౪. చతుత్థపారాజికం

వగ్గుముదాతీరియభిక్ఖువత్థువణ్ణనా

౧౯౩. అధిట్ఠేమాతి సంవిదహామ. ఇరియాపథం సణ్ఠపేత్వాతి పధానానురూపం కత్వా. అనాగతసమ్బన్ధే పన అసతీతి భాసితో భవిస్సతీతి పాఠసేసం కత్వా అనాగతసమ్బన్ధే అసతి. భాసితోతి అతీతవచనం కథం అనాగతవచనేన సమ్బన్ధముపగచ్ఛతీతి ఆహ లక్ఖణం పనాతిఆది. ఈదిసే హి ఠానే ధాతుసమ్బన్ధే పచ్చయాతి ఇమినా లక్ఖణేన ధాత్వత్థసమ్బన్ధే సతి అయథాకాలవిహితాపి పచ్చయా సాధవో భవన్తీతి సద్దసత్థవిదూ వదన్తి.

౧౯౪. వణ్ణవాతి ఇమినా అభినవుప్పన్నవణ్ణతా వుత్తా. పసన్నముఖవణ్ణాతి ఇమినా ముఖవణ్ణస్స అతిపణీతతా వుత్తా. విప్పసన్నచ్ఛవివణ్ణాతి ఇమినా పకతిసరీరవణ్ణస్సేవ యథావుత్తనయేన విప్పసన్నతా వుత్తా. యస్మా ఇన్ద్రియానం ఉపాదారూపత్తా నిస్సయవసేనేవ పీణనన్తి ఆహ ‘‘అభినివిట్ఠోకాసస్స పరిపుణ్ణత్తా’’తి. పఞ్చప్పసాదానం వియ హదయరూపస్సాపి పరిపుణ్ణతా వుత్తాయేవాతి ఆహ ‘‘మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియాన’’న్తి. ఉద్దేసం పరిపుచ్ఛం అనుయుఞ్జన్తా ఇమం సరీరసోభం నేవ పాపుణింసూతి సమ్బన్ధో. యథా తన్తి ఏత్థ తన్తి నిపాతమత్తం. చతుచక్కన్తి ఏత్థ పవత్తనట్ఠేన ఇరియాపథోవ చక్కన్తి వుత్తో.

౧౯౫. ఉపలబ్భన్తీతి దిస్సన్తి, ఞాయన్తీతి అత్థో. పచన్తోతి పీళేన్తో, గేహాదీని వా సయం డహన్తో, అఞ్ఞేహి వా పాచేన్తో. ఉద్ధతేతి ఉద్ధచ్చపకతికే. ఉన్నళేతి ఉగ్గతనళసదిసేన ఉగ్గతతుచ్ఛమానేన సహితే. చపలేతి పత్తచీవరమణ్డనాదినా చాపల్లేన యుత్తే. ముఖరేతి ఖరవచనే. పాకతిన్ద్రియేతి అసంవుతత్తా గిహికాలే వియ పకతియం ఠితిన్ద్రియే. ఇరియాపథసణ్ఠపనాదీనీతి ఆది-సద్దేన పచ్చయపటిసేవనసామన్తజప్పానం గహణం వేదితబ్బం. పరమసల్లేఖవుత్తీహి మహాఅరియవంసేహి భిక్ఖూహి నివుత్థసేనాసనాని లోకసమ్మతసేనాసనాని నామ. పరిపాచేతున్తి విమ్హాపనవసేన పరిణామేతుం. భిక్ఖాచారే అసమ్పజ్జమానేతి ఇదం జనపదచారికం చరన్తీతి ఇమినా సమ్బన్ధితబ్బం, న పన పాళిం వాచేన్తోతిఆదీహి, తాని పన పదాని అత్తనో నిరన్తరవాసట్ఠానేపి జనపదేసుపి కత్తబ్బకిచ్చదస్సనవసేన వుత్తాని, తాని చ తే వత్తసీసేన కరోన్తి, న లాభనిమిత్తం, తేనాహ తన్తీతిఆది. కిచ్ఛేనాతి ఇమస్సేవ వేవచనం కసిరేనాతి. తదుభయమ్పి పారమీపూరణవాయామం సన్ధాయ వుత్తం. సాధారణపరిక్ఖారభావేనాతి సఙ్ఘికపరిక్ఖారభావేన. తథాభావతో థేనేత్వాతి అవిస్సజ్జియఅవేభఙ్గియభావతో థేనేత్వా, న ఠానాచావనవసేనాతి అధిప్పాయో, తేనాహ ‘‘కులదూసకదుక్కటం ఆపజ్జతీ’’తి. అసన్తన్తి ఇమస్స అభూతన్తి ఇదం కారణవచనం, అనుప్పన్నత్తా అవిజ్జమానన్తి అత్థో. కితవస్సేవాతి కితవస్స సకుణగహణమివ. కేరాటికస్సాతి సఠస్స. సమణోతి గోత్తమత్తం అనుభోన్తి ధారేన్తీతి గోత్రభునో, నామమత్తసమణాతి అత్థో. దుజ్జానపరిచ్ఛేదన్తి అనన్తదుక్ఖత్తా ‘‘ఏత్తకం దుక్ఖ’’న్తి సఙ్ఖ్యావసేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఞాతుం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేనాపి దుక్కరం, న పన సరూపవసేన ఞాతుం బుద్ధఞాణస్స అవిసయభావా.

అధిమానవత్థువణ్ణనా

౧౯౬. అరహత్తేతి అగ్గఫలే. ఞాణచక్ఖునాతి పచ్చవేక్ఖణఞాణసఙ్ఖాతేన చక్ఖునా, అథ వా ఫలచిత్తసమ్పయుత్తేనేవ ఞాణచక్ఖునా. అత్తనా సమ్పయుత్తేనాపి హి ఞాణేన అసమ్మోహతో సయం దిట్ఠం నామ హోతి, తథా తస్మిం అదిట్ఠేతి అత్థో. సబ్బేసం కిలేసానం పహాయకవసేన ఆజానాతి, సమన్తతో సబ్బేన వా పకారేన జానాతీతి ‘‘అఞ్ఞా’’తి అగ్గమగ్గో వుచ్చతి, తదుపచారేన పన తప్ఫలమ్పీతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞం బ్యాకరింసూతి అరహత్తం బ్యాకరింసూ’’తి. అన్తరా ఠపేతీతి సేఖభూమియం అధిమానో ఠపేతి. కిలేససముదాచారం అపస్సన్తోతి పురిమమగ్గత్తయవజ్ఝానంయేవ కిలేసానం వసేన వుత్తం, న భవరాగాదీనం.

సవిభఙ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౯౭. పకతిమనుస్సేహి ఉత్తరితరానం బుద్ధాదిఉత్తమపురిసానం అధిగమధమ్మో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మోతి ఆహ ఉత్తరిమనుస్సానన్తిఆది. పాళియం (పారా. ౧౯౮) ‘‘అత్థి చ మే ఏతే ధమ్మా మయీ’’తి ఏత్థ మేతి ఇదం పదపూరణమత్తం. అధిగన్తబ్బతో అధిగమసఙ్ఖాతస్స ఝానాదినో పుచ్ఛా అధిగమపుచ్ఛా, సా చ ఝానాదీసు సామఞ్ఞతో పవత్తాతి ఇదాని తత్థ పఠమజ్ఝానం వా దుతియాదీసు అఞ్ఞతరం వా తత్థాపి కసిణాదిఆరమ్మణేసు కతరమారమ్మణం ఝానం వా లోకుత్తరేసు చ సోతాపత్తిమగ్గం వా సకదాగామిమగ్గాదీసు అఞ్ఞతరం వా తత్థాపి సుఞ్ఞతవిమోక్ఖం వా అప్పణిహితవిమోక్ఖాదీసు అఞ్ఞతరం వాతి ఏవం పచ్చేకం భేదనిద్ధారణవసేన పుచ్ఛనాకారం దస్సేతుం పాళియం (పారా. ౧౯౮) ‘‘పున కతమేసం త్వం ధమ్మానం లాభీ’’తి అయం పుచ్ఛా దస్సితాతి దట్ఠబ్బా, తేనాహ పఠమమగ్గాదీసూతిఆది. యాయ అనుక్కమపటిపత్తియా లోకుత్తరో అధిగమో ఆగచ్ఛతి, సా పుబ్బభాగపటిపత్తి ఆగమనపటిపదా. న సుజ్ఝతీతి పుచ్ఛియమానో పటిపత్తిక్కమం ఉల్లఙ్ఘిత్వా కథేతి. అపనేతబ్బోతి తయా వుత్తక్కమేనాయం న సక్కా అధిగన్తున్తి అధిగతమానతో అపనేతబ్బో. సన్నిహితేసు కప్పియేసుపి చతూసు పచ్చయేసు అలగ్గత్తా ‘‘ఆకాసే పాణిసమేన చేతసా’’తి వుత్తం. వుత్తసదిసం బ్యాకరణం హోతీతి యోజనా. ఖీణాసవపటిపత్తిసదిసా పటిపదా హోతి సువిక్ఖమ్భితకిలేసత్తా. ఇదఞ్చ అరహత్తం పటిజానన్తస్స వసేన వుత్తం, తేనాహ ఖీణాసవస్స నామాతిఆది. ఏవం సువిక్ఖమ్భితకిలేసస్స వత్తనసేక్ఖధమ్మపటిజాననం ఇమినా భయుప్పాదనేన, అమ్బిలాదిదస్సనే ఖేళుప్పాదాదినా చ న సక్కా వీమంసితుం, తస్మా తస్స వచనేనేవ తం సద్ధాతబ్బం. అయం భిక్ఖు సమ్పన్నబ్యాకరణోతి ఇదం న కేవలం అభాయనకమేవ సన్ధాయ వుత్తం ఏకచ్చస్స సూరజాతికస్స పుథుజ్జనస్సాపి అభాయనతో, రజ్జనీయారమ్మణానం బదరసాళవాదిఅమ్బిలమద్దనాదీనం ఉపనయనేపి ఖేళుప్పాదాదితణ్హాపవత్తరహితం సబ్బథా సుసోధితమేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి గహేతబ్బం.

అసన్తగుణసమ్భావనలక్ఖణా పాపిచ్ఛాతి ఆహ యా సా ఇధేకచ్చోతిఆది. ఆది-సద్దేన అస్సద్ధోతిఆదిపాఠం సఙ్గణ్హాతి. సామఞ్ఞం దుప్పరామట్ఠన్తి సమణధమ్మసఙ్ఖాతం సామఞ్ఞం ఖణ్డసీలాదితాయ దుప్పరామట్ఠం దుట్ఠు గహితం నిరయాయ నిరయదుక్ఖాయ తం పుగ్గలం తత్థ నిరయే ఉపకడ్ఢతి నిబ్బత్తాపేతీతి అత్థో. సిథిలోతి ఓలీయిత్వా కరణేన సిథిలగాహేన కతో, సథేన వా సాఠేయ్యేన ఆదిణ్ణో సిథిలో. పరిబ్బజోతి సమణభావో. భియ్యోతి పుబ్బే విజ్జమానానం రాగరజాదీనం ఉపరి అపరమ్పి రజం ఆకిరతీతి అత్థో. భిక్ఖుభావోతి అధమ్మికపటిఞ్ఞామత్తసిద్ధో భిక్ఖుభావో. అజానమేవాతి ఏత్థ ఏవ-సద్దో అవధారణే అజానన్తో ఏవాతి, ‘‘అజానమేవ’’న్తిపి పాఠో, తత్థ పన ఏవం జానామి ఏవం పస్సామీతి యోజేతబ్బం.

పదభాజనీయవణ్ణనా

౧౯౯. ఏవన్తి చ పఠమజ్ఝానాదిపరామసనం పఠమజ్ఝానం జానామి దుతియాదిఝానన్తి. అసుభజ్ఝానాదీనీతి ఆది-సద్దేన కాయగతాసతిజ్ఝానం కసిణజ్ఝానం కసిణమూలకాని ఆరుప్పజ్ఝానాని చ సఙ్గణ్హాతి. విమోక్ఖోతి చతుబ్బిధో మగ్గో, తస్స సగుణతో సుఞ్ఞతాదినామం దస్సేన్తో ఆహ సో పనాయన్తిఆది. మగ్గో హి నామ పఞ్చహి కారణేహి నామం లభతి సరసేన వా పచ్చనీకేన వా సగుణేన వా ఆరమ్మణేన వా ఆగమనేన వా. సచే హి సఙ్ఖారుపేక్ఖా అనిచ్చతో సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా వుట్ఠాతి, మగ్గో అనిమిత్తవిమోక్ఖేన విముచ్చతి. సచే దుక్ఖతో సమ్మసిత్వా వుట్ఠాతి, అప్పణిహితవిమోక్ఖేన విముచ్చతి. సచే అనత్తతో సమ్మసిత్వా వుట్ఠాతి, సుఞ్ఞతవిమోక్ఖేన విముచ్చతి, ఇదం సరసతో నామం నామ. యస్మా పనేస సఙ్ఖారేసు అనిచ్చానుపస్సనాయ నిచ్చనిమిత్తం పజహన్తో ఆగతో, తస్మా అనిమిత్తో. దుక్ఖానుపస్సనాయ సుఖసఞ్ఞం పణిధిం పత్థనం పహాయ ఆగతత్తా అప్పణిహితో. అనత్తానుపస్సనాయ అత్తసఞ్ఞం పహాయ అత్తసుఞ్ఞతాదస్సనవసేన సుఞ్ఞతా హోతి, ఇదం పచ్చనీకతో నామం నామ. రాగాదీహి పనేస సుఞ్ఞతత్తా సుఞ్ఞతో, రూపనిమిత్తాదీనం, రాగనిమిత్తాదీనం ఏవ వా అభావేన అనిమిత్తో, రాగపణిధిఆదీనం అభావతో అప్పణిహితోతి వుచ్చతి, ఇదం అస్స సగుణతో నామం. రాగాదిసుఞ్ఞం అనిమిత్తం అప్పణిహితఞ్చ నిబ్బానం ఆరమ్మణం కరోతీతి సుఞ్ఞతో అనిమిత్తో అప్పణిహితోతి వుచ్చతి, ఇదమస్స ఆరమ్మణతో నామం. ఆగమనం పన దువిధం విపస్సనాగమనం మగ్గాగమనఞ్చ. తత్థ మగ్గే విపస్సనాగమనమేవ, ఫలే పన మగ్గానన్తరే మగ్గాగమనం, ఫలసమాపత్తియం విపస్సనాగమనమ్పి. అనత్తానుపస్సనావసేన మగ్గో సుఞ్ఞతో అనిచ్చదుక్ఖానుపస్సనాహి అనిమిత్తో అప్పణిహితోతి ఏవం విపస్సనా అత్తనో నామం మగ్గస్స దేతి, మగ్గో ఫలస్సాతి ఇదం ఆగమనతో నామం.

సుఞ్ఞత్తాతి వివిత్తత్తా. రాగాదయోవ పతిట్ఠానట్ఠేన పణిధీతి ఆహ ‘‘రాగదోసమోహపణిధీన’’న్తి. ఇమిస్సా విజ్జాయాతి దిబ్బచక్ఖువిజ్జాయాతిఆదినా ఏకేకవిజ్జం సన్ధాయ వదన్తి. ఏవం ఏకిస్సాపి నామం అగ్గహేత్వాపి తా ఏవ సన్ధాయ ‘‘విజ్జానం లాభిమ్హీ’’తి భణన్తోపి పారాజికో హోతీతి సఙ్ఖేపట్ఠకథాయం అధిప్పాయో. వత్థువిజ్జాదీని పన సన్ధాయ వదన్తో న హోతి. ఏకేకకోట్ఠాసవసేనాతి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తనయేన లోకుత్తరవిసేసం అకత్వా కేవలం ‘‘సతిపట్ఠానానం లాభీ’’తి ఏకేకకోట్ఠాసవసేనాతి అధిప్పాయో. తత్థాతి తేసు కోట్ఠాసేసు. కిలేసానం పహానం నామ అభావమత్తమ్పి లోకుత్తరకిచ్చత్తా లోకుత్తరన్తి సమత్థేతుం తం పనాతిఆది వుత్తం. రాగా చిత్తం వినీవరణతాతి రాగతో చిత్తస్స వినీవరణతా, తతో రాగతో విముత్తత్తా ఏవ వీతరాగనీవరణతాతి అత్థో, యా చ పఞ్చ విజ్జాతి యోజేతబ్బం. న ఆగతాతి ఇధ పదభాజనే ‘‘ఞాణన్తి తిస్సో విజ్జా’’తి (పారా. ౧౯౯) వుత్తత్తా సేసా పఞ్చ విజ్జా న ఆగతాతి అత్థో. నిబ్బత్తితలోకుత్తరత్తాతి లోకియధమ్మసాధారణసఙ్ఖతస్సాపి అభావా లోకియేహి సబ్బథా అసమ్మిస్సలోకుత్తరత్తా. అఞ్ఞన్తి సఙ్ఖేపట్ఠకథాదిం వదన్తి, తమ్పి తత్థేవ పటిక్ఖిత్తన్తి సమ్బన్ధో.

౨౦౦. పున ఆనేత్వా పఠమజ్ఝానాదీహి న యోజితన్తి ఏత్థ ‘‘పఠమజ్ఝానేనాతి పాఠో’’తి కేచి వదన్తి, తం యుత్తమేవ ఆది-సద్దేన గహేతబ్బస్స ఝానస్స అభావా. పఠమజ్ఝానమూలకఞ్హి ఏకమేవ ఖణ్డచక్కం. కత్తుసాధనోపి భణిత-సద్దో హోతీతి ఆహ అథ వాతిఆది. యేన చిత్తేన ముసా భణతి, తేనేవ చిత్తేన న సక్కా ‘‘ముసా భణామీ’’తి జానితుం, అన్తరన్తరా పన అఞ్ఞాహి మనోద్వారవీథీహి ‘‘ముసా భణామీ’’తి జానాతీతి వుత్తం ‘‘భణన్తస్స హోతి ముసా భణామీ’’తి. అయమేత్థ అత్థో దస్సితోతి తీహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో ముసావాదోతి అయమత్థో దస్సితో. దవాతి సహసా. రవాతి అఞ్ఞం వత్తుకామస్స ఖలిత్వా అఞ్ఞభణనం. తం జానాతీతి తంఞాణం, తస్స భావో తంఞాణతా, ఞాణస్స విసయవిసయీభావేన అత్తసంవేదనన్తి అత్థో. ఞాణసమోధానన్తి బహూనం ఞాణానం ఏకస్మిం ఖణే సమోధానం, సహుప్పత్తీతి అత్థో. యేన చిత్తేన ‘‘ముసా భణిస్స’’న్తి జానాతీతి ఇదం పుబ్బభాగచేతనఞ్చ సన్నిట్ఠానచేతనఞ్చ ఏకతో కత్వా వుత్తం. యేన చిత్తేన పుబ్బభాగచేతనాభూతేన సన్నిట్ఠానచేతనాభూతేన చ విసంవాదితబ్బసత్తసఙ్ఖారే జానాతి, యేన చిత్తేన ముసా భణిస్సన్తి అత్థో. తేనేవ…పే… పరిచ్చజితబ్బాతి తేనేవ చిత్తేన ‘‘ఏవం అహం ముసా భణామీ’’తి వా ‘‘భణిత’’న్తి వా తదేవ ముసావాదచిత్తమారమ్మణం కత్వా భిక్ఖు జానాతీతి ఏవం పుబ్బాపరసన్నిట్ఠానచేతనాక్ఖణేసు తీసు ఏకేనేవ చిత్తేన ఞాణవిసయఞ్చ ఞాణఞ్చాతి ఉభయమ్పి ఏకక్ఖణే పుగ్గలో జానాతీతి అయం తంఞాణతా పరిచ్చజితబ్బా విసయస్సేవ తదా పకాసనతోతి అధిప్పాయో, తేనాహ న హీతిఆది. యది ఞాణస్స అత్తనో సరూపం న ఞాయతి, కథం పచ్ఛిమం చిత్తం జానాతీతి ఆహ పురిమం పురిమన్తిఆది. తత్థ భణిస్సామీతిఆదినా తీసు కాలేసు ఉప్పన్నం పురిమపురిమచిత్తం అత్తానం విసయం కత్వా ఉప్పజ్జమానస్స పచ్ఛిమస్స పచ్ఛిమస్స చిత్తస్స తథా ఉప్పత్తియా పచ్చయో హోతీతి అత్థో. తేనాతి యేన కారణేన తీసు ఖణేసు చిత్తాని తదఞ్ఞేహేవ చిత్తేహి జానితబ్బాని, తాని చ పురిమపురిమచిత్తేనేవ అవస్సం ఉప్పజ్జన్తి, తేన కారణేనాతి అత్థో. తస్మిం సతీతి భణిస్సామీతి పుబ్బభాగే సతి. సేసద్వయన్తి భణామి, భణితన్తి ఇదం ద్వయం న హేస్సతీతి ఏతం నత్థీతి యోజనా హోతియేవాతి అత్థో. ఏకం వియ పకాసతీతి భిన్నక్ఖణానమ్పి నిరన్తరుప్పత్తియా ‘‘తదేవేద’’న్తి గహేతబ్బతం సన్ధాయ వదతి.

బలవధమ్మవినిధానవసేనాతి బలవగాహస్స వినిధానవసేన. దుబ్బలదుబ్బలానన్తి దుబ్బలదుబ్బలానం గాహానం. సకభావపరిచ్చజనవసేనాతి అత్తనో సన్తకభావస్స పరిచ్చజనవసేన.

౨౦౭. ఉత్తాసితత్తాతి భయం జనేత్వా వియ పలాపితత్తా. ఏవం పలాపితో న పున తం ఠానం ఆగచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘పున అనల్లీయనభావదస్సనవసేనా’’తి. ఖేట-సద్దం సద్దత్థవిదూ ఉత్తాసత్థే పఠన్తీతి ఆహ స్వాయమత్థోతిఆది. అణు ఏవ అణుసహగతం, అణుత్తేన వా యుత్తన్తి అత్థో.

వత్తుకామవారకథావణ్ణనా

౨౧౫. కేవలఞ్హియన్తి కేవలఞ్హి అయం వారోతి అజ్ఝాహరితబ్బం. తఙ్ఖణఞ్ఞేవ జానాతీతి పకతియా వచనానన్తరం విజాననం సన్ధాయ వుత్తం. ఏవం పన వచీభేదం అకత్వా ‘‘యో ఇమమ్హా ఆవాసా పఠమం పక్కమిస్సతి, నం మయం ‘అరహా’తి జానిస్సామా’’తి ఏవం కతసఙ్కేతా విహారా పఠమం పక్కమనేన తస్మిం ఖణే అవీతివత్తేపి నిక్ఖన్తమత్తేపి పారాజికం అఞ్ఞతరో భిక్ఖు ‘‘మం ‘అరహా’తి జానన్తూ’’తి తమ్హా ఆవాసా పఠమం పక్కామీతి ఆగతవత్థుమ్హి (పారా. ౨౨౭) వియ. విఞ్ఞత్తిపథేతి కాయవచీవిఞ్ఞత్తీనం గహణయోగ్గే పదేసే, తేన విఞ్ఞత్తిపథం అతిక్కమిత్వా ఠితో కోచి దిబ్బేన చక్ఖునా కాయవికారం దిస్వా దిబ్బాయ సోతధాతుయా వచీభేదఞ్చ సుత్వా జానాతి, న పారాజికన్తి దీపేతి. పాళియం ‘‘పటివిజానన్తస్స ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి (పారా. ౨౧౫) ఇమస్మిం పటివిజాననవారే యస్మిం అక్ఖరే వా ఉచ్చారితే కాయప్పయోగే వా కతేయేవ అయం పఠమజ్ఝానం సమాపన్నోతిఆదిఅత్థం పరో విజానాతి, తతో పురిమేసు అక్ఖరుచ్చారణాదిప్పయోగేసు థుల్లచ్చయం ఆపజ్జిత్వా పచ్ఛిమేవ పటివిజాననపయోగక్ఖణే పారాజికం ఆపజ్జతీతి వేదితబ్బం థుల్లచ్చయస్సేవేత్థ సామన్తత్తా, తేనేవ బుద్ధదత్తాచరియేన –

‘‘దుక్కటం పఠమస్సేవ, సామన్తమితి వణ్ణితం;

సేసానం పన తిణ్ణమ్పి, థుల్లచ్చయముదీరిత’’న్తి –

వుత్తం, అయఞ్చత్థో ‘‘న పటివిజానన్తస్స ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి ఇమినా సుత్తేన సఙ్గహితోతి దట్ఠబ్బో. ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాదివసేనాతిఆదినా ఝానసమాధిఆదిసద్దానమత్థేసు పుబ్బే అకతపరిచయత్తా సుత్వా ‘‘అత్థం ఈదిస’’న్తి అజానిత్వా కేవలం ‘‘విసిట్ఠో కోచి సమణగుణో అనేన లద్ధో’’తి పరేన ఞాతేపి పారాజికమేవాతి దస్సేతి.

అనాపత్తిభేదకథావణ్ణనా

౨౨౦. అనుల్లపనాధిప్పాయస్సాతి ‘‘ఏవం వుత్తే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో మయా పకాసితో హోతీ’’తి అమనసికత్వా ‘‘నాహం, ఆవుసో, మచ్చునో భాయామీ’’తిఆదికం కథేన్తస్స. ఏవం కథేన్తో చ వోహారతో అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తస్సా’’తి. భాయన్తోతి ‘‘ఞత్వా గరహన్తి ను ఖో’’తి భాయన్తో.

పదభాజనీయవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

వినీతవత్థువణ్ణనా

౨౨౩. సేక్ఖభూమియన్తి ఇమినా ఝానభూమిమ్పి సఙ్గణ్హాతి. తిణ్ణం వివేకానన్తి కాయచిత్తఉపధివివేకానం. పిణ్డాయ చరణస్స భోజనపరియోసానతాయ వుత్తం ‘‘యావ భోజనపఅయోసాన’’న్తి. అన్తరఘరే భుత్వా ఆగచ్ఛన్తస్సాపి వుత్తనయేనేవ సమ్భావనిచ్ఛాయ చీవరసణ్ఠాపనాదీని కరోన్తస్స దుక్కటమేవ, పాళియం పన దుక్కరాదివత్థూసు ‘‘అనాపత్తి అనుల్లపనాధిప్పాయస్సా’’తి ఇదం థుల్లచ్చయేనాపి అనాపత్తిదస్సనత్థం వుత్తం. ఉల్లపనాధిప్పాయస్సాపి హి ‘‘నావుసో, దుక్కరం అఞ్ఞం బ్యాకాతు’’న్తి వుత్తే థుల్లచ్చయమేవ అత్తుపనాయికత్తాభావతోతి దట్ఠబ్బం.

౨౨౭. న దానాహం తత్థ గమిస్సామీతి పున తత్థ వసితట్ఠానే న గమిస్సామి, ఏవం సతి పఠమం గతో అయం పున చ నాగతో, తస్మా అరహాతి మఞ్ఞిస్సన్తీతి అధిప్పాయో. తం ఠానన్తి ఆవాసం వాతిఆదినా పుబ్బే పరిచ్ఛిన్నట్ఠానం. పదసా గమనం సన్ధాయ కతికాయ కతత్తా యానేనాతిఆది వుత్తం. విజ్జామయిద్ధిం సన్ధాయ ‘‘ఇద్ధియా’’తి వుత్తం ఉల్లపనాధిప్పాయస్స అభిఞ్ఞిద్ధియా అసమ్భవతో. అఞ్ఞమఞ్ఞం రక్ఖన్తీతి ఉల్లపనాధిప్పాయే సతిపి ఏకస్సాపి పఠమగమనాభావా రక్ఖన్తి. సచే పన కతికం కత్వా నిసిన్నేసు ఏకం ద్వే ఠపేత్వా అవసేసా ఉల్లపనాధిప్పాయేన ఏకతో గచ్ఛన్తి, గతానం సబ్బేసం పారాజికమేవ. తేసు యస్స ఉల్లపనాధిప్పాయో నత్థి, తస్స అనాపత్తి. ఏతన్తి హేట్ఠా వుత్తం సబ్బం కతికవత్తం. నానావేరజ్జకాతి నానాజనపదవాసినో. సఙ్ఘలాభోతి యథావుడ్ఢం పాపుణనకకోట్ఠాసో. అయఞ్చ పటిక్ఖేపో అవిసేసేత్వా కరణం సన్ధాయ కతో, విసేసేత్వా పన ‘‘ఏత్తకో అసుకస్సా’’తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా అపలోకేత్వా దాతుం వట్టతి.

౨౨౮. ధమ్మధాతూతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, ధమ్మానం సభావో వా. ఉపపత్తీతి అత్తభావం సన్ధాయ వదతి. దుస్సద్ధాపయా హోన్తీతి పుథుజ్జనే సన్ధాయ వుత్తం, న లక్ఖణత్థేరాదికే అరియపుగ్గలే. వితుడేన్తీతి వినివిజ్ఝిత్వా డేన్తి గచ్ఛన్తి, ఫాసుళన్తరికాయో ఛిద్దావఛిద్దం కత్వా తాహి గచ్ఛన్తీతి నిస్సక్కవసేన అత్థో. వితుదేన్తీతి పాఠే ఫాసుళన్తరికాహీతి ఆధారత్థే నిస్సక్కవచనం. లోహతుణ్డేహీతి కాళలోహమయేహి తుణ్డేహి. అచ్ఛరియం వతాతి గరహితబ్బతాయ అచ్ఛరం పహరితుం యుత్తరూపం. చక్ఖుభూతాతి లోకస్స చక్ఖు వియ భూతా సఞ్జాతా, చక్ఖుసదిసాతిపి అత్థో. తస్సేవ కమ్మస్సాతి యేన గోఘాతకకమ్మేనేవ నిరయే నిబ్బత్తో, తస్సేవాతి అత్థే గయ్హమానే ఏకాయ చేతనాయ బహుపటిసన్ధియో హోన్తీతి ఆపజ్జతి, న చేతం యుత్తం ఏకస్స అమ్బాదిబీజస్స అనేకఙ్కురుప్పత్తి వియాతి తం పరిహరన్తో ఆహ తస్స నానాచేతనాహి ఆయూహితస్సాతిఆది, తేన గోఘాతకకమ్మక్ఖణే పుబ్బచేతనా అపరచేతనా సన్నిట్ఠాపకచేతనాతి ఏకస్మిమ్పి పాణాతిపాతే బహూ చేతనా హోన్తి, నానాపాణాతిపాతేసు వత్తబ్బమేవ నత్థి. తత్థ ఏకాయ చేతనాయ నరకే పచిత్వా తదఞ్ఞచేతనాసు ఏకాయ అపరాపరియచేతనాయ ఇమస్మిం పేతత్తభావే నిబ్బత్తోతి దస్సేతి, తేనాహ ‘‘అవసేసకమ్మం వా కమ్మనిమిత్తం వా’’తి. ఏత్థ చ కమ్మసరిక్ఖవిపాకుప్పత్తిం సన్ధాయ కమ్మకమ్మనిమిత్తానమేవ గహణం కతం, న గతినిమిత్తస్స, తేనాహ ‘‘అట్ఠిరాసియేవ నిమిత్తం అహోసీ’’తి. పాళియం వితచ్ఛేన్తీతి తుణ్డేహి తచ్ఛేన్తో వియ లుఞ్చన్తి. విరాజేన్తీతి విలిఖన్తి.

౨౨౯. వల్లూరవిక్కయేనాతి సుక్ఖాపితమంసవిక్కయేన. నిప్పక్ఖచమ్మేతి విగతపక్ఖలోమచమ్మే. ఏకం మిగన్తి దీపకమిగం. కారణాహీతి ఘాతనాహి. ఞత్వాతి కమ్మట్ఠానం ఞత్వా.

౨౩౦. మఙ్గనవసేన ఉలతీతి మఙ్గులి, విరూపబీభచ్ఛభావేన పవత్తతీతి అత్థో. చిత్తకేళిన్తి చిత్తరుచియం అనాచారకీళం.

౨౩౧. నిస్సేవాలపణకకద్దమోతి తిలబీజకాదిసేవాలేన నీలమణ్డూకపిట్ఠివణ్ణేన ఉదకపిట్ఠే ఉదకం నీలవణ్ణం కురుమానేన పణకేన కద్దమేన చ విరహితో. ఉణ్హభావేన తపనతో తపం ఉదకం అస్సాతి తపోదకాతి వత్తబ్బే క-కారలోపం కత్వా ‘‘తపోదా’’తి వుచ్చతి. పేతలోకోతి పకట్ఠేన అకుసలకమ్మేన సుగతితో దుగ్గతిం ఇతానం గతానం లోకో సమూహో, నివాసట్ఠానం వా. కతహత్థాతి ధనుసిప్పే సుట్ఠు సిక్ఖితహత్థా, అవిరజ్ఝనలక్ఖవేధాతి అత్థో. సిప్పదస్సనవసేన రాజకులాదీసు రాజసమూహం ఉపేచ్చ కతం అసనం సరక్ఖేపో ఏతేసన్తి కతుపాసనా, సబ్బత్థ దస్సితసిప్పాతి అత్థో. పభగ్గోతి పభఞ్జితో, పరాజితోతి అత్థో.

౨౩౨. ఆనేఞ్జసమాధిన్తి అరూపసమాపత్తియం నిరుద్ధే సతిపి సద్దకణ్టకేన ఉట్ఠానారహో రూపావచరసమాధియేవ ఇధ వత్తబ్బోతి ఆహ అనేజం అచలన్తిఆది. సమాధిపరిపన్థకేతి వితక్కాదికే సన్ధాయ వదతి, ఇదం పన పఠమబోధియం ఉప్పన్నమ్పి వత్థుం అనాచారమత్తవసేన భిక్ఖూహి చోదితేపి భగవతా ‘‘అనాపత్తి, భిక్ఖవే, మోగ్గల్లానస్సా’’తి (పారా. ౨౨౮) ఏవం ఆయతిం అత్తనా పఞ్ఞపియమానపారాజికానుగుణం తదా ఏవ వినీతన్తి ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహి పచ్ఛా పఞ్ఞత్తస్స ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స వినీతవత్థుభావేన సఙ్గహమారోపితన్తి దట్ఠబ్బం. సావకానం ఉప్పటిపాటియా అనుస్సరణాభావం దస్సేతుం ‘‘న ఉప్పటిపాటియా’’తి వుత్తం. దుక్కరం కతన్తి అనన్తరే పఞ్చకప్పసతికే కాలే విఞ్ఞాణసన్తతిం అదిస్వాపి అసమ్ముయ్హిత్వా పరతో తతియత్తభావే దిట్ఠచుతిచిత్తేన సద్ధిం వత్తమానభవపటిసన్ధియా అనుమానేనాపి కారియకారణాభావగహణం నామ సావకానం దుక్కరత్తా వుత్తం. పటివిద్ధాతి పటివిద్ధసదిసా. యథా నామ సత్తధా ఫాలితస్స చామరవాలలోమస్స ఏకాయ అగ్గకోటియా అపరస్స వాలలోమంసునో కోటిం దూరే ఠత్వా విజ్ఝేయ్య ఆవునన్తో వియ పటిపాదేయ్య, ఏవమేవ ఇమినాపి దుక్కరం కతన్తి వుత్తం హోతి. ఏతదగ్గన్తి ఏసో అగ్గో. యదిదన్తి యో అయం.

నిగమనవణ్ణనా

౨౩౩. ఇధాతి భిక్ఖువిభఙ్గే. ఉద్దిట్ఠపారాజికపరిదీపనన్తి సిక్ఖాపదేసు పాతిమోక్ఖుద్దేసవసేన ఉద్దిట్ఠపారాజికపరిదీపనం, న పన సబ్బస్మిం పారాజికవిభఙ్గే ఆగతఆపత్తిపరిదీపనం తత్థ థుల్లచ్చయాదీనమ్పి ఆగతత్తా తేనేవ ఉద్దిట్ఠ-సద్దేన వుత్తవిభఙ్గస్స నిద్దేసత్తా. భిక్ఖునీనం అసాధారణాని చత్తారీతి ఉబ్భజాణుమణ్డలికా (పాచి. ౬౫౮) వజ్జప్పటిచ్ఛాదికా (పాచి. ౬౬౫) ఉక్ఖిత్తానువత్తికా (పాచి. ౬౬౯) అట్ఠవత్థుకాతి (పాచి. ౬౭౫) ఇమాని భిక్ఖూహి అసాధారణాని భిక్ఖునీనం ఏవ పఞ్ఞత్తాని పారాజికానీతి అత్థో. వత్థువిపన్నాతి పబ్బజ్జుపసమ్పదానం వత్థుభావో వత్థు నామ, తేన వత్థుమత్తేన విపన్నా, విపన్నవత్థుకాతి అత్థో. అహేతుకపటిసన్ధికాతి మగ్గానుప్పత్తికారణమాహ. కిఞ్చాపి దుహేతుకానమ్పి మగ్గో నుప్పజ్జతి, తే పన పబ్బజ్జుపసమ్పదాసు ఠత్వా ఆయతిం మగ్గహేతుం సమ్పాదేతుం సక్కోన్తి, అహేతుకా పన పరిసుద్ధే చతుపారిసుద్ధిసీలే ఠత్వా సమ్పాదేతుం న సక్కోన్తి, తస్మా తే తమ్పి పటిచ్చ వత్థువిపన్నావాతి వేదితబ్బా. పారాజికాతి కమ్మవిపత్తియా పటిసన్ధిక్ఖణేయేవ పరాజయం ఆపన్నా. థేయ్యసంవాసకాదీనం గిహిభావే ఠత్వా విపస్సనాయ వాయమన్తానమ్పి తస్మిం అత్తభావే మగ్గుప్పత్తిఅభావతో ‘‘మగ్గో పన వారితో’’తి వుత్తం. దీఘతాయ లమ్బమానం అఙ్గజాతం లమ్బం నామ, తం యస్స అత్థి సో లమ్బీ. సో ఏత్తావతా న పారాజికో, తం పన దీఘం అఙ్గజాతం అత్తనో ముఖే వా వచ్చమగ్గే వా సేవనాధిప్పాయేన పవేసేన్తోవ పారాజికో, ఇధ పన వచ్చమగ్గే పవేసేన్తోవ అధిప్పేతో ముదుపిట్ఠికేనేవ ముఖే పవేసనస్స వుత్తత్తా. సోపి హి కతపరికమ్మతాయ ముదుభూతాయ పిట్ఠియా ఓనమిత్వా అత్తనో అఙ్గజాతం ముఖేన గణ్హన్తోవ పారాజికో హోతి, న కేవలో. యో పన ముఖేన అత్తనో వచ్చమగ్గం వా పరేసం వచ్చమగ్గముఖం వా ఇత్థీనం పస్సావమగ్గం వా గణ్హాతి, తస్స చ పురిసనిమిత్తేన పురిసనిమిత్తం ఛుపన్తస్స చ మగ్గేన మగ్గపటిపాదనేపి పారాజికం న హోతి పురిసనిమిత్తేన తదితరమగ్గసమ్పటిపాదనేనేవ మేథునధమ్మవోహారతో. పరస్స అఙ్గజాతే అభినిసీదతీతి పరస్స ఉత్తానం సయన్తస్స కమ్మనియే అఙ్గజాతే అత్తనో వచ్చమగ్గం పవేసేన్తో తస్సూపరి నిసీదతి, ఇదఞ్చ ఉపలక్ఖణమత్తం పరేసం అఙ్గజాతం వచ్చమగ్గే పవేసేన్తో సాదియన్తోపి పారాజికోవ, బలక్కారేన పన వచ్చమగ్గే వా ముఖే వా పరేన పవేసియమానో యది న సాదియతి, అనాపత్తికోవ. ఏత్థ అసాదియనం నామ దుక్కరం విరజ్జితబ్బతో. ఏత్థ చ అనుపసమ్పన్నభావే ఠత్వా మాతుపితుఅరహన్తేసు అఞ్ఞతరం ఘాతేన్తో భిక్ఖునిం దూసేన్తో చ సామణేరపబ్బజ్జమ్పి న లభతీతి దస్సనత్థం విసుం గహితత్తా మాతుఘాతకాదీనం చతున్నం తతియపఠమపారాజికేసు అన్తోగధతా వేదితబ్బా. యథా ఏత్థ, ఏవం గిహిభావే ఠత్వా లోహితుప్పాదం కరోన్తో లోహితుప్పాదకోవాతి గహేతబ్బం. ఏతేన పరియాయేనాతి ఉభిన్నం రాగపరియుట్ఠానసఙ్ఖాతేన పరియాయేన. దుతియవికప్పే కచ్చి అత్థాతి పదచ్ఛేదో వేదితబ్బో.

ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ విమతివినోదనియం

చతుత్థపారాజికవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

నిట్ఠితో చ పారాజికకణ్డవణ్ణనానయో.