౩. తతియపారాజికం
తీహీతి కాయవచీమనోద్వారేహి.
పఠమపఞ్ఞత్తినిదానవణ్ణనా
౧౬౨. యా అయం హేట్ఠా తం పనేతం బుద్ధకాలే చ చక్కవత్తికాలే చ నగరం హోతీతిఆదినా (పారా. అట్ఠ. ౧.౮౪) రాజగహస్స బుద్ధుప్పాదేయేవ వేపుల్లప్పత్తి వుత్తా, సా ఏత్థాపి సమానాతి దస్సేతుం ‘‘ఇదమ్పి చ నగర’’న్తి వుత్తం, తేన చ న కేవలం రాజగహాదయో ఏవాతి దస్సేతి. మహావనం నామాతిఆది మజ్ఝిమభాణకసంయుత్తభాణకానం మతేన వుత్తం, దీఘభాణకా పన ‘‘హిమవన్తేన సద్ధిం ఏకాబద్ధం హుత్వా ఠితం మహావన’’న్తి వదన్తి. హంసవట్టకచ్ఛదనేనాతి హంసవట్టకపటిచ్ఛన్నేన, హంసమణ్డలాకారేనాతి అత్థో. కాయవిచ్ఛన్దనియకథన్తి కరజకాయే విరాగుప్పాదనకథం. ఛన్దోతి దుబ్బలరాగో. రాగోతి బలవరాగో. ‘‘కేసలోమాది’’న్తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విభాగేన దస్సేతుం యేపి హీతిఆది వుత్తం. పఞ్చపఞ్చప్పభేదేనాతి ఏత్థ పఞ్చ పఞ్చ పభేదా ఏతస్స పరియాయస్సాతి పఞ్చపఞ్చప్పభేదో, తేన పఞ్చపఞ్చప్పభేదేనాతి ఏవం బాహిరత్థసమాసవసేన పరియాయవిసేసనతా దట్ఠబ్బా.
అసుభాయాతి అసుభమాతికాయ. వణ్ణేతబ్బమాతికఞ్హి అపేక్ఖిత్వా ఇత్థిలిఙ్గే సామివచనం, తేనాహ మాతికం నిక్ఖిపిత్వాతిఆది. తం విభజన్తోతి మాతికం విభజన్తో. ఫాతికమ్మన్తి నిప్ఫత్తికరణం. పఞ్చఙ్గవిప్పహీనన్తి కామచ్ఛన్దాదిపఞ్చనీవరణఙ్గవిగమేన పఞ్చఙ్గవిప్పహీనతా, అప్పనాప్పత్తవితక్కాదిజ్ఝానఙ్గానం ఉప్పత్తివసేన పఞ్చఙ్గసమన్నాగతతా చ వేదితబ్బా. తివిధకల్యాణం దసలక్ఖణసమ్పన్నన్తి ఏత్థ పన ఝానస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసానానం వసేన తివిధకల్యాణతా, తేసంయేవ ఆదిమజ్ఝపరియోసానానం లక్ఖణవసేన దసలక్ఖణసమ్పన్నతా చ వేదితబ్బా. అట్ఠకథాయం పన ‘‘దసలక్ఖణవిభావనేనేవ తన్నిస్సయభూతా తివిధకల్యాణతాపి ఝానస్స పాకటా హోతీతి తత్రిమానీతిఆది వుత్తం.
తత్రాయం పాళీతి తస్మిం దసలక్ఖణవిభావనవిసయే అయం పాళి. పటిపదావిసుద్ధీతి గోత్రభుపరియోసానాయ పుబ్బభాగపటిపదాయ ఝానస్స నీవరణాదిపరిబన్ధతో విసుద్ధి, సాయం యస్మా ఉపేక్ఖానుబ్రూహనాదీనమ్పి పచ్చయత్తేన పధానా పురిమకారణసిద్ధా చ, తస్మా వుత్తం ‘‘పటిపదావిసుద్ధి ఆదీ’’తి. ఉపేక్ఖానుబ్రూహనాతి విసోధేతబ్బతాదీనం అభావతో తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ కిచ్చనిప్ఫత్తియా అనుబ్రూహనా, సా పన పరిబన్ధవిసుద్ధిసమకాలవిభావినీపి తబ్బిసుద్ధియావ నిప్ఫన్నాతి దీపనత్థమాహ ‘‘ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝే’’తి. సమ్పహంసనాతి వత్థుధమ్మాదీనం అనతివత్తనాదిసాధకస్స ఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తివసేన పరియోదపనా, సా పన యస్మా కత్తబ్బస్స సబ్బకిచ్చస్స నిప్ఫత్తియావ సిద్ధా నామ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘సమ్పహంసనా పరియోసాన’’న్తి. తీణిపి చేతాని కల్యాణాని ఏకక్ఖణే లబ్భమానానిపి పచ్చయపచ్చయుప్పన్నతాదివసేన పవత్తన్తీతి దస్సనత్థం ఆదిమజ్ఝపరియోసానభావేన వుత్తాని, న పన ఝానస్స ఉప్పాదాదిక్ఖణత్తయే యథాక్కమం లబ్భమానత్తాతి దట్ఠబ్బం. మజ్ఝిమం సమాధినిమిత్తం పటిపజ్జతీతిఆదీసు మజ్ఝిమం సమాధినిమిత్తం నామ సమప్పవత్తో అప్పనాసమాధియేవ. సో హి లీనుద్ధచ్చసఙ్ఖాతానం ఉభిన్నం అన్తానం అనుపగమనేన మజ్ఝిమో, సవిసేసం చిత్తస్స ఏకత్తారమ్మణే ఠపనతో సమాధియేవ ఉపరివిసేసానం కారణభావతో ‘‘సమాధినిమిత్త’’న్తి వుచ్చతి, తం పటిపజ్జతి పటిలబ్భతీతి అత్థో. ఏవం పటిపన్నత్తా మజ్ఝిమేన సమాధినిమిత్తేన తత్థ ఏకత్తారమ్మణే అప్పనాగోచరే పక్ఖన్దతి ఉపతిట్ఠతి, ఏవం విసుద్ధస్స పన తస్స చిత్తస్స పున విసోధేతబ్బాభావతో విసోధనే బ్యాపారం అకరోన్తో పుగ్గలో విసుద్ధం చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి నామ. సమథభావూపగమనేన సమథపటిపన్నస్స పున సమాధానే బ్యాపారం అకరోన్తో సమథపటిపన్నం అజ్ఝుపేక్ఖతి, సమథపటిపన్నభావతో ఏవమస్స కిలేససంసగ్గం పహాయ ఏకత్తేన ఉపట్ఠితస్స పున ఏకత్తుపట్ఠానే బ్యాపారం అకరోన్తో ఏకత్తుపట్ఠానం అజ్ఝుపేక్ఖతి నామ.
తత్థ జాతానన్తిఆదీసు యే పన తే ఏవం ఉపేక్ఖానుబ్రూహితే తస్మిం ఝానచిత్తే జాతా సమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతా యుగనద్ధధమ్మా, తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం అనతివత్తనసభావేన సమ్పహంసనా విసోధనా పరియోదపనా చ, సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం కిలేసేహి విముత్తత్తా విముత్తిరసేన ఏకరసతాయ సమ్పహంసనా చ, యఞ్చేతం తదుపగం తేసం అనతివత్తనఏకరసభావానం అనుచ్ఛవికం వీరియం, తస్స తదుపగవీరియస్స వాహనట్ఠేన పవత్తనట్ఠేన సమ్పహంసనా చ, తస్మిం ఖణే యథావుత్తధమ్మానం ఆసేవనట్ఠేన సమ్పహంసనా చ, పరియోదపనా చ పరియోదపనకస్స ఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తివసేనేవ ఇజ్ఝతీతి వేదితబ్బం. ఏవం తివిధత్తగతం చిత్తన్తిఆదీని తస్సేవ చిత్తస్స థోమనవచనాని. వితక్కసమ్పన్నన్తి వితక్కఙ్గేన సున్దరభావముపగతం. చిత్తస్స అధిట్ఠానసమ్పన్నన్తి తస్మిఞ్ఞేవ ఆరమ్మణే చిత్తస్స నిరన్తరప్పవత్తిసఙ్ఖాతేన సమాధినా సమ్పన్నం, ఇదం ఝానఙ్గవసేన వుత్తం. సమాధిసమ్పన్నన్తి ఇదం పన ఇన్ద్రియవసేనాతి వేదితబ్బం.
పటికుటతీతి సఙ్కుచతి. పటివట్టతీతి పటినివట్టతి. న్హారుదద్దులన్తి న్హారుఖణ్డం. పయుత్తవాచన్తి పచ్చయపరియేసనే నియుత్తవాచం. దణ్డవాగురాహీతి దణ్డపటిబద్ధాహి దీఘజాలసఙ్ఖాతాహి వాగురాహి.
సమణకుత్తకోతి కాసాయనివాసనాదిసమణకిచ్చకో. వగ్గుముదాతి ఏత్థ ‘‘వగ్గుమతా’’తి వత్తబ్బే లోకికా ‘‘ముదా’’తి వోహరింసూతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వగ్గుమతా’’తి. ‘‘వగ్గూ’’తి మతా, సుద్ధసమ్మతాతి అత్థో, తేనాహ ‘‘పుఞ్ఞసమ్మతా’’తి. సత్తానం పాపుననేన సోధనేన సా పుఞ్ఞసమ్మతా.
౧౬౩. మారస్స ధేయ్యం ఠానం, వత్థు వా నివాసో మారధేయ్యం, సో అత్థతో తేభూమకధమ్మా ఏవ, ఇధ పన పఞ్చ కామగుణా అధిప్పేతా, తం మారధేయ్యం. ‘‘అయం సమణకుత్తకో యథాసముప్పన్నసంవేగమూలకేన సమణభావూపగమనేన అతిక్కమితుం సక్ఖిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా అవోచ, న పన ‘‘అరహత్తప్పత్తియా తీసు భవేసు అప్పటిసన్ధికతాయ తం అతిక్కమితుం సక్ఖిస్సతీ’’తి మరణేనేవ సత్తానం సంసారమోచనలద్ధికత్తా దేవతాయ. న హి మతానం కత్థచి పటిసన్ధి గచ్ఛతి. ఇమినా అత్థేన ఏవమేవ భవితబ్బన్తి ఇమినా పరేసం జీవితా వోరోపనత్థేన ఏవమేవ సంసారమోచనసభావేనేవ భవితబ్బం. ‘‘అత్తనాపి అత్తానం జీవితా వోరోపేన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞమ్పి జీవితా వోరోపేన్తీ’’తి (పారా. ౧౬౨) వుత్తత్తా సబ్బానిపి తాని పఞ్చభిక్ఖుసతాని జీవితా వోరోపేసీతి ఇదం యేభుయ్యవసేన వుత్తన్తి గహేతబ్బం. తస్మా యే అత్తనాపి అత్తానం అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ జీవితా వోరోపేసుం, తే పుథుజ్జనభిక్ఖూ ఠపేత్వా తదవసేసే చ పుథుజ్జనభిక్ఖూ, సబ్బే చ అరియే అయం జీవితా వోరోపేసీతి వేదితబ్బం.
౧౬౪. ఏకీభావతోతి పవివేకతో. ఉద్దేసం పరిపుచ్ఛం గణ్హన్తీతి అత్తనో అత్తనో ఆచరియానం సన్తికే గణ్హన్తి, గహేత్వా చ ఆచరియేహి సద్ధిం భగవన్తం ఉపట్ఠహన్తి. తదా పన ఉద్దేసాదిదాయకా తనుభూతేహి భిక్ఖూహి భగవన్తం ఉపగతా, తం సన్ధాయ భగవా పుచ్ఛతి.
ఆనాపానస్సతిసమాధికథావణ్ణనా
౧౬౫. దసానుస్సతీసు అన్తోగధాపి ఆనాపానస్సతి తదా భిక్ఖూనం బహూనం సప్పాయతం దస్సేతుం పున గహితా. తథా హి తం భగవా తేసం దేసేసి. ఆహారే పటిక్కూలసఞ్ఞా అసుభకమ్మట్ఠానసదిసా, చత్తారో పన ఆరుప్పా ఆదికమ్మికానం అననురూపాతి తేసం ఇధ అగ్గహణం దట్ఠబ్బం. అఞ్ఞం పరియాయన్తి అరహత్తాధిగమత్థాయ అఞ్ఞం కారణం. అత్థయోజనాక్కమన్తి అత్థఞ్చ యోజనాక్కమఞ్చ. అస్సాసవసేనాతి అస్సాసం ఆరమ్మణం కత్వాతి వుత్తం హోతి. ఉపట్ఠానం సతీతి అప్పముస్సనతాయ తమేవ అస్సాసం పస్సాసఞ్చ ఉపగన్త్వా ఠానం, తథా తిట్ఠనకధమ్మో సతి నామాతి అత్థో. ఇదాని సతివసేనేవ పుగ్గలం నిద్దిసితుకామేన యో అస్ససతీతిఆది వుత్తం. తత్థ యో అస్ససతి, తస్స సతి అస్సాసం ఉపగన్త్వా తిట్ఠతీతిఆదినా అత్థో గహేతబ్బో. అకోసల్లసమ్భూతేతి అవిజ్జాసమ్భూతే. ఖణేనేవాతి అత్తనో పవత్తిక్ఖణేనేవ. అరియమగ్గస్స పాదకభూతో అయం సమాధి అనుక్కమేన వడ్ఢిత్వా అరియమగ్గభావం ఉపగతో వియ హోతీతి ఆహ ‘‘అరియమగ్గవుడ్ఢిప్పత్తో’’తి. ఓపమ్మనిదస్సనన్తి ఏత్థ ఉపమావ ఓపమ్మం, తస్స నిదస్సనం.
బాహిరకా ఆనాపానస్సతిం జానన్తా ఆదితో చతుప్పకారమేవ జానన్తి, న సబ్బం సోళసప్పకారన్తి ఆహ సబ్బప్పకారఇచ్చాది. ఏవమస్సేతం సేనాసనన్తి ఏత్థ ఏవన్తి భావనాసతియా యథావుత్తనయేన ఆరమ్మణే చిత్తస్స నిబన్ధనే సతియేవ, నాసతీతి అత్థో, తేన ముట్ఠస్సతిస్స అరఞ్ఞవాసో నిరత్థకో అననురూపోతి దస్సేతి. అవసేససత్తవిధసేనాసనన్తి ‘‘పబ్బతం కన్దరం గిరిగుహం సుసానం వనపత్థం అబ్భోకాసం పలాలపుఞ్జ’’న్తి (విభ. ౫౦౮) ఏవం వుత్తం. ఉతుత్తయానుకూలం ధాతుచరియానుకూలన్తి గిమ్హానాదిఉతుత్తయస్స సేమ్హాదిధాతుత్తయస్స మోహాదిచరియత్తయస్స చ అనుకూలం. నిసజ్జాయ దళ్హభావం పల్లఙ్కాభుజనేన, అస్సాసపస్సాసానం పవత్తనసుఖతం ఉపరిమకాయస్స ఉజుకం ఠపనేన, ఆరమ్మణపరిగ్గహూపాయం పరిముఖం సతియా ఠపనేన ఉపదిసన్తో. న పణమన్తీతి న ఓణమన్తి. పరిగ్గహితనియ్యానం సతిన్తి సబ్బథా గహితం సమ్మోసపటిపక్ఖతో నిగ్గమనసఙ్ఖాతం సతిం కత్వా, పరమం సతినేపక్కం ఉపట్ఠపేత్వాతి అత్థో.
సతోవాతి సతియా సమన్నాగతో ఏవ. బాత్తింసాయ ఆకారేహీతి చతూసు చతుక్కేసు ఆగతాని దీఘరస్సాదీని సోళస పదాని అస్సాసపస్సాసవసేన ద్విధా విభజిత్వా వుత్తేహి ద్వత్తింసాకారేహి. దీఘంఅస్సాసవసేనాతి దీఘఅస్సాసవసేన, విభత్తిఅలోపం కత్వా నిద్దేసో, దీఘన్తి వా భగవతా వుత్తఅస్సాసవసేన. చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపన్తి విక్ఖేపపటిపక్ఖభావతో ‘‘అవిక్ఖేపో’’తి లద్ధనామం చిత్తస్స ఏకగ్గభావం పజానతో. పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్సాసవసేనాతి పటినిస్సగ్గానుపస్సీ హుత్వా అస్సాసవసేన, ‘‘పటినిస్సగ్గానుపస్సిఅస్సాసనవసేనా’’తి వా పాఠో, తస్స పటినిస్సగ్గానుపస్సినో అస్సాసవసేనాతి అత్థో. ఆ పఠమం బహిముఖం ససనం అస్సాసో, తతో అన్తోముఖం పటిససనం పస్సాసోతి ఆహ అస్సాసోతి బహినిక్ఖమనవాతోతిఆది, సుత్తన్తట్ఠకథాసు పన ఆకడ్ఢనవసేన అన్తో ససనం అస్సాసో, బహి పటిససనం పస్సాసోతి కత్వా ఉప్పటిపాటియా వుత్తం.
తత్థాతి బహినిక్ఖమనఅన్తోపవిసనవాతేసు, తస్స చ పఠమం అబ్భన్తరవాతో నిక్ఖమతీతి ఇమినా సమ్బన్ధో. ‘‘సబ్బేసమ్పి గబ్భసేయ్యకానన్తిఆదినా దారకానం పవత్తిక్కమేన అస్సాసో బహినిక్ఖమనవాతోతి గహేతబ్బన్తి దీపేతీ’’తి కేచి వదన్తి. సుత్తనయో ఏవ చేత్థ ‘‘అస్సాసాదిమజ్ఝపరియోసానం సతియా అనుగచ్ఛతో అజ్ఝత్తం విక్ఖేపగతేన చిత్తేన కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ పస్సాసాదిమజ్ఝపరియోసానం సతియా అనుగచ్ఛతో బహిద్ధా విక్ఖేపగతేన చిత్తేన కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చా’’తి ఇమాయ పాళియా సమేతీతి గహేతబ్బం. అద్ధానవసేనాతి కాలద్ధానవసేన. అయఞ్హి అద్ధాన-సద్దో కాలస్స దేసస్స చ వాచకో. తత్థ యథా హీతిఆదినా దేసద్ధానం ఉపమావసేన దస్సితం. ఇదాని తబ్బిసిట్ఠకాలద్ధానవసేన అస్సాసపస్సాసానం దీఘరస్సతం ఉపమేయ్యవసేన విభావేతుం ఏవన్తిఆది వుత్తం. చుణ్ణవిచుణ్ణా అనేకకలాపభావేన. ఏత్థ చ హత్థిఆదిసరీరే సునఖాదిసరీరే చ అస్సాసపస్సాసానం దేసద్ధానవిసిట్ఠకాలద్ధానవసేనేవ దీఘరస్సతా వుత్తాతి వేదితబ్బా అత్తభావసఙ్ఖాతం దీఘం అద్ధానం సణికం పూరేత్వాతిఆదివచనతో. తేసన్తి సత్తానం. తేతి అస్సాసపస్సాసా. ఇత్తరమద్ధానన్తి అప్పకం కాలం. నవహాకారేహీతి భావనమనుయుఞ్జన్తస్స పుబ్బేనాపరం అలద్ధవిసేసస్స కేవలం అద్ధానవసేన ఆదితో వుత్తా తయో ఆకారా, తే చ కస్సచి అస్సాసోవ, కస్సచి పస్సాసోవ, కస్సచి తదుభయమ్పి ఉపట్ఠాతీతి తిణ్ణం పుగ్గలానం వసేన వుత్తా, తథా ఛన్దవసేన తయో, తథా పామోజ్జవసేనాతి ఇమేహి నవహి ఆకారేహి. ఏకేనాకారేనాతి దీఘం అస్సాసాదీసు ఏకేనాకారేన.
అద్ధానసఙ్ఖాతేతి దీఘే ఓకాసద్ధానసఙ్ఖాతే అత్తభావే కాలద్ధానేపి వా, ఏవం ఉపరి ఇత్తరసఙ్ఖాతేతి ఏత్థాపి. ఛన్దో ఉప్పజ్జతీతి భావనాయ పుబ్బేనాపరం విసేసం ఆవహన్తియా లద్ధస్సాదత్తా తత్థ సాతిసయో కత్తుకామతాలక్ఖణో కుసలచ్ఛన్దో ఉప్పజ్జతి. ఛన్దవసేనాతి తథాపవత్తఛన్దస్స వసేన. పామోజ్జం ఉప్పజ్జతీతి అస్సాసపస్సాసానం సుఖుమతరభావే ఆరమ్మణస్స సన్తతరతాయ, కమ్మట్ఠానస్స చ వీథిపటిపన్నతాయ భావనాచిత్తసహగతో పమోదో ఖుద్దకాదిభేదా తరుణా పీతి ఉప్పజ్జతి. చిత్తం వివత్తతీతి పటిభాగనిమిత్తే ఉప్పన్నే పకతిఅస్సాసపస్సాసతో చిత్తం నివత్తతి. ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతీతి తస్మిం పటిభాగనిమిత్తే ఉపచారప్పనాభేదే సమాధిమ్హి ఉప్పన్నే పున ఝాననిబ్బత్తనత్థం బ్యాపారాభావతో అజ్ఝుపేక్ఖనం హోతి, సా పనాయం ఉపేక్ఖా తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాతి వేదితబ్బా. అనుపస్సనాఞాణన్తి సమథవసేన నిమిత్తస్స అనుపస్సనా, విపస్సనావసేన అస్సాసపస్సాసముఖేన తన్నిస్సయనామరూపస్స అనుపస్సనా చ ఞాణం. కాయో ఉపట్ఠానన్తి అస్సాసపస్సాససఙ్ఖాతో కాయో ఉపగన్త్వా తిట్ఠతి ఏత్థ సతీతి ఉపట్ఠానం, నో సతి, సతి పన సరసతో ఉపతిట్ఠనట్ఠేన సరణట్ఠేన చ ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తేన వుచ్చతీతిఆదీసు యా అయం యథావుత్తఅస్సాసపస్సాసకాయే, తన్నిస్సయభూతే కరజకాయే చ కాయస్సేవ అనుపస్సనా నిచ్చాదిభావం వా ఇత్థిపురిససత్తజీవాదిభావం వా అననుపస్సిత్వా అస్సాసపస్సాసకాయమత్తస్సేవ అనిచ్చాదిభావస్స చ అనుపస్సనా, తాయ కాయానుపస్సనాయ సతిసఙ్ఖాతస్స పట్ఠానస్స భావనా వడ్ఢనా కాయే కాయానుపస్సనా సతిపట్ఠానభావనాతి అయం సఙ్ఖేపత్థో.
ఇత్తరవసేనాతి పరిత్తకాలవసేన. తాదిసోతి దీఘో రస్సో చ. వణ్ణాతి దీఘాదిఆకారా. నాసికగ్గేవ భిక్ఖునోతి నాసికగ్గే వా, వా-సద్దేన ఉత్తరోట్ఠే వాతి అత్థో. తస్మాతి యస్మా ‘‘ఆదిమజ్ఝపరియోసానవసేన సబ్బం అస్సాసపస్సాసకాయం విదితం పాకటం కరిస్సామీ’’తి పుబ్బే పవత్తఆభోగవసేన పచ్ఛా తథా సముప్పన్నేన ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తేన తం అస్సాసపస్సాసకాయం ఏవం విదితం పాకటం కరోన్తో అస్ససతి చేవ పస్ససతి చ, తస్మా ఏవంభూతో సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి నామ, న పన ‘‘అనాగతే ఏవం కరిస్సామీ’’తి చిన్తనమత్తేన సో ఏవం వుచ్చతీతి అధిప్పాయో. తథాభూతస్సాతి ఆదిమజ్ఝపరియోసానం విదితం కరోన్తస్స. సంవరోతి సతి వీరియమ్పి వా. న అఞ్ఞం కిఞ్చీతి సబ్బకాయం విదితం కరిస్సామీతిఆదికం పుబ్బాభోగం సన్ధాయ వదతి. ఞాణుప్పాదనాదీసూతి ఆది-సద్దేన కాయసఙ్ఖారపస్సమ్భనపీతిపటిసంవేదనాదిం సఙ్గణ్హాతి. కాయసఙ్ఖారన్తి అస్సాసపస్సాసం. సో హి చిత్తసముట్ఠానోపి సమానో కరజకాయపటిబద్ధవుత్తితాయ తేన సఙ్ఖరీయతీతి కాయసఙ్ఖారోతి వుచ్చతి. అపరిగ్గహితకాలేతి కమ్మట్ఠానస్స అనారద్ధకాలే, తదారమ్భత్థాయ కాయచిత్తానమ్పి అపరిగ్గహితకాలేతి అత్థో. నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయాతి హి ఇమినా కాయపరిగ్గహో, పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వాతి ఇమినా చిత్తపరిగ్గహో వుత్తో. అధిమత్తన్తి బలవం ఓళారికం, లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం. కాయసఙ్ఖారో హి అధిప్పేతో. అధిమత్తం హుత్వా పవత్తతీతి కిరియావిసేసనం వా ఏతం. సబ్బేసంయేవాతి ఉభయేసమ్పి.
మహాభూతపరిగ్గహే సుఖుమోతి చతుధాతుముఖేన విపస్సనాభినివేసం సన్ధాయ వుత్తం. లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనాయాతి కలాపసమ్మసనమాహ. నిబ్బిదానుపస్సనతో పట్ఠాయ బలవవిపస్సనా, తతో ఓరం దుబ్బలవిపస్సనా. పుబ్బే వుత్తనయేనాతి అపరిగ్గహితకాలేతిఆదినా సమథనయే వుత్తనయేన.
చోదనాసోధనాహీతి అనుయోగపరిహారేహి. కథన్తిఆది పటిసమ్భిదాపాళి, తత్థ కథం సిక్ఖతీతి సమ్బన్ధో. ఇతి కిరాతిఆది చోదకవచనం. ఇతి కిరాతి ఏవఞ్చేతి అత్థో. అస్సాసపస్సాసో సబ్బథా అభావం ఉపనేతి చేతి చోదకస్స అధిప్పాయో. వాతూపలద్ధియాతి అస్సాసపస్సాసవాతస్స అభావేన తబ్బిసయాయ ఉపలద్ధియా భావనాచిత్తస్స ఉప్పాదో వడ్ఢి చ న హోతీతి అత్థో. న చ నన్తి ఏత్థ నన్తి నిపాతమత్తం. పున ఇతి కిరాతిఆది యథావుత్తాయ చోదనాయ విస్సజ్జనా, తత్థ ఇతి కిర సిక్ఖతీతి మయా వుత్తాకారేన యది సిక్ఖతీతి అత్థో. పభావనా హోతీతి యదిపి ఓళారికా కాయసఙ్ఖారా పటిప్పస్సమ్భన్తి, సుఖుమా పన అత్థేవాతి భావనాయపి వడ్ఢి హోతేవాతి అధిప్పాయో. కంసేతి కంసభాజనే. నిమిత్తన్తి నిమిత్తస్స, తేసం సద్దానం పవత్తిఆకారస్సాతి అత్థో. సుఖుమకా సద్దాతి అనురవే ఆహ. సుఖుమసద్దనిమిత్తారమ్మణతాపీతి సుఖుమో సద్దోవ నిమిత్తం తదారమ్మణతాయపి.
ఆభిసమాచారికసీలన్తి ఏత్థ అభిసమాచారోతి ఉత్తమసమాచారో, తదేవ ఆభిసమాచారికం సీలం, ఖన్ధకవత్తపరియాపన్నస్స సీలస్సేతం అధివచనం. అహం సీలం రక్ఖామీతి ఉభతోవిభఙ్గపరియాపన్నం సీలం సన్ధాయ వుత్తం. ఆవాసోతి ఆవాసపలిబోధో. కులన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. కమ్మన్తి నవకమ్మం. ఇద్ధీతి పోథుజ్జనికా ఇద్ధి, సా విపస్సనాయ పలిబోధో. సో ఉపచ్ఛిన్దితబ్బోతి విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౪౧) వుత్తేన తస్స తస్స పలిబోధస్స ఉపచ్ఛేదప్పకారేన ఉపచ్ఛిన్దితబ్బో. యోగానుయోగోతి యోగస్స భావనాయ అనుయుఞ్జనం. అట్ఠతింసారమ్మణేసూతి ఆలోకాకాసకసిణద్వయం వజ్జేత్వా పాళియం ఆగతానం అట్ఠన్నం కసిణానం వసేన వుత్తం, చత్తారీసఞ్ఞేవ పన కమ్మట్ఠానాని. యథావుత్తేనేవ నయేనాతి యోగానుయోగకమ్మస్స పదట్ఠానత్తాతి ఇమమత్థం అతిదిసతి. ఇమినావ కమ్మట్ఠానేనాతి ఇమినా ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానేన. మహాహత్థిపథం నీహరన్తో వియాతి కమ్మట్ఠానవీథిం మహాహత్థిమగ్గం కత్వా దస్సేన్తో వియ.
వుత్తప్పకారమాచరియన్తి ‘‘ఇమినావ కమ్మట్ఠానేన చతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్తస్సా’’తిఆదినా హేట్ఠా వుత్తప్పకారం ఆచరియం. ‘‘పియో గరు భావనీయో’’తిఆదినా (అ. ని. ౭.౩౭; నేత్తి. ౧౧౩; మి. ప. ౬.౧.౧౦) విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౪౨) వుత్తప్పకారమాచరియన్తిపి వదన్తి. పఞ్చసన్ధికన్తి పఞ్చపబ్బం, పఞ్చభాగన్తి అత్థో. కమ్మట్ఠానస్స ఉగ్గణ్హనన్తి కమ్మట్ఠానగన్థస్స ఉగ్గణ్హనం. తదత్థపరిపుచ్ఛా కమ్మట్ఠానస్స పరిపుచ్ఛా, తత్థ సంసయపరిపుచ్ఛా వా. కమ్మట్ఠానస్స ఉపట్ఠానన్తి ఏవం భావనమనుయుఞ్జన్తస్స ఏవమిధ నిమిత్తం ఉపతిట్ఠతీతి ఉపధారణం. తథా కమ్మట్ఠానప్పనా ఏవం ఝానమప్పేతీతి. కమ్మట్ఠానస్స లక్ఖణన్తి గణనానుబన్ధనాఫుసనానం వసేన భావనం ఉస్సుక్కాపేత్వా ఠపనావసేన మత్థకప్పత్తి ఇధ భావనాతి కమ్మట్ఠానసభావస్స సల్లక్ఖణం, తేనాహ ‘‘కమ్మట్ఠానసభావూపధారణన్తి వుత్తం హోతీ’’తి.
అట్ఠారససేనాసనదోసవివజ్జితన్తి మహత్తం నవత్తం జిణ్ణత్తం పన్థనిస్సితత్తం సోణ్డిపణ్ణపుప్ఫఫలయుత్తతా పత్థనీయతా నగరదారుఖేత్తసన్నిస్సితతా విసభాగానం పుగ్గలానం అత్థితా పట్టనసన్నిస్సితతా పచ్చన్తసన్నిస్సితతా రజ్జసీమసన్నిస్సితతా అసప్పాయతా కల్యాణమిత్తానం అలాభోతి ఇమేహి అట్ఠారసహి సేనాసనదోసేహి వివజ్జితం. పఞ్చసేనాసనఙ్గసమన్నాగతన్తి –
‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, సేనాసనం నాతిదూరం హోతి నాచ్చాసన్నం గమనాగమనసమ్పన్నం దివా అప్పాకిణ్ణం రత్తిం అప్పసద్దం అప్పనిగ్ఘోసం అప్పడంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సం, తస్మిం ఖో పన సేనాసనే విహరన్తస్స అప్పకసిరేన ఉప్పజ్జన్తి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారా, తస్మిం ఖో పన సేనాసనే థేరా భిక్ఖూ విహరన్తి …పే… ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, సేనాసనం పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం హోతీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౧౧) –
ఏవం భగవతా వుత్తేహి పఞ్చహి సేనాసనఙ్గేహి సమన్నాగతం, ఏత్థ చ నాతిదూరతాది ఏకం, దివా అప్పాకిణ్ణతాది ఏకం, అప్పడంసాదితా ఏకం, చీవరాదిలాభో ఏకం, థేరానం భిక్ఖూనం నివాసో ఏకన్తి ఏవం పఞ్చఙ్గాని వేదితబ్బాని.
ఉపచ్ఛిన్నఖుద్దకపలిబోధేనాతి దీఘానం కేసాదీనం హరణేన పత్తచీవరాదీనం పచనతున్నకరణరజనాదికరణేహి చ ఉపచ్ఛిన్నా ఖుద్దకా పలిబోధా యేన, తేన. భత్తసమ్మదన్తి భోజననిమిత్తం పరిస్సమం. ఆచరియతో ఉగ్గహో ఆచరియుగ్గహో, సబ్బోపి కమ్మట్ఠానవిధి, న పుబ్బే వుత్తఉగ్గహమత్తం, తతో. ఏకపదమ్పీతి ఏకకోట్ఠాసమ్పి.
అనువహనాతి అస్సాసపస్సాసానం అనుగమనవసేన సతియా నిరన్తరం అనుప్పవత్తనా. యస్మా పన గణనాదివసేన వియ ఫుసనావసేన విసుం మనసికారో నత్థి, ఫుట్ఠఫుట్ఠట్ఠానే ఏవ గణనాది కాతబ్బన్తి దస్సేతుం ఇధ ఫుసనాగహణన్తి దీపేన్తో ‘‘ఫుసనాతి ఫుట్ఠట్ఠాన’’న్తి ఆహ. ఠపనాతి సమాధానం, సమాధిప్పధానా పన అప్పనాతి ఆహ ‘‘ఠపనాతి అప్పనా’’తి. అనిచ్చతాదీనం లక్ఖణతో సల్లక్ఖణా విపస్సనా. పవత్తతో నిమిత్తతో చ వినివట్టనతో వినివట్టనా మగ్గో. కిలేసపటిప్పస్సద్ధిభావతో పారిసుద్ధి ఫలం. తేసన్తి వినివట్టనాపారిసుద్ధీనం. ఖణ్డన్తి ‘‘ఏకం తీణి పఞ్చా’’తి ఏకన్తరికాదిభావేన గణనాయ ఖణ్డనం. అథ వా ఖణ్డన్తి అన్తరన్తరా కతిపయకాలం అగణేత్వా పున గణనవసేన అన్తరా ఓధిపరిచ్ఛేదో న దస్సేతబ్బో. తథా ఖణ్డం దస్సేన్తస్స హి ‘‘కమ్మట్ఠాననిన్నం పవత్తతి ను ఖో మే చిత్తం, నో’’తి వీమంసుప్పత్తియా విక్ఖేపో హోతి, తేనాహ సిఖాప్పత్తం ను ఖో మేతిఆది, ఇదఞ్చ ఏవం ఖణ్డం దస్సేత్వా చిరతరం గణనాయ మనసికరోన్తస్స వసేన వుత్తం. సో హి తథా లద్ధం అవిక్ఖేపమత్తం నిస్సాయ ఏవం మఞ్ఞేయ్య. యో ఉపట్ఠాతి, తం గహేత్వాతి ఇదం అస్సాసపస్సాసేసు యస్స ఏకోవ పఠమం ఉపట్ఠాతి, తం సన్ధాయ వుత్తం, యస్స పన ఉభోపి ఉపట్ఠహన్తి, తేన ఉభయమ్పి గహేత్వా గణితబ్బం. యో ఉపట్ఠాతీతి ఇమినావ ద్వీసు నాసాపుటవాతేసు యో పాకటో హోతి, సో గహేతబ్బోతి అయమ్పి అత్థో దీపితోతి గహేతబ్బం. పఠమం ఏకేకస్మిం ఉపట్ఠితేపి ఉపలక్ఖేత్వా గణన్తస్సేవ కమేన ఉభోపి పాకటా హోన్తీతి ఆహ ‘‘అస్సాసపస్సాసా పాకటా హోన్తీ’’తి. ఏవం సీఘం సీఘం గణేతబ్బమేవాతి సమ్బన్ధో. ఏవం సీఘగణనారమ్భస్స ఓకాసం దస్సేతుం ఇమస్సాపి పురిమనయేన గణయతోతిఆది వుత్తం. తత్థ పురిమనయేనాతి దన్ధగణనాయ, పాకటా హుత్వాతి ఇమినా దన్ధగణనాయ ఆరద్ధకాలే చిత్తస్స అవిసదతాయ సుఖుమస్సాసాదీనం అపాకటతం, పచ్ఛా విసదకాలే పాకటతఞ్చ తేసు చ పాకటేసు దన్ధగణనం పహాయ సీఘగణనా కాతబ్బాతి దస్సేతి. సీఘగణనాయ నిప్పరియాయతో నిరన్తరప్పవత్తి అప్పనావీథియమేవ, న కామావచరే భవఙ్గన్తరికత్తాతి ఆహ ‘‘నిరన్తరప్పవత్తం వియా’’తి. పురిమనయేనేవాతి సీఘగణనాయ. అన్తో పవిసన్తం వాతం మనసికరోన్తో అన్తో చిత్తం పవేసేతి నామ.
ఏతన్తి ఏతం అస్సాసపస్సాసజాతం. అనుగమనన్తి ఫుట్ఠట్ఠానే మనసికరణమేవ, న అస్సాసపస్సాసానం అనువత్తనం, తేనాహ – ‘‘తఞ్చ ఖో న ఆదిమజ్ఝపరియోసానానుగమనవసేనా’’తి. ఫుసనాఠపనావసేన విసుం మనసికారో నత్థీతి ఇమినా యథా గణనాయ ఫుసనాయ చ మనసికరోతి, ఏవం అనుబన్ధనం వినా కేవలం ఠపనాయ చ ఫుసనాయ చ మనసికారోపి నత్థీతి దస్సేన్తేన గణనం పటిసంహరిత్వా యావ అప్పనా ఉప్పజ్జతి, తావ అనుబన్ధనాయ చ ఫుసనాయ చ మనసికరోతి, అప్పనాయ పన ఉప్పన్నాయ అనుబన్ధనాయ ఠపనాయ చ మనసికరోతి నామాతి దీపితం హోతి, అట్ఠకథాయం పన అనుబన్ధనాయ వినా ఠపనాయ మనసికారో నత్థీతి దస్సనత్థం ‘‘అనుబన్ధనాయ చ ఫుసనాయ చ ఠపనాయ చ మనసికరోతీతి వుచ్చతీ’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తన్తి గహేతబ్బం. యా అచ్చన్తాయ న మినోతి న వినిచ్ఛనతి, సా మానస్స సమీపేతి ఉపమానం సిద్ధసాదిసేన సాధ్యసాధనం యథా గో వియ గవయోతి. పఙ్గుళోతి పీఠసప్పీ. దోలాతి పేఙ్ఖోలో. కీళతన్తి కీళన్తానం. ఉపనిబన్ధనత్థమ్భమూలేతి నాసికగ్గం ముఖనిమిత్తఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. ఆదితో పభుతీతి ఉపమేయ్యత్థదస్సనతో పట్ఠాయ. నిమిత్తన్తి ఉపనిబన్ధననిమిత్తం నాసికగ్గం, ముఖనిమిత్తం వా. అనారమ్మణమేకచిత్తస్సాతి అస్సాసపస్సాసానం ఏకక్ఖణే అప్పవత్తనతో ఏకస్స చిత్తస్స తయోపి ఆరమ్మణం న హోన్తి, నిమిత్తేన సహ అస్సాసో పస్సాసో వాతి ద్వేయేవ ఏకక్ఖణే ఆరమ్మణం హోన్తీతి అత్థో. అజానతో చ తయో ధమ్మేతి నిమిత్తం అస్సాసో పస్సాసోతి ఇమే తయో ధమ్మే ఆరమ్మణకరణవసేన అవిన్దన్తస్స, చ-సద్దో బ్యతిరేకో, తేన ఏవఞ్చ సతి అయం అనిట్ఠప్పసఙ్గోతి బ్యతిరేకం దస్సేతి. భావనాతి ఆనాపానస్సతిభావనా.
కథం ఇమే…పే… విసేసమధిగచ్ఛతీతి ఇదం పరిహారగాథాయ వుత్తమేవత్థం కకచోపమాయ (మ. ని. ౧.౨౨౨ ఆదయో) వివరితుం పుచ్ఛాఠపనం. తత్థ కథం-సద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో ‘‘కథమిమే అవిదితా…పే… కథం విసేసమధిగచ్ఛతీ’’తి. పధానన్తి భావనానిప్ఫాదకం వీరియం. పయోగన్తి నీవరణవిక్ఖమ్భకం భావనానుయోగం. విసేసన్తి అరహత్తపరియోసానవిసేసం. పధానన్తి రుక్ఖస్స ఛేదనవీరియం. పయోగన్తి తస్సేవ ఛేదనకకిరియం. కిఞ్చాపేత్థ ‘‘విసేసమధిగచ్ఛతీ’’తి ఉపమాయం న వుత్తం, తథాపి అత్థతో యోజేతబ్బమేవ. యథా రుక్ఖోతిఆది ఉపమాసంసన్దనం. నాసికగ్గే వా ముఖనిమిత్తే వాతి దీఘనాసికో నాసికగ్గే, ఇతరో ముఖం నిమియతి ఛాదియతి ఏతేనాతి ముఖనిమిత్తన్తి లద్ధనామే ఉత్తరోట్ఠే.
ఇదం పధానన్తి యేన వీరియారమ్భేన కాయోపి చిత్తమ్పి భావనాకమ్మస్స అరహం ఇధ పధానన్తి ఫలేన హేతుం దస్సేతి. ఉపక్కిలేసాతి నీవరణా. వితక్కాతి కామవితక్కాదిమిచ్ఛావితక్కా, నీవరణప్పహానేన వా పఠమజ్ఝానాధిగమం దస్సేత్వా వితక్కూపసమాపదేసేన దుతియజ్ఝానాదీనమధిగమమాహ. అయం పయోగోతి అయం ఝానాధిగమస్స హేతుభూతో కమ్మట్ఠానానుయోగసఙ్ఖాతో పయోగో. సంయోజనా పహీయన్తీతి దసపి సంయోజనాని మగ్గపఅపాటియా సముచ్ఛేదవసేన పహీయన్తి. బ్యన్తీ హోన్తీతి తథా సత్తపి అనుసయా భఙ్గమత్తస్సపి అనవసేసతో విగతన్తా హోన్తి. అయం విసేసోతి ఇమం సమాధిం నిస్సాయ అనుక్కమేన లబ్భమానో అయం సంయోజనప్పహానాదికో ఇమస్స సమాధిస్స విసేసోతి అత్థో. ఏవం ఇమే తయో ధమ్మాతిఆది నిగమనవచనం. పరిపుణ్ణాతి సోళసన్నం వత్థూనం పారిపూరియా సబ్బసో పుణ్ణా. అనుపుబ్బన్తి అనుక్కమేన. పరిచితాతి పరిచిణ్ణా. ఇమం లోకన్తి ఖన్ధాదిలోకం పఞ్ఞాపభాసేన పభాసేతి.
ఇధాతి ఇమస్మిం ఠానే. అస్సాతి ఉపమాభూతస్స కకచస్స. ఆనయనే పయోజనన్తి యోజేతబ్బం. నిమిత్తన్తి పటిభాగనిమిత్తం. అవసేసఝానఙ్గపటిమణ్డితాతి వితక్కాదిఅవసేసఝానఙ్గపటిమణ్డితాతి వదన్తి. విచారాదీహీతి పన వత్తబ్బం నిప్పరియాయేన వితక్కస్స అప్పనాభావతో. సో హి ‘‘అప్పనా బ్యప్పనా’’తి నిద్దిట్ఠో. ఏవఞ్హి సతి అవసేస-సద్దో ఉపపన్నో హోతి, వితక్కసమ్పయోగతో వా ఝానఙ్గేసు పధానభూతో సమాధి అప్పనాతి కత్వా ‘‘అవసేసఝానఙ్గపటిమణ్డితా అప్పనాసఙ్ఖాతా ఠపనా చ సమ్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. కస్సచి పన గణనావసేనేవ మనసికారకాలతో పభుతీతి ఏత్థ ‘‘అనుక్కమతో…పే… పత్తం వియ హోతీ’’తి ఉపరి వక్ఖమానో గన్థో పురాణపోత్థకేసు దిస్సతి, తస్మా అయం పాఠో ఏత్థాపి లిఖితబ్బో, లేఖకానం పన దోసేన గళితోతి వేదితబ్బో.
ఓళారికే అస్సాసపస్సాసే నిరుద్ధేతిఆది హేట్ఠా వుత్తనయమ్పి విచేతబ్బాకారప్పత్తస్స కాయసఙ్ఖారస్స విచయనవిధిం దస్సేతుం ఆనీతం. దేసతోతి పుబ్బే ఫుసనవసేన గహితట్ఠానతో. నిమిత్తం పట్ఠపేతబ్బన్తి పుబ్బే గహితాకారనిమిత్తగ్గాహికా సఞ్ఞా ఫుసనట్ఠానే పట్ఠపేతబ్బా. ఇమమేవ హి అత్థవసన్తి ఇమం అనుపట్ఠహన్తస్స ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠానవిధిసఙ్ఖాతం కారణం పటిచ్చ. ఇతోతి ఆనాపానకమ్మట్ఠానతో. గరుకతా చ భావనాదుక్కరతాయాతి ఆహ ‘‘గరుకభావన’’న్తి. చరిత్వాతి గోచరం గహేత్వా. నిమిత్తన్తి ఉగ్గహనిమిత్తం, పటిభాగనిమిత్తం వా. ఉభయమ్పి హి ఇధ ఏకజ్ఝం వుత్తం. తథా హి తూలపిచుఆదిఉపమత్తయం ఉగ్గహే యుజ్జతి, సేసం ఉభయత్థ.
తారకరూపం వియాతి తారకాయ సరూపం వియ. సఞ్ఞానానతాయాతి నిమిత్తుపట్ఠానతో పుబ్బే పవత్తసఞ్ఞానం నానతాయ. సఞ్ఞజన్తి భావనాసఞ్ఞాయ పరికప్పితం, న ఉప్పాదితం అవిజ్జమానత్తా, తేనాహ ‘‘నానతో ఉపట్ఠాతీ’’తి. ఏవం హోతీతి భావనమనుయుత్తస్స ఏవం ఉపట్ఠాతి. ఏవన్తి ఏవం సతి, యథావుత్తనయేన నిమిత్తే ఏవ చిత్తస్స ఠపనే సతీతి అత్థో. ఇతో పభుతీతి ఇతో పటిభాగనిమిత్తుప్పత్తితో పట్ఠాయ. నిమిత్తేతి పటిభాగనిమిత్తే. ఠపయన్తి ఠపనావసేన చిత్తం ఠపన్తో. నానాకారన్తి ‘‘చత్తారో వణ్ణా’’తి ఏవం వుత్తం నానాకారం. విభావయన్తి విభావేన్తో అన్తరధాపేన్తో. నిమిత్తుప్పత్తితో పట్ఠాయ హి తే ఆకారా అమనసికరోతో అన్తరహితా వియ హోన్తి. అస్సాసపస్సాసేతి అస్సాసే పస్సాసే చ యో నానాకారో, తం విభావయం అస్సాసపస్సాససమ్భూతే వా నిమిత్తే చిత్తం ఠపయం సకం చిత్తం నిబన్ధతి నామాతి యోజనా. కేచి పన విభావయన్తి ఏతస్స విభావేన్తో విదితం పాకటం కరోన్తోతి అత్థం వదన్తి, తం పుబ్బభాగవసేన యుజ్జేయ్య. అయఞ్హేత్థ అత్థో – అస్సాసపస్సాసే నానాకారం విభావేన్తో పజానన్తో తత్థ యం లద్ధం నిమిత్తం, తస్మిం చిత్తం ఠపేన్తో అనుక్కమేన సకం చిత్తం నిబన్ధతి అప్పేతీతి.
కిలేసాతి అవసేసకిలేసా. సన్నిసిన్నాయేవాతి అలద్ధనీవరణసహాయా ఓలీనాయేవ. ఉపచారభూమియన్తి ఉపచారావత్థాయం. లక్ఖణతోతి విక్ఖమ్భనాదిసభావతో వా అనిచ్చాదిసభావతో వా. గోచరోతి భిక్ఖాచారగామో. యత్థ దుల్లభా సప్పాయభిక్ఖా, సో అసప్పాయో, ఇతరో సప్పాయో. భస్సన్తి దసకథావత్థునిస్సితం భస్సం, తం సప్పాయం, ఇతరమసప్పాయం. సేసేసు ఆవాసాదీసు యత్థ యత్థ అసమాహితం చిత్తం సమాధియతి, తం తం సప్పాయం, ఇతరమసప్పాయన్తి గహేతబ్బం. యస్స పన ఏవం సత్తవిధం అసప్పాయం వజ్జేత్వా సప్పాయమేవ సేవన్తస్సపి అప్పనా న హోతి, తేన సమ్పాదేతబ్బం దసవిధం అప్పనాకోసల్లం దస్సేన్తో వత్థువిసదకిరియాతిఆదిమాహ. తత్థ వత్థువిసదకిరియా నామ కేసనఖచ్ఛేదనాదీహి అజ్ఝత్తికస్స సరీరవత్థుస్స, చీవరసేనాసనాదిధోవనపరికమ్మాదీహి బాహిరవత్థుస్స చ విసదభావకరణం. ఏవఞ్హి ఞాణమ్పి విసదకిచ్చనిప్ఫత్తికరం హోతి. ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనతా నామ సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం సమభావకరణం. నిమిత్తకుసలతా నామ భావనాయ లద్ధనిమిత్తస్స రక్ఖణకోసల్లం. యస్మిం సమయే చిత్తం నిగ్గహేతబ్బన్తిఆదీసు యస్మిం సమయే చిత్తం అచ్చారద్ధతాదీహి కారణేహి ఉద్ధతతాయ నిగ్గహేతబ్బం, తదా ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గాదయో తయో అభావేత్వా పస్సద్ధాదీనం తిణ్ణం భావనేన చిత్తస్స నిగ్గణ్హనా హోతి. యదాస్స చిత్తం అతిసిథిలవీరియతాదీహి లీనతాయ పగ్గహేతబ్బం, తదా పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదయో తయో అభావేత్వా ధమ్మవిచయాదీనం తిణ్ణం భావనేన చిత్తస్స పగ్గణ్హనం హోతి. యదాస్స పఞ్ఞాపయోగమన్దతాదీహి నిరస్సాదం చిత్తం హోతి, తదా తస్స చిత్తస్స అట్ఠసంవేగవత్థుపచ్చవేక్ఖణాదినా (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౪౧౮) సమ్పహంసనసఙ్ఖాతా సంవేజనా హోతి. యదా పనస్స ఏవం పటిపజ్జనతో అలీనం అనుద్ధతం అనిరస్సాదం ఆరమ్మణే సమప్పవత్తం సమథవీథిపటిపన్నఞ్చ చిత్తం హోతి, తదా తస్స పగ్గహనిగ్గహసమ్పహంసనేసు అబ్యాపారతాసమాపజ్జనేన అజ్ఝుపేక్ఖనా హోతి.
తదధిముత్తతా నామ సమాధిఅధిముత్తతా, సమాధినిన్నపోణపబ్భారతాతి అత్థో. ఏత్థాతి ఏతిస్సం కాయానుపస్సనాయం.
పారిసుద్ధిం పత్తుకామోతి ఫలం అధిగన్తుకామో సమాపజ్జితుకామో చ. తత్థ సల్లక్ఖణావివట్టనావసేన పఠమం మగ్గానన్తరఫలం అధిగన్తుకామో. తతో పరం సల్లక్ఖణవసేన ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జితుకామోపీతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. ఆవజ్జనసమాపజ్జన…పే… వసిప్పత్తన్తి ఏత్థ పటిలద్ధఝానతో వుట్ఠాయ వితక్కాదీసు ఝానఙ్గేసు ఏకేకం ఆవజ్జయతో భవఙ్గం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా ఉప్పన్నావజ్జనానన్తరం వితక్కాదీసు యథావజ్జితఝానఙ్గారమ్మణాని కామావచరజవనాని భవఙ్గన్తరితాని యదా నిరన్తరం పవత్తన్తి, అథస్స ఆవజ్జనవసీ సిద్ధా హోతి. తం పన ఝానం సమాపజ్జితుకామతానన్తరం సీఘం సమాపజ్జనసమత్థతా సమాపజ్జనవసీ నామ. అచ్ఛరామత్తం వా దసచ్ఛరామత్తం వా ఖణం ఝానం ఠపేతుం సమత్థతా అధిట్ఠానవసీ నామ. తథేవ లహుం ఖణం ఝానసమఙ్గీ హుత్వా ఝానతో భవఙ్గుప్పత్తివసేన వుట్ఠాతుం సమత్థతా వుట్ఠానవసీ నామ. ‘‘ఏత్తకమేవ ఖణం సమాపజ్జిస్సామీ’’తి, ‘‘ఏత్తకమేవ ఖణం ఝానసమఙ్గీ హుత్వా ఝానతో వుట్ఠహిస్సామీ’’తి చ పవత్తపుబ్బపరికమ్మభేదేనేత్థ అధిట్ఠానవుట్ఠానవసియో భిన్నా, న సరూపభేదేన, యా ‘‘సమాపత్తికుసలతా, వుట్ఠానకుసలతా’’తి వుచ్చన్తి. పచ్చవేక్ఖణవసీ పన ఆవజ్జనవసియా ఏవ వుత్తా. పచ్చవేక్ఖణవీథియఞ్హి సీఘం ఆవజ్జనుప్పత్తియా ఆవజ్జనవసీ తదనన్తరానం జవనానం సముప్పత్తియా పచ్చవేక్ఖణవసీతి ఆవజ్జనవసీసిద్ధియావ పచ్చవేక్ఖణవసీ సిద్ధా ఏవ హోతీతి వేదితబ్బా. ఝానఙ్గాని పరిగ్గహేత్వాతి ఝానచిత్తసమ్పయుత్తాని ఝానఙ్గాని లక్ఖణాదివసేన పరిగ్గహేత్వా. తేసఞ్చ నిస్సయన్తి తేసం వత్థునిస్సయానం భూతానం నిస్సయం. ఇదఞ్చ కరజకాయస్స వత్థుదసకస్స భూతనిస్సయత్తా సుత్తన్తనయేన వుత్తం, న పట్ఠాననయేన. న హి కలాపన్తరగతాని భూతాని కలాపన్తరగతానం భూతానం నిస్సయపచ్చయా హోన్తి, సుత్తన్తనయేన పన ఉపనిస్సయపచ్చయోతి వేదితబ్బాని. పట్ఠానే హి అసఙ్గహితా సబ్బే పచ్చయా సుత్తన్తికనయేన ఉపనిస్సయపచ్చయే సఙ్గయ్హన్తీతి వేదితబ్బం. తంనిస్సితరూపానీతి ఉపాదారూపాని. యథాపరిగ్గహితరూపవత్థుద్వారారమ్మణం వాతి ఏత్థ యథాపరిగ్గహితకేసాదిరూపారమ్మణం తతో పుబ్బే వుత్తనయవత్థారమ్మణఞ్చ తన్నిస్సయకరజకాయపఅగ్గహముఖేన ఉపట్ఠితచక్ఖాదిద్వారఞ్చ ససమ్పయుత్తధమ్మవిఞ్ఞాణం వాతి యోజేతబ్బం. కమ్మారగగ్గరీతి కమ్మారానం అగ్గిధమనభస్తా. తజ్జన్తి తదనురూపం. తస్సాతి నామరూపస్స. తం దిస్వాతి అవిజ్జాతణ్హాదిపచ్చయం దిస్వా. కఙ్ఖం వితరతీతి అహోసిం ను ఖో అహం అతీతమద్ధానన్తిఆదినయప్పవత్తం (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦) సోళసవత్థుకం విచికిచ్ఛం అతిక్కమతి. కలాపసమ్మసనవసేనాతి యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నన్తిఆదినా (మ. ని. ౧.౩౬౧; ౩.౮౬, ౮౯; అ. ని. ౪.౧౮౧) పఞ్చసు ఖన్ధేసు అతీతాదికోట్ఠాసం ఏకేకకలాపతో గహేత్వా అనిచ్చాదివసేన సమ్మసనం కలాపసమ్మసనం, తస్స వసేన. పుబ్బభాగేతి పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిపరియాపన్నాయ ఉదయబ్బయానుపస్సనాయ పుబ్బభాగే. ఓభాసాదయోతి ఓభాసో ఞాణం పీతి పస్సద్ధి సుఖం అధిమోక్ఖో పగ్గహో ఉపేక్ఖా ఉపట్ఠానం నికన్తి చ. తత్థ అధిమోక్ఖోతి సద్ధా. ఉపట్ఠానన్తి సతి. ఉపేక్ఖాతి తత్రమజ్ఝత్తతా. ఏత్థ చ ఓభాసాదయో నవ నికన్తిసఙ్ఖాతతణ్హుపక్కిలేసవత్థుతాయ ఉపక్కిలేసా వుత్తా, నికన్తి పన ఉపక్కిలేసతాయ తబ్బత్థుతాయ చ. నిబ్బిన్దన్తో ఆదీనవానుపస్సనాపుబ్బఙ్గమాయ నిబ్బిదానుపస్సనాయ నిబ్బిన్దన్తో. ముఞ్చితుకమ్యతాపటిసఙ్ఖానుపస్సనాసఙ్ఖారుపేక్ఖానులోమఞాణానం చిణ్ణపరియన్తే ఉప్పన్నగోత్రభుఞాణానన్తరం ఉప్పన్నేన మగ్గఞాణేన సబ్బసఙ్ఖారేసు విరజ్జన్తో విముచ్చన్తో. ఫలక్ఖణే హి విముత్తో నామ వుచ్చతి, మగ్గక్ఖణే విముచ్చన్తోతి. ఏకూనవీసతిభేదస్సాతి చతున్నం మగ్గవీథీనం అనన్తరం పచ్చేకం ఉప్పజ్జన్తస్స మగ్గఫలనిబ్బానపహీనావసిట్ఠకిలేసానం పఞ్చన్నం పచ్చవేక్ఖితబ్బానం వసేన ఏకూనవీసతిభేదస్స. అరహతో హి అవసిట్ఠకిలేసాభావేన ఏకూనవీసతితా. అస్సాతి ఆనాపానకమ్మట్ఠానికస్స.
సప్పీతికే ద్వే ఝానేతి పీతిసహగతాని చతుక్కనయే ద్వే పఠమదుతియజ్ఝానాని. తస్సాతి తేన యోగినా. సమాపత్తిక్ఖణేతి సమాపన్నక్ఖణే. ఆరమ్మణతోతి పటిభాగారమ్మణగ్గహణముఖేన పీతి పటిసంవిదితా హోతి, ఆరమ్మణస్స పటిసంవిదితత్తా. ఆరమ్మణే హి విదితే తబ్బిసయా చిత్తచేతసికా ధమ్మా సయం అత్తనో పటిసంవిదితా నామ హోతి సలక్ఖణతో సామఞ్ఞలక్ఖణతో చ పచ్ఛా గహణే సన్దేహాభావతో. విపస్సనాక్ఖణేతి విపస్సనాపఞ్ఞాయ విసయతో దస్సనక్ఖణే. ఏవం పీతిం అనిచ్చాదివసేన గహణమేవ అసమ్మోహతో పీతిపటిసంవేదనం నామ.
దీఘం అస్సాసవసేనాతి దీఘస్స అస్సాసస్స ఆరమ్మణభూతస్స వసేన, పజానతో సా పీతి పటిసంవిదితా హోతీతి సమ్బన్ధో. చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతోతి ఝానపరియాపన్నం అవిక్ఖేపాపన్నం నామ చిత్తస్సేకగ్గతం తంసమ్పయుత్తాయ పఞ్ఞాయ పజానతో. యథేవ హి ఆరమ్మణముఖేన పీతి పటిసంవిదితా హోతి, ఏవం తంసమ్పయుత్తధమ్మాపి పటిసంవిదితా ఏవ హోన్తీతి. సతి ఉపట్ఠితా హోతీతి దీఘం అస్సాసవసేన ఝానసమ్పయుత్తా సతి తస్స ఆరమ్మణే ఉపట్ఠితా తదారమ్మణజ్ఝానేపి ఉపట్ఠితా నామ హోతీతి. దీఘం పస్సాసవసేనాతిఆదీసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఏవం దస్సితం పీతిపటిసంవేదనం ఆరమ్మణతో అసమ్మోహతో చ విభాగతో దస్సేతుం ఆవజ్జతోతిఆది వుత్తం. తత్థ ఆవజ్జతోతి ఝానం ఆవజ్జన్తస్స. సా పీతీతి సా ఝానపరియాపన్నా పీతి. జానతోతి సమాపన్నక్ఖణే ఆరమ్మణముఖేన జానతో, తస్స సా పీతి పటిసంవిదితా హోతీతి సమ్బన్ధో. పస్సతోతి దస్సనభూతేన ఞాణేన ఝానతో వుట్ఠాయ పస్సన్తస్స. పచ్చవేక్ఖతోతి ఝానం పచ్చవేక్ఖన్తస్స. చిత్తం అధిట్ఠహతోతి ‘‘ఏత్తకం వేలం ఝానసమఙ్గీ భవిస్సామీ’’తి ఝానచిత్తం అధిట్ఠహన్తస్స. ఏవం పఞ్చన్నం వసిభావానం వసేన ఝానస్స పజాననముఖేన ఆరమ్మణతో పీతియా పటిసంవేదనా దస్సితా. అధిముచ్చతోతి సద్దహన్తస్స, సమథవిపస్సనావసేనాతి అధిప్పాయో. వీరియం పగ్గణ్హతోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. అభిఞ్ఞేయ్యన్తి విసిట్ఠాయ పఞ్ఞాయ జానితబ్బం చతుసచ్చం విపస్సనాపఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాయ మగ్గపఞ్ఞాయ అభిజానతోతిఆది యోజనా. ఏవం పరిఞ్ఞేయ్యన్తిఆదీసుపి పరిజానతోతిఆదినా యోజనా వేదితబ్బా. తత్థ పరిఞ్ఞేయ్యన్తి దుక్ఖసచ్చం. అవసేసపదానీతి సుఖపటిసంవేదీ చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీతి పదాని.
వేదనాదయోతి ఆది-సద్దేన సఞ్ఞా గహితా, తేనాహ ‘‘ద్వే ఖన్ధా’’తి. విపస్సనాభూమిదస్సనత్థన్తి కాయికసుఖాదిసీసేన పకిణ్ణకసఙ్ఖారదస్సనతో వుత్తం సమథే కాయికసుఖాభావతో. సోతి పస్సమ్భనపరియాయేన వుత్తో నిరోధో. వుత్తనయేనాతి ఇమస్స హి భిక్ఖునో పుబ్బే అపరిగ్గహితకాలేతిఆదినా (పారా. అట్ఠ. ౨.౧౬౫) కాయసఙ్ఖారే వుత్తనయేన. పీతిసీసేన వేదనా వుత్తాతి పీతిఅపదేసేన వేదనా వుత్తా, సుఖగ్గహణతో వేదనానుపస్సనాపసఙ్గతోతి అధిప్పాయో. ద్వీసు చిత్తసఙ్ఖారపదేసూతి ‘‘చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖార’’న్తి ఇమేసు ద్వీసు కోట్ఠాసేసు. సఞ్ఞాసమ్పయుత్తా వేదనాతి వేదనానుపస్సనాభావతో వుత్తం. చిత్తపటిసంవేదితా వేదితబ్బాతి ఆరమ్మణతో అసమ్మోహతోతిఆదినా వుత్తనయం సన్ధాయ వుత్తం. చిత్తన్తి ఝానసమ్పయుత్తం విపస్సనాసమ్పయుత్తఞ్చ చిత్తం. ఆమోదేతీతి సమ్పయుత్తాయ పీతియా ఝానవిసయాయ మోదేతి. విపస్సనాక్ఖణేతిఆదినా వుత్తభఙ్గానుపస్సనక్ఖణే.
ఆనాపానస్సతిసమాధికథావణ్ణనానయో నిట్ఠితో.
౧౬౭. యదిపి అరియా నేవ అత్తనావ అత్తానం అఞ్ఞమఞ్ఞం వా జీవితా వోరోపేన్తి, నాపి పరేహి సమాదపేన్తి, తథాపి యథావుత్తేహి తీహి పకారేహి మతానం పుథుజ్జనానం అన్తరే మిగలణ్డికేన మారితానం అరియపుగ్గలానమ్పి అత్థితాయ ‘‘అరియపుగ్గలమిస్సకత్తా’’తి వుత్తం. అథ వా పుథుజ్జనకాలే అత్తనావ అత్తానం ఘాతేత్వా మరణసమయే విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరియమగ్గం పటిలభిత్వా మతానమ్పి సబ్భావతో ఏవం వుత్తన్తి గహేతబ్బం.
పదభాజనీయవణ్ణనా
౧౭౨. బ్యఞ్జనే ఆదరం అకత్వాతి జానిత్వా సఞ్జానిత్వాతిఆదినా బ్యఞ్జనానురూపం అవుత్తత్తా వుత్తం. పాణోతి జానన్తోతి ఇదం మనుస్సోతి అజానిత్వాపి కేవలం సత్తసఞ్ఞాయ ఏవ పారాజికభావదస్సనత్థం వుత్తం. వధకచేతనావసేన చేతేత్వాతి ‘‘ఇమం మారేమీ’’తి వధకచేతనాయ చిన్తేత్వా. పకప్పేత్వాతి ‘‘వధామి న’’న్తి ఏవం చిత్తేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా. అభివితరిత్వాతి సన్నిట్ఠానం కత్వా, తేనాహ ‘‘నిరాసఙ్కచిత్తం పేసేత్వా’’తి. సిఖాప్పత్తో అత్థోతి సఞ్చిచ్చాతి పుబ్బకాలకిరియావసేన వుత్తస్సపి వీతిక్కమభూతస్స అపరకాలకిరియాయుత్తదస్సనేన కోటిప్పత్తో అత్థో. జాతిఉణ్ణా నామ తదహుజాతఏళకస్స లోమం. ఏవం వణ్ణప్పటిభాగన్తి ఏవం వణ్ణసణ్ఠానం. తతో వా ఉద్ధన్తి దుతియసత్తాహాదీసు అబ్బుదాదిభావప్పత్తం సన్ధాయ వుత్తం. పరిహీనవేగస్స సన్తానస్స పచ్చయో హోతీతి సహకారీపచ్చయో హోతి, న జనకో. కమ్మమేవ హి ఖణే ఖణే ఉప్పజ్జమానానం కమ్మజరూపానం జనకపచ్చయో, తఞ్చ పవత్తియం పుబ్బే ఉప్పజ్జిత్వా ఠితం అనుపహతం చతుసన్తతిరూపం సహకారీపచ్చయం లభిత్వావ కాతుం సక్కోతి, న అఞ్ఞథా, యేన కేనచి విరోధిపచ్చయేన నిరుద్ధచక్ఖాదిప్పసాదానం పుగ్గలానం విజ్జమానమ్పి కమ్మం చక్ఖాదికం జనేతుం న సక్కోతీతి సిద్ధమేవ హోతి.
అతిపాతేన్తోతి అతిపాతేన్తో వినాసేన్తో. వుత్తపకారమేవాతి జీవితిన్ద్రియాతిపాతనవిధానం వుత్తప్పకారమేవ. సరసేనేవ పతనసభావస్స సణికం పతితుం అదత్వా అతీవ పాతనం సీఘపాతనం అతిపాతో, పాణస్స అతిపాతో పాణాతిపాతో. ఆథబ్బణికాతి అథబ్బణవేదినో. అథబ్బణన్తి అథబ్బణవేదవిహితం. మన్తం పయోజేన్తీతి అలోణభోజనదబ్బసయనసుసానగమనాదీహి పయోగేహి మన్తం పరివత్తేన్తి, తేన యథిచ్ఛితపాణవధాదిఫలం ఉపపజ్జతి, తస్మా తం కాయవచీకమ్మేసు పవిట్ఠం. ఈతిన్తి పీళం. ఉపద్దవన్తి తతో అధికతరం పీళం. పజ్జరకన్తి విసమజ్జరం. సూచికన్తి సూచీహి వియ విజ్ఝమానం సూలం. విసూచికన్తి ససూలం ఆమాతిసారం. పక్ఖన్దియన్తి రత్తాతిసారం. విజ్జం పరివత్తేత్వాతి గన్ధారవిజ్జాదికం అత్తనో విజ్జం కతూపచారం మన్తపఠనక్కమేన పరిజప్పిత్వా. తేహీతి తేహి వత్థూహి. పయోజనన్తి పవత్తనం. అహో వతాయన్తి అయం తం కుచ్ఛిగతం. గబ్భన్తి ఇదం కుచ్ఛిగతం గబ్భం. కులుమ్బస్సాతి గబ్భస్స, కులస్సేవ వా, కుటుమ్బస్సాతి వుత్తం హోతి. భావనామయిద్ధియాతి అధిట్ఠానిద్ధిం సన్ధాయ వుత్తం. తం తేసం ఇచ్ఛామత్తన్తి సుత్తత్థతో న సమేతీతి అధిప్పాయో. అథబ్బణిద్ధివసేనేవ హి సుత్తే ‘‘ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో’’తి వుత్తం, న భావనామయిద్ధివసేనాతి దట్ఠబ్బం.
ఇతరథాతి పరియేసేయ్యాతి పదస్స గవేసనమత్తమేవ యథారుతవసేన అత్థో సియా, తదా పరియిట్ఠమత్తేన పరియేసిత్వా సత్థాదీనం లద్ధమత్తేనాతి అత్థో. ససన్తి హింసన్తి ఏతేనాతి సత్థన్తి వధోపకరణస్స పాసాణరజ్జుఆదినో సబ్బస్సాపి నామన్తి ఆహ లగుళాతిఆది. లగుళన్తి ముగ్గరస్సేతం అధివచనం. సత్థసఙ్గహోతి మాతికాయం సత్థహారకన్తి ఏత్థ వుత్తసత్థసఙ్గహో. పరతో వుత్తనయత్తాతి పరతో నిగమనవసేన వుత్తస్స దుతియపదస్స పదభాజనే వుత్తనయత్తా. చిత్తసద్దస్స అత్థదీపనత్థం వుత్తోతి చిత్త-సద్దస్స విచిత్తాదిఅనేకత్థవిసయత్తా ఇతరేహి నివత్తేత్వా విఞ్ఞాణత్థం నియమేతుం వుత్తో.
౧౭౪. కమ్మునా బజ్ఝతీతి పాణాతిపాతకమ్మునా బజ్ఝతి, తం కమ్మమస్స సిద్ధన్తి అత్థో. ఉభయథాపీతి ఉద్దిసకానుద్దిసకవసేన. పచ్ఛా వా తేన రోగేనాతి ఏతేన అనాగతమ్పి జీవితిన్ద్రియం ఆరబ్భ పాణాతిపాతస్స పవత్తిం దస్సేతి. ఏవఞ్చ ‘‘యదా సక్కోతి, తదా తం జీవితా వోరోపేహీ’’తి ఆణత్తియా చిరేన సమిద్ధియమ్పి ఆణత్తిక్ఖణేయేవ పాణాతిపాతో. ఓపాతఖణనాదిథావరపయోగేసు పయోగకరణతో పచ్ఛా గహితపటిసన్ధికస్సాపి సత్తస్స మరణే పాణాతిపాతో చ అనాగతారమ్మణో ఉపపన్నో హోతి. యం పన సిక్ఖాపదవిభఙ్గే ‘‘పఞ్చ సిక్ఖాపదాని పచ్చుప్పన్నారమ్మణాయేవా’’తి వుత్తం, తం పాణాతిపాతాదితో విరతిం సన్ధాయ వుత్తం, న పాణాతిపాతాదిన్తి గహేతబ్బం. అఞ్ఞచిత్తేనాతి అమారేతుకామతాచిత్తేన. దుతియప్పహారేన మరతీతి పఠమప్పహారం వినా దుతియేనేవ మరతీతి అత్థో. పఠమప్పహారేనేవాతి పఠమప్పహారసముట్ఠాపకచేతనాక్ఖణేయేవాతి అత్థో. కిఞ్చాపి పఠమప్పహారో సయమేవ న సక్కోతి మారేతుం, దుతియం పన లభిత్వా సక్కోన్తో జీవితవినాసహేతు హోతి, తస్మా పఠమప్పహారం వినా మరణస్స అసిద్ధత్తా ‘‘పయోగో తేన చ మరణ’’న్తి ఇమినా సంసన్దనతో పఠమప్పహారేనేవ కమ్మబద్ధో యుత్తో, న దుతియేన తస్స అఞ్ఞచిత్తేన దిన్నత్తా. యథా చేత్థ, ఏవం అఞ్ఞేన పుగ్గలేన దుతియప్పహారదానాదీసు వియ. యది పన దుతియప్పహారదాయకస్సాపి పుగ్గలస్స వధకచేతనా అత్థి, తస్సాపి అత్తనో పయోగేనాపి మతత్తా పయోగక్ఖణే పాణాతిపాతోతి వేదితబ్బం.
కమ్మాపత్తిబ్యత్తిభావత్థన్తి ఆనన్తరియాదికమ్మవిభాగస్స పారాజికాదిఆపత్తివిభాగస్స చ పాకటభావత్థం. ‘‘ఏళకం మారేమీ’’తి విపరీతగ్గహణేపి ‘‘ఇమ’’న్తి యథానిపన్నస్సేవ పరమత్థతో గహితత్తా యథావత్థుకం కమ్మబద్ధో హోతియేవాతి ఆహ ఇమం వత్థున్తిఆది. ఘాతకో చ హోతీతి పాణాతిపాతకమ్మేన బద్ధోతి అత్థో. మాతాదిగుణమహన్తే ఆరబ్భ పవత్తవధకచేతనాయ మహాసావజ్జతాయ వుత్తం ‘‘ఇధ పన చేతనా దారుణా హోతీ’’తి.
లోహితకన్తి లోహితమక్ఖితం. కమ్మం కరోన్తేతి యుద్ధకమ్మం కరోన్తే. యథాధిప్పాయం గతేతి యోధం విజ్ఝిత్వా పితరి విద్ధే, యోధం పన అవిజ్ఝిత్వా కేవలం పితరి విద్ధేపి విసఙ్కేతో నత్థియేవ పితరిపి వధకచిత్తస్స అత్థితాయ, కేవలం యోధే విద్ధేపి ఏసేవ నయో. ఆనన్తరియం పన నత్థీతి పితువిసయం పాణాతిపాతకమ్మం నత్థీతి అత్థో.
ఏవం విజ్ఝాతి ఏవం పాదేహి భూమియం ఠత్వా ఏవం ధనుం గహేత్వా ఆకడ్ఢిత్వాతిఆదినా విజ్ఝనప్పకారసిక్ఖాపనముఖేన ఆణాపేతీతి అత్థో. ఏవం పహరాతి దళ్హం అసిం గహేత్వా ఏవం పహర. ఏవం ఘాతేహీతి ఏవం కమ్మకారణం కత్వా మారేహి. తత్తకా ఉభిన్నం పాణాతిపాతాతి అనుద్దిసిత్వా యేసం కేసఞ్చి మారణత్థాయ ఉభోహి పయోగస్స కతత్తా వుత్తం. సచే హి ఆణాపకో ‘‘ఏవం విద్ధే అసుకో ఏవం మరతీ’’తి సఞ్ఞాయ ‘‘ఏవం విజ్ఝా’’తి ఆణాపేతి, నియమితస్సేవ మరణే ఆణాపకస్స కమ్మబద్ధోతి వదన్తి. సచే ఆణత్తో ‘‘అసుక’’న్తి నియమేత్వా ఉద్దిస్స సరం ఖిపతి, ఆణాపకో అనియమేత్వా ఆణాపేతి, ఆణాపకస్స యేసం కేసఞ్చి మరణేపి కమ్మబద్ధో, ఆణత్తస్స పన నియమితమరణేయేవాతి వేదితబ్బం. మజ్ఝేతి హత్థినో పిట్ఠినో మజ్ఝే. ఏతేనాతి అధిట్ఠహిత్వా ఆణాపేతీతిఆదిపాళివచనేన. తత్థాతి ఆణత్తికపయోగే.
కిఞ్చాపి కిరియావిసేసో అట్ఠకథాసు అనాగతో, పాళియం పన ‘‘ఏవం విజ్ఝ, ఏవం పహర, ఏవం ఘాతేహీ’’తి (పారా. ౧౭౪) కిరియావిసేసస్స పరామట్ఠత్తా ఆచరియపరమ్పరా ఆగతం కిరియావిసేసమ్పి పాళిసంసన్దనతో గహేత్వా దస్సేన్తో అపరో నయోతిఆదిమాహ. విజ్ఝనన్తి ఉసుసత్తిఆదీహి విజ్ఝనం. ఛేదనన్తి అసిఆదీహి హత్థపాదాదిచ్ఛేదనం. భేదనన్తి ముగ్గరాదీహి సీసాదిభేదనం ద్విధాకరణం. సఙ్ఖముణ్డకన్తి సీసకటాహే చమ్మం సహ కేసేహి ఉప్పాటేత్వా థూలసక్ఖరాహి సీసకటాహం ఘంసిత్వా సఙ్ఖవణ్ణకరణవసేన సఙ్ఖముణ్డకమ్మకరణం. ఏవమాదీతి ఆది-సద్దేన బిళఙ్గథాలికాదిం సఙ్గణ్హాతి. ఉరే పహరిత్వా పిట్ఠియం పహరిత్వా గీవాయం పహరిత్వాతిఆదినా సరీరావయవప్పదేసేసు పహరణవిజ్ఝనాదినియమోపి కిరియావిసేసేయేవ సఙ్గయ్హతి అట్ఠకథాసు సఙ్ఖముణ్డకాదిసరీరప్పదేసవిసయాయపి ఘాతనాయ తత్థ పవేసితత్తా, యం పన సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. పారాజికకణ్డ ౨.౧౭౪ పయోగకథావణ్ణనా) పురతో పహరిత్వా మారేహీతిఆదికస్స అట్ఠకథాపాఠస్స ‘‘పురిమపస్సాదీనమ్పి వత్థుసభాగతో వత్థుగ్గహణేనేవ గహణన్తి ఆహ పురతో పహరిత్వాతిఆదీ’’తి ఏవమధిప్పాయకథనం, తం సఙ్ఖముణ్డకాదికస్స సరీరప్పదేసే కమ్మకారణాకరణస్స అట్ఠకథాయ కిరియావిసేసవిసయే వుత్తత్తా న యుజ్జతి. యథాణత్తం ముఞ్చిత్వా పుగ్గలన్తరమారణమేవ హి వత్థువిసంవాదో, న పహరితుం ఆణత్తం సరీరప్పదేసవిసంవాదనం, తేనాహ ‘‘వత్థుం విసం వాదేత్వా…పే… తతో అఞ్ఞం మారేతి. పురతో పహరిత్వా మారేహీతి వా…పే… నత్థి కమ్మబద్ధో’’తి, ఇదం పన యథాణత్తవత్థుస్మిమ్పి కిరియావిసేసవిసఙ్కేతేన కమ్మబద్ధాభావం దస్సేతుం వుత్తన్తి పఞ్ఞాయతి. తేన ‘‘వత్థుం అవిసంవాదేత్వా మారేన్తీ’’తి ఏత్తకమేవ అవత్వా ‘‘యథాణత్తియా’’తి కిరియావిసేసనియమోపి దస్సితో, ఇతరథా యథాణత్తియాతి వచనస్స నిరత్థకతాపత్తితో. వత్థునిద్దేసే చ ‘‘వత్థూతి మారేతబ్బో సత్తో’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౧౭౪) ఏత్తకమేవ వుత్తం, న పన ‘‘యథాణత్తస్స పహరితబ్బసరీరప్పదేసోపీ’’తి వుత్తం. తస్మా పురతో పహరణాదిపి కిరియావిసేసే ఏవ సఙ్గయ్హతీతి అమ్హాకం ఖన్తి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. వత్థువిసేసేనాతి మాతుఆదిమతసత్తవిసేసేన. కమ్మవిసేసోతి ఆనన్తరియాదికమ్మవిసేసో. ఆపత్తివిసేసోతి పారాజికాదిఆపత్తివిసేసో.
యదా కదాచి పుబ్బణ్హేతి ఆణత్తదివసతో అఞ్ఞస్సపి యస్స కస్సచి దివసస్స పుబ్బణ్హే. ఏతం గామే ఠితన్తి గామో పుగ్గలనియమనత్థం వుత్తో, న ఓకాసనియమనత్థం, తస్మా ‘‘యత్థ కత్థచి మారేతి, నత్థి విసఙ్కేతో’’తి వుత్తం, ఏతేన కాలోకాసఆవుధఇఅయాపథకిరియావిసేసానం నియమిచ్ఛాయ అసతి యేన కేనచి పకారేన మరణమేవ ఇచ్ఛన్తస్స ఆణాపకస్స ముఖారుళ్హవసేన వుత్తస్స దేసకాలాదినియమస్స విసఙ్కేతేపి కమ్మబద్ధోయేవాతి ఞాపితం హోతి. యో పన చిత్తేన యత్థ కత్థచి యదా కదాచి యేన కేనచి పకారేన మరణమేవ ఇచ్ఛన్తోపి కాలాదివిసఙ్కేతేన అకుసలతో చోదనతో వా ముచ్చితుకామో లేసేన కాలాదినియమం కరోతి, తస్స మనుస్సవిగ్గహపారాజికతో పరియాయేన అముచ్చనతో కాలాదివిసఙ్కేతేపి కమ్మబద్ధోవాతి గహేత్వా విచారణతో గహేతబ్బం, కేచి పనేతం న ఇచ్ఛన్తి, వీమంసితబ్బం. తుణ్డేనాతి అగ్గకోటియా. థరునాతి ఖగ్గముట్ఠినా. ఏతం గచ్ఛన్తన్తి గమనేన పుగ్గలోవ నియమితో, న ఇరియాపథో, తేనాహ ‘‘నత్థి విసఙ్కేత’’న్తి.
‘‘దీఘం మారేహీ’’తి వుత్తేపి దీఘసణ్ఠానానం బహుభావతో ‘‘ఇత్థన్నామం ఏవరూపఞ్చ దీఘ’’న్తి అఞ్ఞేసం అసాధారణలక్ఖణేన అనిద్దిట్ఠత్తా ‘‘అనియమేత్వా ఆణాపేతీ’’తి వుత్తం, తేనేవాహ ‘‘యం కిఞ్చి తాదిసం మారేమీ’’తి. ఏత్థ చ చిత్తేన బహూసు దీఘసణ్ఠానేసు ఏకం నియమేత్వా వుత్తేపి వాచాయ అనియమితత్తా అఞ్ఞస్మిం తాదిసే మారితే నత్థి విసఙ్కేతోతి వదన్తి. అత్తానం ముఞ్చిత్వా పరపాణిమ్హి పాణసఞ్ఞితాలక్ఖణస్స అఙ్గస్స అభావతో నేవత్థి పాణాతిపాతోతి ఆహ ‘‘ఆణాపకో ముచ్చతీ’’తి. అత్తానం ఉద్దిస్స ‘‘అసుకట్ఠానే నిసిన్న’’న్తి ఓకాసనియమే తస్మిం పదేసే నిసిన్నస్స యస్స కస్సచి జీవితిన్ద్రియం ఆరబ్భ వధకచిత్తం ఉప్పజ్జతీతి వుత్తం ‘‘నేవ వధకో ముచ్చతి న ఆణాపకో’’తి. ఓకాసఞ్హి నియమేత్వా నిద్దిసన్తో తస్మిం ఓకాసే నిసిన్నం మారేతుకామో హోతి, సయం పన తదా తత్థ నత్థి, తస్మా ఓకాసేన సహ తత్థ నిసిన్నస్సేవ జీవితిన్ద్రియం ఆరమ్మణం హోతి, న అత్తనోతి గహేతబ్బం. సచే పన సయం తత్థేవ నిసీదిత్వా అత్తనో నిసిన్నట్ఠానమేవ నియమేత్వా ‘‘మారేహీ’’తి వుత్తేపి అఞ్ఞో తత్థ నిసిన్నో మారియతి, తస్సాపి అత్తనోపి జీవితం ఆరబ్భ వధకచేతనా పవత్తతి, పరస్మిం తత్థ మారితే ఆణాపకస్స కమ్మబద్ధోతి గహేతబ్బం. ఏవరూపే ఠానే చిత్తప్పవత్తినియమో బుద్ధవిసయో, న అఞ్ఞేసం విసయోతి ఆహ ‘‘తస్మా ఏత్థ న అనాదరియం కాతబ్బ’’న్తి.
ఏవం ఆణాపేన్తస్స ఆచరియస్స తావ దుక్కటన్తి సచే ఆణత్తికో యథాధిప్పాయం న గచ్ఛతి, ఆచరియస్స ఆణత్తిక్ఖణే దుక్కటం. సచే పన సో యథాధిప్పాయం గచ్ఛతి, యం పరతో థుల్లచ్చయం వుత్తం, ఆణత్తిక్ఖణే తదేవ హోతి. అథ సో అవస్సం ఘాతేతి, యం పరతో ‘‘ఆపత్తి సబ్బేసం పారాజికస్సా’’తి (పారా. ౧౭౪) వుత్తం, తతో ఇమస్స ఆణత్తిక్ఖణేయేవ పారాజికం హోతి, న దుక్కటథుల్లచ్చయానీతి గహేతబ్బం. తేసమ్పి దుక్కటన్తి బుద్ధరక్ఖితాదీనమ్పి ఆరోచనపచ్చయా దుక్కటం, ఇదఞ్చ యథాణత్తివసేన సఙ్ఘరక్ఖితస్స జీవితా వోరోపనే అసతి యుజ్జతి, వోరోపనే సతి తేసమ్పి ఆరోచనక్ఖణేయేవ పారాజికం. పటిగ్గహితమత్తేతి ఇదం అవస్సం పటిగ్గహణసభావదీపనత్థం వుత్తం, న పటిగ్గహితక్ఖణేయేవ థుల్లచ్చయన్తి దస్సనత్థం. సచే హి సో అవస్సం పటిగ్గహేస్సతి, కమ్మం పన న నిప్ఫాదేస్సతి, తదా ఆచరియస్స ఆణత్తిక్ఖణేయేవ థుల్లచ్చయం హోతీతి దట్ఠబ్బం.
మూలట్ఠస్సేవ దుక్కటన్తి ఇదం మహాఅట్ఠకథాయం ఆగతనయదస్సనమత్తం, న పనేతం అత్తనా అధిప్పేతం, తేనాహ ఏవం సన్తేతిఆది, ఏవం మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తనయేన అత్థే సతీతి అత్థో. పటిగ్గహణే ఆపత్తియేవ న సియాతి వధకస్స ‘‘సాధు సుట్ఠూ’’తి మరణపటిగ్గహణే దుక్కటాపత్తి నేవ సియా, ఏవం అనోళారికవిసయేపి తావ దుక్కటం, కిమఙ్గం పన మరణపటిగ్గహణేతి దస్సనత్థం సఞ్చరిత్తపటిగ్గహణాది నిదస్సితం. ‘‘అహో వత ఇత్థన్నామో హతో అస్సా’’తి ఏవం మరణాభినన్దనదస్సనత్థం సఞ్చరిత్తపటిగ్గహణాదిభినన్దనే దుక్కటే సతి పగేవ ‘‘అహం తం మారేస్సామీ’’తి మరణపటిగ్గహణేతి అధిప్పాయో. పటిగ్గణ్హన్తస్సేవేతం దుక్కటన్తి అవధారణేన సఙ్ఘరక్ఖితస్స పటిగ్గహణపచ్చయా మూలట్ఠస్స నత్థేవ ఆపత్తీతి దస్సేతి, విసఙ్కేతత్తా పఠమం ఆణత్తదుక్కటమేవస్స హోతి. కేచి పన ‘‘మూలట్ఠస్సాపి దుక్కటమేవా’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం ఏకేన పయోగేన ద్విన్నం దుక్కటానం అసమ్భవా. పురిమనయేతి సమనన్తరాతీతే అవిసక్కియదూతనిద్దేసే. ఏతన్తి దుక్కటం. ఓకాసాభావేనాతి మూలట్ఠస్స థుల్లచ్చయస్స వుచ్చమానత్తా పటిగ్గణ్హన్తస్స దుక్కటం న వుత్తం ఓకాసాభావేన, న పన ఆపత్తిఅభావతోతి అధిప్పాయో.
౧౭౫. సయం సఙ్ఘత్థేరత్తా ‘‘ఉపట్ఠానకాలే’’తి వుత్తం. వాచాయ వాచాయ దుక్కటన్తి ‘‘యో కోచి మమ వచనం సుత్వా ఇమం మారేతూ’’తి ఇమినా అధిప్పాయేన అవత్వా కేవలం మరణాభినన్దనవసేనేవ వుత్తత్తా చోరాపి నామ తం న హనన్తీతిఆదివాచాయపి దుక్కటమేవ వుత్తం. ద్విన్నం ఉద్దిస్సాతి ద్వే ఉద్దిస్స, ద్విన్నం వా మరణం ఉద్దిస్స. ఉభో ఉద్దిస్స మరణం సంవణ్ణేన్తస్స పయోగసముట్ఠాపికాయ చేతనాయ ఏకత్తేపి ‘‘ద్వే పాణాతిపాతా’’తి వత్తబ్బతాసఙ్ఖాతం బలవభావం ఆపజ్జిత్వా పటిసన్ధిపవత్తీసు మహావిపాకత్తా ‘‘అకుసలరాసీ’’తి వుత్తం, బహూ ఉద్దిస్స మరణసంవణ్ణనేపి ఏసేవ నయో. తత్తకా పాణాతిపాతాతి యత్తకా సంవణ్ణనం సుత్వా మరిస్సన్తి, తత్తకానమ్పి వత్తమానం అనాగతఞ్చ జీవితిన్ద్రియం సబ్బం ఆలమ్బిత్వావ చేతనాయ పవత్తనతో తత్తకా పాణాతిపాతా హోన్తి, తత్తకాహి చేతనాహి దాతబ్బం పవత్తివిపాకం ఏకావ సా చేతనా దాతుం సక్కోతీతి అత్థో, పటిసన్ధివిపాకం పన సయఞ్చ పుబ్బాపరచేతనా చ ఏకేకమేవ దాతుం సక్కోతీతి గహేతబ్బం.
౧౭౬. యేసం హత్థతోతి యేసం ఞాతకపవారితాదీనం హత్థతో, ఇదఞ్చ భిక్ఖునో రూపియమూలస్స అభావం సన్ధాయ వుత్తం, అత్తనోవ ధనఞ్చే, సయమేవ మూలం గహేత్వా ముఞ్చతి, మూలం పన అగ్గహేత్వాపి పోత్థకస్స పోత్థకసామినో సన్తకత్తాపాదనమేవేత్థ పమాణన్తి గహేతబ్బం. లేఖాదస్సనకోతూహలకాతి సున్దరక్ఖరం దిస్వా వా ‘‘కీదిసం ను ఖో పోత్థక’’న్తి వా ఓలోకేతుకామా.
పాణాతిపాతస్స పయోగత్తాతి సరీరతో పాణవియోజనస్స నిట్ఠాపకపయోగత్తా. ఓపాతఖణనత్థం పన కుదాలాదిఅత్థాయ అయోబీజసముట్ఠాపనత్థం అకప్పియపథవిం వా కుదాలదణ్డాదీనం అత్థాయ భూతగామం వికోపేన్తస్స పాచిత్తియమేవ. పాణాతిపాతపయోగత్తాభావా అదిన్నాదానపుబ్బపయఓగే వియ దుతియపరియేసనాదీసుపి ఏత్థ దుక్కటట్ఠానే దుక్కటం, ముసావాదాదిపాచిత్తియట్ఠానే పాచిత్తియమేవాతి గహేతబ్బం. పమాణేతి అత్తనా సల్లక్ఖితే పమాణే. తచ్ఛేత్వాతి ఉన్నతప్పదేసం తచ్ఛేత్వా. పంసుపచ్ఛిన్తి సబ్బన్తిమం పంసుపచ్ఛిం. ఏత్తకం అలన్తి నిట్ఠాపేతుకామతాయ సబ్బన్తిమపయఓగసాధికా చేతనా సన్నిట్ఠాపకచేతనా, మహాఅట్ఠకథాయం ‘‘ఏకస్మిం దివసే అవూపసన్తేనేవ పయోగేన ఖణిత్వా నిట్ఠాపేన్తం సన్ధాయ సబ్బన్తిమా సన్నిట్ఠాపకచేతనా వుత్తా, ఇతరాసు పన అట్ఠకథాసు ‘‘ఇమస్మిం పతిత్వా మరన్తూ’’తి అధిప్పాయేన ఏకస్మిం దివసే కిఞ్చి ఖణిత్వా అపరస్మిమ్పి దివసే తతో కిఞ్చి కిఞ్చి ఖణిత్వా నిట్ఠాపేన్తం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఏవం అట్ఠకథానం అఞ్ఞమఞ్ఞవిరోధో ఞాతబ్బో. అత్తనో ధమ్మతాయాతి అజానిత్వా, పక్ఖలిత్వా వా. అరహన్తాపి సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి అఞ్ఞేహి పాతియమానానం అమరితుకామానమ్పి అరహన్తానం మరణం సమ్భవతీతి వుత్తం. పురిమనయేతి ‘‘మరితుకామా ఇధ మరిస్సన్తీ’’తి వుత్తనయే. విసఙ్కేతోతి మరితుకామానం మారేతుకామానఞ్చ ఉద్దిస్స ఖతత్తా అమరితుకామానం మరణే కమ్మబద్ధో నత్థీతి అత్థో.
తత్థ పతితం బహి నీహరిత్వాతి ఇదం తత్థ పతనపచ్చయా మరణస్స పవత్తత్తా వుత్తం. ఆవాటే పతిత్వా థోకం చిరాయిత్వా గచ్ఛన్తం గహేత్వా మారితే తత్థ పతితరోగేన పీళితస్స గచ్ఛతో పక్ఖలిత్వా పాసాణాదీసు పతనేనాపి మరణేపి ఓపాతఖణకో న ముచ్చతీతి వేదితబ్బం. అమరితుకామా వాతి అధిప్పాయస్స సమ్భవతో ఓపపాతికే ఉత్తరితుం అసక్కుణిత్వా మతేపి పారాజికం వుత్తం. ‘‘నిబ్బత్తిత్వా’’తి వుత్తత్తా పతనం న దిస్సతీతి చే? తత్థస్స నిబ్బత్తియేవ పతనన్తి నత్థి విరోధో. యస్మా మాతుయా పతిత్వా పరివత్తితలిఙ్గాయ మతాయ సో మాతుఘాతకో హోతి, న కేవలం మనుస్సపురిసఘాతకో, తస్మా పతితస్సేవ వసేన ఆపత్తీతి అధిప్పాయేన ‘‘పతనరూపం పమాణ’’న్తి వుత్తం, ఇదం పన అకారణం ‘‘లిఙ్గే పరివత్తేపి ఏకసన్తానత్తస్స అవిగతత్తా. మనుస్సభూతం మాతరం వా పితరం వా అపి పరివత్తలిఙ్గం జీవితా వోరోపేన్తస్స కమ్మం ఆనన్తరియ’’న్తి హి అట్ఠకథాయం వుత్తం. యేన పన సభావేన సత్తా జాయన్తి, తేనేవ మరన్తి, సోవ తేసం రూపన్తరగ్గహణేపి సభావోతి ‘‘మరణరూపమేవ పమాణం, తస్మా పాచిత్తియ’’న్తి వుత్తో. పచ్ఛిమో వాదో పమాణం, ఏవం సన్తే పాళియం ‘‘యక్ఖో వా పేతో వా తిరచ్ఛానగతమనుస్సవిగ్గహో వా తస్మిం పతతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. పతితే దుక్ఖా వేదనా ఉప్పజ్జతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. మరతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి కస్మా వుత్తన్తి చే? నాయం దోసో. ‘‘యక్ఖో వా పేతో వా’’తి హి పఠమం సకరూపం దస్సేత్వా రూపన్తరం గహేత్వాపి ఠితేయేవ యక్ఖపేతే దస్సేతుం ‘‘తిరచ్ఛానగతమనుస్సవిగ్గహో వా’’తి వుత్తం. తస్మా తిరచ్ఛానగతవిగ్గహో మనుస్సవిగ్గహో వా యక్ఖో వా పేతో వాతి ఏవమేత్థ యోజనా కాతబ్బా. కేచి పన ‘‘మనుస్సవిగ్గహేన ఠితతిరచ్ఛానగతానం ఆవేణికం కత్వా థుల్లచ్చయం వుత్తం వియ దిస్సతీ’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం తిరచ్ఛానో వా మనుస్సవిగ్గహోతి వత్తబ్బతో, అట్ఠకథాసు చ ఇమస్స విసేసస్స అవుత్తత్తా. యక్ఖపేతరూపేన మతేపి ఏసేవ నయోతి ఇమినా మరణరూపస్సేవ పమాణత్తా థుల్లచ్చయం అతిదిసతి.
ముధాతి అమూలేన. సో నిద్దోసోతి తేన తత్థ కతపయోగస్స అభావతో, యది పన సోపి తత్థ కిఞ్చి కరోతి, న ముచ్చతి ఏవాతి దస్సేన్తో ఏవం పతితాతిఆదిమాహ. తత్థ ఏవన్తి ఏవం మయా కతేతి అత్థో. న నస్సిస్సన్తీతి అదస్సనం న గమిస్సన్తి, న పలాయిస్సన్తీతి అధిప్పాయో. సుఉద్ధరా వా భవిస్సన్తీతి ఇదం గమ్భీరస్స ఓపాతస్స పూరణే పయోజనదస్సనం. ఉత్తానే కతే ఓపాతే సీఘం అమ్హేహి గహేత్వా మారేతుం సుఉద్ధరా భవిస్సన్తీతి అధిప్పాయో. విప్పటిసారే ఉప్పన్నేతి మూలట్ఠం సన్ధాయ వుత్తం. యది పన పచ్ఛిమోపి లభిత్వా తత్థ వుత్తప్పకారం కిఞ్చి కత్వా పున విప్పటిసారే ఉప్పన్నే ఏవం కరోతి, తస్సాపి ఏసేవ నయో. జాతపథవీ జాతాతి ఈదిసే పున అఞ్ఞేన ఓపాతే ఖతే తదా ముచ్చతీతి దస్సనత్థం వుత్తం, జాతపథవీసదిసం కత్వా పున సుట్ఠు కోట్టేత్వా దళ్హతరం పూరితేపి ముచ్చతియేవాతి గహేతబ్బం.
థద్ధతరన్తి థిరకరణత్థం అపరాపరాయ పాసయట్ఠియా సద్ధిం బన్ధిత్వా వా తమేవ వా సిథిలభూతపాసం థద్ధతరం బన్ధిత్వా ఠపేతి. ఖాణుకన్తి పాసయట్ఠిబన్ధనఖాణుకం. తత్థజాతకయట్ఠిం ఛిన్దిత్వా ముచ్చతీతి ఇదం అరఞ్ఞే యథాఠితమేవ దణ్డం మూలే అచ్ఛిన్దిత్వా పాసబన్ధనయోగ్గం కత్వా ఠపితత్తా తత్థ అఞ్ఞోపి కోచి పాసం బన్ధేయ్య, మూలట్ఠో న ముచ్చతి, తం పన మూలేపి ఛిన్దిత్వా ఖణ్డాఖణ్డం కత్వా ముచ్చతీతి దస్సనత్థం వుత్తం. రజ్జుకేతి వాకేహి ఏకవారం వట్టితరజ్జుకే. సయం వట్టితన్తి తనుకవట్టితం దిగుణతిగుణతాపాదనేన అత్తనా వట్టితం. ఉబ్బట్టేత్వాతి పాకతికం కత్వా. గోపేన్తోపీతి హీరం హీరం కత్వా గోపేన్తోపి.
౧౭౭. ఆలమ్బనరుక్ఖో వాతి తత్థజాతకం సన్ధాయ వుత్తం. తదత్థమేవ కత్వాతి మారణత్థమేవ అయోబీజసముట్ఠాపనాదినా వాసిఆదిం సత్థం కారేత్వా. పాకతికన్తి అఞ్ఞేహి కతం పకతిసత్థమేవ లభిత్వా మూలట్ఠేన ఠపితం హోతీతి అత్థో. ముచ్చతీతి మూలట్ఠో ముచ్చతి. విసమణ్డలన్తి మఞ్చపీఠాదీసు ఆలిత్తం విసమణ్డలం.
వత్వా అసిం ఉపనిక్ఖిపతీతి ఏత్థ ముఖేన అవత్వా మనసావ చిన్తేత్వా ఉపనిక్ఖిపనేపి ఏసేవ నయో. పురిమనయేనాతి యేసం హత్థతో మూలం గహితన్తిఆదినా. విసభాగరోగో నామ కుట్ఠాదివిరూపభావతో, గణ్డపీళకాది వా జీవితప్పవత్తియా పచ్చనీకత్తా.
౧౭౮. మనాపియేపి ఏసేవ నయోతి ఏతేన మనాపియం రూపం ఉపసంహరతీతి ఏత్థ యం వా మనాపరూపం, తస్స సమీపే ఠపేతి, అత్తనా వా మనాపియేన రూపేన సమన్నాగతో తిట్ఠతీతిఆది యోజేతబ్బన్తి దస్సేతి. అలఙ్కరిత్వా ఉపసంహరతీతి ‘‘అలాభకేన సుస్సిత్వా మరతూ’’తి ఇమినా అధిప్పాయేన ఉపసంహరతి, తేనేవ ‘‘సచే ఉత్తసిత్వా మరతి, విసఙ్కేతో’’తి వుత్తం. అలాభకేన సుస్సిత్వా మరతీతి ఏత్థ పారాజికోతి పాఠసేసో దట్ఠబ్బో. మహాకచ్ఛు నామ వల్లిఫలవిసేసో, యస్స మజ్జారపాదస్సేవ సణ్ఠానం దుక్ఖసమ్ఫస్సాని సుఖుమలోమాని చ హోన్తి. హంసపుప్ఫన్తి హంసాదీనం పక్ఖలోమం సన్ధాయ వదన్తి. అత్తనో ధమ్మతాయ మరతి, అనాపత్తీతి పారాజికం సన్ధాయ వుత్తం దుక్కటా న ముచ్చనతో.
౧౭౯. అసఞ్చిచ్చాతి ఇదం మరణసంవత్తనికఉపక్కమస్స అసల్లక్ఖణం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఆహ ఇమినా ఉపక్కమేనాతిఆది. అజానన్తస్సాతి ఇదం పన మరణసంవత్తనికవిసాదిఉపక్కమకరణస్స అజాననం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఆహ ఇమినా అయం మరిస్సతీతిఆది. న మరణాధిప్పాయస్సాతి ఇదం దుక్ఖుప్పాదకం ఉపక్కమన్తి జానన్తస్సాపి మరణాధిప్పాయస్స అభావం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఆహ మరణం అనిచ్ఛన్తస్సాతిఆది. అనుప్పబన్ధాభావాతి దోమనస్సవీథీనం నిరన్తరప్పవత్తిఅభావా.
పదభాజనీయవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.
వినీతవత్థువణ్ణనా
౧౮౦. వోహారవసేనాతి పుబ్బభాగవోహారవసేన, మరణాధిప్పాయస్స సన్నిట్ఠాపకచేతనాక్ఖణే కరుణాయ అభావతో కారుఞ్ఞేన పాసే బద్ధసూకరమోచనం (పారా. ౧౫౩) వియ న హోతీతి అధిప్పాయో. ‘‘యథాయునా’’తి వుత్తమేవత్థం ‘‘యథానుసన్ధినా’’తి పరియాయన్తరేన వుత్తం. హేట్ఠా కిస్మిఞ్చి విజ్జమానే సాటకం వలిం గణ్హాతీతి ఆహ ‘‘యస్మిం వలి న పఞ్ఞాయతీ’’తి. పటివేక్ఖణఞ్చేతం గిహీనం సన్తకే ఏవాతి దట్ఠబ్బం. పాళియం ముసలే ఉస్సితేతి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపత్థమ్భేత్వా ద్వీసు ముసలేసు భిత్తిం అపస్సాయ ఠపితేసూతి అత్థో. ఉదుక్ఖలభణ్డికన్తి ఉదుక్ఖలత్థాయ ఆనీతం దారుభణ్డం. పరిబన్ధన్తి భోజనపరిబన్ధం, భోజనన్తరాయన్తి వుత్తం హోతి.
౧౮౧. అగ్గకారికన్తి ఏత్థ కారిక-సద్దస్స భావవచనత్తా ‘‘అగ్గకిరియ’’న్తి అత్థం వత్వాపి యస్మా కిరియం దాతుం న సక్కా, తస్మా దానసఙ్ఖాతాయ అగ్గకిరియాయ యుత్తపిణ్డపాతమేవ ఇధ ఉపచారయుత్తియా అగ్గకిరియాతి గహేతబ్బన్తి ఆహ పఠమం లద్ధపిణ్డపాతన్తిఆది.
౧౮౨-౩. దణ్డముగ్గరనిఖాదనవేమాదీనం వసేనాతి ఏత్థ దణ్డో నామ దీఘదణ్డో. ముగ్గరో నామ రస్సో. వేమం నామ తన్తవాయానం వత్థవాయనఉపకరణం, యేన వీతం తన్తం ఘట్టేన్తి. విభత్తిబ్యత్తయేనాతి విభత్తివిపరిణామేన. విసేసాధిగమోతి సమాధి విపస్సనా చ. విసేసాధిగమన్తి లోకుత్తరధమ్మపటిలాభం. బ్యాకరిత్వాతి ఆరోచేత్వా, ఇదఞ్చ విసేసస్స అధిగతభావదస్సనత్థం వుత్తం. అధిగతవిసేసా హి దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనత్థం లజ్జీభిక్ఖూనం అవస్సం అధిగమం బ్యాకరోన్తి, అధిగతవిసేసేన పన అబ్యాకరిత్వాపి ఆహారం ఉపచ్ఛిన్దితుం న వట్టతి, అధిగమన్తరాయవినోదనత్థమేవ ఆహారూపచ్ఛేదస్స అనుఞ్ఞాతత్తా తదధిగమే సో న కాతబ్బోవ. కిం పనాధిగమం ఆరోచేతుం వట్టతీతి ఆహ సభాగానన్తిఆది. భణ్డకం వా ధోవన్తాతి చీవరం వా ధోవన్తా. ధోవనదణ్డకన్తి చీవరధోవనదణ్డం.
౧౮౫. మద్దాపేత్వా పాతేతి, విసఙ్కేతోతి యథాణత్తియా అకతత్తా వుత్తం, యది పన ఆణాపకో మద్దనమ్పి మద్దాపనమ్పి సన్ధాయ వోహారవసేన ‘‘మద్దిత్వా పాతేహీ’’తి వదతి, విసఙ్కేతో నత్థీతి వేదితబ్బం. ‘‘మరణవణ్ణం వా సంవణ్ణేయ్యా’’తి (పారా. ౧౭౧) వుత్తత్తా ఆహ ‘‘పరియాయో నామ నత్థీ’’తి, పరియాయేన ఆపత్తిమోక్ఖో న హోతీతి అధిప్పాయో. అవిజాయనత్థాయ గబ్భగ్గహణతో పురేతరమేవ భేసజ్జం దేన్తస్స కుచ్ఛియం ఉప్పజ్జిత్వా గబ్భో వినస్సతీతి ఇమినా అధిప్పాయేన దిన్నే తథామరన్తానం వసేన కమ్మబద్ధో, కుచ్ఛియం న ఉప్పజ్జిస్సతీతి ఇమినా అధిప్పాయేన దిన్నే ఉప్పజ్జిత్వా మరతు వా మా వా, నేవత్థి కమ్మబద్ధో.
సహధమ్మికానన్తి ఏకస్స సత్థు సాసనే సహసిక్ఖమానధమ్మానం, సహధమ్మే వా సిక్ఖాపదే సిక్ఖనభావేన నియుత్తానం. సమసీలసద్ధానన్తిఆదినా దుస్సీలానం భిన్నలద్ధికానఞ్చ అకాతుమ్పి లబ్భతీతి దస్సేతి. ఞాతకపవారితట్ఠానతోతి అత్తనో తేసం వా ఞాతకపవారితట్ఠానతో. అరియేహి అకతా అయుత్తవసేన అకతపుబ్బా విఞ్ఞత్తి అకతవిఞ్ఞత్తి.
పటియాదియతీతి సమ్పాదియతి. అకాతుం న వట్టతీతి ఏత్థ దుక్కటం వదన్తి, అయుత్తతావసేనేవ పనేత్థ అకరణపటిక్ఖేపో యుత్తో, న ఆపత్తివసేనాతి గహేతబ్బం. యావ ఞాతకా పస్సన్తీతి యావ తస్స ఞాతకా పస్సన్తి.
పితుభగినీ పితుచ్ఛా. మాతుభాతా మాతులో. నప్పహోన్తీతి కాతుం న సక్కోన్తి. న యాచన్తీతి లజ్జాయ న యాచన్తి. ‘‘ఆభోగం కత్వా’’తి వుత్తత్తా అఞ్ఞథా దేన్తస్స ఆపత్తియేవ. కేచి పన ‘‘ఆభోగం అకత్వాపి దాతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం భేసజ్జకరణస్స పాళియం ‘‘అనాపత్తి భిక్ఖు పారాజికస్స, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పారా. ౧౮౭) ఏవం అన్తరాపత్తిదస్సనవసేన సామఞ్ఞతో పటిక్ఖిత్తత్తా, అట్ఠకథాయం అవుత్తప్పకారేన కరోన్తస్స సుత్తేనేవ ఆపత్తి సిద్ధాతి దట్ఠబ్బా, తేనేవ అట్ఠకథాయమ్పి ‘‘తేసఞ్ఞేవ సన్తక’’న్తిఆది వుత్తం. అఞ్ఞేసన్తి అసాలోహితానం, తేనాహ ఏతేసం పుత్తపరమ్పరాయాతిఆది. కులపరివట్టోతి కులస్మిం ఞాతిపరమ్పరా. భేసజ్జం కరోన్తస్సాతి యథావుత్తవిధినా కరోన్తస్స, ‘‘తావకాలికం దస్సామీ’’తి ఆభోగం అకత్వా దేన్తస్సాపి పన అన్తరాపత్తి దుక్కటం వినా మిచ్ఛాజీవం వా కులదూసనం వా న హోతియేవ, తేనాహ – ‘‘వేజ్జకమ్మం వా కులదూసకాపత్తి వా న హోతీ’’తి. ఞాతకానఞ్హి సన్తకం యాచిత్వాపి గహేతుం వట్టతి, తస్మా తత్థ కులదూసనాది న సియా. సబ్బపదేసూతి ‘‘చూళమాతుయా’’తిఆదీసు సబ్బపదేసు.
ఉపజ్ఝాయస్స ఆహరామాతి ఇదం ఉపజ్ఝాయేన ‘‘మమ ఞాతకానం భేసజ్జం ఆహరథా’’తి ఆణత్తేహి కత్తబ్బవిధిదస్సనత్థం వుత్తం, ఇమినా చ సామణేరాదీనం అపచ్చాసాయపి పరజనస్స భేసజ్జకరణం న వట్టతీతి దస్సేతి. వుత్తనయేన పరియేసిత్వాతి ఇమినా ‘‘భిక్ఖాచారవత్తేన వా’’తి ఇమినా, ‘‘ఞాతిసామణేరేహీ’’తి ఇమినా చ వుత్తమత్థం అతిదిసతి. అపచ్చాసీసన్తేనాతి ఆగన్తుకచోరాదీనం కరోన్తేనాపి ‘‘మనుస్సా నామ ఉపకారకా హోన్తీ’’తి అత్తనో తేహి లాభం అపత్థయన్తేన. పచ్చాసాయ కరోన్తస్స పన వేజ్జకమ్మకులదూసనాదిదోసో హోతీతి అధిప్పాయో. ‘‘ఏవం ఉపకారే కతే సాసనగుణం ఞత్వా పసీదన్తి, సఙ్ఘస్స వా ఉపకారకా హోన్తీ’’తి కరణే పన దోసో నత్థి. కేచి పన ‘‘అపచ్చాసీసన్తేన ఆగన్తుకాదీనం పటిక్ఖిత్తపుగ్గలాదీనమ్పి దాతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం కత్తబ్బాకత్తబ్బట్ఠానవిభాగస్సనిరత్థకత్తప్పసఙ్గతో ‘‘అపచ్చాసీసన్తేన సబ్బేసం దాతుం కాతుఞ్చ వట్టతీ’’తి ఏత్తకమత్తస్సేవ వత్తబ్బతో. అపచ్చాసీసనఞ్చ మిచ్ఛాజీవకులదూసనాదిదోసనిసేధనత్థమేవ వుత్తం భేసజ్జకరణసఙ్ఖతాయ ఇమిస్సా అన్తరాపత్తియా ముచ్చనత్థం ఆగన్తుకచోరాదీనం అనుఞ్ఞాతానం దానేనేవ తాయ ఆపత్తియా ముచ్చనతోతి గహేతబ్బం. తేనేవ అపచ్చాసీసన్తేనాపి అకాతబ్బట్ఠానం దస్సేతుం సద్ధం కులన్తిఆది వుత్తం. పుచ్ఛన్తీతి ఇమినా దిట్ఠదిట్ఠరోగీనం పరియాయేనాపి వత్వా విచరణం అయుత్తన్తి దస్సేతి. పుచ్ఛితస్సాపి పన పచ్చాసీసన్తస్స పరియాయకథాపి న వట్టతీతి వదన్తి.
సముల్లపేసీతి అపచ్చాసీసన్తో ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞం కథం సముట్ఠాపేసి. ఆచరియభాగోతి వినయాచారం అకోపేత్వా భేసజ్జాచిక్ఖణేన వేజ్జాచరియభాగోతి అత్థో. పుప్ఫపూజనత్థాయ సమ్పటిచ్ఛియమానం రూపియం అత్తనో సన్తకత్తభజనేన నిస్సగ్గియమేవాతి ఆహ ‘‘కప్పియవసేన గాహాపేత్వా’’తి, ‘‘అమ్హాకం రూపియం న వట్టతి, పుప్ఫపూజనత్థం పుప్ఫం వట్టతీ’’తిఆదినా పటిక్ఖిపిత్వా కప్పియేన కమ్మేన గాహాపేత్వాతి అత్థో.
యది ‘‘పరిత్తం కరోథా’’తి వుత్తే కరోన్తి, భేసజ్జకరణం వియ గిహికమ్మం వియ హోతీతి ‘‘న కాతబ్బ’’న్తి వుత్తం. ‘‘పరిత్తం భణథా’’తి వుత్తే పన ధమ్మజ్ఝేసనత్తా అనజ్ఝిట్ఠేనపి భణితబ్బో ధమ్మో, పగేవ అజ్ఝిట్ఠేనాపీతి ‘‘కాతబ్బ’’న్తి వుత్తం. చాలేత్వా సుత్తం పరిమజ్జిత్వాతి ఇదం ‘‘పరిత్తాణం ఏత్థ పవేసేమీ’’తి చిత్తేన ఏవం కతే పరిత్తాణా తత్థ పవేసితా నామ హోతీతి వుత్తం. విహారతో…పే… దుక్కటన్తి ఇదం అఞ్ఞాతకగహట్ఠే సన్ధాయ వుత్తన్తి వదన్తి. పాదేసు ఉదకం ఆకిరిత్వాతి ఇదం తస్మిం దేసే చారిత్తవసేన వుత్తం. వుత్తఞ్హి ‘‘తత్థ పాళియా నిసిన్నానం భిక్ఖూనం పాదేసు రోగవూపసమనాదిఅత్థాయ ఉదకం సిఞ్చిత్వా పరిత్తం కాతుం సుత్తఞ్చ ఠపేత్వా ‘పరిత్తం భణథా’తి వత్వా గచ్ఛన్తి. ఏవఞ్హి కరియమానే యది పాదే అపనేన్తి, మనుస్సా తం అవమఙ్గలన్తి మఞ్ఞన్తి, రోగో వా న వూపసమిస్సతీ’’తి. తేనాహ ‘‘న పాదా అపనేతబ్బా’’తి. మతసరీరదస్సనే వియ కేవలం సుసానదస్సనేపి ‘‘ఇదం జాతానం సత్తానం ఖయగమనట్ఠాన’’న్తి మరణసఞ్ఞా ఉప్పజ్జతీతి ఆహ ‘‘సీవథికదస్సనే…పే… ‘మరణస్సతిం పటిలభిస్సామా’తి కమ్మట్ఠానసీసేన గన్తుం వట్టతీ’’తి. లేసకప్పం అకత్వా సముప్పన్నసుద్ధచిత్తేన ‘‘పరివారత్థాయ ఆగచ్ఛన్తూ’’తి వుత్తేపి గన్తుం వట్టతి.
అనామట్ఠపిణ్డపాతోతి అగ్గహితఅగ్గో, అపరిభుత్తోతి అత్థో. కహాపణగ్ఘనకో హోతీతి ఇమినా దాయకేహి బహుబ్యఞ్జనేన సమ్పాదేత్వా సక్కచ్చం దిన్నభావం దీపేతి. థాలకేతి సఙ్ఘికే కంసాదిమయే థాలకే, పత్తోపి ఏత్థ సఙ్గయ్హతి. న వట్టతీతి ఇమినా దుక్కటన్తి దస్సేతి. దామరికచోరస్సాతి రజ్జం పత్థేన్తస్స పాకటచోరస్స. అదీయమానేపి ‘‘న దేన్తీ’’తి కుజ్ఝన్తీతి సమ్బన్ధో. ఆమిసస్స ధమ్మస్స చ అలాభేన అత్తనో పరస్స చ అన్తరే సమ్భవన్తస్స ఛిద్దస్స చ వివరస్స పటిసన్థరణం పిదహనం పటిసన్థారో, సో పన ధమ్మామిసవసేన దువిధో. తత్థ ఆమిసపటిసన్థారం సన్ధాయ ‘‘కస్స కాతబ్బో, కస్స న కాతబ్బో’’తి వుత్తం. ‘‘ఆగన్తుకస్స వా…పే… కత్తబ్బో యేవా’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం పాకటం కాతుం ఆగన్తుకం తావాతిఆదిమాహ. ఖీణపరిబ్బయన్తి ఇమినా అగతిభావం కారుఞ్ఞభాజనతఞ్చ దస్సేతి, తేన చ తబ్బిధురానం సమిద్ధానం దాయకాదీనం ఆగన్తుకత్తేపి దాతుం న వట్టతీతి సిద్ధం హోతి. తణ్డులాదిమ్హి దాతబ్బే సతి ‘‘అవేలాయం…పే… న వత్తబ్బో’’తి వుత్తం. ‘‘అపచ్చాసీసన్తేనా’’తి వత్వా పచ్చాసీసనప్పకారం దస్సేతుం మనుస్సా నామాతిఆది వుత్తం. అననుఞ్ఞాతానం పన అపచ్చాసీసన్తేనాపి దాతుం న వట్టతి సద్ధాదేయ్యవినిపాతత్తా, పచ్చాసీసాయ పన సతి కులదూసనమ్పి హోతి.
ఉబ్బాసేత్వాతి సమన్తతో తియోజనం విలుమ్పన్తే మనుస్సే పలాపేత్వా. వరపోత్థకచిత్తత్థరణన్తి అనేకప్పకారఇత్థిపురిసాదిఉత్తమరూపవిచిత్తం అత్థరణం.
౧౮౭. సత్తరసవగ్గియేసు పుబ్బే ఏకస్స అఙ్గులిపతోదకేన మారితత్తా సేసేసు సోళసజనేసు ఉదరం ఆరుహిత్వా నిసిన్నమేకం ఠపేత్వా ‘‘సేసాపి పన్నరస జనా’’తి వుత్తం. అదూహలపాసాణా వియాతి అదూహలే ఆరోపితపాసాణా వియ. కమ్మాధిప్పాయాతి తజ్జనీయాదికమ్మకరణాధిప్పాయా.
ఆవాహేత్వాతి ఆవిసాపేత్వా. రూపం కత్వా హత్థపాదాదీని ఛిన్దన్తీతి తస్మిం పిట్ఠాదిమయే రూపే అమనుస్సం ఆవాహేత్వా తస్స హత్థపాదాదీని ఛిన్దన్తి. సక్కం దేవరాజానం మారేయ్యాతి ఇదం సమ్భావనవసేన వుత్తం. న హి తాదిసా మహానుభావా యక్ఖా సత్థఘాతారహా హోన్తి దేవాసురయుద్ధేపి తేసం సత్థప్పహారేన మరణాభావా.
౧౮౮. పహారో న దాతబ్బోతి సమ్బన్ధో. అమనుస్సం కోధచిత్తేన పహరన్తస్స దుక్కటమేవ. చికిచ్ఛాధిప్పాయేన పహరన్తస్స అనాచారోతి గహేతబ్బో. తాలపణ్ణం…పే… బన్ధితబ్బన్తి అమనుస్సా తాలపణ్ణబన్ధనేన పలాయన్తీతి కత్వా వుత్తం, ఇదఞ్చ గిహీనం వేజ్జకమ్మవసేన కాతుం న వట్టతి.
౧౮౯. యో రుక్ఖేన ఓత్థతోపి న మరతీతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం భూతగామసిక్ఖాపదట్ఠకథాయం సయమేవ వక్ఖతి, తం తత్థేవ గహేతబ్బం.
౧౯౦. దబ్బూపకరణానీతి కేహిచి ఛిన్దిత్వా ఠపితాని సపరిగ్గహితాని సన్ధాయ వుత్తం. తత్థ హి ఠానాచావనాభావేన వినాసాధిప్పాయస్స దుక్కటం వుత్తం. ఖిడ్డాధిప్పాయేనాపి దుక్కటన్తి సుక్ఖతిణాదీసు అగ్గికరణం సన్ధాయ వుత్తం, అల్లేసు పన కీళాధిప్పాయేనపి కరోన్తస్స పాచిత్తియమేవ. పటిపక్ఖభూతో, పటిముఖం గచ్ఛన్తో వా అగ్గి పటగ్గి, తస్స అల్లతిణాదీసుపి దానం అనుఞ్ఞాతం, తం దేన్తేన దూరతో ఆగచ్ఛన్తం దావగ్గిం దిస్వా విహారస్స సమన్తతో ఏకక్ఖణే అదత్వా ఏకదేసతో పట్ఠాయ విహారస్స సమన్తతో సణికం ఝాపేత్వా యథా మహన్తోపి అగ్గి విహారం పాపుణితుం న సక్కోతి, ఏవం విహారస్స సమన్తా అబ్భోకాసం కత్వా పటగ్గి దాతబ్బో, సో దావగ్గినో పటిపథం గన్త్వా ఏకతో హుత్వా తేన సహ నిబ్బాతి. పరిత్తకరణన్తి సమన్తా రుక్ఖతిణాదిచ్ఛేదనపరిఖాఖణనాదిఆరక్ఖకరణం, తేనాహ తిణకుటికానం సమన్తా భూమితచ్ఛనన్తిఆది.
౧౯౧. ఖేత్తమేవ ఓతిణ్ణత్తా పారాజికన్తి ద్వీసు ఏకస్సాపి అన్తోగధత్తా ‘‘ద్వీహీ’’తి వుత్తఖేత్తే ఏకస్సాపి ఓతిణ్ణత్తా పారాజికం, ‘‘ద్వీహి ఏవ మారేహి న ఏకేనా’’తి నియమితే పన ఏకేనేవ మారితే నత్థి పారాజికన్తి వదన్తి, ఏవం ద్వే ఏవ పురిసాతిఆదీసుపి. పుబ్బే కతసీసచ్ఛేదపయోగతో అఞ్ఞో పయోగో జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకో న ఉపలబ్భతి, పఠమేన పయోగేనస్స జీవితిన్ద్రియం ఉపచ్ఛిజ్జతీతి ‘‘సీసచ్ఛేదకస్సా’’తి వుత్తం, యం పన సారత్థదీపనియం ‘‘జీవితిన్ద్రియస్స అవిజ్జమానత్తా’’తి కారణం వుత్తం, తం అకారణం జీవితిన్ద్రియసన్నిస్సితచిత్తసన్తతిం వినా ఉక్ఖిపనసన్నిరుజ్ఝనాదివసప్పవత్తస్స గమనస్స అసమ్భవతో. న హి వాయువేగేన పణ్ణపటాదయో వియ కాయో గచ్ఛతి, న చ ఉక్ఖిపనే పవత్తావ చిత్తజవిఞ్ఞత్తిఆదయోవ నిక్ఖిపనాదినోపి హేతుభూతాతి సక్కా వత్తుం విచ్ఛిన్దిత్వా పవత్తనతో. పుబ్బే అనాహితవేగాపి హి కాచి సరీసపజాతి ద్విధా ఛిన్నా ఛేదనమత్తా ద్వీహి విభాగేహి కతిపయక్ఖణం ద్వీసు దిసాసు గచ్ఛతి, తత్థ చ యస్మిం భాగే హదయవత్థు తిట్ఠతి, తత్రట్ఠం పఞ్చద్వారావజ్జనచిత్తం ద్వీసుపి భాగేసు కాయప్పసాదే ఘట్టితం ఫోట్ఠబ్బం ఆలమ్బిత్వా ఉప్పజ్జతి, తతో తదారమ్మణమేవ యథారహమేకస్మిం భాగే ఏకదా అఞ్ఞస్మిం అఞ్ఞదాతి ఏవం పరియాయేన కాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తతో హదయవత్థుస్మింయేవ సమ్పటిచ్ఛనాదివీథిచిత్తాని భవఙ్గన్తరితాని మనోద్వారవీథివిఞ్ఞాణాని చ విఞ్ఞత్తిజనకాని ఉప్పజ్జన్తి, యే హి ఉభయభాగా గచ్ఛన్తి వా చలన్తి వా ఫన్దన్తి వా. చిత్తస్స పన లహుపరివత్తియా ఏకక్ఖణే ఉభయభాగాపి చలన్తా వియ ఉపట్ఠహన్తి, సేయ్యథాపి నామ కుక్కుళాదినరకేసు నిముగ్గసకలసరీరస్స సత్తస్స ఏకస్మిం ఖణే సకలసరీరేపి కాయవిఞ్ఞాణదుక్ఖం ఉప్పజ్జమానం వియ ఉపట్ఠాతి, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం, తతో పన యస్మిం భాగే జీవితిన్ద్రియం ససేసకమ్మజరూపం నిరుజ్ఝతి, తత్థ కాయవిఞ్ఞాణం నప్పవత్తతి, హదయవత్థుసహితభాగేయేవ యావ జీవితిన్ద్రియనిరోధా పవత్తతి.
నను నరకాదీసు ఏకాబద్ధే సరీరే సబ్బత్థ పరియాయేన కాయవిఞ్ఞాణసముప్పత్తి యుత్తా హోతు, ద్విధా హుత్వా విచ్ఛిన్నే పన భాగద్వయే కథన్తి? నాయం దోసో. సరీరే హి ఏకాబద్ధతా నామ పరమత్థధమ్మబ్యతిరిత్తా కాచి నత్థి పరవాదీనం అవయవీఆది వియ, కమ్మాదిఏకకారణపుఞ్జాయత్తతాయ బహూనం సహుప్పత్తియేవ ఏకాబద్ధతా. తత్థ చ సత్థప్పహారాదివిరుద్ధపచ్చయోపనిపాతేన విభిన్నానమ్పి కమ్మాదిఏకకారణానం పుఞ్జాయత్తతా న విగచ్ఛతి, యావ సా న విగచ్ఛతి, తావ అవిచ్ఛిన్నావ తత్థ విఞ్ఞాణప్పవత్తి. విభిన్నానం పన కమ్మజరూపానం అఞ్ఞేసఞ్చ సేసతిసన్తతిరూపానఞ్చ ఉపత్థమ్భనభావేన చిరం పవత్తితుం న సక్కోన్తి, యావ చ ధరన్తి, తావ విఞ్ఞాణపచ్చయా హోన్తి, విఞ్ఞాణేన చ తేసం చలనగమనాదిదేసన్తరుప్పత్తి. తస్మా కబన్ధస్సపి ధావక్ఖణే సవిఞ్ఞాణజీవితిన్ద్రియం అత్థేవ, తఞ్చ సీసచ్ఛేదకప్పయోగేనేవ సీఘం పతతి, తతో అఞ్ఞప్పయోగస్స సరీరే విసేసుప్పాదనతో పురేతరమేవ పఠమేనేవ కిచ్చనిప్ఫత్తితో సీసచ్ఛేదకస్సేవ కమ్మబద్ధోతి గహేతబ్బో. ఏవరూపానీతి కబన్ధవత్థుసదిసాని. ఇమస్స వత్థుస్సాతి ఆఘాతనవత్థుస్స. అత్థదీపనేతి ఏకేన పురిసేన పయోగేన వా మారితతాసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స దీపనే.
౧౯౨. పానపరిభోగేన వట్టతీతి సమ్బన్ధో. ఏవం పన వుత్తత్తా ‘‘లోణసోవీరకం యామకాలిక’’న్తి కేచి వదన్తి, కేచి పన ‘‘గిలానానం పాకతికమేవ, అగిలానానం పన ఉదకసమ్భిన్న’’న్తి వుత్తత్తా ‘‘గుళం వియ సత్తాహకాలిక’’న్తి.
ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ విమతివినోదనియం
తతియపారాజికవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.