౪. సమథక్ఖన్ధకో

సతివినయకథాదివణ్ణనా

౧౯౫. సమథక్ఖన్ధకే ఖీణాసవస్స విపులసతిం నిస్సాయ దాతబ్బో వినయో చోదనాదిఅసారుప్పానం వినయనుపాయో సతివినయో.

౧౯౬. చిత్తవిపరియాసకతోతి కతచిత్తవిపరియాసో. గగ్గం భిక్ఖుం…పే… చోదేన్తీతి ఏత్థ పన ఉమ్మత్తకస్స ఇదం ఉమ్మత్తకం, అజ్ఝాచిణ్ణం. తదేవ చిత్తవిపరియాసేన కతన్తి చిత్తవిపరియాసకతం. తేన ఉమ్మత్తకేన చిత్తవిపరియాసకతేన అజ్ఝాచిణ్ణేన అనాచారేన ఆపన్నాయ ఆపత్తియా గగ్గం భిక్ఖుం చోదేన్తీతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. పఠమం మూళ్హో హుత్వా పచ్ఛా అమూళ్హభావం ఉపగతస్స దాతబ్బో వినయో అమూళ్హవినయో.

౨౦౨. ధమ్మవాదీనం యేభుయ్యభావసమ్పాదికా కిరియా యేభుయ్యసికాతి ఇమస్మిం అత్థే స-కారాగమసహితో ఇక-పచ్చయన్తోయం సద్దోతి దస్సేతుం ఆహ ‘‘యస్సా’’తిఆది. తత్థ యస్సా కిరియాయాతి గూళ్హకవివట్టకాదినా సలాకగ్గాహాపకకిరియాయ. యేభుయ్యభావం నిస్సితసమథకిరియా యేభుయ్యసికాతి ఏవం యేభుయ్యసికాసద్దస్స అత్థో గహేతబ్బో. ఏవఞ్హి అయం అధికరణసమథో నామ హోతి. యథావుత్తసలాకగ్గాహేన హి ధమ్మవాదీనం యేభుయ్యభావే సిద్ధే పచ్ఛా తం యేభుయ్యభావం నిస్సాయేవ అధికరణవూపసమో హోతి, న ధమ్మవాదీనం బహుతరభావసాధకకిరియామత్తేన.

౨౦౭. ‘‘సేసమేత్థ తజ్జనీయాదీసు వుత్తనయమేవా’’తి ఏతేన తజ్జనీయాదిసత్తకమ్మాని వియ ఇదమ్పి తస్సపాపియసికాకమ్మం అసుచిభావాదిదోసయుత్తస్స, సఙ్ఘస్స చ వినిచ్ఛయే అతిట్ఠమానస్స కత్తబ్బం విసుం ఏకం నిగ్గహకమ్మన్తి దస్సేతి. ఏతస్మిఞ్హి నిగ్గహకమ్మే కతే సో పుగ్గలో ‘‘అహం సుద్ధో’’తి అత్తనో సుద్ధియా సాధనత్థం సఙ్ఘమజ్ఝం ఓతరితుం, సఙ్ఘో చస్స వినిచ్ఛయం దాతుం న లభతి, తం కమ్మకరణమత్తేనేవ చ తం అధికరణం వూపసన్తం హోతి.

కథం పనేతం కమ్మం పటిప్పస్సమ్భతీతి? కేచి పనేత్థ ‘‘సో తథా నిగ్గహితో నిగ్గహితోవ హోతి, ఓసారణం న లభతి. తేనేవ పాళియం ఓసారణా న వుత్తా’’తి వదన్తి. అఞ్ఞే పన ‘‘పాళియం న ఉపసమ్పాదేతబ్బన్తిఆదినా సమ్మావత్తనస్స వుత్తత్తా సమ్మావత్తిత్వా లజ్జిధమ్మే ఓక్కన్తస్స ఓసారణా అవుత్తాపి తజ్జనీయాదీసు వియ నయతో కమ్మవాచం యోజేత్వా ఓసారణా కాతబ్బా ఏవా’’తి వదన్తి, ఇదం యుత్తం. తేనేవ అట్ఠకథాయం వక్ఖతి ‘‘సచే సీలవా భవిస్సతి, వత్తం పరిపూరేత్వా పటిప్పస్సద్ధిం లభిస్సతి. నో చే, తథానాసితకోవ భవిస్సతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౨౩౮). తస్సపాపియసికాకమ్మన్తి చ అలుత్తసమాసోయేవ. తేనాహ ‘‘ఇదం హీ’’తి ఆది.

సతివినయకథాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

అధికరణకథావణ్ణనా

౨౧౫. విరూపతో విపరిణామట్ఠేన చిత్తం దుక్ఖం విపచ్చతీతి ఆహ ‘‘చిత్తదుక్ఖత్థం వోహారో’’తిఆది. ఉపవదనాతి చోదనా. తత్థేవాతి అనువదనే.

ఆదితో పట్ఠాయ చ తస్స తస్స కమ్మస్స విఞ్ఞాతత్తాతి విత్థారతో ఆగతకమ్మవగ్గస్స ఆదితో పట్ఠాయ వణ్ణనాముఖేన విఞ్ఞాతత్తా వినిచ్ఛయో భవిస్సతీతి యోజనా.

౨౧౬. పాళియం అజ్ఝత్తం వాతి అత్తని వా అత్తనో పరిసాయ వా. బహిద్ధా వాతి పరస్మిం వా పరస్స పరిసాయ వా. అనవస్సవాయాతి అనుప్పాదాయ.

౨౨౦. ‘‘వివాదాధికరణం కుసలం అకుసలం అబ్యాకత’’న్తి ఇదం పుచ్ఛావచనం. వివాదాధికరణం సియా కుసలన్తిఆది విసజ్జనం. ఏస నయో సేసేసుపి.

౨౨౨. సమ్ముతిసభావాయపి ఆపత్తియా కారణూపచారేన అకుసలాబ్యాకతభావేన వుచ్చమానే కుసలస్సాపి ఆపత్తికారణత్తా తదుపచారేన ‘‘ఆపత్తాధికరణం సియా కుసల’’న్తి వత్తబ్బం భవేయ్య, తథా అవత్వా ‘‘నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’’న్తి ఏవంవచనస్స కారణం దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ సన్ధాయభాసితవసేన అత్థో వేదితబ్బో’’తి వుత్తం. ఏత్థ చాయమధిప్పాయో – యది హి ఆపత్తి నామ పరమత్థధమ్మసభావా భవేయ్య, తదా ‘‘ఆపత్తాధికరణం సియా అకుసల’’న్తిఆదివచనం యుజ్జేయ్య. యస్మా దుట్ఠదోససిక్ఖాపదట్ఠకథాదీసు దస్సితదోసప్పసఙ్గతో పరమత్థసభఆవతా న యుత్తా, ఏకన్తసమ్ముతిసభావా ఏవ సా హోతి, తస్మా ‘‘సియా అకుసలం సియా అబ్యాకత’’న్తిపి నిప్పరియాయతో న వత్తబ్బా. యది పన అకుసలఅబ్యాకతధమ్మసముట్ఠితత్తమేవ ఉపాదాయ పరియాయతో ‘‘సియా అకుసలం సియా అబ్యాకత’’న్తి వుత్తం. తదా కుసలధమ్మసమఉట్ఠితత్తమ్పి ఉపాదాయ పరియాయతో ‘‘ఆపత్తాధికరణం సియా కుసల’’న్తిపి వత్తబ్బం భవేయ్య. యతో చేతం వచనం ఆపత్తియా అకుసలాబ్యాకతూపచారారహత్తస్స కుసలూపచారానారహత్తస్స విసుం కారణసబ్భావం సన్ధాయ భాసితం, తస్మా యం తం కారణవిసేసం సన్ధాయ ఇదం భాసితం, తస్స వసేనేవేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

ఇదాని పన యో అఙ్గప్పహోనకచిత్తమేవ సన్ధాయ ఆపత్తియా అకుసలాదిభావో వుత్తో, నాఞ్ఞం విసేసకారణం సన్ధాయాతి గణ్హేయ్య, తస్స గాహే దోసం దస్సేన్తో ‘‘యస్మిం హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ పథవీఖణనాదికేతి పథవీఖణనాదినిమిత్తే పణ్ణత్తివజ్జే. ఆపత్తాధికరణే కుసలచిత్తం అఙ్గన్తి పణ్ణత్తిం అజానిత్వా కుసలచిత్తేన చేతియఙ్గణాదీసు భూమిసోధనాదివసేన పథవీభూతగామవికోపనాదికాలే కుసలచిత్తం కారణం హోతి. తస్మిం సతీతి తస్మిం ఆపత్తాధికరణే విజ్జమానే కుసలచిత్తసముట్ఠితత్తేన కుసలవోహారారహాయ ఆపత్తియా విజ్జమానాయాతి అధిప్పాయో. సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౨౨౨) పన ‘‘తస్మిం సతీ’’తి ఇమస్స ‘‘తస్మిం కుసలచిత్తే ఆపత్తిభావేన గహితే’’తి అత్థో వుత్తో, తం న యుజ్జతి ‘‘యస్మి’’న్తి య-సద్దేన పరామట్ఠస్సేవ ఆపత్తాధికరణస్స ‘‘తస్మి’’న్తి పరామసితబ్బతో.

న సక్కా వత్తున్తి యది సమ్ముతిసభావాయపి ఆపత్తియా అకుసలాదిసముట్ఠితత్తేన అకుసలాదివోహారో కరీయతి, తదా కుసలవోహారోపి కత్తబ్బోతి ‘‘నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’’న్తి న సక్కా వత్తుం, అఞ్ఞథా అకుసలాదిభావోపిస్స పటిక్ఖిపితబ్బోతి అధిప్పాయో. తస్మాతి యస్మా కుసలాదీనం తిణ్ణం సమానేపి ఆపత్తియా అఙ్గప్పహోనకత్తే కుసలవోహారోవ ఆపత్తియా పటిక్ఖిత్తో, న అకుసలాదివోహారో, తస్మా నయిదం అఙ్గప్పహోనకం చిత్తం సన్ధాయ వుత్తన్తి ‘‘ఆపత్తాధికరణం సియా అకుసలం సియా అబ్యాకతం, నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’’న్తి ఇదం ఆపత్తియా సముట్ఠాపకత్తేన అఙ్గప్పహోనకం కారణభూతం చిత్తమత్తం సన్ధాయ న వుత్తం, అఞ్ఞథా ‘‘ఆపత్తాధికరణం సియా కుసల’’న్తిపి వత్తబ్బతోతి అధిప్పాయో. ఏతేన ఆపత్తియా అకుసలాదిభావోపి కేనచి నిమిత్తేన పరియాయతోవ వుత్తో, న పరమత్థతోతి దస్సేతి. యథాహ ‘‘యం కుసలచిత్తేన ఆపజ్జతి, తం కుసలం, ఇతరేహి ఇతర’’న్తి.

ఇదం పనాతిఆదీసు అయం అధిప్పాయో – ‘‘ఆపత్తాధికరణం సియా అకుసలం సియా అబ్యాకత’’న్తి ఇదఞ్హి యం కిఞ్చి కదాచి కత్థచి కారణం భవన్తం అనియతకారణం సన్ధాయ వుత్తం న హోతి. యం పన సబ్బసిక్ఖాపదేసు ఆపత్తియా కారణం భవితుమరహతి, ఇదమేవ కారణం సన్ధాయ వుత్తం. అకుసలఞ్హి పణ్ణత్తిం ఞత్వా వీతిక్కమన్తస్స సబ్బాపత్తియా కారణం హోతి, లోకవజ్జాపత్తియా పన పణ్ణత్తిం అజానన్తస్సపి కారణం హోతి. కేవలం పణ్ణత్తివజ్జాపత్తీసు కుసలాబ్యాకతచిత్తపవత్తిక్ఖణే ఏవ అకుసలం న వత్తతి, తదఞ్ఞత్థ సయమేవ పవత్తతి. అబ్యాకతం పన కాయవచీభూతం కుసలాకుసలాదీనం పవత్తిక్ఖణే నిరోధసమాపన్నస్స సహసేయ్యాపత్తియన్తి సబ్బాపత్తియా అఙ్గమేవ హోతి ఛన్నం ఆపత్తిసముట్ఠానానం కాయవాచఙ్గవిరహితత్తాభావా. తస్మా ఇమేసం అకుసలాబ్యాకతానం సబ్బాపత్తిమూలకత్తమేవ సన్ధాయ ఇదం ఆపత్తియా అకుసలత్తం, అబ్యాకతత్తఞ్చ వుత్తం. యత్థ పన పథవీఖణనాదీసు కుసలమ్పి ఆపత్తియా కారణం హోతి, తత్థాపి ఆపత్తియా తదుపచారేన కుసలత్తవోహారో అయుత్తో సావజ్జానవజ్జానం ఏకత్తవోహారస్స విరుద్ధత్తా. యదగ్గేన అఞ్ఞమఞ్ఞం విరుద్ధా, తదగ్గేన కారణకారియవోహారోపి నేసం అయుత్తో. తస్మా తత్థ విజ్జమానమ్పి కుసలం అబ్బోహారికం, కాయవచీద్వారమేవ ఆవేణికం కారణన్తి.

తత్థ ఏకన్తతో అకుసలమేవాతి అకుసలచిత్తేన సముట్ఠహనతో కారణూపచారతో ఏవం వుత్తం. తత్థాతి లోకవజ్జే. వికప్పో నత్థీతి సియా-సద్దస్స వికప్పనత్థతం దస్సేతి. అకుసలం హోతీతి అకుసలసముట్ఠితాయ కారణూపచారేన అకుసలం హోతి. సహసేయ్యాదివసేన ఆపజ్జనతో అబ్యాకతం హోతీతి ఇత్థియాదీహి సహ పిట్ఠిపసారణవసప్పవత్తకాయద్వారసఙ్ఖాతరూపాబ్యాకతవసేనేవ ఆపజ్జితబ్బతో కారణూపచారేనేవ ఆపత్తి అబ్యాకతం హోతి. తత్థాతి తస్మిం పణ్ణత్తివజ్జాపత్తాధికరణే. సఞ్చిచ్చాసఞ్చిచ్చవసేనాతి పణ్ణత్తిం ఞత్వా, అఞ్ఞత్వా చ ఆపజ్జనవసేన ఇమం వికప్పభావం సన్ధాయ అకుసలత్తఅబ్యాకతత్తసఙ్ఖాతం యథావుత్తం ఇమం వికప్పసభావం సన్ధాయ ఇదం వచనం వుత్తం.

యది ఏవం అసఞ్చిచ్చాపజ్జనపక్ఖే కుసలేనాపి ఆపజ్జనతో తమ్పి వికప్పం సన్ధాయ ‘‘ఆపత్తాధికరణం సియా కుసల’’న్తిపి కస్మా న వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. ‘‘అచిత్తకాన’’న్తి వుత్తమేవత్థం సముట్ఠానవసేన విభావేతుం ‘‘ఏళకలోమపదసోధమ్మాదిసముట్ఠానానమ్పీ’’తి వుత్తం. అచిత్తకసముట్ఠానానం ‘‘కుసలచిత్తం ఆపజ్జేయ్యా’’తి ఏతేన సావజ్జభూతాయ ఆపత్తియా కారణూపచారేనాపి అనవజ్జభూతకుసలవోహారో అయుత్తోతి దస్సేతి. ‘‘న చ తత్థా’’తిఆదినా కుసలస్స ఆపత్తియా కారణత్తం విజ్జమానమ్పి తథా వోహరితుం అయుత్తన్తి పటిక్ఖిపిత్వా కాయవాచాసఙ్ఖాతం అబ్యాకతస్సేవ కారణత్తం దస్సేతి. తత్థ చలితప్పవత్తానన్తి చలితానం, పవత్తానఞ్చ. చలితో హి కాయో, పవత్తా వాచా. ఏత్థ చ కాయవాచానమఞ్ఞతరమేవ అఙ్గం. తఞ్చ…పే… అబ్యాకతన్తి ఏవం అబ్యాకతస్స ఆపత్తికారణభావేనేవ వుత్తత్తా. ‘‘ఆపత్తాధికరణం సియా అకుసలం సియా అబ్యాకత’’న్తి ఇదం కారణూపచారేన పరియాయతో వుత్తం, న నిప్పరియాయతోతి సిజ్ఝతి.

యం పన సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. చూళవ. ౩.౨౨౨) ఆపత్తియా నిప్పరియాయతోవ అకుసలాదిసభావతం సమత్థేతుం బహుం పపఞ్చితం, తం న సారతో పచ్చేతబ్బం దుట్ఠదోససిక్ఖాపదట్ఠకథాయమేవ పటిక్ఖిత్తత్తా. తేనేవేత్థాపి ‘‘యం చిత్తం ఆపత్తియా అఙ్గం హోతీ’’తిఆదినా అకుసలచిత్తస్సాపి ఆపత్తియా కారణత్తేన భిన్నతావ దస్సితా. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా దస్సితమేవాతి ఇధ న విత్థారయిమ్హ. ఏవం వీతిక్కమతో యో వీతిక్కమోతి ఏత్థ అకుసలచిత్తేన ఞత్వా వీతిక్కమన్తస్స కాయవచీవీతిక్కమసముట్ఠితా ఆపత్తివీతిక్కమోతి వుత్తో. ఏస నయో అబ్యాకతవారేపి.

అధికరణకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అధికరణవూపసమనసమథకథాదివణ్ణనా

౨౨౮. పాళియం వివాదాధికరణం ఏకం సమథం అనాగమ్మాతిఆది పుచ్ఛా. సియాతిఆది విస్సజ్జనం. సియాతిస్స వచనీయన్తి ఏతేనేవ వూపసమం సియాతి వత్తబ్బం భవేయ్యాతి అత్థో. సమ్ముఖావినయస్మిన్తి సమ్ముఖావినయత్తస్మిన్తి భావప్పధానో నిద్దేసో దట్ఠబ్బో. ఏవం సబ్బవారేసు. ‘‘కారకో ఉక్కోటేతీ’’తి ఇదం ఉపలక్ఖణమత్తం, యస్స కస్సచి ఉక్కోటేన్తస్స పాచిత్తియమేవ. ఉబ్బాహికాయ ఖీయనకే పాచిత్తియం న వుత్తం తత్థ ఛన్దదానస్స నత్థితాయ.

౨౩౫. వణ్ణావణ్ణాయో కత్వాతి ఖుద్దకమహన్తేహి సఞ్ఞాణేహి యుత్తాయో కత్వా. తేనాహ ‘‘నిమిత్తసఞ్ఞం ఆరోపేత్వా’’తి.

౨౪౨. కిచ్చాధికరణం …పే… సమ్మతీతి ఏత్థ సమ్ముఖావినయేన అపలోకనాదికమ్మం సమ్పజ్జతీతి అత్థో దట్ఠబ్బో.

అధికరణవూపసమనసమథకథాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

సమథక్ఖన్ధకవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.