౨. దుతియపారాజికం

అదుతియేనాతి అసదిసేన జినేన యం దుతియం పారాజికం పకాసితం, తస్స ఇదాని యస్మా సంవణ్ణనాక్కమో పత్తో, తస్మా అస్స దుతియస్స అయం సంవణ్ణనా హోతీతి యోజనా.

ధనియవత్థువణ్ణనా

౮౪. రాజూహి గహితన్తి రాజగహన్తి ఆహ ‘‘మన్ధాతూ’’తి. రాజపురోహితేన పరిగ్గహితమ్పి రాజపరిగ్గహితమేవాతి మహాగోవిన్దగ్గహణం, నగరసద్దాపేక్ఖాయ చేత్థ ‘‘రాజగహ’’న్తి నపుంసకనిద్దేసో. అఞ్ఞేపేత్థ పకారేతి సుసంవిహితారక్ఖత్తా రాజూనం గహం గేహభూతన్తి రాజగహన్తిఆదికే పకారే. వసన్తవనన్తి కీళావనం, వసన్తకాలే కీళాయ యేభుయ్యత్తా పన వసన్తవనన్తి వుత్తం.

సద్వారబన్ధాతి వస్సూపగమనయోగ్గతాదస్సనం. నాలకపటిపదన్తి సుత్తనిపాతే (సు. ని. ౬౮౪ ఆదయో) నాలకత్థేరస్స దేసితం మోనేయ్యపటిపదం. పఞ్చన్నం ఛదనానన్తి తిణపణ్ణఇట్ఠకసిలాసుధాసఙ్ఖాతానం పఞ్చన్నం. నో చే లభతి…పే… సామమ్పి కాతబ్బన్తి ఇమినా నావాసత్థవజే ఠపేత్వా అఞ్ఞత్థ ‘‘అసేనాసనికో అహ’’న్తి ఆలయకరణమత్తేన ఉపగమనం న వట్టతి. సేనాసనం పరియేసిత్వా వచీభేదం కత్వా వస్సం ఉపగన్తబ్బమేవాతి దస్సేతి. ‘‘న, భిక్ఖవే, అసేనాసనికేనా’’తిఆదినా (మహావ. ౨౦౪) హి పాళియం ‘‘నాలకపటిపదం పటిపన్నేనాపీ’’తి అట్ఠకథాయఞ్చ అవిసేసేన దళ్హం కత్వా వుత్తం, నావాసత్థవజేసుయేవ చ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, నావాయ వస్సం ఉపగన్తు’’న్తిఆదినా (మహావ. ౨౦౩) అసతిపి సేనాసనే ఆలయకరణవసేన వస్సూపగమనం అనుఞ్ఞాతం, నాఞ్ఞత్థాతి గహేతబ్బం. అయమనుధమ్మతాతి సామీచివత్తం. కతికవత్తానీతి భస్సారామతాదిం విహాయ సబ్బదా అప్పమత్తేహి భవితబ్బన్తిఆదికతికవత్తాని. ఖన్ధకవత్తానీతి ‘‘ఆగన్తుకాదిఖన్ధకవత్తం పూరేతబ్బ’’న్తి ఏవం ఖన్ధకవత్తాని చ అధిట్ఠహిత్వా.

వస్సంవుత్థాతి పదస్స అట్ఠకథాయం ‘‘పురిమికాయ ఉపగతా మహాపవారణాయ పవారితా పాటిపదదివసతో పట్ఠాయ ‘వుత్థవస్సా’తి వుచ్చన్తీ’’తి వుత్తత్తా మహాపవారణాదివసే పవారేత్వా వా అప్పవారేత్వా వా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తేహి సత్తాహకరణీయనిమిత్తే సతి ఏవ గన్తబ్బం, నాసతి, ఇతరథా వస్సచ్ఛేదో దుక్కటఞ్చ హోతీతి వేదితబ్బం. ‘‘ఇమం తేమాసం వస్సం ఉపేమీ’’తి హి ‘‘న, భిక్ఖవే, వస్సం ఉపగన్త్వా పురిమం వా తేమాసం పచ్ఛిమం వా తేమాసం అవసిత్వా చారికా పక్కమితబ్బా’’తి (మహావ. ౧౮౫) చ వుత్తం. ఇధేవ చ వస్సంవుత్థా తేమాసచ్చయేన…పే… పక్కమింసూతి వుత్తం. పవారణాదివసోపి తేమాసపరియాపన్నోవ. కేచి పన ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, వస్సంవుత్థానం భిక్ఖూనం తీహి ఠానేహి పవారేతున్తి (మహావ. ౨౦౯) పవారణాకమ్మస్స పుబ్బేయేవ వస్సంవుత్థానన్తి వుత్థవస్సతాయ వుత్తత్తా మహాపవారణాదివసే సత్తాహకరణీయనిమిత్తం వినాపి యథాసుఖం గన్తుం వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం, వుత్థవస్సానఞ్హి పవారణానుజాననం అనుపగతఛిన్నవస్సాదీనం నివత్తనత్థం కతం, న పన పవారణాదివసే అవసిత్వా పక్కమితబ్బన్తి దస్సనత్థం తదత్థస్స ఇధ పసఙ్గాభావా, పవారణం కాతుం అనుచ్ఛవికానం పవారణా ఇధ విధీయతి, యే చ వస్సం ఉపగన్త్వా వస్సచ్ఛేదఞ్చ అకత్వా యావ పవారణాదివసా వసింసు, తే తత్తకేన పవారణాకమ్మం పతి పరియాయతో వుత్థవస్సాతి వుచ్చన్తి, అప్పకం ఊనమధికం వా గణనూపగం న హోతీతి ఞాయతో, న కథినకమ్మం పతి తేమాసస్స అపరిపుణ్ణత్తా, ఇతరథా తస్మిం మహాపవారణాదివసేపి కథినత్థారప్పసఙ్గతో. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, వస్సంవుత్థానం భిక్ఖూనం కథినం అత్థరితు’’న్తి (మహావ. ౩౦౬) ఇదం పన ‘‘న, భిక్ఖవే, వస్సం ఉపగన్త్వా పురిమం వా తేమాసం పచ్ఛిమం వా తేమాసం అవసిత్వా చారికా పక్కమితబ్బా’’తిఆది (మహావ. ౧౮౫) చ నిప్పరియాయతో మహాపవారణాయ అనన్తరపాటిపదదివసతో పట్ఠాయ కథినత్థారం పక్కమనఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం, పరివారే చ ‘‘కథినస్స అత్థారమాసో జానితబ్బో’’తి (పరి. ౪౧౨) వత్వా ‘‘వస్సానస్స పచ్ఛిమో మాసో జానితబ్బో’’తి (పరి. ౪౧౨) వుత్తం. యో హి కథినత్థారస్స కాలో, తతో పట్ఠాయేవ చారికాపక్కమనస్సాపి కాలో, న తతో పురే వస్సంవుత్థానంయేవ కథినత్థారారహత్తా. యదగ్గేన హి పవారణాదివసే కథినత్థారో న వట్టతి, తదగ్గేన భిక్ఖూపి వుత్థవస్సా న హోన్తి పవారణాదివసస్స అవుత్థత్తా.

యం పన సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. పారాజికకణ్డ ౨.౮౪) ‘‘ఏకదేసేన అవుత్థమ్పి తం దివసం వుత్థభాగాపేక్ఖాయ వుత్థమేవ హోతీ’’తిఆది వుత్తం, తం న యుత్తం, తందివసపరియోసానే అరుణుగ్గమనకాలే వసన్తోవ హి తం దివసం వుత్థో నామ హోతి పరివాసఅరఞ్ఞవాసాదీసు వియ, అయఞ్చ విచారణా ఉపరి వస్సూపనాయికక్ఖన్ధకే ఆవి భవిస్సతీతి తత్థేవ తం పాకటం కరిస్సామ.

మహాపవారణాయ పవారితాతి పురిమికాయ వస్సం ఉపగన్త్వా అచ్ఛిన్నవస్సతాదస్సనపరం ఏతం కేనచి అన్తరాయేన అప్పవారితానమ్పి వుత్థవస్సత్తా. న ఓవస్సియతీతి అనోవస్సకన్తి కమ్మసాధనం దట్ఠబ్బం, యథా న తేమియతి, తథా కత్వాతి అత్థో. అనవయోతి ఏత్థ అనుసద్దో విచ్ఛాయం వత్తతీతి ఆహ అను అను అవయోతిఆది. ఆచరియస్స కమ్మం ఆచరియకన్తి ఆహ ‘‘ఆచరియకమ్మే’’తి. కట్ఠకమ్మం థమ్భాది. తేలతమ్బమత్తికాయాతి తేలమిస్సాయ తమ్బమత్తికాయ.

౮౫. కుటికాయ కరణభావన్తి కుటియా కతభావం. కిం-సద్దప్పయోగే అనాగతప్పచ్చయవిధానం సన్ధాయ తస్స లక్ఖణన్తిఆది వుత్తం. కిఞ్చాపి థేరస్స పాణఘాతాధిప్పాయో నత్థి, అనుపపరిక్ఖిత్వా కరణేన పన బహూనం పాణానం మరణత్తా పాణే బ్యాబాధేన్తస్సాతిఆది వుత్తం. పాతబ్యభావన్తి వినాసేతబ్బతం. పాణాతిపాతం కరోన్తానన్తి థేరేన అకతేపి పాణాతిపాతే పాణకానం మరణమత్తేన పచ్ఛిమానం లేసేన గహణాకారం దస్సేతి, తేన చ ‘‘మమ తాదిసం అకుసలం నత్థీ’’తి పచ్ఛిమానం విపల్లాసలేసగ్గహణనిమిత్తకిచ్చం న కత్తబ్బన్తి దీపితం హోతి. దిట్ఠానుగతిన్తి దిట్ఠస్స కమ్మస్స అనుపగమనం అనుకిరియం, దిట్ఠియా వా లద్ధియా అనుగమనం గాహం. ఘంసితబ్బేతి మద్దితబ్బే, వినాసితబ్బేతి అత్థో. కతం లభిత్వా తత్థ వసన్తానమ్పి దుక్కటమేవాతి ఇదం భగవతా కుటియా భేదాపనవచనేన సిద్ధం, సాపి తిణదబ్బసమ్భారేహి తులాథమ్భాదీహి అమిస్సా సుద్ధమత్తికామయాపి ఇట్ఠకాహి కతా వట్టతి. కేచి హి ఇట్ఠకాహియేవ థమ్భే చినిత్వా తదుపరి ఇట్ఠకాహియేవ వితానాదిసణ్ఠానేన తులాదిదారుసమ్భారవిరహితం ఛదనమ్పి బన్ధిత్వా ఇట్ఠకామయమేవ ఆవసథం కరోన్తి, తాదిసం వట్టతి. గిఞ్జకావసథసఙ్ఖేపేన కతాతి ఏత్థ గిఞ్జకా వుచ్చన్తి ఇట్ఠకా, తాహియేవ కతో ఆవసథో గిఞ్జకావసథో. వయకమ్మమ్పీతి మత్తికుద్ధారణఇట్ఠకదారుచ్ఛేదనాదికారకానం దిన్నభత్తవేత్తనాదివత్థుబ్బయేన నిప్ఫన్నకమ్మమ్పి అత్థి, ఏతేన కుటిభేదకానం గీవాదిభావం పరిసఙ్కతి. తిత్థియధజోతి తిత్థియానమేవ సఞ్ఞాణభూతత్తా వుత్తం. తే హి ఈదిసేసు చాటిఆదీసు వసన్తి. అఞ్ఞానిపీతి పి-సద్దేన అత్తనా వుత్తకారణద్వయమ్పి మహాఅట్ఠకథాయమేవ వుత్తన్తి దస్సేతి. యస్మా సబ్బమత్తికామయా కుటి సీతకాలే అతిసీతా ఉణ్హకాలే చ ఉణ్హా సుకరా చ హోతి చోరేహి భిన్దితుం, తస్మా తత్థ ఠపితపత్తచీవరాదికం సీతుణ్హచోరాదీహి వినస్సతీతి వుత్తం ‘‘పత్తచీవరగుత్తత్థాయా’’తి. ఛిన్దాపేయ్య వా భిన్దాపేయ్య వా అనుపవజ్జోతి ఇదం అయం కుటి వియ సబ్బథా అనుపయోగారహం సన్ధాయ వుత్తం. యం పన పఞ్చవణ్ణసుత్తేహి వినద్ధఛత్తాదికం, తత్థ అకప్పియభాగోవ ఛిన్దితబ్బో, న తదవసేసో తస్స కప్పియత్తా, తం ఛిన్దన్తో ఉపవజ్జోవ హోతి. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘ఘటకమ్పి వాళరూపమ్పి భిన్దిత్వా ధారేతబ్బ’’న్తిఆది.

పాళిముత్తకవినిచ్ఛయవణ్ణనా

ఛత్తదణ్డగ్గాహకం సలాకపఞ్జరన్తి ఏత్థ యో పఞ్జరసలాకానం మజ్ఝట్ఠో బున్దే పుథులో అహిచ్ఛత్తకసదిసో అగ్గే సఛిద్దో యత్థ దణ్డన్తరం పవేసేత్వా ఛత్తం గణ్హన్తి, యో వా సయమేవ దీఘతాయ గహణదణ్డో హోతి, అయం ఛత్తదణ్డో నామ, తస్స అపరిగళనత్థాయ ఛత్తసలాకానం మూలప్పదేసదణ్డస్స సమన్తతో దళ్హపఞ్జరం కత్వా సుత్తేహి వినన్ధన్తి, సో పదేసో ఛత్తదణ్డగాహకసలాకపఞ్జరం నామ, తం వినన్ధితుం వట్టతి. న వణ్ణమట్ఠత్థాయాతి ఇమినా థిరకరణత్థమేవ ఏకవణ్ణసుత్తేన వినన్ధియమానం యది వణ్ణమట్ఠం హోతి, న తత్థ దోసోతి దస్సేతి. ఆరగ్గేనాతి నిఖాదనముఖేన. దణ్డబున్దేతి దణ్డమూలే కోటియం. ఛత్తమణ్డలికన్తి ఛత్తపఞ్జరే మణ్డలాకారేన బద్ధదణ్డవలయం. ఉక్కిరిత్వాతి నిన్నం, ఉన్నతం వా కత్వా.

నానాసుత్తకేహీతి నానావణ్ణేహి సుత్తేహి. ఇదఞ్చ తథా కరోన్తానం వసేన వుత్తం, ఏకవణ్ణసుత్తకేనాపి న వట్టతియేవ, ‘‘పకతిసూచికమ్మమేవ వట్టతీ’’తి హి వుత్తం. పట్టముఖేతి ద్విన్నం పట్టానం సఙ్ఘటితట్ఠానం సన్ధాయేతం వుత్తం. పరియన్తేతి చీవరపరియన్తే, అనువాతం సన్ధాయేతం వుత్తం. వేణిన్తి వరకసీసాకారేన సిబ్బనం. సఙ్ఖలికన్తి దిగుణసఙ్ఖలికాకారేన సిబ్బనం, వేణిం వా సఙ్ఖలికం వా కరోన్తీతి పకతేన సమ్బన్ధో. అగ్ఘియం నామ చేతియసణ్ఠానం, యం అగ్ఘియత్థమ్భోతి వదన్తి. ఉక్కిరన్తీతి ఉట్ఠపేన్తి. చతుకోణమేవ వట్టతీతి గణ్ఠికపాసకపట్టాని సన్ధాయ వుత్తం. కోణసుత్తపిళకాతి గణ్ఠికపాసకపట్టానం కోణేహి బహి నిగ్గతసుత్తానం పిళకాకారేన ఠపితకోటియోతి కేచి వదన్తి, తే పిళకే ఛిన్దిత్వా దువిఞ్ఞేయ్యా కాతబ్బాతి తేసం అధిప్పాయో. కేచి పన ‘‘కోణసుత్తా చ పిళకాతి ద్వేయేవా’’తి వదన్తి, తేసం మతేన గణ్ఠికపాసకపట్టానం కోణతో కోణేహి నీహతసుత్తా కోణసుత్తా నామ. సమన్తతో పన పరియన్తేన కతా చతురస్ససుత్తా పిళకా నామ. తం దువిధమ్పి కేచి చీవరతో విసుం పఞ్ఞాయనత్థాయ వికారయుత్తం కరోన్తి, తం నిసేధాయ ‘‘దువిఞ్ఞేయ్యరూపా వట్టన్తీ’’తి వుత్తం, న పన సబ్బథా అచక్ఖుగోచరభావేన సిబ్బనత్థాయ తథాసిబ్బనస్స అసక్కుణేయ్యత్తా. యథా పకతిచీవరతో వికారో న పఞ్ఞాయతి, ఏవం సిబ్బితబ్బన్తి అధిప్పాయో. రజనకమ్మతో పుబ్బే పఞ్ఞాయమానోపి విసేసో చీవరే రత్తే ఏకవణ్ణతాయ న పఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘చీవరే రత్తే’’తి. మణినాతి నీలమణిఆదిమట్ఠపాసాణేన, అంసవద్ధకకాయబన్ధనాదికం పన అచీవరత్తా సఙ్ఖాదీహి ఘంసితుం వట్టతీతి వదన్తి. కణ్ణసుత్తకన్తి చీవరస్స దీఘతో తిరియఞ్చ సిబ్బితానం చతూసు కణ్ణేసు కోణేసు చ నిక్ఖన్తానం సుత్తసీసానమేతం నామం, తం ఛిన్దిత్వావ పారుపితబ్బం, తేనాహ ‘‘రజితకాలే ఛిన్దితబ్బ’’న్తి. భగవతా అనుఞ్ఞాతం ఏకం కణ్ణసుత్తమ్పి అత్థి, తం పన నామేన సదిసమ్పి ఇతో అఞ్ఞమేవాతి దస్సేతుం యం పనాతిఆది వుత్తం. లగ్గనత్థాయాతి చీవరరజ్జుయం చీవరబన్ధనత్థాయ. గణ్ఠికేతి దన్తాదిమయే. పీళకాతి బిన్దుం బిన్దుం కత్వా ఉట్ఠాపేతబ్బపీళకా.

థాలకే వాతి తమ్బాదిమయే పుగ్గలికే తివిధేపి కప్పియథాలకే. న వట్టతీతి మణివణ్ణకరణప్పయోగో న వట్టతి, తేలవణ్ణకరణత్థం పన వట్టతి. పత్తమణ్డలేతి తిపుసీసాదిమయే. ‘‘న, భిక్ఖవే, చిత్తాని పత్తమణ్డలాని ధారేతబ్బాని రూపకాకిణ్ణాని భిత్తికమ్మకతానీ’’తి (చూళవ. ౨౫౩) వుత్తత్తా ‘‘భిత్తికమ్మం న వట్టతీ’’తి వుత్తం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, మకరదన్తకం ఛిన్దితు’’న్తి (చూళవ. ౨౫౩) వుత్తత్తా ‘‘మకరదన్తకం పన వట్టతీ’’తి వుత్తం, ఇదం పన పాళియా లద్ధమ్పి ఇధ పాళియా ముత్తత్తా పాళిముత్తకనయే వుత్తం. ఏవమఞ్ఞమ్పి ఈదిసం.

లేఖా న వట్టతీతి ఆరగ్గేన దిన్నలేఖావ న వట్టతి, జాతిహిఙ్గులికాదివణ్ణేహి కతలేఖా వట్టతి. ఛత్తముఖవట్టియన్తి ధమకరణస్స హత్థేన గహణఛత్తాకారస్స ముఖవట్టియం, ‘‘పరిస్సావనచోళబన్ధనట్ఠానే’’తి కేచి.

దేడ్డుభసీసన్తి ఉదకసప్పసీసం. అచ్ఛీనీతి కుఞ్జరచ్ఛిసణ్ఠానాని. ఏకమేవ వట్టతీతి ఏత్థ ఏకరజ్జుకం దిగుణం తిగుణం కత్వాపి బన్ధితుం న వట్టతి, ఏకమేవ పన సతవారమ్పి సరీరం పరిక్ఖిపిత్వా బన్ధితుం వట్టతి, బహురజ్జుకే ఏకతో కత్వా ఏకేన నిరన్తరం వేఠేత్వా కతం ‘‘బహురజ్జుక’’న్తి న వత్తబ్బం ‘‘వట్టతీ’’తి వుత్తత్తా, తం మురజసఙ్ఖం న గచ్ఛతీతి వేదితబ్బం. మురజఞ్హి నానావణ్ణేహి సుత్తేహి మురజవట్టిసణ్ఠానం వేఠేత్వా కతం, ఇదం పన మురజం మద్దవీణసఙ్ఖాతం పామఙ్గసణ్ఠానఞ్చ దసాసు వట్టతి ‘‘కాయబన్ధనస్స దసా జీరన్తి; అనుజానామి, భిక్ఖవే, మురజం మద్దవీణ’’న్తి (చూళవ. ౨౭౮) వుత్తత్తా.

విధేతి దసాపరియోసానే థిరభావాయ దన్తవిసాణసుత్తాదీహి కత్తబ్బే విధే. అట్ఠ మఙ్గలాని నామ సఙ్ఖో చక్కం పుణ్ణకుమ్భో గయా సిరీవచ్ఛో అఙ్కుసో ధజం సోవత్తికన్తి వదన్తి. మచ్ఛయుగళఛత్తనన్దియావట్టాదివసేనపి వదన్తి. పరిచ్ఛేదలేఖామత్తన్తి దన్తాదీహి కతవిధస్స ఉభోసు కోటీసు కతపరిచ్ఛేదరాజిమత్తం.

‘‘ఉజుకమేవా’’తి వుత్తత్తా చతురస్సాదిసణ్ఠానాపి అఞ్జనీ వఙ్కగతికా న వట్టతి. సిపాటికాయాతి వాసిఆదిభణ్డనిక్ఖిపనపసిబ్బకే. ఆరకణ్టకం నామ పోత్థకాదిఅఅసఙ్ఖారణత్థం కతదీఘముఖసత్థకన్తి వదన్తి. ‘‘భమకారానం దారుఆదిలిఖనసత్థక’’న్తి కేచి. వట్టమణికన్తి వట్టం కత్వా ఉట్ఠపేతబ్బం పుప్ఫుళకం. అఞ్ఞన్తి ఇమినా పిళకాదిం సఙ్గణ్హాతి. పిప్ఫలికేతి యం కిఞ్చి ఛేదనకే ఖుద్దకసత్థే. వలితకన్తి నఖచ్ఛేదనకాలే దళ్హగ్గహణత్థం వలీహి యుత్తమేవ కరోన్తి. తస్మా తం వట్టతీతి ఇమినా యం అఞ్ఞమ్పి వికారం దళ్హీకమ్మాదిఅత్థాయ కరోన్తి, న వణ్ణమట్ఠత్థాయ, తం వట్టతీతి దీపితం, తేన చ కత్తరదణ్డకోటియం అఞ్ఞమఞ్ఞమ్పి ఘట్టనేన సద్దనిచ్ఛరణత్థాయ కతం అయోవలయాదికం సంయుత్తమ్పి కప్పియతో ఉపపన్నం హోతి. మణ్డలన్తి ఉత్తరారణియా పవేసనత్థం ఆవాటమణ్డలం హోతి. ఉజుకమేవ బన్ధితున్తి సమ్బన్ధో, ఉభోసు వా పస్సేసు ఏకపస్సే వాతి వచనసేసో. వాసిదణ్డస్స ఉభోసు పస్సేసు దణ్డకోటీనం అచలనత్థం బన్ధితున్తి అత్థో.

ఆమణ్డసారకేతి ఆమలకఫలాని పిసిత్వా తేన కక్కేన కతతేలభాజనే. తత్థ కిర పక్ఖిత్తం తేలం సీతలం హోతి. భూమత్థరణేతి కటసారాదిమయే పరికమ్మకతాయ భూమియా అత్థరితబ్బఅత్థరణే. పానీయఘటేతి సబ్బం భాజనవికతిం సఙ్గణ్హాతి. సబ్బం…పే… వట్టతీతి యథావుత్తేసు మఞ్చాదీసు ఇత్థిపురిసరూపమ్పి వట్టతి తేలభాజనేసుయేవ ఇత్థిపురిసరూపానం పటిక్ఖిత్తత్తా, తేలభాజనేన సహ అగణేత్వా విసుం మఞ్చాదీనం గహితత్తా చాతి వదన్తి, కిఞ్చాపి వదన్తి, ఏతేసం పన మఞ్చాదీనం హత్థేన ఆమసితబ్బభణ్డత్తా ఇత్థిరూపమేవేత్థ న వట్టతీతి గహేతబ్బం. అఞ్ఞేసన్తి సీమసామికానం. రాజవల్లభేహీతి లజ్జీపేసలాదీనం ఉపోసథాదిఅన్తరాయకరా అలజ్జినో భిన్నలద్ధికా చ భిక్ఖూ అధిప్పేతా తేహి సహ ఉపోసథాదికరణాయోగా, తేనేవ ‘‘సీమాయా’’తి వుత్తం. తేసం లజ్జీపరిసాతి తేసం సీమాసామికానం అనుబలం దాతుం సమత్థా లజ్జీపరిసా. భిక్ఖూహి కతన్తి యం అలజ్జీనం సేనాసనభేదనాదికం లజ్జీభిక్ఖూహి కతం, సబ్బఞ్చేతం సుకతమేవ అలజ్జీనిగ్గహత్థాయ పవత్తితబ్బతో.

౮౮. అవజ్ఝాయన్తీతి నీచతో చిన్తేన్తి. ఉజ్ఝాయనత్థోతి భిక్ఖునో థేయ్యకమ్మనిన్దనత్థో ‘‘కథఞ్హి నామ అదిన్నం ఆదియిస్సతీ’’తి, న పన దారు-సద్దవిసేసనత్థో తస్స బహువచనత్తా. వచనభేదేతి ఏకవచనబహువచనానం భేదే. సబ్బావన్తన్తి భిక్ఖుభిక్ఖునీఆదిసబ్బావయవవన్తం. బిమ్బిసారోతి తస్స నామన్తి ఏత్థ బిమ్బీతి సువణ్ణం. తస్మా సారసువణ్ణసదిసవణ్ణతాయ ‘‘బిమ్బిసారో’’తి వుచ్చతీతి వేదితబ్బం. పోరాణసత్థానురూపం ఉప్పాదితో వీసతిమాసప్పమాణఉత్తమసువణ్ణగ్ఘనకో లక్ఖణసమ్పన్నో నీలకహాపణోతి వేదితబ్బో. రుద్రదామేన నామ కేనచి ఉప్పాదితో రుద్రదామకో. సో కిర నీలకహాపణస్స తిభాగం అగ్ఘతి. యస్మిం పన దేసే నీలకహాపణా న సన్తి, తత్థాపి కాళకవిరహితస్స నిద్ధన్తసువణ్ణస్స పఞ్చమాసగ్ఘనకేన భణ్డేన పాదపరిచ్ఛేదో కాతబ్బో. తేనాతి నీలకహాపణస్స చతుత్థభాగభూతేన. పారాజికవత్థుమ్హి వాతిఆది పారాజికానం సబ్బబుద్ధేహి పఞ్ఞత్తభావేన వుత్తం, సఙ్ఘాదిసేసాదీసు పన ఇతరాపత్తీసుపి తబ్బత్థూసు చ నానత్తం నత్థేవ, కేవలం కేచి సబ్బాకారేన పఞ్ఞపేన్తి, కేచి ఏకదేసేనాతి ఏత్తకమేవ విసేసో. న హి కదాచిపి సమ్మాసమ్బుద్ధా యథాపరాధం అతిక్కమ్మ ఊనమధికం వా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేన్తి.

పదభాజనీయవణ్ణనా

౯౨. పునపి ‘‘ఆగన్తుకామా’’తి వుత్తత్తా చ సబ్బథా మనుస్సేహి అనివుత్థపుబ్బే అభినవమాపితే, ‘‘పున న పవిసిస్సామా’’తి నిరాలయేహి పరిచ్చత్తే చ గామే గామవోహారాభావా గామప్పవేసనాపుచ్ఛనాదికిచ్చం నత్థీతి వేదితబ్బం. అరఞ్ఞపరిచ్ఛేదదస్సనత్థన్తి గామగామూపచారేసు దస్సితేసు తదఞ్ఞం అరఞ్ఞన్తి అరఞ్ఞపరిచ్ఛేదో సక్కా ఞాతున్తి వుత్తం. మాతికాయం పన గామగ్గహణేనేవ గామూపచారోపి గహితోతి దట్ఠబ్బో. ఇన్దఖీలేతి ఉమ్మారే. అరఞ్ఞసఙ్ఖేపం గచ్ఛతి తథా అభిధమ్మే వుత్తత్తా. అసతిపి ఇన్దఖీలే ఇన్దఖీలట్ఠానియత్తా ‘‘వేమజ్ఝమేవ ఇన్దఖీలోతి వుచ్చతీ’’తి వుత్తం. యత్థ పన ద్వారబాహాపి నత్థి, తత్థ పాకారవేమజ్ఝమేవ ఇన్దఖీలోతి గహేతబ్బం. లుఠిత్వాతి పవట్టిత్వా.

మజ్ఝిమస్స పురిసస్స సుప్పపాతో వాతిఆది మాతుగామస్స కాకుట్ఠాపనవసేన గహేతబ్బం, న బలదస్సనవసేన ‘‘మాతుగామో భాజనధోవనఉదకం ఛడ్డేతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౯౨) ఉపరి వుచ్చమానత్తా, తేనేవ ‘‘లేడ్డుపాతో’’తి అవత్వా సుప్పపాతోతిఆది వుత్తం. కురున్దట్ఠకథాయం మహాపచ్చరియఞ్చ ఘరూపచారోవ గామోతి అధిప్పాయేన ‘‘ఘరూపచారే ఠితస్స లేడ్డుపాతో గామూపచారో’’తి వుత్తం. కతపరిక్ఖేపోతి ఇమినా పరిక్ఖేపతో బహి ఉపచారో న గహేతబ్బోతి దస్సేతి. సుప్పముసలపాతోపి అపరిక్ఖిత్తగేహస్సేవ, సో చ యతో పహోతి, తత్థేవ గహేతబ్బో, అప్పహోనట్ఠానే పన విజ్జమానట్ఠానమేవ గహేతబ్బం. యస్స పన ఘరస్స సమన్తతో పాకారాదీహి పరిక్ఖేపో కతో హోతి, తత్థ సోవ పరిక్ఖేపో ఘరూపచారోతి గహేతబ్బం.

పుబ్బే వుత్తనయేనాతి పరిక్ఖిత్తగామే వుత్తనయేన. సఙ్కరీయతీతి మిస్సీయతి. వికాలే గామప్పవేసనే ‘‘పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స పరిక్ఖేపం అతిక్కమన్తస్స ఆపత్తి పాచిత్తియస్స. అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారం ఓక్కమన్తస్స ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి (పాచి. ౫౧౩) వుత్తత్తా గామగామూపచారానం అసఙ్కరతా ఇచ్ఛితబ్బాతి ఆహ అసఙ్కరతో చాతిఆది. కేచి పనేత్థ పాళియం ‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారం ఓక్కమన్తస్సాతి ఇదం పరిక్ఖేపారహట్ఠానం సన్ధాయ వుత్తం, న తతో పరం ఏకలేడ్డుపాతపరిచ్ఛిన్నం ఉపచారం. తస్మా పరిక్ఖేపారహట్ఠానసఙ్ఖాతం గామం ఓక్కమన్తస్సేవ ఆపత్తి, న ఉపచార’’న్తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం ‘‘ఘరూపచారే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతబ్భన్తరం గామో నామ. తతో అఞ్ఞస్స లేడ్డుపాతస్స అబ్భన్తరం గామూపచారో నామా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౯౨) ఇధేవ అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా. వికాలే గామప్పవేసనసిక్ఖాపదట్ఠకథాయఞ్హి అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారో అదిన్నాదానే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బోతి (పాచి. అట్ఠ. ౫౧౨) అయమేవ నయో అతిదిసితో. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయమ్పి ‘‘య్వాయం అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారో దస్సితో, తస్స వసేన వికాలే గామప్పవేసనాదీసు ఆపత్తి పరిచ్ఛిన్దితబ్బా’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుతియపారాజికవణ్ణనా) వుత్తం, తస్మా పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స పరిక్ఖేపం అతిక్కమన్తస్స, అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఘరూపచారతో పట్ఠాయ దుతియలేడ్డుపాతసఙ్ఖాతం గామూపచారం ఓక్కమన్తస్స వికాలే గామప్పవేసనాపత్తి హోతి, మాతికాయఞ్చ వికాలే గామం పవిసేయ్యాతి గామగ్గహణేనేవ గామూపచారోపి గహితోతి వేదితబ్బం. వికాలే గామప్పవేసనాదీసూతి ఆది-సద్దేన ఘరఘరూపచారాదీసు ఠితానం ఉప్పన్నలాభభాజనాదిం సఙ్గణ్హాతి.

నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలాతి ఇన్దఖీలతో బహి నిక్ఖమిత్వా ఠితం యం ఠానం సబ్బమేతం అరఞ్ఞన్తి యోజనా. ఆచరియధను నామ పకతిహత్థేన నవవిదత్థిపమాణం, జియాయ పన ఆరోపితాయ సత్తట్ఠవిదత్థిమత్తన్తి వదన్తి.

కప్పియన్తి అనురూపవసేన వుత్తం అకప్పియస్సాపి అప్పటిగ్గహితస్స పరిభోగే పాచిత్తియత్తా. పరిచ్చాగాదిమ్హి అకతే ‘‘ఇదం మయ్హం సన్తక’’న్తి వత్థుసామినా అవిదితమ్పి పరిగ్గహితమేవ బాలుమ్మత్తాదీనం సన్తకం వియ, తాదిసం అవహరన్తోపి ఞాతకాదీహి పచ్ఛా ఞత్వా వత్థుసామినా చ అనుబన్ధితబ్బతో పారాజికోవ హోతి. యస్స వసేన పురిసో థేనో హోతి, తం థేయ్యన్తి ఆహ ‘‘అవహరణచిత్తస్సేతం అధివచన’’న్తి. పపఞ్చసఙ్ఖాతి తణ్హామానదిట్ఠిసఙ్ఖాతా పపఞ్చకోట్ఠాసా. ఏకో చిత్తకోట్ఠాసోతి ఠానాచావనపయోగసముట్ఠాపకో ఏకో చిత్తకోట్ఠాసోతి అత్థో.

అభియోగవసేనాతి అట్టకరణవసేన. సవిఞ్ఞాణకేనేవాతి ఇదం సవిఞ్ఞాణకానఞ్ఞేవ ఆవేణికవినిచ్ఛయం సన్ధాయ వుత్తం. పాణో అపదన్తిఆదీసు హి ‘‘పదసా నేస్సామీ’’తి పఠమం పాదం సఙ్కామేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సాతిఆదినా పాళియం (పారా. ౧౧౧), భిక్ఖు దాసం దిస్వా సుఖదుక్ఖం పుచ్ఛిత్వా వా అపుచ్ఛిత్వా వా ‘‘గచ్ఛ, పలాయిత్వా సుఖం జీవా’’తి వదతి, సో చే పలాయతి, దుతియపదవారే పారాజికన్తిఆదినా (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౧౪) అట్ఠకథాయఞ్చ యో సవిఞ్ఞాణకానఞ్ఞేవ ఆవేణికో వినిచ్ఛయో వుత్తో, సో ఆరామాదిఅవిఞ్ఞాణకేసు న లబ్భతీతి తాదిసం సన్ధాయ ‘‘సవిఞ్ఞాణకేనేవా’’తి వుత్తం. యో పన వినిచ్ఛయో ఆరామాదిఅవిఞ్ఞాణకేసు లబ్భతి, సో యస్మా సవిఞ్ఞాణకేసు అలబ్భనకో నామ నత్థి, తస్మా వుత్తం ‘‘నానాభణ్డవసేన సవిఞ్ఞాణకావిఞ్ఞాణకమిస్సకేనా’’తి. సవిఞ్ఞాణకేన చ అవిఞ్ఞాణకేన చాతి అత్థో. యస్మా చేత్థ అవిఞ్ఞాణకేనేవ ఆదియనాదీని ఛపి పదాని న సక్కా యోజేతుం ఇరియాపథవికోపనస్స సవిఞ్ఞాణకవసేనేవ యోజేతబ్బతో, తస్మా ‘‘అవిఞ్ఞాణకేనేవా’’తి తతియం పకారం న వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

ఆరామన్తి ఇదం ఉపలక్ఖణమత్తం దాసాదిసవిఞ్ఞాణకస్సాపి ఇధ సఙ్గహేతబ్బతో, నానాభణ్డవసేన హేత్థ యోజనా దస్సియతి. పరికప్పితట్ఠానన్తి పరికప్పితోకాసం. సుఙ్కఘాతన్తి ఏత్థ మగ్గం గచ్ఛన్తేహి సత్థికేహి అత్తనా నీయమానభణ్డతో రఞ్ఞో దాతబ్బభాగో సుఙ్కో నామ, సో ఏత్థ హఞ్ఞతి అదత్వా గచ్ఛన్తేహి అవహరీయతి, తం వా హన్తి ఏత్థ రాజపురిసా అదదన్తానం సన్తకం బలక్కారేనాతి సుఙ్కఘాతో, ‘‘ఏత్థ పవిట్ఠేహి సుఙ్కో దాతబ్బో’’తి రుక్ఖపబ్బతాదిసఞ్ఞాణేన నియమితప్పదేసస్సేతం అధివచనం.

పఞ్చవీసతిఅవహారకథావణ్ణనా

కత్థచీతి ఏకిస్సా అట్ఠకథాయం. ఏకం పఞ్చకం దస్సితన్తి ‘‘పరపరిగ్గహితఞ్చ హోతి, పరపరిగ్గహితసఞ్ఞీ చ, గరుకో చ హోతి పరిక్ఖారో పఞ్చమాసకో వా అతిరేకపఞ్చమాసకో వా, థేయ్యచిత్తఞ్చ పచ్చుపట్ఠితం హోతి, ఠానా చావేతీ’’తి (పారా. ౧౨౨) వుత్తపఞ్చఅవహారఙ్గాని ఏకం పఞ్చకన్తి దస్సితం. ద్వే పఞ్చకాని దస్సితానీతి ‘‘ఛహి ఆకారేహి అదిన్నం ఆదియన్తస్స ఆపత్తి పారాజికస్స. న చ సకసఞ్ఞీ, న చ విస్సాసగ్గాహీ, న చ తావకాలికం, గరుకో చ హోతి పరిక్ఖారో పఞ్చమాసకో వా అతిరేకపఞ్చమాసకో వా, థేయ్యచిత్తఞ్చ పచ్చుపట్ఠితం హోతి, ఠానా చావేతి, ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి (పారా. ౧౨౫) ఏవం వుత్తేసు ఛసు పదేసు ఏకం అపనేత్వా సేసాని పఞ్చ పదాని ఏకం పఞ్చకం కత్వా హేట్ఠా వుత్తపఞ్చకఞ్చ గహేత్వా ద్వే పఞ్చకాని దస్సితాని. ఏత్థ పనాతి పఞ్చహాకారేహీతిఆదీసు. సబ్బేహిపి పదేహీతి పరపరిగ్గహితఞ్చ హోతీతిఆదీహి సబ్బేహి పఞ్చహి పదేహి.

పఞ్చన్నం అవహారానం సమూహో పఞ్చకం. సకో హత్థో సహత్థో, తేన నిబ్బత్తో, తస్స వా సమ్బన్ధీతి సాహత్థికో, అవహారో. సాహత్థికాది పఞ్చకం సాహత్థికపఞ్చకన్తిఆదిపదవసేన నామలాభో దట్ఠబ్బో. ఏవం సేసేసుపి. తతియపఞ్చమేసు పఞ్చకేసూతి సాహత్థికపఞ్చకథేయ్యావహారపఞ్చకేసు. లబ్భమానపదవసేనాతి సాహత్థికపఞ్చకే లబ్భమానస్స నిస్సగ్గియావహారపదస్స వసేన, థేయ్యావహారపఞ్చకే లబ్భమానస్స పరికప్పావహారపదస్స చ వసేన యోజేతబ్బన్తి అత్థో.

నిస్సగ్గియో నామ…పే… పారాజికస్సాతి ఇమినా బహిసుఙ్కఘాతపాతనం నిస్సగ్గియపయోగోతి దస్సేతి. ‘‘హత్థే భారం థేయ్యచిత్తో భూమియం నిక్ఖిపతి, ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి (పారా. ౧౦౧) వుత్తత్తా పన సుద్ధచిత్తేన గహితపరభణ్డస్స థేయ్యచిత్తేన గుమ్బాదిపటిచ్ఛన్నట్ఠానే ఖిపనమ్పి ఇమస్మిం నిస్సగ్గియపయోగే సఙ్గయ్హతీతి దట్ఠబ్బం. కిరియాసిద్ధితో పురేతరమేవ పారాజికాపత్తిసఙ్ఖాతం అత్థం సాధేతీతి అత్థసాధకో. అథ వా అత్తనో వత్తమానక్ఖణే అవిజ్జమానమ్పి కిరియాసిద్ధిసఙ్ఖాతం అత్థం అవస్సం ఆపత్తిం సాధేతీతిపి అత్థసాధకో. అసుకం నామ భణ్డం యదా సక్కోసీతి ఇదం నిదస్సనమత్తం పరస్స తేలకుమ్భియా ఉపాహనాదీనం నిక్ఖేపపయోగస్సాపి అత్థసాధకత్తా. తథా హి వుత్తం మాతికాట్ఠకథాయం –

‘‘అత్థసాధకో నామ ‘అసుకస్స భణ్డం యదా సక్కోతి, తదా తం అవహరా’తి అఞ్ఞం ఆణాపేతి. తత్థ సచే పరో అనన్తరాయికో హుత్వా తం అవహరతి, ఆణాపకస్స ఆణత్తిక్ఖణేయేవ పారాజికం. పరస్స వా పన తేలకుమ్భియా పాదగ్ఘనకతేలం అవస్సం పివనకాని ఉపాహనాదీని పక్ఖిపతి, హత్థతో ముత్తమత్తేయేవ పారాజిక’’న్తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుతియపారాజికవణ్ణనా).

ఇమస్స అత్థసాధకస్స ఆణత్తియా చ కో విసేసోతి? తఙ్ఖణఞ్ఞేవ గహణే నియుఞ్జనం ఆణత్తికపయోగో, కాలన్తరేన గహణత్థం నియోగో అత్థసాధకోతి అయం నేసం విసేసో. తేనేవాహ ‘‘అసుకం నామ భణ్డం యదా సక్కోసీ’’తిఆది. ధురనిక్ఖేపో పన ఉపనిక్ఖిత్తభణ్డవసేన వేదితబ్బోతి ఇదం నిదస్సనమత్తం, ఆరామాభియుఞ్జనాదీసుపి తావకాలికభణ్డదేయ్యానం అదానేపి ఏసేవ నయో. భణ్డగ్గహణప్పయోగతో ఆణత్తియా పుబ్బత్తా ఆహ ‘‘ఆణత్తివసేన పుబ్బపయోగో వేదితబ్బో’’తి. పయోగేన సహ వత్తమానో అవహారో సహపయోగోతి ఆహ ‘‘ఠానాచావనవసేనా’’తి, ఇదఞ్చ నిదస్సనమత్తం ఖీలసఙ్కమనాదీసుపి అసతి ఠానాచావనే సహపయోగత్తా. వుత్తఞ్హి మాతికాట్ఠకథాయం ‘‘ఠానాచావనవసేన ఖీలాదీని సఙ్కామేత్వా ఖేత్తాదిగ్గహణవసేన చ సహపయోగో వేదితబ్బో’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుతియపారాజికవణ్ణనా).

తులయిత్వాతి ఉపపరిక్ఖిత్వా. సామీచీతి వత్తం. సకసఞ్ఞాయ అదేన్తస్స ఆపత్తి నత్థీతి వదన్తి. సమ్మద్దోతి నివిద్ధతాసఙ్ఖోభో. భట్ఠే జనకాయేతి అపగతే జనసమూహే. అత్తనో సన్తకం కత్వా ఏతస్సేవ భిక్ఖునో దేహీతి ఇదం ఉభిన్నమ్పి కుక్కుచ్చవినోదనత్థం వుత్తం. అవహారకస్స హి ‘‘మయా సహత్థేన న దిన్నం, భణ్డదేయ్యం ఏత’’న్తి కుక్కుచ్చం ఉప్పజ్జేయ్య, ఇతరస్స చ ‘‘మయా పఠమం ధురనిక్ఖేపం కత్వా పచ్ఛా అదిన్నం గహిత’’న్తి కుక్కుచ్చం ఉప్పజ్జేయ్యాతి.

సమగ్ఘన్తి అప్పగ్ఘం. దారుఅత్థం ఫరతీతి దారూహి కత్తబ్బకిచ్చం సాధేతి. ఏకదివసం దన్తకట్ఠచ్ఛేదనాదినా యా అయం అగ్ఘహాని వుత్తా, సా సబ్బా భణ్డసామినా కిణిత్వా గహితమేవ సన్ధాయ వుత్తా. సబ్బం పనేతం అట్ఠకథాచరియప్పమాణేన వేదితబ్బం. పాసాణఞ్చ సక్ఖరఞ్చ పాసాణసక్ఖరం.

అక్ఖదస్సాతి ఏత్థ అక్ఖ-సద్దేన కిర వినిచ్ఛయసాలా వుచ్చతి, తత్థ నిసీదిత్వా వజ్జావజ్జం నిరూపయన్తీతి ‘‘అక్ఖదస్సా’’తి వుచ్చన్తి ధమ్మవినిచ్ఛనకా. హననం నామ హత్థపాదాదీహి పోథనఞ్చేవ హత్థనాసాదిచ్ఛేదనఞ్చ హోతీతి ఆహ ‘‘హనేయ్యున్తి పోథేయ్యుఞ్చేవ ఛిన్దేయ్యుఞ్చా’’తి.

పదభాజనీయఞ్చ ‘‘హత్థేన వా పాదేన వా కసాయ వా వేత్తేన వా అడ్ఢదణ్డకేన వా ఛజ్జాయ వా హనేయ్యు’’న్తి (పారా. ౯౨) వుత్తం. తత్థ అడ్ఢదణ్డకేనాతి ద్విహత్థప్పమాణేన రస్సముగ్గరేన, వేళుపేసికాయ వా. ఛేజ్జాయ వాతి హత్థాదీనం ఛేదనేన. ఛిన్దన్తి ఏతాయ హత్థపాదాదీనీతి ఛేజ్జా, సత్థం, తేన సత్థేనాతిపి అత్థో. నీహరేయ్యున్తి రట్ఠతో నీహరేయ్యుం. ‘‘చోరోసి…పే… థేనోసీ’’తి ఏత్థ పరిభాసేయ్యున్తి పదం అజ్ఝాహరిత్వా అత్థో వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘చోరోసి…పే… పరిభాసేయ్యు’’న్తి. యం తం భణ్డం దస్సితన్తి సమ్బన్ధో.

౯౩. యత్థ యత్థ ఠితన్తి భూమియాదీసు యత్థ యత్థ ఠితం. యథా యథా ఆదానం గచ్ఛతీతి యేన యేన ఆకారేన గహణం ఉపగచ్ఛతి.

భూమట్ఠకథావణ్ణనా

౯౪. వాచాయ వాచాయాతి ఏకేకత్థదీపికాయ వాచాయ వాచాయ. ఉపలద్ధోతి ఞాతో. పాళియం సేసఅట్ఠకథాసు చ కుదాలం వా పిటకం వాతి ఇదమేవ ద్వయం వత్వా వాసిఫరసూనం అవుత్తత్తా తేసమ్పి సఙ్ఖేపట్ఠకథాదీసు ఆగతభావం దస్సేతుం సఙ్ఖేపట్ఠకథాయన్తిఆది వుత్తం. థేయ్యచిత్తేన కతత్తా ‘‘దుక్కటేహి సద్ధిం పాచిత్తియానీ’’తి వుత్తం.

అట్ఠవిధం హేతన్తిఆదీసు ఏతం దుక్కటం నామ థేరేహి ధమ్మసఙ్గాహకేహి ఇమస్మిం ఠానే సమోధానేత్వా అట్ఠవిధన్తి దస్సితన్తి యోజనా. సబ్బేసమ్పి దుక్కటానం ఇమేసుయేవ అట్ఠసు సఙ్గహేతబ్బభావతో పన ఇతరేహి సత్తహి దుక్కటేహి వినిముత్తం వినయదుక్కటేయేవ సఙ్గహేతబ్బం. దసవిధం రతనన్తి ‘‘ముత్తా మణి వేళురియో సఙ్ఖో సిలా పవాళం రజతం జాతరూపం లోహితకో మసారగల్ల’’న్తి ఏవమాగతం దసవిధం రతనం.

‘‘ముత్తా మణి వేళురియో చ సఙ్ఖో,

సిలా పవాళం రజతఞ్చ హేమం;

లోహితకఞ్చ మసారగల్లం,

దసేతే ధీరో రతనాని జఞ్ఞా’’తి. –

హి వుత్తం. సత్తవిధం ధఞ్ఞన్తి సాలి వీహి యవో కఙ్గు కుద్రూసం వరకో గోధుమోతి ఇమం సత్తవిధం ధఞ్ఞం. ఆవుధభణ్డాదిన్తి ఆది-సద్దేన తురియభణ్డఇత్థిరూపాదిం సఙ్గణ్హాతి. అనామసితబ్బే వత్థుమ్హి దుక్కటం అనామాసదుక్కటం. దురూపచిణ్ణదుక్కటన్తి ‘‘అకత్తబ్బ’’న్తి వారితస్స కతత్తా దుట్ఠు ఉపచిణ్ణం చరితన్తి దురూపచిణ్ణం, తస్మిం దుక్కటం దురూపచిణ్ణదుక్కటం. వినయే పఞ్ఞత్తం అవసేసం దుక్కటం వినయదుక్కటం. ఏకాదస సమనుభాసనా నామ భిక్ఖుపాతిమోక్ఖే చత్తారో యావతతియకా సఙ్ఘాదిసేసా అరిట్ఠసిక్ఖాపదన్తి పఞ్చ, భిక్ఖునీపాతిమోక్ఖే ఏకం యావతతియకపారాజికం చత్తారో సఙ్ఘాదిసేసా చణ్డకాళీసిక్ఖాపదన్తి ఛ.

సహపయోగతో పట్ఠాయ చేత్థ పురిమపురిమా ఆపత్తియో పటిప్పస్సమ్భన్తీతి ఆహ అథ ధురనిక్ఖేపం అకత్వాతిఆది. ‘‘ధురనిక్ఖేపం అకత్వా’’తి వుత్తత్తా ధురనిక్ఖేపం కత్వా పున ఖణన్తస్స పురిమాపత్తియో న పటిప్పస్సమ్భన్తీతి వదన్తి. ‘‘ఛేదనపచ్చయా దుక్కటం దేసేత్వా ముచ్చతీ’’తి వత్వా పుబ్బపయోగే ఆపత్తీనం దేసేతబ్బతాయ అవుత్తత్తా సహపయోగే పత్తే పుబ్బపయోగే ఆపత్తియో పటిప్పస్సమ్భన్తీతి వేదితబ్బం.

అపరద్ధం విరద్ధం ఖలితన్తి సబ్బమేతం యఞ్చ దుక్కటన్తి ఏత్థ వుత్తస్స దుక్కటస్స పరియాయవచనం, యం మనుస్సో కరేతిఆది పనేత్థ ఓపమ్మనిదస్సనం. సంయోగభావోతి ద్విత్తం సన్ధాయ వుత్తం, తేన రస్సత్తస్సాపి నిమిత్తం దస్సితన్తి వేదితబ్బం. ఏకస్స మూలేతి ఏకస్స సన్తికే. సబ్బత్థాపి ఆమసనే దుక్కటం, ఫన్దాపనే థుల్లచ్చయఞ్చ విసుం విసుం ఆమసనఫన్దాపనపయోగం కరోన్తస్సేవ హోతి, ఏకపయోగేన గణ్హన్తస్స పన ఉద్ధారే పారాజికమేవ, న దుక్కటథుల్లచ్చయానీతి వదన్తి, ఏకపయోగేన గణ్హన్తస్సాపి ఆమసనఫన్దాపనానమ్పి లబ్భమానత్తా తం న గహేతబ్బం. న హి సక్కా అనామసిత్వా అఫన్దాపేత్వా చ కిఞ్చి గహేతుం. ‘‘ఏకమేవ దేసేత్వా ముచ్చతీ’’తి పంసుఖణనాదిసమానపయోగేపి పురిమా ఆపత్తి ఉత్తరముత్తరం ఆపత్తిం పత్వా పటిప్పస్సమ్భన్తీతి సఞ్ఞాయ కురున్దట్ఠకథాయం వుత్తం, ఇతరట్ఠకథాసు పన ఖణనపయోగభేదేహి పయోగే పయోగే ఆపన్నా ఆపత్తియో ఉత్తరముత్తరం పత్వా న పటిప్పస్సమ్భన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం సదిసత్తా వియూహనం పత్వా తా సబ్బాపి పటిప్పస్సమ్భన్తి విసదిసపయోగత్తాతి ఇమినా అధిప్పాయేన పటిప్పస్సద్ధివిధానం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఇమినా హి అవహారకస్స ఆసన్నం ఓరిమన్తం పరామసతి.

తత్థేవాతి ముఖవట్టియమేవ. బున్దేనాతి కుమ్భియా హేట్ఠిమతలేన. ఏకట్ఠానే ఠితాయ కుమ్భియా ఠానా చావనం ఛహి ఆకారేహి వేదితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఏకట్ఠానేతి చ సఙ్ఖలికబద్ధభావేన ఏకస్మిం పతిట్ఠితోకాసట్ఠానేతి అత్థో. ఖాణుకం కేసగ్గమత్తమ్పి ఠానా చావేతీతి ఖాణుకం అత్తనో పతిట్ఠితట్ఠానతో పఞ్చహి ఆకారేహి ఠానా చావేతి. ఛిన్నమత్తే పారాజికన్తి అవస్సం చే పతతి, ఛిన్నమత్తే పారాజికం. పరిచ్ఛేదోతి పఞ్చమాసకాదిగరుభావపరిచ్ఛేదో. అపబ్యూహన్తోతి ఠితట్ఠానతో అపనయనవసేన వియూహన్తో రాసిం కరోన్తో. ఏవం కత్వాతి భాజనముఖవట్టియా కుమ్భిగతేన భాజనగతస్స ఏకాబద్ధభావం వియోజేత్వాతి అత్థో. ఉపడ్ఢకుమ్భీయన్తి ఉపడ్ఢపుణ్ణాయ కుమ్భియా. వినయధమ్మతాతి అధికకారణాలాభే వినయవినిచ్ఛయధమ్మతాతి అధిప్పాయో. న కేవలఞ్చేత్థ గరుకతావ, సుత్తానుగమనమ్పి అత్థీతి దస్సేన్తో అపిచాతిఆదిమాహ. కణ్ఠేన పన పరిచ్ఛిన్నకాలేతి ముఖగతం అజ్ఝోహటకాలేతి అత్థో. అజ్ఝోహరణమేవ హేత్థ పరిచ్ఛిన్దనం, న కణ్ఠపిదహనం. చిక్కనన్తి థద్ధం, బహలం ఘనన్తి అత్థో.

యోపి థేయ్యచిత్తేన పరస్స కుమ్భియా పాదగ్ఘనకం సప్పిం వా తేలం వా అవస్సం పివనకం యం కిఞ్చి దుకూలసాటకం వా చమ్మఖణ్డాదీనం వా అఞ్ఞతరం పక్ఖిపతి, హత్థతో ముత్తమత్తే పారాజికన్తి ఏత్థ అవహారో వీమంసితబ్బో. యది చ దుకూలాదీసు సప్పితేలానం పవిసనం సన్ధాయ పారాజికం భవేయ్య, తత్థ పవిట్ఠతేలాదినో కుమ్భిగతేన ఏకాబద్ధతాయ న తావ అవహారో భాజనన్తరం పవేసేత్వా గహణకాలే వియ. తథా హి వుత్తం – ‘‘భాజనం పన నిముజ్జాపేత్వా గణ్హన్తస్స యావ ఏకాబద్ధం హోతి, తావ రక్ఖతీ’’తిఆది. అథ తేలాదివినాసేన పారాజికం భవేయ్య, తదాపి తిణజ్ఝాపనాదీసు వియ అవహారో నత్థి, దుక్కటేన సద్ధిం భణ్డదేయ్యమేవ హోతి, తథా చ పాదగ్ఘనకం తేలాదిం పీతం దుకూలాదిం ఉద్ధరన్తస్సాపి పారాజికం న సియా తత్థ పవిట్ఠస్స తేలాదినో వినట్ఠట్ఠేన గహణక్ఖణే అవిజ్జమానత్తా, విజ్జమానత్తేన చ ఉద్ధారేయేవ పారాజికం వత్తబ్బం, న హత్థతో ముత్తమత్తేతి. సబ్బఅట్ఠకథాసు చ దుకూలాదీనం పక్ఖిపనే హత్థతో ముత్తమత్తే పారాజికస్స వుత్తత్తా న తం పటిక్ఖిపితుం సక్కా. అట్ఠకథాప్పమాణేన పనేతం గహేతబ్బం, యుత్తి పనేత్థ పణ్డితేహి పుబ్బాపరం సంసన్దిత్వా ఉద్ధారేతబ్బా.

పలిబుజ్ఝిస్సతీతి నివారేస్సతి. వుత్తనయేన పారాజికన్తి హత్థతో ముత్తమత్తేయేవ పారాజికం. నేవ అవహారో, న గీవాతి అత్తనో భాజనత్తా వుత్తం, అనాపత్తిమత్తమేవ వుత్తం, న పన ఏవం విచారితన్తి అధిప్పాయో. బహిగతం నామ హోతీతి తతో పట్ఠాయ తేలస్స అట్ఠానతో అధోముఖభావతో చ బహిగతం నామ హోతి. అన్తో పట్ఠాయ ఛిద్దే కరియమానే తేలస్స నిక్ఖమిత్వా గతగతట్ఠానం భాజనసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘బాహిరన్తతో పాదగ్ఘనకే గళితే పారాజిక’’న్తి. యథా తథా వా కతస్సాతి బాహిరన్తతో వా అబ్భన్తరన్తతో వా పట్ఠాయ కతస్స. మజ్ఝే ఠపేత్వా కతఛిద్దేతి మజ్ఝే థోకం కపాలం ఠపేత్వా పచ్ఛా తం ఛిన్దన్తేన కతఛిద్దే.

పత్థీనస్స ఖాదనం ఇతరస్స పానఞ్చ సప్పిఆదీనం పరిభోగోతి ఆహ ‘‘అఖాదితబ్బం వా అపాతబ్బం వా కరోతీ’’తి. కస్మా పనేత్థ దుక్కటం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఠానాచావనస్స నత్థితాయ దుక్కట’’న్తి. పురిమద్వయన్తి భేదనం ఛడ్డనఞ్చ. కుమ్భిజజ్జరకరణేనాతి పుణ్ణకుమ్భియా జజ్జరకరణేన. మాతికాఉజుకరణేనాతి ఉదకపుణ్ణాయ మాతికాయ ఉజుకరణేన. ఏకలక్ఖణన్తి భేదనం కుమ్భియా జజ్జరకరణేన, ఛడ్డనం మాతికాయ ఉజుకరణేన చ సద్ధిం ఏకసభావం. పచ్ఛిమం పన ద్వయన్తి ఝాపనం అపరిభోగకరణఞ్చ. ఏత్థ ఏవం వినిచ్ఛయం వదన్తీతి ఏతస్మిం మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తే అత్థే ఏకే ఆచరియా ఏవం వినిచ్ఛయం వదన్తి. పచ్ఛిమద్వయం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఏత్థ పురిమపదద్వయే వినిచ్ఛయో హేట్ఠా వుత్తానుసారేన సక్కా విఞ్ఞాతున్తి తత్థ కిఞ్చి అవత్వా పచ్ఛిమపదద్వయం సన్ధాయ ‘‘ఠానాచావనస్స నత్థితాయ దుక్కట’’న్తి ఇదం వుత్తన్తి అధిప్పాయో. థేయ్యచిత్తేనాతి అత్తనో వా పరస్స వా కాతుకామతావసేన ఉప్పన్నథేయ్యచిత్తేన. వినాసేతుకామతాయాతి హత్థపాదాదీని ఛిన్దన్తో వియ కేవలం వినాసేతుకామతాయ. వుత్తనయేన భిన్దన్తస్స వా ఛడ్డేన్తస్స వాతి ముగ్గరేన పోథేత్వా భిన్దన్తస్స వా ఉదకం వా వాలికం వా ఆకిరిత్వా ఉత్తరాపేన్తస్స వాతి అత్థో. అయుత్తన్తి చేతి పాళియం పురిమద్వయేపి దుక్కటస్సేవ వుత్తత్తా ‘‘పురిమద్వయే పారాజిక’’న్తి ఇదం అయుత్తన్తి యది తుమ్హాకం సియాతి అత్థో. నాతి అయుత్తభావం నిసేధేత్వా తత్థ కారణమాహ ‘‘అఞ్ఞథా గహేతబ్బత్థతో’’తి.

ఏవమేకే వదన్తీతి హేట్ఠా వుత్తస్స అత్థనయస్స అత్తనా అనభిమతభావం దస్సేత్వా సయం అఞ్ఞథాపి పాళిం అట్ఠకథఞ్చ సంసన్దిత్వా అత్థం దస్సేతుకామో అయం పనేత్థ సారోతిఆదిమాహ. అచావేతుకామోవాతి థేయ్యచిత్తేన ఠానా అచావేతుకామోవ. అఛడ్డేతుకామోయేవాతి ఏత్థాపి థేయ్యచిత్తేనాతి సమ్బన్ధితబ్బం. ఇదఞ్హి థేయ్యచిత్తపక్ఖం సన్ధాయ వుత్తం నాసేతుకామతాపక్ఖస్స వక్ఖమానత్తా. తేనేవాహ నాసేతుకామతాపక్ఖే పనాతిఆది. ఇతరథాపి యుజ్జతీతి థేయ్యచిత్తాభావా ఠానా చావేతుకామస్సాపి దుక్కటం యుజ్జతీతి వుత్తం హోతి.

భూమట్ఠకథావణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

ఆకాసట్ఠకథావణ్ణనా

౯౬. ఆకాసట్ఠకథాయం అన్తోవత్థుమ్హీతి పరిక్ఖిత్తస్స వత్థుస్స అన్తో. అన్తోగామేతి పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స అన్తో. అపరిక్ఖిత్తే పన వత్థుమ్హి గామే వా ఠితట్ఠానమేవ ఠానం. అటవిముఖం కరోతి…పే… రక్ఖతీతి తేన పయోగేన తస్స ఇచ్ఛితట్ఠానం ఆగతత్తా రక్ఖతి. గామతో నిక్ఖన్తస్సాతి పరిక్ఖిత్తగామతో నిక్ఖన్తస్స. కపిఞ్జరో నామ అఞ్ఞమఞ్ఞం యుజ్ఝాపనత్థాయ బాలజనేహి పోసావనియపక్ఖిజాతి.

వేహాసట్ఠకథావణ్ణనా

౯౭. వేహాసట్ఠకథాయం ఛిన్నమత్తే ముత్తమత్తేతి యథా ఛిన్నం ముత్తఞ్చ పకతిట్ఠానే న తిట్ఠతి, తథా ఛేదనం మోచనఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం.

ఉదకట్ఠకథావణ్ణనా

౯౮. ఉదకట్ఠకథాయం సన్దమానఉదకే నిక్ఖిత్తం న తిట్ఠతీతి ఆహ ‘‘అసన్దనకే ఉదకే’’తి. అనాపత్తీతి హత్థవారపదవారేసు దుక్కటాపత్తియా అభావం సన్ధాయ వుత్తం. కడ్ఢతీతి హేట్ఠతో ఓసారేతి. సకలముదకన్తి దణ్డేన ఫుట్ఠోకాసగతం సకలముదకం. న ఉదకం ఠానన్తి అత్తనా కతట్ఠానస్స అట్ఠానత్తా. పదుమినియన్తి పదుమగచ్ఛే. కలాపబన్ధన్తి హత్థకవసేన ఖుద్దకం కత్వా బద్ధం కలాపబద్ధం. భారబద్ధం నామ సీసభారాదివసేన బద్ధం. ముళాలన్తి కన్దం. పత్తం వా పుప్ఫం వాతి ఇదం కద్దమస్స అన్తో పవిసిత్వా ఠితం సన్ధాయ వుత్తం. నిద్ధమనతుమ్బన్తి వాపియా ఉదకస్స నిక్ఖమననాళం. ఉదకవాహకన్తి మహామాతికం. అవహారేన సో న కారేతబ్బోతి ఇమినా పాణం జీవితా వోరోపనే ఆపత్తియా సబ్బత్థ న ముచ్చతీతి దీపేతి. మాతికం ఆరోపేత్వాతి ఖుద్దకమాతికం ఆరోపేత్వా. మరిత్వా…పే… తిట్ఠన్తీతి ఏత్థ మతమచ్ఛానంయేవ తేసం సన్తకత్తా అమతే గణ్హన్తస్స నత్థి అవహారో.

నావట్ఠకథావణ్ణనా

౯౯. నావట్ఠకథాయం థుల్లచ్చయమ్పి పారాజికమ్పి హోతీతి ఏత్థ పఠమం ఠానా అచావేత్వా ముత్తే థుల్లచ్చయం, పఠమం పన ఠానా చావేత్వా ముత్తే పారాజికన్తి వేదితబ్బం. పాసే బద్ధసూకరో వియాతిఆదినా వుత్తం సన్ధాయాహ ‘‘తత్థ యుత్తి పుబ్బే వుత్తాఏవా’’తి. విపన్నట్ఠనావాతి విసమవాతేహి దేసన్తరం పలాతా, భిజ్జిత్వా వా వినాసం పత్వా ఉదకే నిముజ్జిత్వా హేట్ఠా భూమితలం అప్పత్వా సామికేహి చ అపరిచ్చత్తాలయా వుచ్చతి. బలవా చ వాతో ఆగమ్మాతి ఇమినా అసతి వాతే అయం పయోగో కతోతి దస్సేతి. పుగ్గలస్స నత్థి అవహారోతి సుక్ఖమాతికాయం ఉజుకరణనయేన వుత్తం. తం అత్తనో పాదేన అనక్కమిత్వా హత్థేన చ అనుక్ఖిపిత్వా అఞ్ఞస్మిం దణ్డాదీసు బన్ధిత్వా ఠపితే యుజ్జతి, అత్తనో పాదేన అక్కమిత్వా హత్థేన చ ఉక్ఖిపిత్వా ఠితస్స పన బలవవాతేన ఛత్తచీవరాదీసు పహటేసు పకతిం విజహిత్వా దళ్హతరం అక్కమనగహణాదిపయోగో అభినవో కాతబ్బో సియా. ఇతరథా ఛత్తచీవరాదీని వా విగచ్ఛన్తి, అవహారకో వా సయం పతిస్సతి, నావా చ తదా న గమిస్సతి. తస్మా ఈదిసే అభినవప్పయోగే సతి అవహారేన భవితబ్బం. సుక్ఖమాతికాయం ఉజుకతాయ ఉదకాగమనకాలే కాతబ్బకిచ్చం నత్థీతి తం ఇధ నిదస్సనం న హోతి. దాసం పన పకతియా పలాయన్తం ‘‘సీఘం యాహీ’’తి వత్వా పకతిగమనతో తురితగమనుప్పాదనాదినా ఇధ నిదస్సనేన భవితబ్బన్తి అమ్హాకం ఖన్తి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. వాతే ఆగతేపి యత్థ అతిలహుకత్తా నావాయ కఞ్చి పయోగం అకత్వా పకతియా అవహారకో తిట్ఠతి, తత్థిదం అట్ఠకథాయం వుత్తన్తి గహేతబ్బం.

యానట్ఠకథావణ్ణనా

౧౦౦. యానట్ఠకథాయం ఉభోసు పస్సేసూతి చతున్నం థమ్భానం ఉపరి చతురస్సం దారుసఙ్ఘాటం ఆరోపేత్వా తస్స వామదక్ఖిణపస్సేసు ఉభోసు వాతాతపాదిపరిస్సయవినోదనత్థం గరుళపక్ఖినో ఉభో పక్ఖా వియ కతా సన్దమానికా. దుకయుత్తస్సాతి ద్వీహి గోణేహి యుత్తస్స. అయుత్తకన్తి గోణేహి అయుత్తం. కప్పకతాతి ద్విన్నం సిఖానం సన్ధిట్ఠానే గోసిఙ్గాని వియ ద్వే కోటియో ఠపేత్వా ఉపత్థమ్భనీ కప్పకతా నామ, సా ద్వీహిపి కోటీహి భూమియం పతిట్ఠాతి, తేనాహ ‘‘ఛ ఠానానీ’’తి. తీణి వా చత్తారి వా ఠానానీతి అకప్పకతాయ ఉపత్థమ్భనియా చ ద్విన్నం చక్కానఞ్చ వసేన తీణి ఠానాని, కప్పకతాయ వసేన చత్తారి ఠానాని, తథా పథవియం ఠపితస్స తీణి ఠానానీతి సమ్బన్ధో. అక్ఖసీసేహీతి అక్ఖదారునో ద్వీహి కోటీహి. అక్ఖుద్ధీహీతి అక్ఖదారునా సమ్పటిచ్ఛకా హేట్ఠిమభాగే కప్పకతా ద్వే దారుఖణ్డా అక్ఖుద్ధియో నామ, తాసం కప్పకతానం ద్విన్నం కప్పసీసాని చత్తారి ఇధ ‘‘అక్ఖుద్ధియో’’తి వుచ్చన్తి, తేనాహ ‘‘చతూహి చ అక్ఖుద్ధీహీ’’తి. తాహి పతిట్ఠితాహి పతిట్ఠితట్ఠానాని చత్తారి ధురేన పతిట్ఠితట్ఠానం ఏకన్తి పఞ్చ ఠానాని హోన్తి. ఉద్ధియోవ ‘‘ఉద్ధిఖాణుకా’’తి వుత్తా, ఉద్ధిఖాణుకానం అభావే అక్ఖసీసానం పతిట్ఠానోకాసం దస్సేన్తో ఆహ సమమేవ బాహం కత్వాతిఆది. తత్థ సమమేవాతి ఉద్ధియో హేట్ఠా అనోలమ్బేత్వా బాహునో హేట్ఠిమభాగం సమం కత్వా ద్విన్నం బాహుదారూనం మజ్ఝే అక్ఖసీసప్పమాణేన ఛిద్దం కత్వా తత్థ అక్ఖసీసాని పవేసితాని హోన్తి, తేన బాహానం హేట్ఠాభాగం సబ్బం భూమిం ఫుసిత్వా తిట్ఠతి, తేనాహ ‘‘సబ్బం పథవిం ఫుసిత్వా తిట్ఠతీ’’తి. సేసం నావాయం వుత్తసదిసన్తి ఇమినా యది పన తం ఏవం గచ్ఛన్తం పకతిగమనం పచ్ఛిన్దిత్వా అఞ్ఞం దిసాభాగం నేతి, పారాజికం. సయమేవ యం కిఞ్చి ఠానం సమ్పత్తం ఠానా అచాలేన్తోవ విక్కిణిత్వా గచ్ఛతి, నేవత్థి అవహారో, భణ్డదేయ్యం పన హోతీతి ఇమం నయం అతిదిసతి.

భారట్ఠకథావణ్ణనా

౧౦౧. భారట్ఠకథాయం భారట్ఠన్తి మాతికాపదస్స భారో నామాతి ఇదం అత్థదస్సనన్తి ఆహ ‘‘భారోయేవ భారట్ఠ’’న్తి. పురిమగలేతి గలస్స పురిమభాగే. గలవాటకోతి గీవాయ ఉపరిమగలవాటకో. ఉరపరిచ్ఛేదమజ్ఝేతి ఉరపరియన్తస్స మజ్ఝే. సామికేహి అనాణత్తోతి ఇదం యది సామికేహి ‘‘ఇమం భారం నేత్వా అసుకట్ఠానే దేహీ’’తి ఆణత్తో భవేయ్య, తదా తేన గహితభణ్డం ఉపనిక్ఖిత్తం సియా, తఞ్చ థేయ్యచిత్తేన సీసాదితో ఓరోపేన్తస్సాపి అవహారో న సియా, సామికానం పన ధురనిక్ఖేపే ఏవ సియాతి తతో ఉపనిక్ఖిత్తభణ్డభావతో వియోజేతుం వుత్తం, తేనేవ వక్ఖతి ‘‘తేహి పన అనాణత్తత్తా పారాజిక’’న్తి. ఘంసన్తోతి సీసతో అనుక్ఖిపన్తో, యది ఉక్ఖిపేయ్య, ఉక్ఖిత్తమత్తే పారాజికం, తేనాహ సీసతో కేసగ్గమత్తమ్పీతిఆది. యో చాయన్తి యో అయం వినిచ్ఛయో.

ఆరామట్ఠకథావణ్ణనా

౧౦౨. ఆరామట్ఠకథాయం ఆరామం అభియుఞ్జతీతి ఇదం అభియోగకరణం పరేసం భూమట్ఠభణ్డాదీసుపి కాతుం వట్టతియేవ. ఆరామాదిథావరేసు పన యేభుయ్యేన అభియోగవసేనేవ గహణసమ్భవతో ఏత్థేవ పాళియం అభియోగో వుత్తో, ఇతి ఇమినా నయేన సబ్బత్థాపి సక్కా ఞాతున్తి గహేతబ్బం. అదిన్నాదానస్స పయోగత్తాతి సహపయోగమాహ. వత్థుమ్హియేవ కతపయోగత్తా సహపయోగవసేన హేతం దుక్కటం. సయమ్పీతి అభియుఞ్జకోపి. ‘‘కిం కరోమి కిం కరోమీ’’తి ఏవం కిఙ్కారమేవ పటిస్సుణన్తో వియ చరతీతి కిఙ్కారపటిస్సావీ, తస్స భావో కిఙ్కారపటిస్సావిభావో, తస్మిం, అత్తనో వసవత్తిభావేతి వుత్తం హోతి. ఉక్కోచన్తి లఞ్జం. సబ్బేసం పారాజికన్తి కూటవినిచ్ఛయికాదీనం. అయం వత్థుసామీతిఆదికస్స ఉభిన్నం ధురనిక్ఖేపకరణహేతునో పయోగస్స కరణక్ఖణేవ పారాజికం హోతీతి వేదితబ్బం. సచే పన సామికస్స విమతి చ ధురనిక్ఖేపో చ కమేన ఉప్పజ్జన్తి, పయోగసముట్ఠాపకచిత్తక్ఖణే పారాజికమేవ హోతి, న థుల్లచ్చయం. యది విమతియేవ ఉప్పజ్జతి, తదా థుల్లచ్చయమేవాతి వేదితబ్బం, అయం నయో సబ్బత్థ యథానురూపం గహేతబ్బో. ధురనిక్ఖేపవసేనేవ పరాజయోతి సామికో ‘‘అహం న ముచ్చామీ’’తి ధురం అనిక్ఖిపన్తో అట్టో పరాజితో నామ న హోతీతి దస్సేతి.

విహారట్ఠకథావణ్ణనా

౧౦౩. విహారట్ఠకథాయం విహారన్తి ఉపచారసీమాసఙ్ఖాతం సకలం విహారం. పరివేణన్తి తస్స విహారస్స అబ్భన్తరే విసుం విసుం పాకారాదిపరిచ్ఛిన్నట్ఠానం. ఆవాసన్తి ఏకం ఆవసథమత్తం. గణసన్తకే పరిచ్ఛిన్నసామికత్తా సక్కా ధురం నిక్ఖిపాపేతున్తి ఆహ ‘‘దీఘభాణకాదిభేదస్స పన గణస్సా’’తి. ఇధాపి సచే ఏకోపి ధురం న నిక్ఖిపతి, రక్ఖతియేవ. ఏస నయో బహూనం సన్తకే సబ్బత్థ.

ఖేత్తట్ఠకథావణ్ణనా

౧౦౪. ఖేత్తట్ఠకథాయం నిరుమ్భిత్వా వాతిఆదీసు గణ్హన్తస్సాతి పచ్చేకం యోజేతబ్బం, తత్థ నిరుమ్భిత్వా గహణం నామ వీహిసీసం అచ్ఛిన్దిత్వా యథాఠితమేవ హత్థేన గహేత్వా ఆకడ్ఢిత్వా బీజమత్తస్సేవ గహణం. ఏకమేకన్తి ఏకం వీహిసీసం. యస్మిం బీజే వాతిఆది నిరుమ్భిత్వా గహణాదీసు యథాక్కమం యోజేతబ్బం. ‘‘తస్మిం బన్ధనా మోచితమత్తే’’తి వచనతో తస్మిం బీజాదిమ్హి బన్ధనా ముత్తే సతి తతో అనపనీతేపి ఠానన్తరస్స అభావా పారాజికమేవ. యస్స పన సీసాదికస్స సన్తరాదినా సహ సంసిబ్బనం వా ఏకాబద్ధతా వా హోతి, తస్స బన్ధనా మోచితే థుల్లచ్చయం, ఇతరట్ఠానతో మోచితే పారాజికన్తి గహేతబ్బం, తేనాహ వీహినాళన్తిఆది. సభుసన్తి పలాలసహితం. ఖీలేనాతి ఖాణుకేన. ఏత్థ చ ఖీలసఙ్కమనాదీసు సహపయోగో ధురనిక్ఖేపో చాతి ఉభయం సమ్భవతి. ఖీలసఙ్కమనాది ఏత్థ సహపయోగో. తస్మిఞ్చ కతే యది సామికా ధురం న నిక్ఖిపన్తి పున గణ్హితుకామావ హోన్తి, న తావ అవహారో, ‘‘ఖీలం సఙ్కామేత్వా ఖేత్తాదిం అసుకో రాజవల్లభో భిక్ఖు గణ్హితుకామో’’తి ఞత్వా తస్స బలం కక్ఖళాదిభావఞ్చ నిస్సాయ ఖీలసఙ్కమనాదికిరియానిట్ఠానతో పఠమమేవ సామికా ధురం నిక్ఖిపన్తి, న అవహారో ఏతస్స పయోగనిట్ఠానతో పురేతరమేవ ధురస్స నిక్ఖిత్తత్తా. యదా పన ఖీలసఙ్కమనాదిపయోగేనేవ ధురనిక్ఖేపో హోతి, తదాయేవ అవహారో, తేనేవేత్థ ‘‘తఞ్చ ఖో సామికానం ధురనిక్ఖేపేనా’’తి వుత్తం. ఖీలాదీనం సఙ్కమితభావం అజానిత్వా సామికానం సమ్పటిచ్ఛనమ్పేత్థ ధురనిక్ఖేపోతి వేదితబ్బో. ఏవం సబ్బత్థాతి యథావుత్తమత్థం రజ్జుసఙ్కమనాదీసుపి అతిదిసతి. యట్ఠిన్తి మానదణ్డం. ఏకస్మిం అనాగతే థుల్లచ్చయం, తస్మిం ఆగతే పారాజికన్తి సచే దారూని నిఖణిత్వా తత్తకేనేవ గణ్హితుకామో హోతి, అవసానే దారుమ్హి పారాజికం. సచే తత్థ కణ్టకసాఖాదీహి పాదానం అన్తరం పటిచ్ఛాదేత్వా కస్సచి అప్పవేసారహం కత్వా గహేతుకామో హోతి, అవసానసాఖాయ పారాజికం, తేనాహ ‘‘సాఖాపరివారేనేవ అత్తనో కాతుం సక్కోతీ’’తి, దారూని చ నిఖణిత్వా సాఖాపరివారఞ్చ కత్వా ఏవ అత్తనో సన్తకం కాతుం సక్కోతీతి అత్థో. ఖేత్తమరియాదన్తి వుత్తమేవత్థం విభావేతుం ‘‘కేదారపాళి’’న్తి వుత్తం. ఇదఞ్చ ఖీలసఙ్కమనాదినా గహణం ఆరామాదీసుపి లబ్భతేవ.

వత్థుట్ఠకథావణ్ణనా

౧౦౫. వత్థుట్ఠకథాయం తిణ్ణం పాకారానన్తి ఇట్ఠకసిలాదారూనం వసేన తిణ్ణం పాకారానం.

౧౦౬. గామట్ఠకథాయం ‘‘గామో నామా’’తి పాళియం న వుత్తం సబ్బసో గామలక్ఖణస్స పుబ్బే వుత్తత్తా.

అరఞ్ఞట్ఠకథావణ్ణనా

౧౦౭. అరఞ్ఞట్ఠకథాయం వినివిజ్ఝిత్వాతి ఉజుకమేవ వినివిజ్ఝిత్వా. లక్ఖణచ్ఛిన్నస్సాతి అరఞ్ఞసామికానం హత్థతో కిణిత్వా గణ్హన్తేహి కతఅక్ఖరాదిసఞ్ఞాణస్స. ఛల్లియా పరియోనద్ధన్తి ఇమినా సామికానం నిరాపేక్ఖతాయ చిరఛడ్డితభావం దీపేతి, తేనాహ ‘‘గహేతుం వట్టతీ’’తి. యది సామికానం సాపేక్ఖతా అత్థి, న వట్టతి. తాని కతాని అజ్ఝావుత్థాని చ హోన్తీతి తాని గేహాదీని కతాని పరినిట్ఠితాని మనుస్సేహి చ అజ్ఝావుత్థాని చ హోన్తి. దారూనీతి గేహాదీనం కతత్తా అవసిట్ఠదారూని. గహేతుం వట్టతీతి సామికానం అనాలయత్తా వుత్తం, తే చ యది గహణకాలే దిస్వా సాలయా హుత్వా వారేన్తి, గహేతుం న వట్టతియేవ. ‘‘దేహీ’’తి వుత్తే దాతబ్బమేవాతి ‘‘దేహీ’’తి వుత్తే ‘‘దస్సామీ’’తి ఆభోగం కత్వా గచ్ఛన్తస్స ‘‘దేహీ’’తి అవుత్తే అదత్వా గమనే ఆపత్తి నత్థి. పచ్ఛాపి తేహి చోదితే దాతబ్బమేవ.

అదిస్వా గచ్ఛతి, భణ్డదేయ్యన్తి సుద్ధచిత్తేన గతస్స భణ్డదేయ్యం. ఆరక్ఖట్ఠానమ్పి సుద్ధచిత్తేన అతిక్కమిత్వా థేయ్యచిత్తే ఉప్పన్నేపి అవహారో నత్థి ఆరక్ఖట్ఠానస్స అతిక్కన్తత్తా. కేచి పన ‘‘యత్థ కత్థచి నీతానమ్పి దారూనం అరఞ్ఞసామికానఞ్ఞేవ సన్తకత్తా పున థేయ్యచిత్తం ఉప్పాదేత్వా గచ్ఛతి, పారాజికమేవా’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం ‘‘ఆరక్ఖట్ఠానం పత్వా…పే… అస్సతియా అతిక్కమతీ’’తి, సహసా తం ఠానం అతిక్కమతీతిఆదినా (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౦౭) చ ఆరక్ఖట్ఠానాతిక్కమేయేవ ఆపత్తియా వుచ్చమానత్తా, ఆరక్ఖట్ఠానాతిక్కమమేవ సన్ధాయ ‘‘ఇదం పన థేయ్యచిత్తేన పరిహరన్తస్స ఆకాసేన గచ్ఛతోపి పారాజికమేవా’’తి వుత్తం. యఞ్చ ‘‘యత్థ కత్థచి నీతానమ్పి దారూనం అరఞ్ఞసామికానఞ్ఞేవ సన్తకత్తా’’తి కారణం వుత్తం, తమ్పి ఆరక్ఖట్ఠానతో బహి పారాజికాపజ్జనస్స కారణం న హోతి భణ్డదేయ్యభావస్సేవ కారణత్తా. తేసం సన్తకత్తేనేవ హి బహి కతస్సాపి భణ్డదేయ్యం జాతం, ఇతరథా చ భణ్డదేయ్యమ్పి న సియా సుఙ్కఘాతాతిక్కమే వియ. అద్ధికేహి దిన్నమేవ సుఙ్కికానం సన్తకం హోతి, నాదిన్నం, తేన తం ఠానం యతో కుతోచి పచ్చయతో సుద్ధచిత్తేన అతిక్కన్తస్స భణ్డదేయ్యమ్పి న హోతి. ఇధ పన అరఞ్ఞసామికానం సన్తకత్తా సబ్బత్థాపి భణ్డదేయ్యమేవ హోతి, తేనేవేతం అరఞ్ఞే ఆరక్ఖట్ఠానం సుఙ్కఘాతతోపి గరుతరం జాతం. యది హి ఆరక్ఖట్ఠానతో బహిపి థేయ్యచిత్తే సతి అవహారో భవేయ్య, ఆరక్ఖట్ఠానం పత్వాతిఆదినా ఠాననియమో నిరత్థకో సియా యత్థ కత్థచి థేయ్యచిత్తే ఉప్పన్నే పారాజికన్తి వత్తబ్బతో. తస్మా ఆరక్ఖట్ఠానతో బహి థేయ్యచిత్తేన గచ్ఛన్తస్స అవహారో న భవతి ఏవాతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. ఇదం పన థేయ్యచిత్తేన పరిహరన్తస్సాతి యస్మిం పదేసే అతిక్కన్తే తేసం అరఞ్ఞం ఆరక్ఖట్ఠానఞ్చ అతిక్కన్తో నామ హోతి, తం పదేసం ఆకాసేనాపి అతిక్కమనవసేన గచ్ఛన్తస్సాపీతి అత్థో.

ఉదకకథావణ్ణనా

౧౦౮. ఉదకకథాయం మహాకుచ్ఛికా ఉదకచాటి ఉదకమణికో, ‘‘సమేఖలా చాటి ఉదకమణికో’’తిపి వదన్తి. తత్థాతి తేసు భాజనేసు. భూతగామేన సద్ధిమ్పీతి పి-సద్దేన అకప్పియపథవిమ్పి సఙ్గణ్హాతి. తళాకరక్ఖణత్థాయాతి ‘‘మహోదకం ఆగన్త్వా తళాకమరియాదం మా ఛిన్దీ’’తి తళాకరక్ఖణత్థం. నిబ్బహనఉదకన్తి ఏత్థ తళాకస్స ఏకేన ఉన్నతేన పస్సేన అధికజలం నిబ్బహతి నిగచ్ఛతి ఏతేనాతి ‘‘నిబ్బహన’’న్తి అధికజలనిక్ఖమనమాతికా వుచ్చతి. తత్థ గచ్ఛమానం ఉదకం నిబ్బహనఉదకం నామ. నిద్ధమనతుమ్బన్తి సస్సాదీనం అత్థాయ ఇట్ఠకాదీహి కతం ఉదకనిక్ఖమనపనాళి. మరియాదం దుబ్బలం కత్వాతి ఏత్థ దుబ్బలం అకత్వాపి యథావుత్తప్పయోగే కతే మరియాదం ఛిన్దిత్వా నిక్ఖన్తఉదకగ్ఘానురూపేన అవహారేన కత్తబ్బమేవ. యత్తకం తప్పచ్చయా సస్సం ఉప్పజ్జతీతి బీజకసికమ్మాదిబ్బయం ఠపేత్వా యం అధికలాభం ఉప్పజ్జతి, తం సన్ధాయ వుత్తం. న హి తేహి కాతబ్బం వయకరణమ్పి ఏతస్స దాతబ్బం. ఇదఞ్చ తరుణసస్సే జాతే ఉదకం వినాసేన్తస్స యుజ్జతి, సస్సే పన సబ్బథా అకతేయేవ ఉదకం వినాసేన్తేన చ ఉదకగ్ఘమేవ దాతబ్బం, న తప్పచ్చయా సకలం సస్సం తేన వినాసితభణ్డస్సేవ భణ్డదేయ్యత్తా, ఇతరథా వాణిజ్జాదిఅత్థాయ పరేహి ఠపితభణ్డం అవహరన్తస్స తదుభయమ్పి గహేత్వా భణ్డగ్ఘం కాతబ్బం సియా, తఞ్చ న యుత్తన్తి అమ్హాకం ఖన్తి. సామికానం ధురనిక్ఖేపేనాతి ఏత్థ ఏకస్స సన్తకే తళాకే ఖేత్తే చ జాతే తస్సేవ ధురనిక్ఖేపేన పారాజికం, యది పన తం తళాకం సబ్బసాధారణం, ఖేత్తాని పాటిపుగ్గలికాని, తస్స తస్స పుగ్గలస్సేవ ధురనిక్ఖేపే అవహారో, అథ ఖేత్తానిపి సబ్బసాధారణాని, సబ్బేసం ధురనిక్ఖేపేయేవ పారాజికం, నాసతీతి దట్ఠబ్బం.

అనిగ్గతేతి అనిక్ఖన్తే, తళాకేయేవ ఠితేతి అత్థో. పరేసం మాతికాముఖన్తి ఖుద్దకమాతికాముఖం. అసమ్పత్తేవాతి తళాకతో నిక్ఖమిత్వా మహామాతికాయం ఏవ ఠితే. అనిక్ఖన్తే బద్ధా సుబద్ధాతి తళాకతో అనిక్ఖన్తే భణ్డదేయ్యమ్పి న హోతి సబ్బసాధారణత్తా ఉదకస్సాతి అధిప్పాయో. నిక్ఖన్తే పన పాటిపుగ్గలికం హోతీతి ఆహ ‘‘నిక్ఖన్తే బద్ధా భణ్డదేయ్య’’న్తి. ఇధ పన ఖుద్దకమాతికాయం అప్పవిట్ఠత్తా అవహారో న జాతో, ‘‘తళాకతో అనిగ్గతే పరేసం మాతికాముఖం అసమ్పత్తేవా’’తి హేట్ఠా వుత్తస్స వికప్పద్వయస్స ‘‘అనిక్ఖన్తే బద్ధా సుబద్ధా, నిక్ఖన్తే బద్ధా భణ్డదేయ్య’’న్తి ఇదం ద్వయం యథాక్కమేన యోజనత్థం వుత్తం. నత్థి అవహారోతి ఏత్థ ‘‘అవహారో నత్థి, భణ్డదేయ్యం పన హోతీ’’తి కేచి వదన్తి, తం న యుత్తం. వత్థుం…పే… న సమేతీతి ఏత్థ తళాకగతఉదకస్స సబ్బసాధారణత్తా పరసన్తకవత్థు న హోతీతి అధిప్పాయో.

దన్తపోనకథావణ్ణనా

౧౦౯. దన్తకట్ఠకథాయం తతో పట్ఠాయ అవహారో నత్థీతి ‘‘యథాసుఖం భిక్ఖుసఙ్ఘో పరిభుఞ్జతూ’’తి అభాజేత్వావ యావదిచ్ఛకం గహణత్థమేవ ఠపితత్తా అరక్ఖితత్తా సబ్బసాధారణత్తా చ అఞ్ఞం సఙ్ఘికం వియ న హోతీతి థేయ్యచిత్తేన గణ్హన్తస్సాపి నత్థి అవహారో. ఖాదన్తు, పున సామణేరా ఆహరిస్సన్తీతి కేచి థేరా వదేయ్యున్తి యోజేతబ్బం.

వనప్పతికథావణ్ణనా

౧౧౦. వనప్పతికథాయం సన్ధారితత్తాతి ఛిన్నస్స రుక్ఖస్స పతితుం ఆరద్ధస్స సన్ధారణమత్తేన వుత్తం, న పన మరిచవల్లిఆదీహి పుబ్బే వేఠేత్వా ఠితభావేన. తాదిసే హి ఛిన్నేపి అవహారో నత్థి అరఞ్ఞట్ఠకథాయం వేఠితవల్లియం వియ. ఉజుకమేవ తిట్ఠతీతి ఇమినా సబ్బసో ఛిన్దనమేవ వల్లిఆదీహి అసమ్బద్ధస్స రుక్ఖస్స ఠానాచావనం పుబ్బే వియ ఆకాసాదీసు ఫుట్ఠసకలపదేసతో మోచనన్తి ఆవేణికమిధ ఠానాచావనం దస్సేతి. కేచి పన ‘‘రుక్ఖభారేన కిఞ్చిదేవ భస్సిత్వా ఠితత్తా హోతియేవ ఠానాచావన’’న్తి వదన్తి, తన్న, రుక్ఖేన ఫుట్ఠస్స సకలస్స ఆకాసపదేసస్స పఞ్చహి ఛహి వా ఆకారేహి అనతిక్కమితత్తా. వాతముఖం సోధేతీతి యథా వాతో ఆగన్త్వా రుక్ఖం పాతేతి, ఏవం వాతస్స ఆగమనమగ్గం రున్ధిత్వా ఠితాని సాఖాగుమ్బాదీని ఛిన్దిత్వా అపనేన్తో సోధేతి. మణ్డూకకణ్టకం వాతి మణ్డూకానం నఙ్గుట్ఠే అగ్గకోటియం ఠితకణ్టకన్తి వదన్తి, ఏకే ‘‘విసమచ్ఛకణ్టక’’న్తిపి వదన్తి.

హరణకకథావణ్ణనా

౧౧౧. హరణకకథాయం హరణకన్తి వత్థుసామినా హరియమానం. సో చ పాదం అగ్ఘతి, పారాజికమేవాతి ‘‘అన్తం న గణ్హిస్సామీ’’తి అసల్లక్ఖితత్తా సామఞ్ఞతో ‘‘గణ్హిస్సామి ఏత’’న్తి సల్లక్ఖితస్సేవ పటస్స ఏకదేసతాయ తమ్పి గణ్హితుకామోవాతి పారాజికం వుత్తం. సభణ్డహారకన్తి సహభణ్డహారకం, సకారాదేసస్స వికప్పత్తా సహ సద్దోవ ఠితో, భణ్డహారకేన సహ తం భణ్డన్తి అత్థో. సాసఙ్కోతి ‘‘యది ఉపసఙ్కమిత్వా భణ్డం గణ్హిస్సామి, ఆవుధేన మం పహరేయ్యా’’తి భయేన సఞ్జాతాసఙ్కో. ఏకమన్తం పటిక్కమ్మాతి భయేనేవ అనుపగన్త్వా మగ్గతో సయం పటిక్కమ్మ. సన్తజ్జేత్వాతి ఫరుసవాచాయ చేవ ఆవుధపరివత్తనాదికాయవికారేన చ సన్తజ్జేత్వా. అనజ్ఝావుత్థకన్తి అపరిగ్గహితకం. ఆలయేన అనధిముత్తమ్పి భణ్డం అనజ్ఝావుత్థకం నామ హోతీతి ఆహ ‘‘ఆహరాపేన్తే దాతబ్బ’’న్తి, ఇమినా పఠమం పరిచ్చత్తాలయానమ్పి యది పచ్ఛాపి సకసఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, తేసఞ్ఞేవ తం భణ్డం హోతి, బలక్కారేనాపి సకసఞ్ఞాయ తస్స గహణే దోసో నత్థి, అదదన్తస్సేవ అవహారోతి దస్సేతి. యది పన సామినో ‘‘పరిచ్చత్తం మయా పఠమం, ఇదాని మమ సన్తకం వా ఏతం, నో’’తి ఆసఙ్కా హోతి, బలక్కారేన గహేతుం న వట్టతి సకసఞ్ఞాబలేనేవ పున గహేతబ్బభావస్స ఆపన్నత్తా. ‘‘అదేన్తస్స పారాజిక’’న్తి వచనతో చోరస్స సకసఞ్ఞాయ విజ్జమానాయపి సామికేసు సాలయేసు అదాతుం న వట్టతీతి దీపితం హోతి. అఞ్ఞేసూతి మహాపచ్చరియాదీసు. విచారణాయేవ నత్థీతి ఇమినా తత్థాపి పటిక్ఖేపాభావతో అయమేవ అత్థోతి దస్సేతి.

ఉపనిధికథావణ్ణనా

౧౧౨. ఉపనిధికథాయం సఙ్గోపనత్థాయ అత్తనో హత్థే నిక్ఖిత్తస్స భణ్డస్స గుత్తట్ఠానే పటిసామనప్పయోగం వినా నాహం గణ్హామీతిఆదినా అఞ్ఞస్మిం పయోగే అకతే రజ్జసఙ్ఖోభాదికాలే ‘‘న దాని తస్స దస్సామి, న మయ్హం దాని దస్సతీ’’తి ఉభోహిపి సకసకట్ఠానే నిసీదిత్వా ధురనిక్ఖేపే కతేపి అవహారో నత్థి. కేచి పనేత్థ ‘‘పారాజికమేవ పటిసామనప్పయోగస్స కతత్తా’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం, న సారతో పచ్చేతబ్బం. పటిసామనకాలే హిస్స థేయ్యచిత్తం నత్థి, ‘‘న దాని తస్స దస్సామీ’’తి థేయ్యచిత్తుప్పత్తిక్ఖణే పన సామినో ధురనిక్ఖేపచిత్తుప్పత్తియా హేతుభూతో కాయవచీపయోగో నత్థి, యేన సో ఆపత్తిం ఆపజ్జేయ్య. న హి అకిరియసముట్ఠానాయం ఆపత్తీతి. దానే సఉస్సాహో, రక్ఖతి తావాతి అవహారం సన్ధాయ అవుత్తత్తా నాహం గణ్హామీతిఆదినా ముసావాదకరణే పాచిత్తియమేవ హోతి, న దుక్కటం థేయ్యచిత్తాభావేన సహపయోగస్సాపి అభావతోతి గహేతబ్బం. యదిపి ముఖేన దస్సామీతి వదతి…పే… పారాజికన్తి ఏత్థ కతరపయోగేన ఆపత్తి, న తావ పఠమేన భణ్డపటిసామనప్పయోగేన తదా థేయ్యచిత్తాభావా, నాపి ‘‘దస్సామీ’’తి కథనప్పయోగేన తదా థేయ్యచిత్తే విజ్జమానేపి పయోగస్స కప్పియత్తాతి? వుచ్చతే – సామినా ‘‘దేహీ’’తి బహుసో యాచియమానోపి అదత్వా యేన పయోగేన అత్తనో అదాతుకామతం సామికస్స ఞాపేతి, యేన చ సో ‘‘అదాతుకామో అయం విక్ఖిపతీ’’తి ఞత్వా ధురం నిక్ఖిపతి, తేనేవ పయోగేనస్స ఆపత్తి. న హేత్థ ఉపనిక్ఖిత్తభణ్డే పరియాయేన ముత్తి అత్థి. అదాతుకామతాయ హి కదా తే దిన్నం, కత్థ తే దిన్నన్తిఆదిపరియాయవచనేనాపి సామికస్స ధురే నిక్ఖిపాపితే ఆపత్తియేవ. తేనేవ అట్ఠకథాయం వుత్తం – ‘‘కిం తుమ్హే భణథ…పే… ఏవం ఉభిన్నం ధురనిక్ఖేపేన భిక్ఖునో పారాజిక’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౧౧). పరసన్తకస్స పరేహి గణ్హాపనే ఏవ పరియాయతో ముత్తి, న సబ్బత్థాతి గహేతబ్బం. అత్తనో హత్థే నిక్ఖిత్తత్తాతి ఏత్థ అత్తనో హత్థే సామినా దిన్నతాయ భణ్డాగారికట్ఠానే ఠితత్తా చ ఠానాచావనేపి నత్థి అవహారో, థేయ్యచిత్తేన పన గహణే దుక్కటతో న ముచ్చతీతి వేదితబ్బం.

ఏసేవ నయోతి ఉద్ధారేయేవ చోరస్స పారాజికం, కస్మా? అఞ్ఞేహి సాధారణస్స అభిఞ్ఞాణస్స వుత్తత్తా. అఞ్ఞం తాదిసమేవ గణ్హన్తే యుజ్జతీతి సఞ్ఞాణతో ఓకాసతో చ తేన సదిసమేవ అఞ్ఞం గణ్హన్తే యుజ్జతి, చోరేన సల్లక్ఖితప్పదేసతో తం అపనేత్వా కేహిచి తత్థ తాదిసే అఞ్ఞస్మిం పత్తే ఠపితే తం గణ్హన్తేయేవ యుజ్జతీతి అధిప్పాయో, తేన చోరేన దివా సల్లక్ఖితపత్తం అఞ్ఞత్థ అపనేత్వా తదఞ్ఞే తాదిసే పత్తే తత్థ ఠపితేపి చోరస్స పచ్ఛా రత్తిభాగే ఉప్పజ్జమానం థేయ్యచిత్తం దివా సల్లక్ఖితప్పదేసే ఠపితం అఞ్ఞం తాదిసం పత్తమేవ ఆలమ్బిత్వా ఉప్పజ్జతీతి దస్సితం హోతి. పదవారేనాతి థేరేన నీహరిత్వా దిన్నం పత్తం గహేత్వా గచ్ఛతో చోరస్స పదవారేన. అతాదిసమేవ గణ్హన్తే యుజ్జతీతి అతాదిసస్స థేరేన గహణక్ఖణే అవహారాభావతో పచ్ఛా హత్థపత్తం ‘‘త’’న్తి వా ‘‘అఞ్ఞ’’న్తి వా సఞ్ఞాయ ‘‘ఇదం గహేత్వా గచ్ఛామీ’’తి గమనే పదవారేనేవ అవహారో యుజ్జతీతి అధిప్పాయో.

పారాజికం నత్థీతి పదవారేపి పారాజికం నత్థి ఉపనిధిభణ్డే వియాతి గహేతబ్బం. గామద్వారన్తి బహిగామే విహారస్స పతిట్ఠితత్తా గామప్పవేసస్స ఆరమ్భప్పదేసదస్సనవసేన వుత్తం, అన్తోగామన్తి అత్థో. ద్విన్నమ్పి ఉద్ధారేయేవ పారాజికన్తి థేరస్స అభణ్డాగారికత్తా వుత్తం. యది హి సో భణ్డాగారికో భవేయ్య, సబ్బమ్పి ఉపనిక్ఖిత్తమేవ సియా, ఉపనిక్ఖిత్తభణ్డే చ థేయ్యచిత్తేన గణ్హతోపి న తావ థేరస్స అవహారో హోతి, చోరస్సేవ అవహారో. ఉభిన్నమ్పి దుక్కటన్తి థేరస్స అత్తనో సన్తకతాయ చోరస్స సామికేన దిన్నత్తా అవహారో న జాతో, ఉభిన్నమ్పి అసుద్ధచిత్తేన గహితత్తా దుక్కటన్తి అత్థో.

ఆణత్తియా గహితత్తాతి ‘‘పత్తచీవరం గణ్హా’’తి ఏవం థేరేన కతఆణత్తియా గహితత్తా. అటవిం పవిసతి, పదవారేన కారేతబ్బోతి ‘‘పత్తచీవరం గణ్హ, అసుకం నామ గామం గన్త్వా పిణ్డాయ చరిస్సామా’’తి థేరేన విహారతో పట్ఠాయ గామమగ్గేపి సకలేపి గామే విచరణస్స నియమితత్తా మగ్గతో ఓక్కమ్మ గచ్ఛన్తస్సేవ పదవారేన ఆపత్తి వుత్తా. విహారస్స హి పరభాగే ఉపచారతో పట్ఠాయ యావ తస్స గామస్స పరతో ఉపచారో, తావ సబ్బం దహరస్స థేరాణత్తియా సఞ్చరణూపచారోవ హోతి, న పన తతో పరం. తేనేవ ‘‘ఉపచారాతిక్కమే పారాజికం. గామూపచారాతిక్కమే పారాజిక’’న్తి చ వుత్తం. పటినివత్తనే చీవరధోవనాదిఅత్థాయ పేసనేపి ఏసేవ నయో. అట్ఠత్వా అనిసీదిత్వాతి ఏత్థ విహారం పవిసిత్వా సీసాదీసు భారం భూమియం అనిక్ఖిపిత్వా తిట్ఠన్తో వా నిసీదన్తో వా విస్సమిత్వా థేయ్యచిత్తే వూపసన్తే పున థేయ్యచిత్తం ఉప్పాదేత్వా గచ్ఛతి చే, పాదుద్ధారేన కారేతబ్బో. సచే భూమియం నిక్ఖిపిత్వా పున తం గహేత్వా గచ్ఛతి, ఉద్ధారేన కారేతబ్బో. కస్మా? ఆణాపకస్స ఆణత్తియా యం కత్తబ్బం, తస్స తావతా పరినిట్ఠితత్తా. ‘‘అసుకం నామ గామ’’న్తి అనియమేత్వా ‘‘అన్తోగామం గమిస్సామా’’తి అవిసేసేన వుత్తే విహారసామన్తా పుబ్బే పిణ్డాయ పవిట్ఠపుబ్బా సబ్బే గోచరగామాపి ఖేత్తమేవాతి వదన్తి. సేసన్తి మగ్గుక్కమనవిహారాభిముఖగమనాది సబ్బం. పురిమసదిసమేవాతి అనాణత్తియా గహితేపి సామికస్స కథేత్వా గహితత్తా హేట్ఠా వుత్తవిహారూపచారాది సబ్బం ఖేత్తమేవాతి కత్వా వుత్తం. ఏసేవ నయోతి అన్తరామగ్గే థేయ్యచిత్తం ఉప్పాదేత్వాతిఆదినా (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౧౨) వుత్తం నయం అతిదిసతి.

నిమిత్తే వా కతేతి చీవరం మే కిలిట్ఠం, కో ను ఖో రజిత్వా దస్సతీతిఆదినా నిమిత్తే కతే. వుత్తనయేనేవాతి అనాణత్తస్స థేరేన సద్ధిం పత్తచీవరం గహేత్వా గమనవారే వుత్తనయేనేవ. ఏకపస్సేతి విహారస్స మహన్తతాయ అత్తానం అదస్సేత్వా ఏకస్మిం పస్సే. థేయ్యచిత్తేన పరిభుఞ్జన్తో జీరాపేతీతి థేయ్యచిత్తే ఉప్పన్నే ఠానాచావనం అకత్వా నివత్థపారుతనీహారేనేవ పరిభుఞ్జన్తో జీరాపేతి, ఠానా చావేన్తస్స పన థేయ్యచిత్తే సతి పారాజికమేవ సీసే భారం ఖన్ధే కరణాదీసు వియ (పారా. ౧౦౧). యథా వా తథా వా నస్సతీతి అగ్గిఆదినా నస్సతి, అఞ్ఞో వా కోచీతి ఇమినా యేన ఠపితం, సోపి సఙ్గహితోతి వేదితబ్బం.

ఇతరస్సాతి చోరస్స. ఇతరం గణ్హతో ఉద్ధారే పారాజికన్తి ఏత్థ ‘‘పవిసిత్వా తవ సాటకం గణ్హాహీ’’తి ఇమినావ ఉపనిధిభావతో మోచితత్తా, సామికస్స ఇతరం గణ్హతో అత్తనో సాటకే ఆలయస్స సబ్భావతో చ ‘‘ఉద్ధారే పారాజిక’’న్తి వుత్తం. సామికో చే ‘‘మమ సన్తకం ఇదం వా హోతు, అఞ్ఞం వా, కిం తేన, అలం మయ్హం ఇమినా’’తి ఏవం సుట్ఠు నిరాలయో హోతి, చోరస్స పారాజికం నత్థీతి గహేతబ్బం. న జానన్తీతి తేన వుత్తవచనం అసుణన్తా న జానన్తి. ఏసేవ నయోతి ఏత్థ సచే జానిత్వాపి చిత్తేన న సమ్పటిచ్ఛన్తి, ఏసేవ నయోతి దట్ఠబ్బం. పటిక్ఖిపన్తీతి ఏత్థ చిత్తేన పటిక్ఖేపోపి సఙ్గహితోవాతి వేదితబ్బం. ఉపచారే విజ్జమానేతి భణ్డాగారస్స సమీపే ఉచ్చారపస్సావట్ఠానే విజ్జమానే. మయి చ మతే సఙ్ఘస్స చ సేనాసనే వినట్ఠేతి ఏత్థ ‘‘తం మారేస్సామా’’తి ఏత్తకే వుత్తేపి వివరితుం వట్టతి గిలానపక్ఖే ఠితత్తా అవిసయోతి వుత్తత్తా. మరణతో హి పరం గేలఞ్ఞం అవిసయత్తఞ్చ నత్థి. ‘‘ద్వారం ఛిన్దిత్వా పరిక్ఖారం హరిస్సామా’’తి ఏత్తకే వుత్తేపి వివరితుం వట్టతియేవ. సహాయేహి భవితబ్బన్తి తేహిపి భిక్ఖాచారాదీహి పరియేసిత్వా అత్తనో సన్తకేపి కిఞ్చి కిఞ్చి దాతబ్బన్తి వుత్తం హోతి. అయం సామీచీతి భణ్డాగారే వసన్తానం ఇదం వత్తం.

లోలమహాథేరోతి మన్దో మోమూహో ఆకిణ్ణవిహారీ. ఇతరేహీతి తస్మింయేవ గబ్భే వసన్తేహి ఇతరభిక్ఖూహి. విహారరక్ఖణవారే నియుత్తో విహారవారికో, వుడ్ఢపటిపాటియా అత్తనో వారే విహారరక్ఖణకో. నివాపన్తి భత్తవేతనం. చోరానం పటిపథం గతేసూతి చోరానం ఆగమనం ఞత్వా ‘‘పఠమతరఞ్ఞేవ గన్త్వా సద్దం కరిస్సామా’’తి చోరానం అభిముఖం గతేసు, ‘‘చోరేహి హటభణ్డం ఆహరిస్సామా’’తి తదనుపథం గతేసుపి ఏసేవ నయో. నిబద్ధం కత్వాతి ‘‘అసుకకులే యాగుభత్తం విహారవారికానఞ్ఞేవా’’తి ఏవం నియమనం కత్వా. ద్వే తిస్సో యాగుసలాకా చత్తారి పఞ్చ సలాకభత్తాని చ లభమానోవాతి ఇదం నిదస్సనమత్తం, తతో ఊనం వా హోతు అధికం వా అత్తనో వేయ్యావచ్చకరస్స చ యాపనమత్తం లభనమేవ పమాణన్తి గహేతబ్బం. నిస్సితకే జగ్గేన్తీతి తేహి విహారం జగ్గాపేన్తీతి అత్థో. అసహాయకస్సాతి సహాయరహితస్స. అత్తదుతియస్సాతి అప్పిచ్ఛస్స అత్తా సరీరమేవ దుతియో అస్స నాఞ్ఞోతి అత్తదుతియో. తదుభయస్సాపి అత్థస్స విభావనం యస్సాతిఆది, ఏతేన సబ్బేన ఏకేకస్స వారో న పాపేతబ్బోతి దస్సితన్తి వేదితబ్బం. పాకవత్తత్థాయాతి నిచ్చం పచితబ్బయాగుభత్తసఙ్ఖాతవత్తత్థాయ. ఠపేన్తీతి దాయకా ఠపేన్తి. తం గహేత్వాతి తం ఆరామికాదీహి దియ్యమానం భాగం గహేత్వా. న గాహాపేతబ్బోతి ఏత్థ అబ్భోకాసికస్సాపి అత్తనో అధికపరిక్ఖారో వా ఠపితో అత్థి, చీవరాదిసఙ్ఘికభాగేపి ఆలయో వా అత్థి, సోపి గాహాపేతబ్బోవ. దిగుణన్తి అఞ్ఞేహి లబ్భమానతో దిగుణం. పక్ఖవారేనాతి అడ్ఢమాసవారేన.

సుఙ్కఘాతకథావణ్ణనా

౧౧౩. సుఙ్కఘాతకథాయం సుఙ్కం యత్థ రాజపురిసా హనన్తి అదదన్తానం సన్తకం అచ్ఛిన్దిత్వాపి గణ్హన్తి, తం ఠానం సుఙ్కఘాతన్తి ఏవమ్పి అత్థో దట్ఠబ్బో. వుత్తమేవత్థం పాకటం కాతుం తఞ్హీతిఆది వుత్తం. దుతియం పాదం అతిక్కామేతీతి ఏత్థ పఠమపాదం పరిచ్ఛేదతో బహి ఠపేత్వా దుతియపాదే ఉద్ధటమత్తే పారాజికం. ఉద్ధరిత్వా బహి అట్ఠపితేపి బహి ఠితో ఏవ నామ హోతీతి కత్వా ఏవం సబ్బత్థ పదవారేసుపీతి దట్ఠబ్బం. పరివత్తిత్వా అబ్భన్తరిమం బహి ఠపేతి, పారాజికన్తి ఇదం సయం బహి ఠత్వా పఠమం అబ్భన్తరిమం ఉక్ఖిపిత్వా వా సమకం ఉక్ఖిపిత్వా వా పరివత్తనం సన్ధాయ వుత్తం. బహి ఠత్వా ఉక్ఖిత్తమత్తే హి సబ్బం బహిగతమేవ హోతీతి. సచే పన సో బహి ఠత్వాపి బాహిరపుటకం పఠమం అన్తో ఠపేత్వా పచ్ఛా అబ్భన్తరిమం ఉక్ఖిపిత్వా బహి ఠపేతి, తదాపి ఏకాబద్ధతాయ అవిజహితత్తా అవహారో న దిస్సతి. కేచి పన ‘‘భూమియం పతిత్వా వత్తన్తం పున అన్తో పవిసతి, పారాజికమేవాతి (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౧౩) వుత్తత్తా బాహిరపుటకే అన్తోపవిట్ఠేపి బహిగతభావతో న ముచ్చతి, అన్తోగతం పన పుటకం పఠమం, పచ్ఛా ఏవ వా బహి ఠపితమత్తే వా పారాజికమేవా’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం. బహి భూమియం పాతితస్స కేనచి సద్ధిం ఏకాబద్ధతాయ అభావేన అన్తోపవిట్ఠేపి పారాజికమేవాతి వత్తుం యుత్తం, ఇదం పన ఏకాబద్ధత్తా తేన సద్ధిం న సమేతి. తస్మా యథా అన్తోభూమిగతేన ఏకాబద్ధతా న హోతి, ఏవం ఉభయస్సాపి బహిగతభావే సాధితేయేవ అవహారోతి విఞ్ఞాయతి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. యే పన పరివత్తిత్వాతి ఇమస్స నివత్తిత్వాతి అత్థం వదన్తి, తేహి పన అబ్భన్తరిమం బహి ఠపేతీతి అయమత్థో గహితో హోతీతి తత్థ సఙ్కాయేవ నత్థి. ఏకాబద్ధన్తి కాజకోటియం రజ్జుయా బన్ధనం సన్ధాయ వుత్తం. అబన్ధిత్వా కాజకోటియం ఠపితమత్తమేవ హోతి, పారాజికన్తి బహి గహితకాజకోటియం ఠపితం యది పాదం అగ్ఘతి, పారాజికమేవ, అన్తోఠపితేన ఏకాబద్ధతాయ అభావాతి అధిప్పాయో. గచ్ఛన్తే యానే వా…పే… ఠపేతీతి సుఙ్కఘాతం పవిసిత్వా అప్పవిసిత్వా వా ఠపేతి. సుఙ్కట్ఠానస్స బహి ఠితన్తి యానాదీహి నీహటత్తా బహి ఠితం. కేచి పన ‘‘బహి ఠపిత’’న్తి పాఠం వికప్పేత్వా సుఙ్కట్ఠానతో పుబ్బేవ బహి ఠపితన్తి అత్థం వదన్తి, తం న సున్దరం; సుఙ్కట్ఠానే పవిసిత్వా యానే ఠపితేపి పవత్తిత్వా గతే వియ దోసాభావతో. యో పన సుఙ్కట్ఠానస్స అన్తోవ పవిసిత్వా ‘‘సుఙ్కట్ఠాన’’న్తి ఞత్వా థేయ్యచిత్తేన ఆగతమగ్గేన పటినివత్తిత్వా గచ్ఛతి, తస్సాపి యది తేన దిసాభాగేన గచ్ఛన్తానమ్పి హత్థతో సుఙ్కం గణ్హన్తి, పారాజికమేవ. ఇమస్మిం ఠానేతి యానాదీహి నీహరణే. తత్రాతి తస్మిం ఏళకలోమసిక్ఖాపదే (పారా. ౫౭౧ ఆదయో).

పాణకథావణ్ణనా

౧౧౪. పాణకథాయం ఆఠపితోతి మాతాపితూహి ఇణం గణ్హన్తేహి ‘‘యావ ఇణదానా అయం తుమ్హాకం సన్తికే హోతూ’’తి ఇణదాయకానం నియ్యాతితో. అవహారో నత్థీతి మాతాపితూహి పుత్తస్స అపరిచ్చత్తత్తా మాతాపితూనఞ్చ అసన్తకత్తా అవహారో నత్థి. ధనం పన గతట్ఠానే వడ్ఢతీతి ఇమినా ఆఠపేత్వా గహితధనం వడ్ఢియా సహ ఆఠపితపుత్తహారకస్స గీవాతి దస్సితన్తి వదన్తి. దాసస్స జాతోతి ఉక్కట్ఠలక్ఖణం దస్సేతుం వుత్తం. దాసికుచ్ఛియం పన అదాసస్స జాతోపి ఏత్థేవ సఙ్గహితో. పరదేసతో పహరిత్వాతి పరదేసవిలుమ్పకేహి రాజచోరాదీహి పహరిత్వా. సుఖం జీవాతి వదతీతి థేయ్యచిత్తేన సామికానం సన్తికతో పలాపేతుకామతాయ వదతి, తథా పన అచిన్తేత్వా కారుఞ్ఞేన ‘‘సుఖం గన్త్వా జీవా’’తి వదన్తస్స నత్థి అవహారో, గీవా పన హోతి. దుతియపదవారేతి యది దుతియపదం అవస్సం ఉద్ధరిస్సతి, భిక్ఖుస్స ‘‘పలాయిత్వా సుఖం జీవా’’తి వచనక్ఖణేయేవ పారాజికం. అనాపత్తి పారాజికస్సాతి తస్స వచనేన వేగవడ్ఢనే అకతేపి దుక్కటా న ముచ్చతీతి దస్సేతి. ‘‘అదిన్నం థేయ్యసఙ్ఖాతం ఆదియేయ్యా’’తి (పారా. ౮౯, ౯౧) ఆదానస్సేవ వుత్తత్తా వుత్తపరియాయేన ముచ్చతీతి.

చతుప్పదకథావణ్ణనా

౧౧౭. చతుప్పదకథాయం పాళియం ఆగతావసేసాతి పాళియం ఆగతేహి హత్థి ఆదీహి అఞ్ఞే పసు-సద్దస్స సబ్బసాధారణత్తా. భిఙ్కచ్ఛాపన్తి ‘‘భిఙ్కా భిఙ్కా’’తి సద్దాయనతో ఏవం లద్ధనామం హత్థిపోతకం. అన్తోవత్థుమ్హీతి పరిక్ఖిత్తే. బహినగరే ఠితస్సాతి పరిక్ఖిత్తనగరం సన్ధాయ వుత్తం, అపరిక్ఖిత్తనగరే పన అన్తోనగరే ఠితస్సాపి ఠితట్ఠానమేవ ఠానం. ఖణ్డద్వారన్తి అత్తనా ఖణ్డితద్వారం. ఏకో నిపన్నోతి ఏత్థాపి బన్ధోతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం, తేనాహ ‘‘నిపన్నస్స ద్వే’’తి. ఘాతేతీతి ఏత్థ థేయ్యచిత్తేన వినాసేన్తస్స సహపయోగత్తా దుక్కటమేవాతి వదన్తి.

ఓచరకకథావణ్ణనా

౧౧౮. ఓచరకకథాయం పరియాయేన హి అదిన్నాదానతో ముచ్చతీతి ఇదం ఆణత్తికపయోగం సన్ధాయ వుత్తం, సయమేవ పన అభియుఞ్జనాదీసు పరియాయేనపి మోక్ఖో నత్థి.

ఓణిరక్ఖకథావణ్ణనా

ఓణిరక్ఖకథాయం ఓణిన్తి ఓణీతం, ఆనీతన్తి అత్థో. ఓణిరక్ఖస్స సన్తికే ఠపితభణ్డం ఉపనిధి (పారా. ౧౧౨) వియ గుత్తట్ఠానే ఠపేత్వా సఙ్గోపనత్థాయ అనిక్ఖిపిత్వా యథాఠపితట్ఠానే ఏవ ముహుత్తమత్తం ఓలోకనత్థాయ ఠపితత్తా తస్స భణ్డస్స ఠానాచావనమత్తేన ఓణిరక్ఖకస్స పారాజికం హోతి.

సంవిదావహారకథావణ్ణనా

సంవిదావహారకథాయం సంవిధాయాతి సంవిదహిత్వా. తేన నేసం దుక్కటాపత్తియోతి ఆణత్తివసేన పారాజికాపత్తియా అసమ్భవే సతీతి వుత్తం. యది హి తేన ఆణత్తా యథాణత్తివసేన హరన్తి, ఆణత్తిక్ఖణే ఏవ పారాజికాపత్తిం ఆపజ్జన్తి. పాళియం ‘‘సమ్బహులా సంవిదహిత్వా ఏకో భణ్డం అవహరతి, ఆపత్తి సబ్బేసం పారాజికస్సా’’తి (పారా. ౧౧౮) ఏత్థాపి ఆణాపకానం ఆణత్తిక్ఖణేయేవ ఆపత్తి, అవహారకస్స ఉద్ధారేతి గహేతబ్బో. సమ్బహులా భిక్ఖూ ఏకం ఆణాపేన్తి ‘గచ్ఛేతం ఆహరా’తి, తస్సుద్ధారే సబ్బేసం పారాజికన్తిఆదీసుపి ఏవమేవ అత్థో గహేతబ్బో. సాహత్థికం వా ఆణత్తికస్స ఆణత్తికం వా సాహత్థికస్స అఙ్గం న హోతీతి భిన్నకాలికత్తా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అఙ్గం న హోతి. తథా హి సహత్థా అవహరన్తస్స ఠానాచావనక్ఖణే ఆపత్తి, ఆణత్తియా పన ఆణత్తిక్ఖణేయేవాతి భిన్నకాలికత్తా ఆపత్తియోతి.

సఙ్కేతకమ్మకథావణ్ణనా

౧౧౯. సఙ్కేతకమ్మకథాయం ఓచరకే వుత్తనయేనేవాతి ఏత్థ అవస్సం హారియే భణ్డేతిఆదినా (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౧౮) వుత్తనయేనేవ. పాళియం ‘‘తం సఙ్కేతం పురే వా పచ్ఛా వా’’తి తస్స సఙ్కేతస్స పురే వా పచ్ఛా వాతి అత్థో. ‘‘తం నిమిత్తం పురే వా పచ్ఛా వా’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

నిమిత్తకమ్మకథావణ్ణనా

౧౨౦. నిమిత్తకమ్మకథాయం అక్ఖినిఖణనాదినిమిత్తకమ్మం పన లహుకం ఇత్తరకాలం, తస్మా తఙ్ఖణేయేవ తం భణ్డం అవహరితుం న సక్కా. నిమిత్తకమ్మానన్తరమేవ గణ్హితుం ఆరద్ధత్తా తేనేవ నిమిత్తేన అవహరతీతి వుచ్చతి. యది ఏవం పురేభత్తప్పయోగోవ ఏసోతి వాదో పమాణభావం ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి. న హి సఙ్కేతకమ్మం (పారా. ౧౧౯) వియ నిమిత్తకమ్మం కాలపరిచ్ఛేదయుత్తం. కాలవసేన హి సఙ్కేతకమ్మం వుత్తం, కిరియావసేన నిమిత్తకమ్మన్తి అయమేవ తేసం విసేసో. ‘‘తం నిమిత్తం పురే వా పచ్ఛా వా తం భణ్డం అవహరతి, మూలట్ఠస్స అనాపత్తీ’’తి ఇదం పన నిమిత్తకరణతో పురే గణ్హన్తస్స చేవ నిమిత్తకమ్మే చ కతేపి గణ్హితుం అనారభిత్వా పచ్ఛా సయమేవ గణ్హన్తస్స చ వసేన వుత్తం.

ఆణత్తికథావణ్ణనా

౧౨౧. ఆణత్తికథాయం అసమ్మోహత్థన్తి యస్మా సఙ్కేతకమ్మనిమిత్తకమ్మాని కరోన్తో న కేవలం పురేభత్తాదికాలసఙ్కేతకమ్మం అక్ఖినిఖణనాదినిమిత్తకమ్మమేవ వా కరోతి, అథ ఖో ఏవంవణ్ణసణ్ఠానభణ్డం గణ్హాతి, భణ్డనియమమ్పి కరోతి, త్వం ఇత్థన్నామస్స పావద, సో అఞ్ఞస్స పావదతూతిఆదినా పుగ్గలపటిపాటియా చ ఆణాపేతి, తస్మా పుబ్బణ్హాదికాలవసేన అక్ఖినిఖణనాదికిరియావసేన భణ్డపుగ్గలపటిపాటివసేన చ ఆణత్తే ఏతేసు సఙ్కేతకమ్మనిమిత్తకమ్మేసు విసఙ్కేతా విసఙ్కేతభావే సమ్మోహో జాయతి, తదపగమేన అసమ్మోహత్థం. యం ఆణాపకేన నిమిత్తసఞ్ఞం కత్వా వుత్తన్తి పుబ్బణ్హాదీసు అక్ఖినిఖణనాదీసు వా గహణత్థం ఆణాపేన్తేన ఈదిసవణ్ణసణ్ఠానాదియుత్తం గణ్హాతి ఏవం గహణస్స నిమిత్తభూతసఞ్ఞాణం కత్వా యం భణ్డం వుత్తం. అయం యుత్తి సబ్బత్థాతి హేట్ఠా వుత్తేసు ఉపరి వక్ఖమానేసు చ సబ్బత్థ ఆణత్తిప్పసఙ్గేసు ఆణత్తిక్ఖణేయేవ పారాజికాదీనం భావసఙ్ఖాతా వినయయుత్తి, సా చ ఆణత్తస్స కిరియానిట్ఠాపనక్ఖణే ఆణాపకస్స పయోగే థేయ్యచిత్తానం అభావా ఆణత్తిక్ఖణే ఏకా ఏవ ఆపత్తి హోతీతి ఏవం ఉపపత్తియా పవత్తత్తా యుత్తీతి వుత్తా. ‘‘మూలట్ఠస్స థుల్లచ్చయ’’న్తి వుత్తత్తా సఙ్ఘరక్ఖితేన పటిగ్గహితేపి బుద్ధరక్ఖితధమ్మరక్ఖితానం దుక్కటమేవ, కస్మా పనేత్థ ఆచరియస్స థుల్లచ్చయన్తి ఆహ ‘‘మహాజనో హీ’’తిఆది. మహాజనోతి చ బుద్ధరక్ఖితధమ్మరక్ఖితసఙ్ఘరక్ఖితే సన్ధాయ వుత్తం. మూలట్ఠస్సేవ దుక్కటన్తి బుద్ధరక్ఖితస్స దుక్కటం. ఇదఞ్చ మూలట్ఠస్స థుల్లచ్చయాభావదస్సనత్థం పఠమం ఆణత్తిక్ఖణే దుక్కటం సన్ధాయ వుత్తం, న పన సఙ్ఘరక్ఖితస్స పటిగ్గహణపచ్చయా పున దుక్కటసమ్భవం సన్ధాయ. న హి సో ఏకపయోగేన దుక్కటద్వయం ఆపజ్జతి. కేచి పన ‘‘విసఙ్కేతత్తా పాళియం ‘మూలట్ఠస్సా’తి అవత్వా ‘పటిగ్గణ్హాతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’తి సామఞ్ఞేన వుత్తత్తా ఇదం సఙ్ఘరక్ఖితస్స దుక్కటం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి వదన్తి, తం కిఞ్చాపి అట్ఠకథాయ న సమేతి, పాళితో పన యుత్తం వియ దిస్సతి. న హి తస్స పటిగ్గహణప్పయోగే అనాపత్తి హోతీతి. ఇమినావ హేట్ఠా ఆగతవారేసుపి పటిగ్గణ్హన్తానం దుక్కటం వేదితబ్బం. ‘‘పణ్ణే వా సిలాదీసు వా ‘చోరియం కాతబ్బ’న్తి లిఖిత్వా ఠపితే పారాజికమేవా’’తి కేచి వదన్తి, తం పన ‘‘అసుకస్స గేహే భణ్డ’’న్తి ఏవం నియమేత్వా లిఖితే యుజ్జతి, న అనియమేత్వా లిఖితేతి వీమంసితబ్బం. మగ్గానన్తరఫలసదిసాతి ఇమినా యథా అరియపుగ్గలానం మగ్గానన్తరే ఫలే ఉప్పన్నే కిలేసపటిప్పస్సద్ధిపరియోసానం భావనాకిచ్చం నిప్ఫన్నం నామ హోతి, ఏవమేతిస్సా అత్థసాధకచేతనాయ ఉప్పన్నాయ ఆణత్తికిచ్చం నిప్ఫన్నమేవాతి దస్సేతి, తేనాహ ‘‘తస్మా అయం ఆణత్తిక్ఖణేయేవ పారాజికో’’తి, ఆణత్తివచీపయోగసముట్ఠాపకచేతనాక్ఖణేయేవ పారాజికో హోతీతి అత్థో.

ఆణత్తికథావణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

ఆపత్తిభేదవణ్ణనా

౧౨౨. తత్థ తత్థాతి భూమట్ఠథలట్ఠాదీసు. పాళియం మనుస్సపరిగ్గహితం సన్ధాయ ‘‘పరపరిగ్గహిత’’న్తి వుత్తం. ఆమసతి ఫన్దాపేతి ఠానా చావేతీతి ఇమేహి తీహి పదేహి పుబ్బపయోగసహితం పఞ్చమం అవహారఙ్గం వుత్తం, ఠానా చావేతీతి చ ఇదం ఉపలక్ఖణమత్తం. ఆణత్తికాదయో సబ్బేపి పయోగా ధురనిక్ఖేపో చ ఇధ సఙ్గహేతబ్బావాతి దట్ఠబ్బం.

౧౨౫. ఠానాచావనన్తి ఇదం పాళిఅనుసారతో వుత్తం ధురనిక్ఖేపస్సాపి సఙ్గహేతబ్బతో. ఏస నయో ఉపరిపి సబ్బత్థ. తత్థ హి న చ సకసఞ్ఞీతి ఇమినా పరపరిగ్గహితతా వుత్తా, న చ విస్సాసగ్గాహీ న చ తావకాలికన్తి ఇమేహి పరపరిగ్గహితసఞ్ఞితా, తీహి వా ఏతేహి పరపరిగ్గహితతా పరపరిగ్గహితసఞ్ఞితా చ వుత్తాతి వేదితబ్బా. అనజ్ఝావుత్థకన్తి ‘‘మమేద’’న్తి పరిగ్గహవసేన అనజ్ఝావుత్థకం అరఞ్ఞే దారుతిణపణ్ణాది. ఛడ్డితన్తి పఠమం పరిగ్గహేత్వా పచ్ఛా అనత్థికతాయ ఛడ్డితం యం కిఞ్చి. ఛిన్నమూలకన్తి నట్ఠం పరియేసిత్వా ఆలయసఙ్ఖాతస్స మూలస్స ఛిన్నత్తా ఛిన్నమూలకం. అస్సామికన్తి అనజ్ఝావుత్థకాదీహి తీహి ఆకారేహి దస్సితం అస్సామికవత్థు. ఉభయమ్పీతి అస్సామికం అత్తనో సన్తకఞ్చ.

అనాపత్తిభేదవణ్ణనా

౧౩౧. తస్మింయేవ అత్తభావే నిబ్బత్తాతి తస్మింయేవ మతసరీరే పేతత్తభావేన నిబ్బత్తా. రుక్ఖాదీసు లగ్గితసాటకే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి మనుస్సేహి అగోపితం సన్ధాయ వుత్తం, సచే పనేతం దేవాలయచేతియరుక్ఖాదీసు నియుత్తేహి పురిసేహి రక్ఖితగోపితం హోతి, గహేతుం న వట్టతి. థోకే ఖాయితే…పే… గహేతుం వట్టతీతి ఇదం అదిన్నాదానాభావం సన్ధాయ వుత్తం. జిఘచ్ఛితపాణినా ఖాదియమానమంసస్స అచ్ఛిన్దిత్వా ఖాదనం నామ కారుఞ్ఞహానితో లోలభావతో చ అసారుప్పమేవ. తేనేవ హి అరియవంసికా అత్తనో పత్తే భత్తం ఖాదన్తమ్పి సునఖాదిం తజ్జేత్వా న వారేన్తి, తిరచ్ఛానానం ఆమిసదానే కుసలం వియ తేసం ఆమిసస్స అచ్ఛిన్దనేపి అకుసలమేవాతి గహేతబ్బం, తేనేవ వక్ఖతి ‘‘పరానుద్దయతాయ చ న గహేతబ్బ’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౪౦).

పకిణ్ణకకథావణ్ణనా

బహు ఏకతో దారుఆదిభారియస్స ఏకస్స భణ్డస్స ఉక్ఖిపనకాలే ‘‘గణ్హథ ఉక్ఖిపథా’’తి వచీపయోగేన సద్ధిం కాయపయోగసబ్భావట్ఠానం సన్ధాయ ‘‘సాహత్థికాణత్తిక’’న్తి వుత్తం. ‘‘త్వం ఏతం వత్థుం గణ్హ, అహం అఞ్ఞ’’న్తి ఏవం పవత్తే పన అవహారే అత్తనా గహితం సాహత్థికమేవ, పరేన గాహాపితం ఆణత్తికమేవ, తేనేవ తదుభయగ్ఘేన పఞ్చమాసేపి పారాజికం న హోతి, ఏకేకభణ్డగ్ఘవసేన థుల్లచ్చయాదిమేవ హోతి. వుత్తఞ్హి ‘‘సాహత్థికం వా ఆణత్తికస్స అఙ్గం న హోతీ’’తిఆది. ఉపనిక్ఖిత్తభణ్డం భణ్డదేయ్యఞ్చ అదాతుకామతాయ ‘‘దేమి దమ్మీ’’తి విక్ఖిపన్తో తుణ్హీభావేన విహేఠేన్తోపి తేన తేన కాయవికారాదికిరియాయ పరస్స ధురం నిక్ఖిపాపేసీతి ‘‘కిరియాసముట్ఠానఞ్చా’’తి వుత్తం.

పదభాజనీయవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

వినీతవత్థువణ్ణనా

౧౩౫. వినీతవత్థూసు నిరుత్తియేవ తంతంఅత్థగ్గహణస్స ఉపాయతాయ పథోతి నిరుత్తిపథో, తేనేవాహ ‘‘వోహారవచనమత్తే’’తి. యథాకమ్మం గతోతి తతో పేతత్తభావతో మతభావం దస్సేతి. అబ్భుణ్హేతి ఆసన్నమరణతాయ సరీరస్స ఉణ్హసమఙ్గితం దస్సేతి, తేనేవాహ ‘‘అల్లసరీరే’’తి. కుణపభావం ఉపగతమ్పి భిన్నమేవ అల్లభావతో భిన్నత్తా. విసభాగసరీరేతి ఇత్థిసరీరే. సీసే వాతిఆది అధక్ఖకే ఉబ్భజాణుమణ్డలే పదేసే చిత్తవికారప్పత్తిం సన్ధాయ వుత్తం, యత్థ కత్థచి అనామసన్తేన కతం సుకతమేవ. మతసరీరమ్పి హి యేన కేనచి ఆకారేన సఞ్చిచ్చ ఫుసన్తస్స అనామాసదుక్కటమేవాతి వదన్తి, తం యుత్తమేవ. న హి అపారాజికవత్థుకేపి చిత్తాదిఇత్థిరూపే భవన్తం దుక్కటం పారాజికవత్థుభూతే మతిత్థిసరీరే నివత్తతి.

కుససఙ్కామనవత్థుకథావణ్ణనా

౧౩౮. బలసాతి బలేన. సాటకో భవిస్సతి, గణ్హిస్సామీతి అనాగతవచనం పసిబ్బకగ్గహణతో పురేతరం సముప్పన్నపరికప్పదస్సనవసేన వుత్తం. గహణక్ఖణే పన ‘‘సాటకో చే, గణ్హామీ’’తి పసిబ్బకం గణ్హాతీతి ఏవమేత్థ అధిప్పాయో గహేతబ్బో, న పన బహి నీహరిత్వా సాటకభావం ఞత్వా గహేస్సామీతి, తేనాహ ‘‘ఉద్ధారేయేవ పారాజిక’’న్తి. ఇతరథా ‘‘ఇదాని న గణ్హామి, పచ్ఛా అన్ధకారే జాతే విజాననకాలే వా గణ్హిస్సామి, ఇదాని ఓలోకేన్తో వియ హత్థగతం కరోమీ’’తి గణ్హన్తస్సాపి గహణక్ఖణే అవహారో భవేయ్య, న చ తం యుత్తం తదా గహణే సన్నిట్ఠానాభావా. సన్నిట్ఠాపకచేతనాయ ఏవ హి పాణాతిపాతాదిఅకుసలం వియ. న హి ‘‘పచ్ఛా వధిస్సామీ’’తి పాణం గణ్హన్తస్స తదేవ తస్మిం మతేపి పాణాతిపాతో హోతి వధకచేతనాయ పయోగస్స అకతత్తా, ఏవమిధాపి అత్థఙ్గతే సూరియే అవహరిస్సామీతిఆదినా కాలపరికప్పనవసేన ఠానా చావితేపి తదాపి అవహారో న హోతి ఓకాసపరికప్పే (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౩౮) వియ, తస్మిం పన యథాపరికప్పితట్ఠానే కాలే ఆగతే భణ్డం భూమియం అనిక్ఖిపిత్వాపి థేయ్యచిత్తేన గచ్ఛతో పదవారేన అవహారోతి ఖాయతి. తస్మా భణ్డపరికప్పో ఓకాసపరికప్పో కాలపరికప్పోతి తివిధోపి పరికప్పో గహేతబ్బో. అట్ఠకథాయం పన ఓకాసపరికప్పే సమోధానేత్వా కాలపరికప్పో విసుం న వుత్తోతి అమ్హాకం ఖన్తి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. పదవారేన కారేతబ్బోతి భూమియం అనిక్ఖిపిత్వా వీమంసితత్తా వుత్తం. పరియుట్ఠితోతి అనుబద్ధో.

పరికప్పో దిస్సతీతి గహణక్ఖణే పరికప్పో దిస్సతి, న తదా తేసం మతేన అవహారోతి దస్సేతి. దిస్వా హటత్తా పరికప్పావహారో న దిస్సతీతి పచ్ఛా పన బహి వీమంసిత్వా సాటకభావం ఞత్వా తతో పచ్ఛా థేయ్యచిత్తేన హటత్తా పుబ్బే కతస్స పరికప్పస్స అవహారానఙ్గత్తా ‘‘సుత్త’’న్తి ఞత్వా హరణే వియ థేయ్యావహారో ఏవ సియా. తస్మా పరికప్పావహారో న దిస్సతి. సాటకో చే భవిస్సతీతిఆదికస్స పరికప్పస్స తదా అవిజ్జమానత్తా కేవలం అవహారో ఏవ, న పరికప్పావహారోతి అధిప్పాయో, తేన భణ్డపరికప్పావహారస్స ‘‘సాటకో చే భవిస్సతి, గహేస్సామీ’’తి ఏవం భణ్డసన్నిట్ఠానాభావక్ఖణేయేవ పవత్తిం దస్సేతి, తేనాహ ‘‘యం పరికప్పితం, తం అదిట్ఠం పరికప్పితభావే ఠితంయేవ ఉద్ధరన్తస్స అవహారో’’తి. యది ఏవం కస్మా ఓకాసపఅప్పావహారో భణ్డం దిస్వా అవహరన్తస్స పరికప్పావహారో సియాతి? నాయం దోసో అభణ్డవిసయత్తా తస్స పరికప్పస్స, పుబ్బేవ దిస్వా ఞాతభణ్డస్సేవ హి ఓకాసపరికప్పో వుత్తో. తం మఞ్ఞమానో తం అవహరీతి ఇదం సుత్తం కిఞ్చాపి ‘‘తఞ్ఞేవేత’’న్తి నియమేత్వా గణ్హన్తస్స వసేన వుత్తం, తథాపి ‘‘తఞ్చే గణ్హిస్సామీ’’తి ఏవం పవత్తే ఇమస్మిం పరికప్పేపి ‘‘గణ్హిస్సామీ’’తి గహణే నియమసబ్భావా అవహారత్థసాధకం హోతీతి ఉద్ధటం, తేనేవ ‘‘సమేతీ’’తి వుత్తం.

కేచీతి మహాఅట్ఠకథాయమేవ ఏకచ్చే ఆచరియా. మహాపచ్చరియం పనాతిఆదినాపి కేచివాదో గారయ్హో, మహాఅట్ఠకథావాదోవ యుత్తతరోతి దస్సేతి.

అలఙ్కారభణ్డన్తి అఙ్గులిముద్దికాది. కుసం పాతేత్వాతి విలీవమయం వా తాలపణ్ణాదిమయం వా కతసఞ్ఞాణం పాతేత్వా. పరకోట్ఠాసతో కుసే ఉద్ధటేపి న తావ కుసస్స పరివత్తనం జాతన్తి వుత్తం ‘‘ఉద్ధారే రక్ఖతీ’’తి. హత్థతో ముత్తమత్తే పారాజికన్తి ఇమినా ఠానాచావనం ధురనిక్ఖేపఞ్చ వినా కుససఙ్కామనం నామ విసుం ఏకోయం అవహారోతి దస్సేతి. సబ్బేపి హి అవహారా సాహత్థికాణత్తికాధిప్పాయయోగేహి నిప్ఫాదియమానా అత్థతో ఠానాచావనధురనిక్ఖేపకుససఙ్కామనేసు తీసు సమోసరన్తీతి దట్ఠబ్బం. ఇతరో తస్స భాగం ఉద్ధరతి, ఉద్ధారే పారాజికన్తి పురిమస్స అత్తనో కోట్ఠాసే ఆలయస్స అవిగతత్తా వుత్తం, ఆలయే పన సబ్బథా అసతి అవహారో న హోతి, తేనాహ ‘‘విచినితావసేసం గణ్హన్తస్సాపి అవహారో నత్థేవా’’తి.

నాయం మమాతి జానన్తోపీతి ఏత్థ పి-సద్దేన తత్థ వేమతికోపి హుత్వా థేయ్యచిత్తేన గణ్హన్తోపి సఙ్గయ్హతి. సివేయ్యకన్తి సివిరట్ఠే జాతం.

౧౪౦-౧. కప్పియం కారాపేత్వాతి పచాపేత్వా. తస్మిం పాచిత్తియన్తి అదిన్నాదానభావేన సహపయోగస్సాపి అభావా దుక్కటం న వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఆణత్తేహీతి సమ్మతేన ఆణత్తేహి. ఆణత్తేనాతి సామికేహి ఆణత్తేన. భణ్డదేయ్యన్తి సమ్మతాదీహి దిన్నత్తా న పరాజికం జాతం, అసన్తం పుగ్గలం వత్వా గహితత్తా పన భణ్డదేయ్యం వుత్తం. అఞ్ఞేన దియ్యమానన్తి సమ్మతాదీహి చతూహి అఞ్ఞేన దియ్యమానం. గణ్హన్తోతి ‘‘అపరస్స భాగం దేహీ’’తి వత్వా గణ్హన్తో. అపరస్సాతి అసన్తం పుగ్గలం అదస్సేత్వా పన ‘‘అపరం భాగం దేహీ’’తి వా కూటవస్సాని గణేత్వా వా గణ్హతో గిహిసన్తకే సామినా చ ‘‘ఇమస్స దేహీ’’తి ఏవం ఆణత్తేన చ దిన్నే భణ్డదేయ్యమ్పి న హోతి, సఙ్ఘసన్తకే పన హోతీతి ఇమం విసేసం దస్సేతుం అసమ్మతేన వా అనాణత్తేన వాతిఆది పున వుత్తం. ఇతరేహి దియ్యమానన్తి సమ్మతేన ఆణత్తేన వా దియ్యమానం. ఏవం గణ్హతోతి ‘‘అపరమ్పి భాగం దేహీ’’తి వత్వా కూటవస్సాని గణేత్వా వా గణ్హతో. సామికేన పనాతి ఏత్థ పన-సద్దో విసేసత్థజోతకో, తేన ‘‘అపరమ్పి భాగం దేహీ’’తి వా కూటవస్సాని గణేత్వా వా గణ్హన్తే సామికేన సయం దేన్తే వా దాపేన్తే వా విసేసో అత్థీతి వుత్తం హోతి. సుదిన్నన్తి భణ్డదేయ్యం న హోతీతి అధిప్పాయో. హేట్ఠా పన సామికేన తేన ఆణత్తేన వా దియ్యమానం గిహిసన్తకం ‘‘అపరస్స భాగం దేహీ’’తి వత్వా గణ్హతో అపరస్స అభావతో సామిసన్తకమేవ హోతీతి భణ్డదేయ్యం జాతం, ఇధ పన తేహియేవ దియ్యమానం ‘‘అపరమ్పి భాగం దేహీ’’తి వత్వా వా కూటవస్సాని గణేత్వా వా గణ్హతో ‘‘దేహీ’’తి వుత్తత్తా అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిమత్తం ఠపేత్వా భణ్డదేయ్యం న హోతీతి సుదిన్నమేవాతి వుత్తం. అస్సామికేన పన ఆణత్తేన దిన్నం భణ్డం గణ్హతో భణ్డదేయ్యమేవాతి వదన్తి, పత్తచతుక్కే వియ అవహారతావేత్థ యుత్తా, సఙ్ఘసన్తకే పన ‘‘దేహీ’’తి వుత్తేపి సామికస్స కస్సచి అభావా సమ్మతేన దిన్నేపి భణ్డదేయ్యం వుత్తన్తి గహేతబ్బం.

౧౪౬-౯. ఆహరాపేన్తేసు భణ్డదేయ్యన్తి ‘‘గహితే అత్తమనో హోతీ’’తి వచనతో అనత్తమనస్స సన్తకం గహితమ్పి పున దాతబ్బమేవాతి వుత్తం. ‘‘సమ్ముఖీభూతేహి భాజేతబ్బ’’న్తి వచనతో భాజనీయభణ్డం ఉపచారసీమట్ఠానమేవ పాపుణాతీతి ఆహ ‘‘అన్తోఉపచారసీమాయం ఠితస్సేవ గహేతుం వట్టతీ’’తి. భణ్డదేయ్యన్తి ఉభిన్నం సాలయభావేపి చోరస్స అదత్వా సామికస్సేవ దాతబ్బం చోరేనాపి సామికస్సేవ దాతబ్బతో. ఏసేవ నయోతి పంసుకూలసఞ్ఞాయ గహితే భణ్డదేయ్యం, థేయ్యచిత్తేన పారాజికన్తి అత్థో.

వుట్ఠహన్తేసూతి గామం ఛడ్డేత్వా పలాయన్తేసు. అవిసేసేనాతి సఉస్సాహతాదివిసేసం అపరామసిత్వా సామఞ్ఞతో. సఉస్సాహమత్తమేవ ఆపత్తిభావస్స పమాణం సామికానం పరిచ్ఛిన్నభావతో. తతోతి గణసన్తకాదితో. కులసఙ్గహణత్థాయ దేతీతి పంసుకూలవిస్సాసికాదిసఞ్ఞాయ గహేత్వా దేతి, తదా కులసఙ్గహపచ్చయా చ దుక్కటం భణ్డదేయ్యఞ్చ, థేయ్యచిత్తే పన సతి కులసఙ్గహణత్థాయ గణ్హతోపి పారాజికమేవ. ఊనపఞ్చమాసకాదీసు కులదూసకదుక్కటేన సద్ధిం థుల్లచ్చయదుక్కటాని. సేనాసనత్థాయ నియమితన్తి ఇదం ఇస్సరవతాయ దదతో థుల్లచ్చయదస్సనత్థం వుత్తం. ఇతరపచ్చయత్థాయ దిన్నమ్పి అథేయ్యచిత్తేన ఇస్సరవతాయ కులసఙ్గహణత్థాయ వా ఞాతకాదీనం వా దదతో దుక్కటం భణ్డదేయ్యఞ్చ హోతేవ. ఇస్సరవతాయాతి ‘‘మయి దేన్తే కో నివారేస్సతి, అహమేవేత్థ పమాణ’’న్తి ఏవం అత్తనో ఇస్సరియభావేన. థుల్లచ్చయన్తి కులసఙ్గహణత్థాయ వా అఞ్ఞథా వా కారణేన దదతో సేనాసనత్థాయ నియమితస్స గరుభణ్డతాయ థుల్లచ్చయం భణ్డదేయ్యఞ్చ. గీవాతి ఏత్థ సేనాసనత్థాయ నియమితే థుల్లచ్చయేన సద్ధిం గీవా, ఇతరస్మిం దుక్కటేన సద్ధిన్తి వేదితబ్బం. సుఖాదితమేవాతి అన్తోఉపచారసీమాయం ఠత్వా భాజేత్వా అత్తనో సన్తకం కత్వా ఖాదితత్తా వుత్తం. సఙ్ఘికఞ్హి విహారపటిబద్ధం వేభఙ్గియం బహిఉపచారసీమట్ఠం భణ్డం అన్తోఉపచారట్ఠేహి భిక్ఖూహి ఏవ భాజేతబ్బం, న బహి ఠితేహి ఉపచారసీమాయ భాజేతబ్బన్తి.

౧౫౦. ‘‘వుత్తో వజ్జేమీ’’తి వుత్తభిక్ఖుస్మిం ‘‘వుత్తో వజ్జేహీ’’తి వుత్తస్స పచ్ఛా ఉప్పజ్జనకపారాజికాదిదోసారోపనతో, గహట్ఠానం వా ‘‘భదన్తా అపరిచ్ఛేదం కత్వా వదన్తీ’’తి ఏవం దోసారోపనతో.

౧౫౩-౫. ఛాతజ్ఝత్తన్తి తేన ఛాతేన జిఘచ్ఛాయ ఉదరగ్గినా ఝత్తం, దడ్ఢం పీళితన్తి అత్థో. ధనుకన్తి ఖుద్దకధనుసణ్ఠానం లగ్గనకదణ్డం. మద్దన్తో గచ్ఛతి, భణ్డదేయ్యన్తి ఏత్థ ఏకసూకరగ్ఘనకభణ్డం దాతబ్బం ఏకస్మిం బన్ధే అఞ్ఞేసం తత్థ అబజ్ఝనతో. అదూహలన్తి యన్తపాసాణో, యేన అజ్ఝోత్థటత్తా మిగా పలాయితుం న సక్కోన్తి. పచ్ఛా గచ్ఛతీతి తేన కతపయోగేన అగన్త్వా పచ్ఛా సయమేవ గచ్ఛతి, హేట్ఠా వుత్తేసుపి ఈదిసేసు ఠానేసు ఏసేవ నయో. రక్ఖం యాచిత్వాతి రాజపురిసానం సన్తికం గన్త్వా అనుద్దిస్స రక్ఖం యాచిత్వా. కుమీనముఖన్తి కుమీనస్స అన్తో మచ్ఛానం పవిసనముఖం.

౧౫౬. థేరానన్తి ఆగన్తుకత్థేరానం. తేసమ్పీతి ఆవాసికభిక్ఖూనమ్పి. పరిభోగత్థాయాతి సఙ్ఘికే కత్తబ్బవిధిం కత్వా పరిభుఞ్జనత్థాయ. గహణేతి పాఠసేసో దట్ఠబ్బో. యత్థాతి యస్మిం ఆవాసే. అఞ్ఞేసన్తి అఞ్ఞేసం ఆగన్తుకానం. తేసుపి ఆగన్తుకా అనిస్సరాతి సేనాసనే నిరన్తరం వసన్తానం చీవరత్థాయ దాయకేహి భిక్ఖూహి వా నియమేత్వా దిన్నత్తా భాజేత్వా ఖాదితుం అనిస్సరా, ఆగన్తుకేహిపి ఇచ్ఛన్తేహి తస్మిం విహారే వస్సానాదీసు పవిసిత్వా చీవరత్థాయ గహేతబ్బం. తేసం కతికాయ ఠాతబ్బన్తి సబ్బాని ఫలాఫలాని అభాజేత్వా ‘‘ఏత్తకేసు రుక్ఖేసు ఫలాని భాజేత్వా పరిభుఞ్జిస్సామ, అఞ్ఞేసు ఫలాఫలేహి సేనాసనాని పటిజగ్గిస్సామా’’తి వా, ‘‘పిణ్డపాతాదిపచ్చయం సమ్పాదేస్సామా’’తి వా, ‘‘కిఞ్చిపి అభాజేత్వా చతుపచ్చయత్థాయేవ ఉపనేమా’’తి వా ఏవం సమ్మా ఉపనేన్తానం ఆవాసికానం కతికాయ ఆగన్తుకేహి ఠాతబ్బం. మహాఅట్ఠకథాయం ‘‘అనిస్సరా’’తి వచనేన దీపితో ఏవ అత్థో, మహాపచ్చరియం చతున్నం పచ్చయానన్తిఆదినా విత్థారేత్వా దస్సితో. పరిభోగవసేనేవాతి ఏత్థ ఏవ-సద్దో అట్ఠానప్పయుత్తో, పరిభోగవసేన తమేవ భాజేత్వాతి యోజేతబ్బం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం విహారే, రట్ఠే వా.

సేనాసనపచ్చయన్తి సేనాసనఞ్చ తదత్థాయ నియమేత్వా ఠపితఞ్చ. ఏకం వా ద్వే వా వరసేనాసనాని ఠపేత్వాతి వుత్తమేవత్థం పున బ్యతిరేకముఖేన దస్సేతుం ‘‘మూలవత్థుచ్ఛేదం పన కత్వా న ఉపనేతబ్బ’’న్తి వుత్తం, సేనాసనసఙ్ఖాతవత్థునో మూలచ్ఛేదం కత్వా సబ్బాని సేనాసనాని న విస్సజ్జేతబ్బానీతి అత్థో. కేచి పనేత్థ ‘‘ఏకం వా ద్వే వా వరసేనాసనాని ఠపేత్వా లామకతో పట్ఠాయ విస్సజ్జేన్తేహిపి సేనాసనభూమియో న విస్సజ్జేతబ్బాతి అయమత్థో వుత్తో’’తి వదన్తి, తమ్పి యుత్తమేవ ఇమస్సాపి అత్థస్స అవస్సం వత్తబ్బతో, ఇతరథా కేచి సహ వత్థునాపి విస్సజ్జేతబ్బం మఞ్ఞేయ్యుం.

పణ్ణం ఆరోపేత్వాతి ‘‘ఏత్తకే రుక్ఖే రక్ఖిత్వా తతో ఏత్తకం గహేతబ్బ’’న్తి పణ్ణం ఆరోపేత్వా. నిమిత్తసఞ్ఞం కత్వాతి సఙ్కేతం కత్వా. దారకాతి తేసం పుత్తనత్తాదయో యే కేచి గోపేన్తి, తే సబ్బేపి ఇధ ‘‘దారకా’’తి వుత్తా. తతోతి యథావుత్తదారుసమ్భారతో. ఆపుచ్ఛిత్వాతి కారకసఙ్ఘం ఆపుచ్ఛిత్వా. తం సబ్బమ్పి ఆహరిత్వాతి అనాపుచ్ఛిత్వాపి తావకాలికం ఆహరిత్వా. అయమేవ భిక్ఖు ఇస్సరోతిఆదితో పట్ఠాయ అత్తనో సన్తకేహి దారుసమ్భారాదీహి చ కారాపితత్తా పటిజగ్గితత్తా చ సఙ్ఘికసేనాసనే భాగితాయ చ అయమేవ ఇస్సరో, న చ సో తతో వుట్ఠాపేతబ్బోతి వుత్తం హోతి. ఉదకపూజన్తి చేతియఙ్గణే సిఞ్చనాదిపూజం. వత్తసీసేనాతి కేవలం సద్ధాయ, న వేతనాదిఅత్థాయ. సవత్థుకన్తి సహ భూమియా. కుట్టన్తి గేహభిత్తిం. పాకారన్తి పరిక్ఖేపపాకారం. తతోతి ఛడ్డితవిహారతో. తతో ఆహరిత్వా సేనాసనం కతం హోతీతి సామన్తగామవాసీహి భిక్ఖూహి ఛడ్డితవిహారతో దారుసమ్భారాదిం ఆహరిత్వా సేనాసనం కతం హోతి.

౧౫౭. ‘‘పుగ్గలికపరిభోగేన పరిభుఞ్జతీ’’తి వుత్తమత్థంయేవ పాకటం కాతుం ‘‘ఆగతాగతానం వుడ్ఢతరానం న దేతీ’’తి వుత్తం. చతుభాగఉదకసమ్భిన్నేతి చతుత్థభాగేన సమ్భిన్నే. పాళియం ‘‘అనాపత్తి, భిక్ఖవే, పారాజికస్సా’’తి (పారా. ౧౫౭) సామికేహి థుల్లనన్దం ఉద్దిస్స ఏతిస్సా హత్థే దిన్నత్తా, అథేయ్యచిత్తేన పరిభుఞ్జితత్తా చ వుత్తం. థేయ్యచిత్తేన పరిభుత్తేపి చస్సా భణ్డదేయ్యమేవ ఉపనిక్ఖిత్తభణ్డట్ఠానియత్తా. ఓదనభాజనీయవత్థుస్మిన్తి ‘‘అపరస్స భాగం దేహీ’’తి ఆగతవత్థుస్మిం (పారా. ౧౪౧).

౧౫౯. తస్స కులస్స అనుకమ్పాయ పసాదానురక్ఖణత్థాయాతిఆదినా కులసఙ్గహత్థం నాకాసీతి దస్సేతి. ‘‘యావ దారకా పాసాదం ఆరోహన్తి, తావ పాసాదో తేసం సన్తికే హోతూ’’తి పుబ్బే కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా అధిట్ఠితత్తా ఏవ యథాకాలపరిచ్ఛేదమేవ తత్థ తిట్ఠతి, తతో పరం పాసాదో సయమేవ యథాఠానం గచ్ఛతి, తథాగమనఞ్చ ఇద్ధివిస్సజ్జనేన సఞ్జాతం వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘థేరో ఇద్ధిం పటిసంహరీ’’తి. యస్మా ఏవం ఇద్ధివిధఞాణేన కరోన్తస్స కాయవచీపయోగా న సన్తి థేయ్యచిత్తఞ్చ నత్థి పాసాదస్సేవ విచారితత్తా, తస్మా ‘‘ఏత్థ అవహారో నత్థీ’’తి థేరో ఏవమకాసీతి దట్ఠబ్బం. అథ వా దారకేసు అనుకమ్పాయ ఆనయనత్థమేవ పాసాదే ఉపనీతే పాసే బద్ధసూకరాదీనం ఆమిసం దస్సేత్వా ఠానాచావనం వియ కరమరానీతేసు దారకేసు పాసాదం ఆరుళ్హేసుపి పున పటిసంహరణే చ ఇధ అవహారో నత్థి కారుఞ్ఞాధిప్పాయత్తా, భణ్డదేయ్యమ్పి న హోతి కాయవచీపయోగాభావా. కాయవచీపయోగే సతియేవ హి ఆపత్తి భణ్డదేయ్యం వా హోతి, తేనేవ భగవా ‘‘అనాపత్తి, భిక్ఖవే, అథేయ్యచిత్తస్సా’’తిఆదిం అవత్వా ‘‘అనాపత్తి, భిక్ఖవే, ఇద్ధిమస్స ఇద్ధివిసయే’’తి (పారా. ౧౫౯) ఏత్తకమేవ అవోచ. ఇద్ధివిసయేతి చేత్థ పరభణ్డాదాయకకాయవచీపయోగాసముట్ఠాపకస్స కేవలం మనోద్వారికస్స అథేయ్యచిత్తభూతస్స ఇద్ధిచిత్తస్స విసయే ఆపత్తి నామ నత్థీతి అధిప్పాయో గహేతబ్బో. కిం పన పటిక్ఖిత్తం ఇద్ధిపాటిహారియం కాతుం వట్టతీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘ఈదిసాయ అధిట్ఠానిద్ధియా అనాపత్తీ’’తి. ‘‘అనాపత్తి, భిక్ఖవే, ఇద్ధిమస్స ఇద్ధివిసయే’’తి హి ఇమినాయేవ సుత్తేన అధిట్ఠానిద్ధియా అప్పటిక్ఖిత్తభావో సిజ్ఝతి. అత్తనో పకతివణ్ణం అవిజహిత్వా బహిద్ధా హత్థిఆదిదస్సనం, ‘‘ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౩౮, ౨౩౯; మ. ని. ౧.౧౪౭; పటి. మ. ౧.౧౦౨) ఆగతఞ్చ అధిట్ఠానవసేన నిప్ఫన్నత్తా అధిట్ఠానిద్ధి నామ, ‘‘సో పకతివణ్ణం విజహిత్వా కుమారకవణ్ణం వా దస్సేతి, నాగవణ్ణం…పే… వివిధమ్పి సేనాబ్యూహం దస్సేతీ’’తి (పటి. మ. ౩.౧౩) ఏవం ఆగతా ఇద్ధి పకతివణ్ణవిజహనవికారవసేన పవత్తత్తా వికుబ్బనిద్ధి నామ. అత్తనో పన పకతిరూపం యథాసభావేన ఠపేత్వావ బహి హత్థిఆదిదస్సనం వికుబ్బనిద్ధి నామ న హోతి, అత్తనో రూపమేవ హత్థిఆదిరూపేన నిమ్మానం వికుబ్బనిద్ధీతి వేదితబ్బం.

పరాజితకిలేసేనాతి విజితకిలేసేన, నిక్కిలేసేనాతి అత్థో. ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే, తేన దుతియపారాజికసిక్ఖాపదేన సమం అఞ్ఞం అనేకనయవోకిణ్ణం గమ్భీరత్థవినిచ్ఛయం కిఞ్చి సిక్ఖాపదం న విజ్జతీతి యోజనా. తత్థ అత్థో నామ పాళిఅత్థో, వినిచ్ఛయో పాళిముత్తకవినిచ్ఛయో, తే గమ్భీరా యస్మిం, తం గమ్భీరత్థవినిచ్ఛయం. వత్థుమ్హి ఓతిణ్ణేతి చోదనావసేన వా అత్తనావ అత్తనో వీతిక్కమారోచనవసేన వా సఙ్ఘమజ్ఝే అదిన్నాదానవత్థుస్మిం ఓతిణ్ణే. ఏత్థాతి ఓతిణ్ణవత్థుమ్హి. వినిచ్ఛయోతి ఆపత్తానాపత్తినియమనం. కప్పియేపి చ వత్థుస్మిన్తి అత్తనా గహేతుం యుత్తే మాతాపితాదీనం సన్తకేపి.

ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ విమతివినోదనియం

దుతియపారాజికవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.