అదాసి, తం సన్ధాయేతం వుత్తన్తి వదన్తి. కత్థ ను ఖోతిఆదిపరివితక్కో జటిలానం వివిధపాటిహారియదస్సనత్థం కతో. పాణినా ఖణన్తో వియ ఇద్ధియా మత్తికం అపనేత్వా దిన్నత్తా వుత్తం ‘‘పాణినా పోక్ఖరణిం ఖణిత్వా’’తి.
౪౬. ఫాలియన్తు, కస్సప, కట్ఠానీతి ఉరువేలకస్సపేన నివేదితే ఏవమవోచాతి దట్ఠబ్బం. ఏవం సేసేసుపి.
౪౯. అన్తరట్ఠకాసు హిమపాతసమయేతి ఏత్థ మాఘమాసస్స అవసానే చతస్సో, ఫగ్గుణమాసస్స ఆదిమ్హి చతస్సోతి ఏవం ఉభిన్నం మాసానం అన్తరే అట్ఠరత్తియో అన్తరట్ఠకా నామ. తాసు అన్తరట్ఠకాసు రత్తీసు హిమపాతకాలే. ఉమ్ముజ్జననిముజ్జనమ్పి సహసా తదుభయకరణవసేన వుత్తం.
౫౦. ఉదకవాహకోతి ఉదకోఘో. రేణుహతాయాతి రజోకిణ్ణాయ, అతిన్తాయాతి అత్థో. నావాయాతి కుల్లేన. ఇదం ను త్వం మహాసమణాతి ఇధ ను త్వం. ధ-కారస్స ద-కారం, అనుసారఞ్చ కత్వా ‘‘ఇదం నూ’’తి వుత్తం ‘‘ఏకమిదాహ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౬౫, ౨౬౫) వియ. ‘‘ఇమస్మిం పదేసే త్వం ను ఖో ఠితోసీ’’తి పుచ్ఛి. అయమహమస్మీతి అయమహం ఇధ ఠితోస్మీతి అత్థో.
౫౧. చిరపటికాతి చిరకాలతో పట్ఠాయ. కేసమిస్సం సబ్బం పరిక్ఖారం ఉదకే పవాహేత్వాతిపి యోజేతబ్బం. అరణికమణ్డలుఆదికా తాపసపరిక్ఖారా ఖారీ నామ, తంహరణకకాజం ఖారికాజం నామ. అగ్గిహుతమిస్సన్తి అగ్గిపూజోపకరణసహితం.
౫౨-౩. ఉపసగ్గోతి ఉపద్దవో. ‘‘అడ్ఢుడ్ఢాని పాటిహారియసహస్సానీ’’తి ఇదం నాగదమనాదీని పన్నరస పాటిహారియాని వజ్జేత్వా వుత్తం అప్పకమధికం గణనూపగం న హోతీతి.
౫౪. గయాయన్తి గయానామికాయ నదియా అదూరభవత్తా గామో ఇత్థిలిఙ్గవసేన గయా నామ జాతో, తస్సం. గయాసీసేతి ఏవంనామకే పిట్ఠిపాసాణే.
‘‘యమిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా…పే… సుఖం వా’’తిఆదినా చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథిచిత్తేసు సోమనస్సదోమనస్సఉపేక్ఖావేదనాముఖేన సేసారూపక్ఖన్ధానమ్పి ఆదిత్తతం దస్సేతి. ఏస నయో సేసేసుపి. మనోతి భవఙ్గచిత్తం మనోద్వారస్స అధిప్పేతత్తా. మనోవిఞ్ఞాణన్తి మనోద్వారవీథిపఅయాపన్నమేవ గహితం.
ఉరువేలపాటిహారియకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
బిమ్బిసారసమాగమకథావణ్ణనా
౫౫. యఞ్ఞా అభివదన్తీతి యాగహేతు ఇజ్ఝన్తీతి వదన్తి. ఉపధీసూతి ఏత్థ దుక్ఖసుఖాదీనం అధిట్ఠానట్ఠేన చత్తారో ఉపధీ కామఖన్ధకిలేసఅభిసఙ్ఖారూపధీనం వసేన. తేసు ఖన్ధూపధి ఇధాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఖన్ధూపధీసు మలన్తి ఞత్వా’’తి. యఞ్ఞాతి యఞ్ఞహేతు. యిట్ఠేతి మహాయాగే. హుతేతి దివసే దివసే కత్తబ్బే అగ్గిపరిచరణే. కిం వక్ఖామీతి కథం వక్ఖామి.
౫౭-౮. ఆసీసనాతి మనోరథా. సిఙ్గీసువణ్ణనిక్ఖేనాతి సిఙ్గీసువణ్ణస్స రాసినా. సువణ్ణేసు హి యుత్తికతం హీనం. తతో రసవిద్ధం సేట్ఠం, తతో ఆకరుప్పన్నం సేట్ఠం, తతో యంకిఞ్చి దిబ్బసువణ్ణం సేట్ఠం, తత్రాపి చామీకరం, తతో సాతకుమ్భం, తతో జమ్బునదం, తతోపి సిఙ్గీసువణ్ణం సేట్ఠం. తస్స నిక్ఖం నామ పఞ్చసువణ్ణపరిమాణం. అట్ఠసువణ్ణాదిభేదం అనేకవిధమ్పి వదన్తి. దససు అరియవాసేసూతి –
‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పఞ్చఙ్గవిప్పహీనో హోతి ఛళఙ్గసమన్నాగతో ఏకారక్ఖో చతురాపస్సేనో పణున్నపచ్చేకసచ్చో సమవయసట్ఠేసనో అనావిలసఙ్కప్పో పస్సద్ధకాయసఙ్ఖారో సువిముత్తచిత్తో సువిముత్తపఞ్ఞో’’తి (దీ. ని. ౩.౩౪౮, ౩౬౦; అ. ని. ౧౦.౧౯) –
ఏవమాగతేసు దససు అరియవాసేసు. తత్థ పఞ్చఙ్గవిప్పహీనోతి పఞ్చనీవరణేహి విప్పయుత్తతా వుత్తా. ఛళఙ్గసమన్నాగతోతి ఇట్ఠాదీసు ఛసు ఆరమ్మణేసు సోమనస్సితాదిపటిపక్ఖా ఛళఙ్గుపేక్ఖా వుత్తా. ఏకారక్ఖోతి ఉపట్ఠితసతితా. సఙ్ఖాయసేవనా అధివాసనా పరివజ్జనా వినోదనాసఙ్ఖాతాని చత్తారి అపస్సేనా నిస్సయా ఏతస్సాతి చతురాపస్సేనో, ఏతేన చ తే నిస్సయా దస్సితా. పణున్నాని అపనీతాని దిట్ఠిగతికేహి పచ్చేకం గహితాని దిట్ఠిసచ్చాని యస్స, సో పణున్నపచ్చేకసచ్చో, తేన లోకియఞాణేన దిట్ఠిప్పహానం వుత్తం. కామేసనా భవేసనాబ్రహ్మచరియేసనాసఙ్ఖాతా ఏసనా సమ్మదేవ అవయా అనూనా సట్ఠా నిసట్ఠా అనేనాతి సమవయసట్ఠేసనో. ఏతేన తిణ్ణం ఏసనానం అభావో వుత్తో. ‘‘అనావిలసఙ్కప్పో’’తి ఇమినా కామవితక్కాదీహి అనావిలచిత్తతా. ‘‘పస్సద్ధకాయసఙ్ఖారో’’తి ఇమినా చతుత్థజ్ఝానసమాయోగేన విగతదరథతా వుత్తా. ‘‘సువిముత్తచిత్తో’’తి ఇమినా మగ్గో. ‘‘సువిముత్తపఞ్ఞో’’తి ఇమినా పచ్చవేక్ఖణఞాణముఖేన ఫలఞాణం వుత్తం. ఏతే హి అరియా వసన్తి ఏత్థాతి అరియవాసాతి వుచ్చన్తి. తే పన వాసా వుత్థా వసితా సమ్పాదితా యేన, సో వుత్థవాసో, భగవా. దసబలోతి దసహి కాయబలేహి, ఞాణబలేహి చ ఉపేతో. యాని హేతాని –
‘‘కాళావకఞ్చ గఙ్గేయ్యం, పణ్డరం తమ్బపిఙ్గలం;
గన్ధమఙ్గలహేమఞ్చ, ఉపోసథఛద్దన్తిమే దసా’’తి. (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪౮; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౨౨; అ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౦.౨౧; విభ. అట్ఠ. ౭౬౦; ఉదా. అట్ఠ. ౭౫; బు. వ. అట్ఠ. ౧.౩౯; చూళని. అట్ఠ. ౮౧; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౨.౪౪) –
ఏవం వుత్తాని దసహత్థికులాని పురిమపురిమతో దసబలగుణోపేతాని, తేసు సబ్బజేట్ఠానం దసన్నం ఛద్దన్తానం బలాని భగవతో కాయస్స దసబలాని నామ. తఞ్చ కాళావకసఙ్ఖాతానం పకతిహత్థీనం కోటిసహస్సస్స, మజ్ఝిమపురిసానం పన దసన్నం కోటిసహస్సానఞ్చ బలం హోతి, తం ‘‘నారాయనసఙ్ఘాతబల’’న్తిపి వుచ్చతి.
యాని పనేతాని పాళియం ‘‘ఇధ, సారిపుత్త, తథాగతో ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం పజానాతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౪౮; అ. ని. ౧౦.౨౧; విభ. ౭౬౦; పటి. మ. ౨.౪౪) వుత్తాని ఠానాఠానఞాణబలం, కమ్మవిపాకఞాణబలం, సబ్బత్థగామినిపటిపదాఞాణబలం, అనేకధాతునానాధాతులోకఞాణబలం, సత్తానం నానాధిముత్తికతాఞాణబలం, ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణబలం, ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనం సంకిలేసవోదానవుట్ఠానఞాణబలం, పుబ్బేనివాసఞాణబలం, దిబ్బచక్ఖుఞాణబలం, ఆసవక్ఖయఞాణబలన్తి దసబలఞాణాని, ఇమాని భగవతో దసబలాని నామ. దసహి అసేక్ఖేహి అఙ్గేహీతి అరహత్తఫలసమ్పయుత్తేహి పాళియం ‘‘అసేక్ఖా సమ్మాదిట్ఠి…పే… అసేక్ఖో సమ్మాసమాధి, అసేక్ఖం సమ్మాఞాణం, అసేక్ఖా సమ్మావిముత్తీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౪౮, ౩౬౦) ఏవం వుత్తేహి దసహి అసేక్ఖధమ్మేహి సమన్నాగతో. ఏత్థ చ దస్సనట్ఠేన వుత్తా సమ్మాదిట్ఠి ఏవ జాననట్ఠేన సమ్మాఞాణన్తిపి వుత్తా, వుత్తావసేసా పన ఫలచిత్తసమ్పయుత్తా సబ్బే ఫస్సాదిధమ్మా సమ్మావిముత్తీతి వుత్తాతి దట్ఠబ్బం.
బిమ్బిసారసమాగమకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
సారిపుత్తమోగ్గల్లానపబ్బజ్జాకథావణ్ణనా
౬౦. సారీబ్రాహ్మణియా పుత్తో సారిపుత్తో. మోగ్గలీబ్రాహ్మణియా పుత్తో మోగ్గల్లానో. ఛన్నపరిబ్బాజకస్సాతి సేతవత్థేన హిరికోపీనం ఛాదేత్వా విచరణకపరిబ్బాజకస్స, తేన ‘‘నాయం నగ్గపరిబ్బాజకో’’తి దస్సేతి. ‘‘ఉపఞ్ఞాత’’న్తి ఇమస్స వివరణం ఞాతో చేవాతి. ‘‘మగ్గ’’న్తి ఇమస్స వివరణం ఉపగతో చ మగ్గోతి. తేన చ ఉపఞ్ఞాతన్తి ఏత్థ ఞాత-సద్దో ఞాణపరియాయో. మగ్గన్తి లిఙ్గవిపల్లాసేన మగ్గోవ వుత్తో. ఉపసద్దో చ ఉపగమనత్థో మగ్గసద్దేనపి సమ్బన్ధితబ్బోతి దస్సేతి. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్మా పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధనం నామ అత్థికేహి ఉపఞ్ఞాతం ఉపగతఞాణఞ్చేవ హోతి, తేహి ఉపగతో పటిపన్నో మగ్గో చ, తస్మా యంనూనాహం అనుబన్ధేయ్యన్తి. ఉపఞ్ఞాతం నిబ్బానన్తి ఉపపత్తియా అనుమానేన ఞాతం నిబ్బానం. ‘‘మగ్గ’’న్తి ఇమస్స వివరణం మగ్గన్తోతి, అనుమానేన ఞాతం పచ్చక్ఖతో దస్సనత్థాయ గవేసన్తోతి అత్థో.
నిరోధో చ నిరోధూపాయో చ ఏకసేసేన నిరోధోతి వుత్తోతి దస్సేన్తో ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. పటిపాదేన్తోతి నిగమేన్తో.
ఇతో ఉత్తరీతి ఇతో మయా లద్ధసోతాపత్తితో ఉత్తరి ఇతరమగ్గత్తయం యదిపి నత్థి, తథాపి ఏసో ఏవ మయా గవేసితో నిబ్బానధమ్మోతి అత్థో.
౬౨-౩. తదారమ్మణాయాతి నిబ్బానారమ్మణాయ సోతాపత్తిఫలవిముత్తియా. తేసం ఆయస్మన్తానన్తి సపరిసానం తేసం ద్విన్నం పరిసానం తస్మింయేవ ఖణే భగవతో ధమ్మం సుత్వా అరహత్తం పాపుణి, అగ్గసావకా పన అత్తనో ఞాణకిచ్చస్స మహన్తతాయ కతిపాహచ్చయేన. తేనాహ ‘‘ఏవ’’న్తిఆది. ఉసూయనకిరియాయ కమ్మభావం సన్ధాయ ‘‘ఉపయోగత్థేవా’’తి వుత్తం.
సారిపుత్తమోగ్గల్లానపబ్బజ్జాకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఉపజ్ఝాయవత్తకథావణ్ణనా
౬౪. వజ్జావజ్జన్తి ఖుద్దకం, మహన్తఞ్చ వజ్జం. ఉత్తిట్ఠపత్తన్తి ఏత్థ ఉత్తిట్ఠం నామ పిణ్డాయ చరణం వుచ్చతి ‘‘ఉత్తిట్ఠే నప్పమజ్జేయ్యా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౬౮) వియ. ఉత్తిట్ఠత్థాయ గహితం పత్తం ఉత్తిట్ఠపత్తం, తేనాహ ‘‘పిణ్డాయ చరణకపత్త’’న్తి. తస్స ఉపనామే కో దోసోతి ఆహ ‘‘తస్మిం హీ’’తిఆది. తస్మాతి యస్మా మనుస్సా ఏతస్మింయేవ ఏతే భుఞ్జన్తీతి ఉత్తిట్ఠపత్తే ఉచ్ఛిట్ఠసఞ్ఞినో, తస్మా ఉత్తిట్ఠపత్తన్తి వుత్తం ఉత్తిట్ఠ-సద్దేనేవ మనుస్సానం సఞ్ఞాయ ఉచ్ఛిట్ఠతాపి గమ్మతీతి. కేచి పన ‘‘ఉచ్ఛిట్ఠసద్దేన సమానత్థో ఉత్తిట్ఠసద్దో’’తి వదన్తి. ‘‘ఉత్తిట్ఠా’’తి త్వాపచ్చయన్తోపి హోతీతి ఆహ ‘‘ఉట్ఠహిత్వా’’తి. ఉపజ్ఝాయం గహేతున్తి ఉపజ్ఝాయత్తం మనసా గహేతుం, యాచనవచనేన తస్స అనుమతిం గహేతున్తి వా అత్థో.
౬౫. పతిస్సయనం పతిస్సో, గరుం నిస్సాయ వత్తనభావో, యంకిఞ్చి గారవన్తి అత్థో. సహ పతిస్సేన సప్పతిస్సో, పరం జేట్ఠం కత్వా తస్సోవాదే వత్తనతాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘జేట్ఠకభావఞ్చ ఉపట్ఠపేత్వా’’తి. సాహూతి సాధు సున్దరం. లహూతి అగరు, సుభరతాతి అత్థో. ఓపాయికన్తి ఉపాయపటిసంయుత్తం, ఏవం పటిపజ్జనం నిత్థరణూపాయోతి అత్థో. పతిరూపన్తి సామీచికమ్మమిదన్తి అత్థో. పాసాదికేనాతి పసాదావహేన కాయవచీపయోగేన సమ్పాదేహీతి అత్థో. కాయేనాతి ఏతదత్థవిఞ్ఞాపకం హత్థముద్దాదిం దస్సేన్తో కాయేన విఞ్ఞాపేతి. సాధూతి సమ్పటిచ్ఛనం సన్ధాయాతి ఉపజ్ఝాయేన ‘‘సాహూ’’తిఆదీసు వుత్తేసు సద్ధివిహారికస్స ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛనం వచనం సన్ధాయ ‘‘కాయేన విఞ్ఞాపేతీ’’తిఆది వుత్తన్తి అధిప్పాయో. ఆయాచనదానమత్తేనాతి సద్ధివిహారికస్స పఠమం ఆయాచనమత్తేన, తతో ఉపజ్ఝాయస్స చ ‘‘సాహూ’’తిఆదినా వచనమత్తేనాతి అత్థో.
౬౬. అస్సాతి సద్ధివిహారికస్స. ద్వే చీవరానీతి ఉత్తరాసఙ్గం, సఙ్ఘాటిఞ్చ సన్ధాయ వదతి. ఇతో పట్ఠాయాతి ‘‘న ఉపజ్ఝాయస్స భణమానస్సా’’తి ఏత్థ న-కారతో పట్ఠాయ, తేన ‘‘నాతిదూరే’’తిఆదీసు న-కారపటిసిద్ధేసు ఆపత్తి నత్థీతి దస్సేతి. సబ్బత్థ దుక్కటాపత్తీతి ఆపదాఉమ్మత్తఖిత్తచిత్తవేదనట్టతాదీహి వినా పణ్ణత్తిం అజానిత్వాపి వదన్తస్స గిలానస్సపి దుక్కటమేవ. ఆపదాసు హి అన్తరన్తరా కథా వత్తుం వట్టతి. ఏవమఞ్ఞేసుపి న-కారపటిసిద్ధేసు ఈదిసేసు, ఇతరేసు పన గిలానోపి న ముచ్చతి. పాళియం ‘‘హేట్ఠాపీఠం వా పరామసిత్వా’’తి ఇదం పుబ్బే తత్థ ఠపితపత్తాదినా అసఙ్ఘట్టనత్థాయ వుత్తం, చక్ఖునా ఓలోకేత్వాపి అఞ్ఞేసం అభావం ఞత్వాపి ఠపేతుం వట్టతి ఏవ. ఆపత్తియా ఆసన్నన్తి ఆపత్తికరణమేవ.
గామేతి అన్తోగామే తాదిసే మణ్డపాదిమ్హి. అన్తరఘరేతి అన్తోగేహే. పటిక్కమనేతి ఆసనసాలాయం. ధోతవాలికాయాతి ఉదకేన గతట్ఠానే నిరజాయ పరిసుద్ధవాలికాయ. నిద్ధూమేతి జన్తాఘరే జలియమానఅగ్గిధూమరహితే. జన్తాఘరఞ్హి నామ హిమపాతబహులేసు దేసేసు తప్పచ్చయరోగపీళాదినివారణత్థం సరీరసేదాపనట్ఠానం. తత్థ కిర అన్ధకారపటిచ్ఛన్నతాయ బహూపి ఏకతో పవిసిత్వా చీవరం నిక్ఖిపిత్వా అగ్గితాపపరిహారాయ మత్తికాయ ముఖం లిమ్పిత్వా సరీరం యావదత్థం సేదేత్వా చుణ్ణాదీహి ఉబ్బట్టేత్వా నహాయన్తి. తేనేవ పాళియం ‘‘చుణ్ణం సన్నేతబ్బ’’న్తిఆది వుత్తం. ఉల్లోకన్తి ఉద్ధం ఓలోకనట్ఠానం. ఉపరిభాగన్తి అత్థో.
అఞ్ఞత్థ నేతబ్బోతి యత్థ విహరతో సాసనే అనభిరతి ఉప్పన్నా, తతో అఞ్ఞత్థ కల్యాణమిత్తాదిసమ్పత్తియుత్తట్ఠానే నేతబ్బో. విసభాగపుగ్గలానన్తి లజ్జినో వా అలజ్జినో వా ఉపజ్ఝాయస్స అవడ్ఢికామే సన్ధాయ వుత్తం. సచే పన ఉపజ్ఝాయో అలజ్జీ ఓవాదమ్పి న గణ్హాతి, లజ్జినో చ ఏతస్స విసభాగా హోన్తి, తత్థ ఉపజ్ఝాయం విహాయ లజ్జీహేవ సద్ధిం ఆమిసాదిపరిభోగో కాతబ్బో. ఉపజ్ఝాయాదిభావో హేత్థ న పమాణన్తి దట్ఠబ్బం. పరివేణం గన్త్వాతి ఉపజ్ఝాయస్స పరివేణం గన్త్వా. ‘‘న సుసాన’’న్తి ఇదం ఉపలక్ఖణం, ఉపచారసీమతో బహి గన్తుకామేన అనాపుచ్ఛా గన్తుం న వట్టతి.
ఉపజ్ఝాయవత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
సద్ధివిహారికవత్తకథావణ్ణనా
౬౭. సద్ధివిహారికవత్తకథాయం సఙ్గహేతబ్బో అనుగ్గహేతబ్బోతిఆదీసు అనాదరియం పటిచ్చ ధమ్మామిసేహి అసఙ్గణ్హన్తానం ఆచరియుపజ్ఝాయానం దుక్కటం వత్తభేదత్తా. తేనేవ పరివారేపి ‘‘నదేన్తో ఆపజ్జతీ’’తి (పరి. ౩౨౨) వుత్తం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
సద్ధివిహారికవత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
నసమ్మావత్తనాదికథావణ్ణనా
౬౮. నసమ్మావత్తనాదికథాయం వత్తం న పూరేయ్యాతి ‘‘వత్తకరణకాలో’’తి వత్థువిజాననవసేన ఞత్వా మానకోసజ్జాదివసేన వా ఉపజ్ఝాయాదీసు అనాదరేన వా ‘‘అకాతుం న వట్టతీ’’తి అజాననతాయ వా న కరేయ్య, దుక్కటమేవ. అసఞ్చిచ్చ అసతియాతిఆదీహి చ అకరోన్తస్స పన అనాపత్తి. సబ్బాని హి వత్తాని సేఖియానేవ, తస్మా సేఖియేసు వుత్తనయేనేవేత్థ సబ్బోపి వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. గేహస్సితపేమన్తి మేత్తాపేమం.
సాదియనం వా అసాదియనం వా న జానాతీతి ‘‘మయి సాదియన్తే అకరోన్తానం ఆపత్తి హోతి, పటిక్ఖిపిత్వా అసాదియన్తే ఆపత్తి న హోతీ’’తి ఏవం న జానాతీతి అత్థో. ‘‘తేసు ఏకో వత్తసమ్పన్నో భిక్ఖు…పే… తేసం అనాపత్తీ’’తి వచనతో సచే కోచి ‘‘తుమ్హాకం సద్ధివిహారికే, అన్తేవాసికే వా గిలానే ఉపట్ఠహిస్సామి, ఓవాదానుసాసనిఆదికం సబ్బం కత్తబ్బం కరిస్సామీ’’తి వదతి, తే వా సద్ధివిహారికాదయో ‘‘అప్పోస్సుక్కా హోథా’’తి వదన్తి, వత్తం వా న సాదియన్తి, ఆచరియుపజ్ఝాయానమ్పి అనాపత్తి.
నసమ్మావత్తనాదికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
రాధబ్రాహ్మణవత్థుకథావణ్ణనా
౬౯. రాధబ్రాహ్మణవత్థుస్మిం పాళియం ఉప్పణ్డుప్పణ్డుకజాతోతి సకలసరీరే సఞ్జాతపణ్డువణ్ణో. పణ్డువణ్ణస్స సకలసరీరే బ్యాపితభావదస్సనత్థఞ్హి విచ్ఛావచనం కతం. అధికారన్తి ఉపకారం. కతవేదినోతి అత్తనో కతం ఉపకారం పటికిరియాయ ఞాపకా. ఉపసమ్పదాకమ్మవాచాయ యం వత్తబ్బం, తం పరియోసానే వక్ఖామ. పరిమణ్డలేహీతి పరిపుణ్ణేహి.
౭౧-౭౩. పణ్ణత్తివీతిక్కమన్తి సిక్ఖాపదవీతిక్కమం. పాళియం పిణ్డియాలోపభోజనన్తి జఙ్ఘపిణ్డిమంసబలేన చరిత్వా ఆలోపాలోపవసేన పరియిట్ఠభోజనం. అతిరేకలాభోతి భిక్ఖాహారతో అధికలాభో. సఙ్ఘభత్తాదీనం విభాగో సేనాసనక్ఖన్ధకే ఆవి భవిస్సతి. విహారోతి తిణకుటికాదిసహితో పాకారపరిచ్ఛిన్నో సకలో సఙ్ఘారామో. అడ్ఢయోగోతి ఏకసాలో దీఘపాసాదో. హత్థిపిట్ఠిగరుళసణ్ఠానో దీఘపాసాదోతిపి వదన్తి. పాసాదోతి చతురస్సో ఉచ్చో అనేకభూమకపాసాదో. హమ్మియన్తి ముణ్డచ్ఛదనో చన్దికఙ్గణయుత్తో నాతిఉచ్చో పాసాదో. గుహాతి పబ్బతగుహా. పూతిముత్తన్తి గోముత్తం.
రాధబ్రాహ్మణవత్థుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఆచరియవత్తకథావణ్ణనా
౭౬. సహధమ్మికం వుచ్చమానోతి ‘‘ఏవం నివాసేతబ్బ’’న్తిఆదినా సిక్ఖాపదేన ఓవదియమానో. వాదం ఆరోపేత్వాతి ‘‘ఓలమ్బిత్వా నివాసనాదీసు కో దోసో? యది దోసో భవేయ్య, పరిమణ్డలనివాసనాదీసుపి దోసో సియా’’తిఆదినా నిగ్గహం ఆరోపేత్వా. తంయేవ తిత్థాయతనన్తి దిట్ఠిసఙ్ఖాతతిత్థమేవ ఆయతనం దుక్ఖుప్పత్తిట్ఠానన్తి తిత్థాయతనం. ఆయస్మతో నిస్సాయ వచ్ఛామీతి ఆయస్మన్తం నిస్సాయ వసిస్సామీతి అత్థో.
ఆచరియవత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
పణామనాఖమాపనాకథావణ్ణనా
౮౦. యం పుబ్బే లక్ఖణం వుత్తం, తేనేవ లక్ఖణేన నిస్సయన్తేవాసికస్స ఆపత్తి న వేదితబ్బాతి సమ్బన్ధయోజనా దట్ఠబ్బా. పోత్థకేసు పన ‘‘న తేనేవ లక్ఖణేనా’’తి ఏత్థ న-కారం ఛడ్డేత్వా ‘‘తేనేవ లక్ఖణేన నిస్సయన్తేవాసికస్స ఆపత్తి వేదితబ్బా’’తి లిఖన్తి, తం పమాదలిఖితం. తథా హి తేనేవ లక్ఖణేన ఆపత్తిభావే గయ్హమానే నిస్సయముత్తకస్సాపి అముత్తకస్సాపి ఆపత్తి ఏవాతి వుత్తలక్ఖణేన ఆపత్తిం ఆపజ్జేయ్య. తథా చ ‘‘నిస్సయన్తేవాసికేన హి యావ ఆచరియం నిస్సాయ వసతి, తావ సబ్బం ఆచరియవత్తం కాతబ్బ’’న్తి ఇమినా అనన్తరవచనేన విరోధో సియా. విసుద్ధిమగ్గేపి చ –
‘‘నిస్సయాచరియ, ఉద్దేసాచరియ, నిస్సయన్తేవాసిక, ఉద్దేసన్తేవాసిక, సమానాచరియకా పన యావ నిస్సయఉద్దేసా అనుపచ్ఛిన్నా. తావ పటిజగ్గితబ్బా’’తి (విసుద్ధి. ౧.౪౧) –
వుత్తం. తస్మా వుత్తనయేన ఇధ పరిగళితం న-కారం ఆనేత్వా తేనేవ సద్ధివిహారికస్స వుత్తేనేవ లక్ఖణేన నిస్సయన్తేవాసికస్స ఆపత్తి న వేదితబ్బాతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో.
పణామనాఖమాపనాకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిస్సయపటిప్పస్సద్ధికథావణ్ణనా
౮౩. నిస్సయపటిప్పస్సద్ధికథాయం ‘‘యో వా ఏకసమ్భోగపరిభోగో, తస్స సన్తికే నిస్సయో గహేతబ్బో’’తి ఇమినా లజ్జీసు ఏవ నిస్సయగ్గహణం నియోజేతి అలజ్జీసు పటిక్ఖిత్తత్తా. ఏత్థ చ పరిభోగసద్దేన ఏకకమ్మాదికో సంవాసో గహితో పచ్చయపరిభోగస్స సమ్భోగ-సద్దేన గహితత్తా, ఏతేన చ సమ్భోగసంవాసానం అలజ్జీహి సద్ధిం న కత్తబ్బతం దస్సేతి. పరిహారో నత్థీతి ఆపత్తిపరిహారో నత్థి. తాదిసోతి యత్థ నిస్సయో గహితపుబ్బో, యో చ ఏకసమ్భోగపరిభోగో, తాదిసో. తథా వుత్తన్తి ‘‘లహుం ఆగమిస్సామీ’’తి వుత్తఞ్చేతి అత్థో. ‘‘చత్తారి పఞ్చ దివసానీ’’తి ఇదం ఉపలక్ఖణమత్తం. యది ఏకాహద్వీహేన సభాగతా పఞ్ఞాయతి, ఞాతదివసేన గహేతబ్బోవ. అథాపి చతుపఞ్చాహేనాపి న పఞ్ఞాయతి, యత్తకేహి దివసేహి పఞ్ఞాయతి, తత్తకాని అతిక్కమేతబ్బాని. సభాగతం ఓలోకేమీతి పన లేసో న కాతబ్బో.
దహరా సుణన్తీతి ఏత్థ అసుత్వాపి ఆగమిస్సతి, కేనచి అన్తరాయేన చిరాయతీతి సఞ్ఞాయ సతి లబ్భతేవ పరిహారో. తేనాహ ‘‘ఇధేవాహం వసిస్సామీతి పహిణతి, పరిహారో నత్థీ’’తి.
ఏకదివసమ్పి పరిహారో నత్థీతి గమనే నిరుస్సాహం సన్ధాయ వుత్తం. సఉస్సాహస్స పన సేనాసనపటిసామనాదివసేన కతిపాహే గతేపి న దోసో.
తత్రేవ వసితబ్బన్తి తత్ర సభాగట్ఠానే ఏవ నిస్సయం గహేత్వా వసితబ్బం. ‘‘తంయేవ విహారం…పే… వసితుం వట్టతీ’’తి ఇమినా ఉపజ్ఝాయే సఙ్గణ్హన్తేయేవ తంసమోధానే నిస్సయపటిప్పస్సద్ధి వుత్తా, తస్మిం పన కోధేన వా గణనిరపేక్ఖతాయ వా అసఙ్గణ్హన్తే అఞ్ఞేసు గహితో నిస్సయో న పటిప్పస్సమ్భతీతి దస్సేతి.
ఆచరియమ్హా నిస్సయపటిప్పస్సద్ధియం వుత్తో ‘‘కోచి ఆచరియో’’తిఆదికో నయో ఉపజ్ఝాయపక్కమనాదీసుపి నేత్వా తత్థ చ వుత్తో ఇధాపి నేత్వా యథారహం యోజేతబ్బో.
ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమ్మ అఞ్ఞస్మిం విహారే వసన్తీతి ఉపచారసీమతో బహి అఞ్ఞస్మిం విహారే అన్తేవాసికానం వసనట్ఠానతో ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమ్మ వసన్తి. తేన బహిఉపచారేపి అన్తేవాసికాదీనం వసనట్ఠానతో ద్విన్నం లేడ్డుపాతానం అన్తరే ఆసన్నపదేసే వసతి, నిస్సయో న పటిప్పస్సమ్భతీతి దస్సేతి. అన్తోఉపచారసీమాయం పన ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వా వసతో నిస్సయో న పటిప్పస్సమ్భతేవ.
నిస్సయపటిప్పస్సద్ధికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఉపసమ్పాదేతబ్బపఞ్చకకథావణ్ణనా
౮౪. ఉపజ్ఝాచరియలక్ఖణకథాయం న సామణేరో ఉపట్ఠాపేతబ్బోతి ఉపజ్ఝాయేన హుత్వా న పబ్బాజేతబ్బో. అసేక్ఖస్స అయన్తి అసేక్ఖో, లోకియలోకుత్తరో సీలక్ఖన్ధో.
అన్తగ్గాహికాయాతి సస్సతుచ్ఛేదకోట్ఠాసగ్గాహికాయ. పచ్ఛిమాని ద్వేతి అప్పస్సుతో హోతి, దుప్పఞ్ఞో హోతీతి ఇమాని ద్వే అఙ్గాని. పచ్ఛిమాని తీణీతి న పటిబలో ఉప్పన్నం కుక్కుచ్చం ధమ్మతో వినోదేతుం, ఆపత్తిం న జానాతి, ఆపత్తియా వుట్ఠానం న జానాతీతి ఇమాని తీణి. కుక్కుచ్చస్స హి పాళిఅట్ఠకథానయసఙ్ఖాతధమ్మతో వినోదేతుం అపటిబలతా నామ అబ్యత్తతా ఏవ హోతీతి సాపి ఆపత్తిఅఙ్గమేవ వుత్తా.
అభివిసిట్ఠో ఉత్తమో సమాచారో ఆభిసమాచారో, వత్తపటివత్తసీలం. తం ఆరబ్భ పఞ్ఞత్తా ఖన్ధకసిక్ఖాపదసఙ్ఖాతా సిక్ఖా ఆభిసమాచారికా. సిక్ఖాపదమ్పి హి తం తత్థ పటిపూరణత్థికేహి ఉగ్గహణాదివసేన సిక్ఖితబ్బతో ‘‘సిక్ఖా’’తి వుచ్చతి. మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఆదిభూతా కారణభూతాతి ఆదిబ్రహ్మచరియకా సిక్ఖా, ఉభతోవిభఙ్గపరియాపన్నసిక్ఖాపదం. తేనేవ విసుద్ధిమగ్గేపి ‘‘ఉభతోవిభఙ్గపరియాపన్నసిక్ఖాపదం ఆదిబ్రహ్మచరియకం, ఖన్ధకవత్తపఅయాపన్నం ఆభిసమాచారిక’’న్తి (విసుద్ధి. ౧.౧౧) వుత్తం. తస్మా సేక్ఖపణ్ణత్తియ’’న్తి ఏత్థ సిక్ఖితబ్బతో సేక్ఖా, భగవతా పఞ్ఞత్తత్తా పణ్ణత్తి. సబ్బాపి ఉభతోవిభఙ్గపరియాపన్నా సిక్ఖాపదపణ్ణత్తి ‘‘సేక్ఖపణ్ణత్తీ’’తి వుత్తాతి గహేతబ్బా. నామరూపపరిచ్ఛేదేతి ఏత్థ కుసలత్తికాదీహి వుత్తం జాతిభూమిపుగ్గలసమ్పయోగవత్థారమ్మణకమ్మద్వారలక్ఖణరసాదిభేదేహి వేదనాక్ఖన్ధాదిచతుబ్బిధం సనిబ్బానం నామం, భూతుపాదాయభేదం రూపఞ్చ పరిచ్ఛిన్దిత్వా జాననపఞ్ఞా, తప్పకాసకో చ గన్థో నామరూపపరిచ్ఛేదో నామ. ఇమినా అభిధమ్మత్థకుసలేన భవితబ్బన్తి దస్సేతి. సిక్ఖాపేతున్తి ఉగ్గణ్హాపేతుం.
ఉపసమ్పాదేతబ్బపఞ్చకకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బవత్థుకథావణ్ణనా
౮౬. తిత్థియపరివాసకథాయం ఆజీవకస్స వాతిఆదీసు అకిరియవాదీ ఆజీవకో నామ, కిరియవాదినో పన నిగణ్ఠాపి అఞ్ఞేపి నగ్గతిత్థికా అచేలకపదే సఙ్గహితా. సబ్బథా నగ్గస్సేవ తిత్థియపరివాసో విహితో. సో చ తేనేవ నగ్గవేసేన భిక్ఖూనం సన్తికం ఆగతస్స, న పటిచ్ఛాదేత్వా ఆగతస్సాతి దస్సేతుం ‘‘సచే సోపీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సోపీతి ఆజీవకో.
ఆమిసకిఞ్చిక్ఖసమ్పదానం నామ అప్పమత్తకస్స దేయ్యధమ్మస్స అనుప్పదానం. రూపూపజీవికాతి అత్తనో రూపమేవ నిస్సాయ జీవన్తియో. వేసియా గోచరో బహులం పవత్తిట్ఠానం అస్సాతి వేసియాగోచరో. ఏస నయో సబ్బత్థ. యోబ్బన్నాతీతాతి అనివిద్ధా ఏవ మహల్లికభావం పత్తా థుల్లకుమారీ ఏవాతి వుత్తం. ఆదాయస్సాతి ఆదానస్స గహణస్స.
అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బవత్థుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఞ్చాబాధవత్థుకథావణ్ణనా
౮౮-౯. పఞ్చాబాధాదివత్థూసు పాళియం సోమ్హి అరోగో, విబ్భమిస్సామీతి సో అహం అరోగో, విబ్భమిస్సామీతి అత్థో. నఖపిట్ఠిప్పమాణన్తి కనిట్ఠఙ్గులినఖపిట్ఠి అధిప్పేతా. ‘‘పటిచ్ఛన్నే ఠానే నఖపిట్ఠిప్పమాణం అవడ్ఢనకపక్ఖే ఠితం హోతి, వట్టతీ’’తి వుత్తత్తా అప్పటిచ్ఛన్నట్ఠానే తాదిసమ్పి న వట్టతి, పటిచ్ఛన్నట్ఠానేపి చ వడ్ఢనకపక్ఖే ఠితోపి న వట్టతీతి సిద్ధమేవ హోతి. పాకటట్ఠానేపి పన నఖపిట్ఠిప్పమాణతో ఊనతరం అవడ్ఢనకం వట్టతీతి యే గణ్హేయ్యుం, తేసం తం గహణం పటిసేధేతుం ‘‘ముఖే పనా’’తిఆది వుత్తం.
కోలట్ఠిమత్తకోపీతి బదరట్ఠిప్పమాణోపి. అవడ్ఢనకపక్ఖే ఠితోపి న వట్టతీతి ఏత్థ పి-సద్దేన కోలట్ఠిమత్తతో ఖుద్దకతరోపి గణ్డో న వట్టతీతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘సచ్ఛవిం కారేత్వా’’తి, విజ్జమానచ్ఛవిం కత్వాతి అత్థో. ‘‘సఞ్ఛవి’’న్తి వా పాఠో, సఞ్జాతచ్ఛవిన్తి అత్థో. గణ్డాదీసు వూపసన్తేసుపి గణ్డానం వివణ్ణమ్పి హోతి, తం వట్టతి.
పదుమపుణ్డరీకపత్తవణ్ణన్తి రత్తపదుమసేతపదుమపుప్ఫదలవణ్ణం. కుట్ఠే వుత్తనయేనేవాతి పటిచ్ఛన్నట్ఠానే అవడ్ఢనకం వట్టతి, అఞ్ఞత్థ న కిఞ్చిపి వట్టతీతి వుత్తనయం దస్సేతి. సోసబ్యాధీతి ఖయరోగో. యక్ఖుమ్మారోతి కదాచి కదాచి ఆగన్త్వా భూమియం పాతేత్వా హత్థముఖాదికం అవయవం భూమియం ఘంసనకో యక్ఖోవ రోగో.