౧. పఠమపారాజికం

సుదిన్నభాణవారవణ్ణనా

౨౪. విక్కాయికభణ్డస్స విక్కిణనం ఇణదానఞ్చ భణ్డప్పయోజనం నామ. ఏవం పయోజితస్స మూలస్స సహ వడ్ఢియా గహణవాయామో ఉద్ధారో నామ. అసుకదివసే దిన్నన్తిఆదినా పముట్ఠస్స సతుప్పాదనాది సారణం నామ. చతుబ్బిధాయాతి ఖత్తియబ్రాహ్మణగహపతిసమణానం వసేన, భిక్ఖుఆదీనం వా వసేన చతుబ్బిధాయ. దిస్వానస్స ఏతదహోసీతి హేతుఅత్థే అయం దిస్వాన-సద్దో అసమానకత్తుకత్తా, యథా ఘతం పివిత్వా బలం హోతీతి, ఏవమఞ్ఞత్థాపి ఏవరూపేసు. భబ్బకులపుత్తోతి ఉపనిస్సయమత్తసభావేన వుత్తం, న పచ్ఛిమభవికతాయ. తేనేవస్స మాతాదిఅకల్యాణమిత్తసమాయోగేన కతవీతిక్కమనం నిస్సాయ ఉప్పన్నవిప్పటిసారేన అధిగమన్తరాయో జాతో. పచ్ఛిమభవికానం పుబ్బబుద్ధుప్పాదేసు లద్ధబ్యాకరణానం న సక్కా కేనచి అన్తరాయం కాతుం. తేనేవ అఙ్గులిమాలత్థేరాదయో అకుసలం కత్వాపి అధిగమసమ్పన్నా ఏవ అహేసున్తి. చరిమకచిత్తన్తి చుతిచిత్తం. సఙ్ఖం వియ లిఖితం ఘంసిత్వా ధోవితం సఙ్ఖలిఖితన్తి ఆహ ధోతఇచ్చాది. అజ్ఝావసతాతి అధి-సద్దయోగేన అగారన్తి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘అగారమజ్ఝే’’తి. కసాయరసరత్తాని కాసాయానీతి ఆహ ‘‘కసాయరసపీతతాయా’’తి. కసాయతో నిబ్బత్తతాయ చ హి రసోపి ‘‘కసాయరసో’’తి వుచ్చతి.

౨౬. యదా జానాతి-సద్దో బోధనత్థో న హోతి, తదా తస్స పయోగే సప్పినో జానాతి మధునో జానాతీతిఆదీసు వియ కరణత్థే సామివచనం సద్దసత్థవిదూ ఇచ్ఛన్తీతి ఆహ ‘‘కిఞ్చి దుక్ఖేన నానుభోసీ’’తి. కేనచి దుక్ఖేన నానుభోసీతి అత్థో, కిఞ్చీతి ఏత్థాపి హి కరణత్థే సామివచనస్స లోపో కతో, తేనేవ వక్ఖతి ‘‘వికప్పద్వయేపి పురిమపదస్స ఉత్తరపదేన సమానవిభత్తిలోపో దట్ఠబ్బో’’తి. యదా పన జానాతి-సద్దో సరణత్థో హోతి, తదా మాతు సరతీతిఆదీసు వియ ఉపయోగత్థే సామివచనం సద్దసత్థవిదూ వదన్తీతి ఆహ ‘‘అథ వా కిఞ్చి దుక్ఖం నస్సరతీతి అత్థో’’తి, కస్సచి దుక్ఖస్స అననుభూతతాయ నస్సరతీతి అత్థో. వికప్పద్వయేపీతి అనుభవనసరణత్థవసేన వుత్తే దుతియతతియవికప్పద్వయే. పురిమపదస్సాతి కిఞ్చీతి పదస్స. ఉత్తరపదేనాతి దుక్ఖస్సాతిపదేన. సమానాయ సామివచనభూతాయ విభత్తియా ‘‘కస్సచి దుక్ఖస్సా’’తి వత్తబ్బే ‘‘కిఞ్చి దుక్ఖస్సా’’తి లోపోతి దట్ఠబ్బో. మరణేనపి మయం తేతి ఏత్థ తేతి పదస్స సహత్థే కరణవసేనపి అత్థం దస్సేతుం తయా వియోగం వా పాపుణిస్సామాతి అత్థన్తరం వుత్తం.

౨౮. గన్ధబ్బా నామ గాయనకా. నటా నామ రఙ్గనటా. నాటకా లఙ్ఘనకాదయో. సుఖూపకరణేహి అత్తనో పరిచరణం కరోన్తో యస్మా లళన్తో కీళన్తో నామ హోతి, తస్మా దుతియే అత్థవికప్పే లళాతిఆది వుత్తం. దానప్పదానాదీనీతి ఏత్థ నిచ్చదానం దానం నామ, విసేసదానం పదానం నామ, ఆది-సద్దేన సీలాదీని సఙ్గణ్హాతి.

౩౦. చుద్దస భత్తానీతి సఙ్ఘభత్తం ఉద్దేసభత్తం నిమన్తనం సలాకం పక్ఖికం ఉపోసథికం పాటిపదికం ఆగన్తుకం గమికం గిలానం గిలానుపట్ఠాకం విహార-ధుర-వారభత్తన్తి ఇమాని చుద్దస భత్తాని. ఏత్థ చ సేనాసనాదిపచ్చయత్తయనిస్సితేసు ఆరఞ్ఞకఙ్గాదిపధానఙ్గానం గహణవసేన సేసధుతఙ్గానిపి గహితానేవ హోన్తీతి వేదితబ్బం. వజ్జీనన్తి వజ్జీరాజూనం. వజ్జీసూతి జనపదాపేక్ఖం బహువచనం, వజ్జీనామకే జనపదేతి అత్థో. పఞ్చకామగుణాయేవ ఉపభుఞ్జితబ్బతో పరిభుఞ్జితబ్బతో చ ఉపభోగపరిభోగా, ఇత్థివత్థాదీని చ తదుపకరణానీతి ఆహ ‘‘యేహి తేస’’న్తిఆది. ఉక్కట్ఠపిణ్డపాతికత్తాతి సేసధుతఙ్గపరివారితేన ఉక్కట్ఠపిణ్డపాతికధుతఙ్గేన సమన్నాగతత్తా, తేనాహ ‘‘సపదానచారం చరితుకామో’’తి.

౩౧. దోసాతి రత్తి. తత్థ అభివుత్థం పరివుసితం ఆభిదోసికం, అభిదోసం వా పచ్చూసకాలం గతో పత్తో అతిక్కన్తో ఆభిదోసికో, తేనాహ ఏకరత్తాతిక్కన్తస్స వాతిఆది.

౩౨. ఉదకకఞ్జియన్తి పానీయపరిభోజనీయఉదకఞ్చ యాగు చ. తథాతి సముచ్చయత్థే.అనోకప్పనం అసద్దహనం, అమరిసనం అసహనం.

౩౪. తద్ధితలోపన్తి పితామహతో ఆగతం ‘‘పేతామహ’’న్తి వత్తబ్బే తద్ధితపచ్చయనిమిత్తస్స ఏ-కారస్స లోపం కత్వాతి అత్థో. యేసం సన్తకం ధనం గహితం, తే ఇణాయికా. పలిబుద్ధోతి ‘మా గచ్ఛ మా భుఞ్జా’తిఆదినా కతావరణో, పీళితోతి అత్థో.

౩౫. అత్తనాతి సయం. సపతినో ధనసామినో ఇదం సాపతేయ్యం, ధనం. తదేవ విభవో.

౩౬. భిజ్జన్తీతి అగహితపుబ్బా ఏవ భిజ్జన్తి. దిన్నాపి పటిసన్ధీతి పితరా దిన్నం సుక్కం నిస్సాయ ఉప్పన్నస్స సత్తస్స పటిసన్ధిపి తేన దిన్నా నామ హోతీతి వుత్తం. సుక్కమేవ వా ఇధ పటిసన్ధినిస్సయత్తా ‘‘పటిసన్ధీ’’తి వుత్తం, తేనాహ ‘‘ఖిప్పం పతిట్ఠాతీ’’తి. న హి పితు సంయోగక్ఖణేయేవ సత్తస్స ఉప్పత్తినియమో అత్థి సుక్కమేవ తథా పతిట్ఠాననియమతో. సుక్కే పన పతిట్ఠితే యావ సత్త దివసాని, అడ్ఢమాసమత్తం వా, తం గబ్భసణ్ఠానస్స ఖేత్తమేవ హోతి మాతు మంసస్స లోహితలేసస్స సబ్బదాపి విజ్జమానత్తా. పుబ్బేపి పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదానం సబ్భావతో అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదేతి ఇమస్స పఠమపారాజికసిక్ఖాపదే అట్ఠపితేతి అత్థో వుత్తో. ఏవరూపన్తి ఏవం గరుకసభావం, పారాజికసఙ్ఘాదిసేసవత్థుభూతన్తి అత్థో, తేనాహ ‘‘అవసేసే పఞ్చఖుద్దకాపత్తిక్ఖన్ధే ఏవ పఞ్ఞపేసీ’’తి. యం ఆదీనవన్తి సమ్బన్ధో. కాయవిఞ్ఞత్తిచోపనతోతి కాయవిఞ్ఞత్తియా నిబ్బత్తచలనతో.

తేనేవాతి అవధారణేన యాని గబ్భగ్గహణకారణాని నివత్తితాని, తానిపి దస్సేతుం కిం పనాతిఆది వుత్తం. తత్థ ఉభయేసం ఛన్దరాగవసేన కాయసంసగ్గో వుత్తో. ఇత్థియా ఏవ ఛన్దరాగవసేన నాభిపరామసనం విసుం వుత్తం. సామపణ్డితస్స హి మాతా పుత్తుప్పత్తియా సఞ్జాతాదరా నాభిపరామసనకాలే కామరాగసమాకులచిత్తా అహోసి, ఇతరథా పుత్తుప్పత్తియా ఏవ అసమ్భవతో. ‘‘సక్కో చస్సా కామరాగసముప్పత్తినిమిత్తాని అకాసీ’’తిపి వదన్తి, వత్థువసేన వా ఏతం నాభిపరామసనం కాయసంసగ్గతో విసుం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. మాతఙ్గపణ్డితస్స దిట్ఠమఙ్గలికాయ నాభిపరామసనేన మణ్డబ్యస్స నిబ్బత్తి అహోసి. చణ్డపజ్జోతమాతు నాభియం విచ్ఛికా ఫరిత్వా గతా, తేన చణ్డపజ్జోతస్స నిబ్బత్తి అహోసీతి ఆహ ఏతేనేవ నయేనాతిఆది.

అయన్తి సుదిన్నస్స పురాణదుతియికా. యం సన్ధాయాతి యం అజ్ఝాచారం సన్ధాయ. మాతాపితరో చ సన్నిపతితా హోన్తీతి ఇమినా సుక్కస్స సమ్భవం దీపేతి, మాతా చ ఉతునీ హోతీతి ఇమినా సోణితస్స. గన్ధబ్బోతి తత్రుపగో సత్తో అధిప్పేతో, గన్తబ్బోతి వుత్తం హోతి, త-కారస్స చేత్థ ధ-కారో కతో. అథ వా గన్ధబ్బా నామ రఙ్గనటా, తే వియ తత్ర తత్ర భవేసు నానావేసగ్గహణతో అయమ్పి ‘‘గన్ధబ్బో’’తి వుత్తో, సో మాతాపితూనం సన్నిపాతక్ఖణతో పచ్ఛాపి సత్తాహబ్భన్తరే తత్ర ఉపపన్నో ‘‘పచ్చుపట్ఠితో’’తి వుత్తో. గబ్భస్సాతి కలలరూపసహితస్స పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స. తఞ్హి ఇధ ‘‘గబ్భో’’తి అధిప్పేతం సా తేన గబ్భం గణ్హీతిఆదీసు (పారా. ౩౬) వియ. అస్స తం అజ్ఝాచారన్తి సమ్బన్ధో. పాళియం నిరబ్బుదో వత భో భిక్ఖుసఙ్ఘో నిరాదీనవోతి ఇమస్స అనన్తరం తస్మిం భిక్ఖుసఙ్ఘేతి అజ్ఝాహరిత్వా సుదిన్నేన…పే… ఆదీనవో ఉప్పాదితోతి యోజనా వేదితబ్బా. ఇతిహాతి నిపాతసముదాయస్స ఏవన్తి ఇదం అత్థభవనం. ముహుత్తేనాతి ఇదం ఖణేనాతి పదస్స వేవచనం. యావ బ్రహ్మలోకా అబ్భుగ్గతోపి దేవానం తావమహన్తో సద్దో తేసం రూపం వియ మనుస్సానం గోచరో న హోతి. తస్మా పచ్ఛా సుదిన్నేన వుత్తే ఏవ జానింసూతి దట్ఠబ్బం.

౩౭. మగ్గబ్రహ్మచరియన్తి మగ్గపదట్ఠానం సిక్ఖత్తయమేవ ఉపచారతో వుత్తం తస్సేవ యావజీవం చరితబ్బత్తా. అవిప్ఫారికోతి ఉద్దేసాదీసు అబ్యావటో. వహచ్ఛిన్నోతి ఛిన్నపాదో, ఛిన్నఖన్ధో వా. చిన్తయీతి ఇమినా పజ్ఝాయీతి పదస్స కిరియాపదత్తం దస్సేతి. తేన ‘‘కిసో అహోసి…పే… పజ్ఝాయి చా’’తి చ-కారం ఆనేత్వా పాళియోజనా కాతబ్బా.

౩౮. గణే జనసమాగమే సన్నిపాతనం గణసఙ్గణికా, సావ పపఞ్చా, తేన గణసఙ్గణికాపపఞ్చేన. యస్సాతి యే అస్స. కథాఫాసుకాతి విస్సాసికభావేన ఫాసుకకథా, సుఖసమ్భాసాతి అత్థో. ఉపాదారూపం భూతరూపముఖేనేవ మన్దనం పీననఞ్చ హోతీతి ఆహ పసాదఇచ్చాది. దానీతి నిపాతో ఇధ పన-సద్దత్థే వత్తతి తక్కాలవాచినో ఏతరహి-పదస్స విసుం వుచ్చమానత్తాతి ఆహ ‘‘సో పన త్వ’’న్తి. నో-సద్దోపి ను-సద్దో వియ పుచ్ఛనత్థోతి ఆహ ‘‘కచ్చి ను త్వ’’న్తి. తమేవాతి గిహిభావపత్థనాలక్ఖణమేవ. అనభిరతిమేవాతి ఏవ-కారేన నివత్తితాయ పన తదఞ్ఞాయ అనభిరతియా విజ్జమానత్తం దస్సేతుం అధికుసలానన్తిఆది వుత్తం, సమథవిపస్సనా అధికుసలా నామ. ఇదం పనాతిఆది ఉపరి వత్తబ్బవిసేసదస్సనం. పరియాయవచనమత్తన్తి సద్దత్థకథనమత్తం.

తస్మిన్తి ధమ్మే, ఏవం విరాగాయ దేసితే సతీతి అత్థో. నామాతి గరహాయం. లోకుత్తరనిబ్బానన్తి విరాగాయాతిఆదినా వుత్తకిలేసక్ఖయనిబ్బానతో విసేసేతి. జాతిం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకమానో ఏవ మదజననట్ఠేన మదోతి మానమదో. ‘‘అహం పురిసో’’తి పవత్తో మానో పురిసమదో. ‘‘అసద్ధమ్మసేవనాసమత్థతం నిస్సాయ మానో, రాగో ఏవ వా పురిసమదో’’తి కేచి. ఆది-సద్దేన బలమదాదిం సఙ్గణ్హాతి. తేభూమకవట్టన్తి తీసు భూమీసు కమ్మకిలేసవిపాకా పవత్తనట్ఠేన వట్టం. విరజ్జతీతి విగచ్ఛతి. యోనియోతి అణ్డజాదయో, తా పన యవన్తి తాహి సత్తా అమిస్సితాపి సమానజాతితాయ మిస్సితా హోన్తీతి ‘‘యోనియో’’తి వుత్తా.

ఞాతతీరణపహానవసేనాతి ఏత్థ లక్ఖణాదివసేన సప్పచ్చయనామరూపపరిగ్గహో ఞాతపరిఞ్ఞా నామ. కలాపసమ్మసనాదివసేన పవత్తా లోకియవిపస్సనా తీరణపరిఞ్ఞా నామ. అరియమగ్గో పహానపరిఞ్ఞా నామ. ఇధ పన ఞాతతీరణకిచ్చానమ్పి అసమ్మోహతో మగ్గక్ఖణే సిజ్ఝనతో అరియమగ్గమేవ సన్ధాయ తివిధాపి పరిఞ్ఞా వుత్తా, తేనేవ ‘‘లోకుత్తరమగ్గోవ కథితో’’తి వుత్తం. కామేసు పాతబ్యతానన్తి వత్థుకామేసు పాతబ్యతాసఙ్ఖాతానం సుభాదిఆకారానం తదాకారగాహికానం తణ్హానన్తి అత్థో. విసయముఖేన హేత్థ విసయినో గహితా. తీసు ఠానేసూతి ‘‘విరాగాయ ధమ్మో దేసితో…పే… నో సఉపాదానాయా’’తి ఏవం వుత్తేసు.

౩౯. కలిసాసనారోపనత్థాయాతి దోసారోపనత్థాయ. కలీతి కోధస్స నామం, తస్స సాసనం కలిసాసనం, కోధవసేన వుచ్చమానా గరహా. అజ్ఝాచారోవ వీతిక్కమో. సమణకరణానం ధమ్మానన్తి సమణభావకరానం హిరోత్తప్పాదిధమ్మానం. పాళియం కథం-సద్దయోగేన న సక్ఖిస్ససీతి అనాగతవచనం కతం, ‘‘నామ-సద్దయోగేనా’’తిపి వదన్తి. అతివియ దుక్ఖవిపాకన్తి గహట్ఠానం నాతిసావజ్జమ్పి కమ్మం పబ్బజితానం భగవతో ఆణావీతిక్కమతో చేవ సమాదిన్నసిక్ఖత్తయవినాసనతో చ మహాసావజ్జం హోతీతి వుత్తం. ఉదకే భవం ఓదకం, ధోవనకిచ్చన్తి ఆహ ఉదకకిచ్చన్తిఆది. సమాపజ్జిస్ససీతి అనాగతవచనం నామ-సద్దయోగేన కతన్తి ఆహ ‘‘నామ-సద్దేన యోజేతబ్బ’’న్తి. దుబ్భరతాదీనం హేతుభూతో అసంవరో ఇధ దుబ్భరతాది-సద్దేన వుత్తో కారణే కారియోపచారేనాతి ఆహ ‘‘దుబ్భరతాదీనం వత్థుభూతస్స అసంవరస్సా’’తి. అత్తాతి అత్తభావో. దుబ్భరతన్తి అత్తనా ఉపట్ఠాకేహి చ దుక్ఖేన భరితబ్బతం. సత్తేహి కిలేసేహి చ సఙ్గణనం సమోధానం సఙ్గణికాతి ఆహ గణసఙ్గణికాయాతిఆది. అట్ఠకుసీతవత్థుపారిపూరియాతి ఏత్థ కమ్మం కాతబ్బన్తి ఏకం, తథా అకాసిన్తి, మగ్గో గన్తబ్బోతి అగమాసిన్తి, నాలత్థం భోజనస్స పారిపూరిన్తి, అలత్థన్తి, ఉప్పన్నో మే ఆబాధోతి, అచిరవుట్ఠితో గేలఞ్ఞాతి ఏకన్తి ఇమాని అట్ఠ కుసీతవత్థూని నామ. ఏత్థ చ కోసజ్జం కుసీత-సద్దేన వుత్తం. వినాపి హి భావజోతనపచ్చయం భావత్థో విఞ్ఞాయతి యథా పటస్స సుక్కన్తి. సబ్బకిలేసాపచయభూతాయ వివట్టాయాతి రాగాదిసబ్బకిలేసానం అపచయహేతుభూతాయ నిబ్బానాయ, నిబ్బానత్థన్తి అత్థో. సంవరప్పహానపటిసంయుత్తన్తి సీలసంవరాదీహి పఞ్చహి సంవరేహి చేవ తదఙ్గప్పహానాదీహి పఞ్చహి పహానేహి చ ఉపేతం. అసుత్తన్త వినిబద్ధన్తి తీసు పిటకేసు పాళిసఙ్ఖాతసుత్తన్తవసేన అరచితం, సఙ్గీతికారేహి చ అనారోపితం, తేనాహ ‘‘పాళివినిముత్త’’న్తి. తేన చ అట్ఠకథాసు యథానురూపం సఙ్గహితన్తి దస్సేతి. ఏవరూపా హి పకిణ్ణకదేసనా అట్ఠకథాయ మూలం. ఓక్కన్తికధమ్మదేసనా నామ తస్మిం తస్మిం పసఙ్గే ఓతారేత్వా ఓతారేత్వా నానానయేహి కథియమానా ధమ్మదేసనా, తేనాహ భగవా కిరాతిఆది. పటిక్ఖిపనాధిప్పాయాతి పఞ్ఞత్తమ్పి సిక్ఖాపదం ‘‘కిమేతేనా’’తి మద్దనచిత్తా.

వుత్తత్థవసేనాతి పతిట్ఠాఅధిగముపాయవసేన. సిక్ఖాపదవిభఙ్గే యా తస్మిం సమయే కామేసుమిచ్ఛాచారా ఆరతి విరతీతిఆదినా (విభ. ౭౦౬) నిద్దిట్ఠవిరతియో చేవ, యా తస్మిం సమయే చేతనా సఞ్చేతనాతిఆదినా (విభ. ౭౦౪) నిద్దిట్ఠచేతనా చ, కామేసుమిచ్ఛాచారా విరమన్తస్స ఫస్సో…పే… అవిక్ఖేపోతిఆదినా (విభ. ౭౦౫) నిద్దిట్ఠఫస్సాదిధమ్మా చ సిక్ఖాపదన్తి దస్సేతుం ‘‘అయఞ్చ అత్థో సిక్ఖాపదవిభఙ్గే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో’’తి వుత్తం. ‘‘యో తత్థ నామకాయో పదకాయోతి ఇదం మహాఅట్ఠకథాయం వుత్త’’న్తి వదన్తి. నామకాయోతి నామసమూహో నామపఞ్ఞత్తియేవ, సేసానిపి తస్సేవ వేవచనాని. సిక్ఖాకోట్ఠాసోతి విరతిఆదయో వుత్తా తప్పకాసకఞ్చ వచనం.

అత్థవసేతి హితవిసేసే ఆనిసంసవిసేసే, తే చ సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా హేతూతి ఆహ ‘‘కారణవసే’’తి. సుఖవిహారాభావే సహజీవనస్స అభావతో సహజీవితాతి సుఖవిహారోవ వుత్తో. దుస్సీలపుగ్గలాతి నిస్సీలా దూసితసీలా చ. పారాజికసిక్ఖాపదప్పసఙ్గే హి నిస్సీలా అధిప్పేతా, సేససిక్ఖాపదపసఙ్గే తేహి తేహి వీతిక్కమేహి ఖణ్డఛిద్దాదిభావప్పత్తియా దూసితసీలా అధిప్పేతా. ఉభయేనపి అలజ్జినోవ ఇధ ‘‘దుస్సీలా’’తి వుత్తాతి వేదితబ్బా. సబ్బసిక్ఖాపదానమ్పి దస అత్థవసే పటిచ్చేవ పఞ్ఞత్తత్తా ఉపరి దుస్సీలపుగ్గలే నిస్సాయాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో, తేనేవ ‘‘యే మఙ్కుతం…పే… నిగ్గహేస్సతీ’’తి సబ్బసిక్ఖాపదసాధారణవసేన అత్థో వుత్తో. తత్థ మఙ్కుతన్తి నిత్తేజతం అధోముఖతం. ధమ్మేనాతిఆదీసు ధమ్మోతి భూతం వత్థు. వినయోతి చోదనా చేవ సారణా చ. సత్థుసాసనన్తి ఞత్తిసమ్పదా చేవ అనుసావనసమ్పదా చ. సన్దిట్ఠమానాతి సంసయం ఆపజ్జమానా. ఉబ్బాళ్హాతి పీళితా. దుస్సీలపుగ్గలే నిస్సాయ హి ఉపోసథో న తిట్ఠతి, పవారణా న తిట్ఠతి, సఙ్ఘకమ్మాని నప్పవత్తన్తి, సామగ్గీ న హోతీతి ఇమినా అలజ్జీహి సద్ధిం ఉపోసథాదిసకలసఙ్ఘకమ్మం కాతుం న వట్టతి ధమ్మపరిభోగత్తాతి దస్సేతి. ఉపోసథపవారణానం నియతకాలికతాయ చ అవస్సం కత్తబ్బత్తా సఙ్ఘకమ్మతో విసుం గహణం వేదితబ్బం. అకిత్తి గరహా. అయసో పరివారహాని.

చుద్దస ఖన్ధకవత్తాని నామ వత్తక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౩౫౬ ఆదయో) వుత్తాని ఆగన్తుకవత్తం ఆవాసికగమికఅనుమోదనభత్తగ్గపిణ్డచారికఆరఞ్ఞకసేనాసనజన్తాఘరవచ్చకుటిఉపజ్ఝాయసద్ధివిహారికఆచరియఅన్తేవాసికవత్తన్తి ఇమాని చుద్దస వత్తాని, ఏతాని చ సబ్బేసం భిక్ఖూనం సబ్బదా చ యథారహం చరితబ్బాని. ద్వే అసీతి మహావత్తాని పన తజ్జనీయకమ్మకతాదికాలేయేవ చరితబ్బాని, న సబ్బదా. తస్మా విసుం గణితాని. తాని పన ‘‘పారివాసికానం భిక్ఖూనం వత్తం పఞ్ఞపేస్సామీ’’తి (చూళవ. ౭౫) ఆరభిత్వా ‘‘న ఉపసమ్పాదేతబ్బం…పే… న ఛమాయ చఙ్కమన్తే చఙ్కమే చఙ్కమితబ్బ’’న్తి వుత్తావసానాని ఛసట్ఠి, తతో పరం ‘‘న, భిక్ఖవే, పారివాసికేన భిక్ఖునా పారివాసికేన వుడ్ఢతరేన భిక్ఖునా సద్ధిం, మూలాయపటికస్సనారహేన, మానత్తచారికేన, మానత్తారహేన, అబ్భానారహేన భిక్ఖునా సద్ధిం ఏకచ్ఛన్నే ఆవాసే వత్థబ్బ’’న్తిఆదినా (చూళవ. ౮౨) వుత్తవత్తాని పకతత్తేన చరితబ్బేహి అనఞ్ఞత్తా విసుం అగణేత్వా పారివాసికవుడ్ఢతరాదీసు పుగ్గలన్తరేసు చరితబ్బత్తా తేసం వసేన సమ్పిణ్డేత్వా ఏకేకం కత్వా గణితాని పఞ్చాతి ఏకసత్తతివత్తాని చ ఉక్ఖేపనీయకమ్మకతవత్తేసు చ వుత్తం ‘‘న పకతత్తస్స భిక్ఖునో అభివాదనం పచ్చుట్ఠానం…పే… నహానే పిట్ఠిపరికమ్మం సాదితబ్బ’’న్తి (చూళవ. ౮౬) ఇదం అభివాదనాదీనం అసాదియనం ఏకం, ‘‘న పకతత్తో భిక్ఖు సీలవిపత్తియా అనుద్ధంసేతబ్బో’’తిఆదీని (చూళవ. ౫౧) చ దసాతి ఏవం ద్వాసీతి వత్తాని హోన్తి, ఏతేస్వేవ పన కానిచి తజ్జనీయకమ్మాదివత్తాని కానిచి పారివాసికాదివత్తానీతి అగ్గహితగ్గహణేన ద్వాసీతియేవ. అఞ్ఞత్థ పన అట్ఠకథాపదేసే అప్పకం ఊనమధికం వా గణనూపగం న హోతీతి అసీతిఖన్ధకవత్తానీతి ఆగతం. అథ వా పురిమేహి చుద్దసవత్తేహి అసఙ్గహితాని వినయాగతాని సబ్బాని వత్తాని యథా ద్వాసీతి వత్తాని, అసీతి వత్తాని ఏవ వా హోన్తి, తథా సఙ్గహేత్వా ఞాతబ్బాని.

సంవరవినయోతి సీలసంవరో సతిసంవరో ఞాణసంవరో ఖన్తిసంవరో వీరియసంవరోతి పఞ్చవిధోపి సంవరో యథాసకం సంవరితబ్బానం వినేతబ్బానఞ్చ కాయదుచ్చరితాదీనం సంవరణతో సంవరో, వినయనతో వినయోతి వుచ్చతి. పహానవినయోతి తదఙ్గప్పహానం విక్ఖమ్భనప్పహానం సముచ్ఛేదప్పహానం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం నిస్సరణప్పహానన్తి పఞ్చవిధమ్పి పహానం, యస్మా చాగట్ఠేన పహానం, వినయనట్ఠేన వినయో, తస్మా ‘‘పహానవినయో’’తి వుచ్చతి. సమథవినయోతి సత్త అధికరణసమథా. పఞ్ఞత్తివినయోతి సిక్ఖాపదమేవ. తమ్పి హి భగవతో సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియావ అనుగ్గహితం హోతి తబ్భావే ఏవ భావతో. సఙ్ఖలికనయం కత్వా దసక్ఖత్తుం యోజనఞ్చ కత్వా యం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తత్థ పురిమపురిమపదస్స అనన్తరపదేనేవ యోజితత్తా అయోసఙ్ఖలికసదిసన్తి ‘‘సఙ్ఖలికనయ’’న్తి వుత్తం. దససు పదేసు ఏకమేకం పదం తదవసేసేహి నవనవపదేహి యోజితత్తా ‘‘ఏకేకపదమూలిక’’న్తి వుత్తం.

అత్థసతం ధమ్మసతన్తి ఏత్థ యో హి సో పరివారే (పరి. ౩౩౪) యం సఙ్ఘసుట్ఠు, తం సఙ్ఘఫాసూతి ఆదింకత్వా యం సద్ధమ్మట్ఠితియా, తం వినయానుగ్గహాయాతి పరియోసానం ఖణ్డచక్కవసేనేవ సఙ్ఖలికనయో వుత్తో, తస్మిం ఏకమూలకనయే ఆగతబద్ధచక్కనయేన యం వినయానుగ్గహాయ, తం సఙ్ఘసుట్ఠూతి ఇదమ్పి యోజేత్వా బద్ధచక్కే కతే పురిమపురిమాని దస ధమ్మపదాని, పచ్ఛిమపచ్ఛిమాని దస అత్థపదాని చాతి వీసతి పదాని హోన్తి. ఏకమూలకనయే పన ఏకస్మిం వారే నవేవ అత్థపదాని లబ్భన్తి. ఏవం దసహి వారేహి నవుతి అత్థపదాని నవుతి ధమ్మపదాని చ హోన్తి, తాని సఙ్ఖలికనయే వుత్తేహి దసహి అత్థపదేహి దసహి ధమ్మపదేహి చ సద్ధిం యోజితాని యథావుత్తం అత్థసతం ధమ్మసతఞ్చ హోన్తీతి వేదితబ్బం. యం పనేత్థ సారత్థదీపనియం (సారత్థ టీ. పారాజికకణ్డ ౨.౩౯) సఙ్ఖలికనయేపి ఏకమూలకనయేపి పచ్చేకం అత్థసతస్స ధమ్మసతస్స యోజనాముఖం వుత్తం, తం తథా సిద్ధేపి అత్థసతం ధమ్మసతన్తి (పరి. ౩౩౪) గాథాయ న సమేతి ద్వే అత్థసతాని ద్వే ధమ్మసతాని చత్తారి నిరుత్తిసతాని అట్ఠ ఞాణసతానీతి వత్తబ్బతో. తస్మా ఇధ వుత్తనయేనేవ అత్థసతం ధమ్మసతన్తి వుత్తన్తి గహేతబ్బం. ద్వే చ నిరుత్తిసతానీతి అత్థజోతికానం నిరుత్తీనం వసేన నిరుత్తిసతం, ధమ్మభూతానం నిరుత్తీనఞ్చ వసేన నిరుత్తిసతన్తి ద్వే నిరుత్తిసతాని. చత్తారి చ ఞాణసతానీతి అత్థసతే ఞాణసతం, ధమ్మసతే ఞాణసతం, ద్వీసు నిరుత్తిసతేసు ద్వే ఞాణసతానీతి చత్తారి ఞాణసతాని. అతిరేకానయనత్థోతి అవుత్తసముచ్చయత్థో.

పఠమపఞ్ఞత్తికథావణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

సుదిన్నభాణవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

మక్కటీవత్థుకథావణ్ణనా

౪౦. పచురత్థే హి వత్తమానవచనన్తి ఏకదా పటిసేవిత్వా పచ్ఛా అనోరమిత్వా దివసే దివసే సేవనిచ్ఛాయ వత్తమానత్తా సేవనాయ అభావక్ఖణేపి ఇహ మల్లా యుజ్ఝన్తీతిఆదీసు వియ అబ్బోచ్ఛిన్నతం బాహుల్లవుత్తితఞ్చ ఉపాదాయ పటిసేవతీతి వత్తమానవచనం కతన్తి అత్థో. ఆహిణ్డన్తాతి విచరన్తా.

౪౧. సహోడ్ఢగ్గహితోతి సభణ్డగ్గహితో, అయమేవ వా పాఠో. తం సిక్ఖాపదం తథేవ హోతీతి మనుస్సామనుస్సాదిపుగ్గలవిసేసం కిఞ్చి అనుపాదియిత్వా సామఞ్ఞతో ‘‘యో పన భిక్ఖు మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్యా’’తి (పారా. ౩౯) వుత్తత్తా మనుస్సామనుస్సతిరచ్ఛానగతానం ఇత్థిపురిసపణ్డకఉభతోబ్యఞ్జనానం తింసవిధేపి మగ్గే మేథునం సేవన్తస్స తం సిక్ఖాపదం మూలచ్ఛేజ్జకరం హోతి ఏవాతి అధిప్పాయో. ఏతేన యం అనుపఞ్ఞత్తిమూలపఞ్ఞత్తియా ఏవ అధిప్పాయప్పకాసనవసేన సుబోధత్థాయ వత్థువసేన పవత్తానం విసేసత్థజోతకవసేనాతి దస్సితం హోతి. ఆమసనం ఆమట్ఠమత్తం. తతో దళ్హతరం ఫుసనం. ఘట్టనం పన తతో దళ్హతరం కత్వా సరీరేన సరీరస్స సఙ్ఘట్టనం. తం సబ్బమ్పీతి అనురాగేన పవత్తితం దస్సనాదిసబ్బమ్పి.

౪౨. పాణాతిపాతాదిసచిత్తకసిక్ఖాపదానం సురాపానాదిఅచిత్తకసిక్ఖాపదానఞ్చ (పాచి. ౩౨౬ ఆదయో) ఏకేనేవ లక్ఖణవచనేన లోకవజ్జతం దస్సేతుం ‘‘యస్స సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, తం లోకవజ్జం నామా’’తి వుత్తం. తత్థ సచిత్తకపక్ఖేతి ఇదం కిఞ్చాపి అచిత్తకసిక్ఖాపదం సన్ధాయేవ వత్తుం యుత్తం తస్సేవ సచిత్తకపక్ఖసమ్భవతో, తథాపి సచిత్తకసిక్ఖాపదానమ్పి అసఞ్చిచ్చ చఙ్కమనాదీసు లోకే పాణఘాతవోహారసమ్భవేన అచిత్తకపక్ఖం పరికప్పేత్వా ఉభిన్నమ్పి సచిత్తకాచిత్తకసిక్ఖాపదానం సాధారణవసేన ‘‘సచిత్తకపక్ఖే’’తి వుత్తం. ఇతరథా సచిత్తకసిక్ఖాపదానం ఇమస్మిం వాక్యే లోకవజ్జతాలక్ఖణం న వుత్తం సియా. ‘‘సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవా’’తి వుత్తే పన సచిత్తకసిక్ఖాపదానం చిత్తం అకుసలమేవ, ఇతరేసం సచిత్తకపక్ఖేయేవ అకుసలనియమో, న అచిత్తకపక్ఖే. తత్థ పన యథాసమ్భవం కుసలం వా సియా, అకుసలం వా, అబ్యాకతం వాతి అయమత్థో సామత్థియతో సిజ్ఝతీతి వేదితబ్బం. సచిత్తకపక్ఖేతి వత్థువీతిక్కమవిజాననచిత్తేన సచిత్తకపక్ఖేతి గహేతబ్బం, న పణ్ణత్తివిజాననచిత్తేన తథా సతి సబ్బసిక్ఖాపదానమ్పి లోకవజ్జతాపసఙ్గతో. ‘‘పటిక్ఖిత్తమిదం కాతుం న వట్టతీ’’తి జానన్తస్స హి పణ్ణత్తివజ్జేపి అనాదరియవసేన పటిఘచిత్తమేవ ఉప్పజ్జతి, తస్మా ఇదం వాక్యం నిరత్థకమేవ సియా సబ్బసిక్ఖాపదానిపి లోకవజ్జానీతి ఏత్తకమత్తస్సేవ వత్తబ్బతాపసఙ్గతో.

ఏత్థ చ సచిత్తకపక్ఖేయేవ చిత్తం అకుసలన్తి నియమస్స అకతత్తా సురాపానాదీసు అచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలం న హోతేవాతి న సక్కా నియమేతుం, కేవలం పన సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ, న కుసలాదీతి ఏవమేత్థ నియమో సిజ్ఝతి, ఏవఞ్చ సురాతి అజానిత్వా పివన్తానమ్పి అకుసలచిత్తేనేవ పానం గన్ధవణ్ణకాదిభావం అజానిత్వా లిమ్పన్తీనం భిక్ఖునీనం వినాపి అకుసలచిత్తేన లిమ్పనఞ్చ, ఉభయత్థాపి ఆపత్తిసమ్భవో చ సమత్థితో హోతి. యం పన సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. పారాజికకణ్డ ౨.౪౨) ‘‘సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవాతి వచనతో అచిత్తకస్స వత్థుఅజాననవసేన అచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవాతి అయం నియమో నత్థీతి విఞ్ఞాయతీ’’తి వుత్తం, తం న యుత్తం. అచిత్తకేసు హి తేరససు లోకవజ్జేసు సురాపానస్సేవ అచిత్తకపక్ఖేపి అకుసలచిత్తనియమో, న ఇతరేసం ద్వాదసన్నం అకుసలాదిచిత్తేనాపి ఆపజ్జితబ్బతో. యం పన ఏవం కేనచి అనిచ్ఛమానం సద్దతోపి అపతీయమానమిమం నియమం పరాధిప్పాయం కత్వా దస్సేతుం ‘‘యది హి అచిత్తకస్స అచిత్తకపక్ఖేపి చిత్తం అకుసలమేవ సియా, సచిత్తకపక్ఖేతి ఇదం విసేసనం నిరత్థకం సియా’’తిఆది వుత్తం, తం నిరత్థకమేవ ఏవం నియమస్స కేనచి అనధిప్పేతత్తా. న హి కోచి సద్దసత్థవిదూ నియమం ఇచ్ఛతి, యేన సచిత్తకపక్ఖేతి ఇదం విసేసనం నిరత్థకం సియాతిఆది వుత్తం భవేయ్య, కిన్తు సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ, అచిత్తకపక్ఖే పన చిత్తం అనియతం అకుసలమేవ వా సియా, కుసలాదీసు వా అఞ్ఞతరన్తి ఏవమేవ ఇచ్ఛతి. తేన సచిత్తకపక్ఖేతి విసేసనమ్పి సాత్థకం సియా. అచిత్తకసిక్ఖాపదానం సచిత్తకపక్ఖేసు అకుసలనియమేన లోకవజ్జతా చ సిజ్ఝతి. తేసు చ సురాపానస్సేవ అచిత్తకపక్ఖేపి లోకవజ్జతా అకుసలచిత్తతా చ, ఇతరేసం పన సచిత్తకపక్ఖే ఏవాతి వాదోపి న విరుజ్ఝతీతి న కిఞ్చేత్థ అనుపపన్నం నామ.

యం పనేత్థ ‘‘సురాతి అజానిత్వా పివన్తస్స…పే… వినాపి అకుసలచిత్తేన ఆపత్తిసమ్భవతో…పే… సురాపానాదిఅచిత్తకసిక్ఖాపదానం లోకవజ్జతా న సియా’’తిఆది వుత్తం. యఞ్చ తమత్థం సాధేతుం గణ్ఠిపదేసు ఆగతవచనం దస్సేత్వా బహుం పపఞ్చితం, తం న సారతో పచ్చేతబ్బం అట్ఠకథాహి విరుద్ధత్తా. తథా హి ‘‘వత్థుఅజాననతాయ చేత్థ అచిత్తకతా వేదితబ్బా అకుసలేనేవ పాతబ్బతాయ లోకవజ్జతా’’తి వుత్తం. యఞ్చేతస్స ‘‘సచిత్తకపక్ఖే అకుసలేనేవ పాతబ్బతో లోకవజ్జతా’’తి వుత్తం అట్ఠకథావచనం, తం న సున్దరం. ‘‘సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవా’’తి సబ్బేసం లోకవజ్జానం ఇధేవ పారాజికట్ఠకథాయ సామఞ్ఞతో వత్వా సురాపానసిక్ఖాపదట్ఠకథాయం ‘‘అకుసలేనేవ పాతబ్బతాయా’’తి ఏవం అచిత్తకపక్ఖేపి అకుసలచిత్తతాయ విసేసేత్వా వుత్తత్తా. న హి ‘‘సామఞ్ఞతో ఇధ వుత్తోవ అత్థో పున సురాపానట్ఠకథాయమ్పి వుత్తో’’తి సక్కా వత్తుం వుత్తస్సేవ పున వచనే పయోజనాభావా, తదఞ్ఞేసుపి అచిత్తకలోకవజ్జేసు వత్తబ్బతాపసఙ్గతో చ, నాపి ఏకత్థ వుత్తో నయో తదఞ్ఞేసుపి ఏకలక్ఖణతాయ వుత్తో ఏవ హోతీతి ‘‘సురాపానసిక్ఖాపదేయేవ (పాచి. ౩౨౬ ఆదయో) వుత్తో’’తి సక్కా వత్తుం అచిత్తకలోకవజ్జానం సబ్బపఠమే ఉయ్యుత్తసిక్ఖాపదేయేవ (పాచి. ౩౧౧ ఆదయో) వత్తబ్బతో, సురాపానసిక్ఖాపదేయేవ వా వత్వా ఏసేవ నయో సేసేసు అచిత్తకలోకవజ్జేసుపీతి అతిదిసితబ్బతో చ.

అపిచ వుత్తమేవత్థం వదన్తేన ‘‘సచిత్తకపక్ఖే అకుసలేనేవ పాతబ్బతాయా’’తి పుబ్బే వుత్తక్కమేనేవ వత్తబ్బం సన్దేహాదివిగమత్థత్తా పున వచనస్స. సిక్ఖాపదవిసయే చ విసేసితబ్బం విసేసేత్వావ వుచ్చతి, ఇతరథా ఆపత్తానాపత్తాదిభేదస్స దువిఞ్ఞేయ్యత్తా. తథా హి భిక్ఖునీవిభఙ్గట్ఠకథాయం ‘‘వినాపి చిత్తేన ఆపజ్జితబ్బత్తా అచిత్తకాని, చిత్తే పన సతి అకుసలేనేవ ఆపజ్జితబ్బత్తా లోకవజ్జాని చేవ అకుసలచిత్తాని చా’’తి గిరగ్గసమజ్జాదీనం సచిత్తకపక్ఖే ఏవ లోకవజ్జతా అకుసలచిత్తతా చ విసేసేత్వా వుత్తా, న ఏవం సురాపానస్స. తస్స పన పక్ఖద్వయస్సాపి సాధారణవసేన ‘‘అకుసలేనేవ పాతబ్బతాయా’’తి వుత్తం, న పన ‘‘సచిత్తకపక్ఖే’’తి విసేసేత్వా. తస్మా ఇదం సురాపానం సచిత్తకాచిత్తకపక్ఖద్వయేపి లోకవజ్జం అకుసలచిత్తఞ్చాతి దస్సేతుమేవ ‘‘అకుసలేనేవ పాతబ్బతాయ లోకవజ్జతా’’తి విసుం వుత్తన్తి సుట్ఠు సిజ్ఝతి. ఏతేనేవ యం సారత్థదీపనియం ‘‘సచిత్తకపక్ఖే అకుసలేనేవ పాతబ్బతాయ లోకవజ్జతా’’తి వుత్తస్స ఇమస్సేవ అధిప్పాయస్స పటిపాదకమేతన్తి సఞ్ఞాయ ఇమినా ఏవ హి అధిప్పాయేన అఞ్ఞేసుపి లోకవజ్జేసు అచిత్తకసిక్ఖాపదేసు అకుసలచిత్తతా ఏవ వుత్తా, న పన తిచిత్తతా. తేనేవ భిక్ఖునీవిభఙ్గట్ఠకథాయం వుత్తం ‘‘గిరగ్గసమజ్జం చిత్తాగారసిక్ఖాపదం సఙ్ఘాణి ఇత్థాలఙ్కారో గన్ధవణ్ణకో వాసితకపిఞ్ఞాకో భిక్ఖునీఆదీహి ఉమ్మద్దనపరిమద్దనానీతి ఇమాని దస సిక్ఖాపదాని అచిత్తకాని అకుసలచిత్తాని, అయం పనేత్థ అధిప్పాయో వినాపి చిత్తేన ఆపజ్జితబ్బత్తా అచిత్తకాని, చిత్తే పన సతి అకుసలేనేవ ఆపజ్జితబ్బత్తా లోకవజ్జాని చేవ అకుసలచిత్తాని చా’’తి వుత్తం, తమ్పి పటిసిద్ధం హోతి తబ్బిపరీతస్సేవ అత్థస్స యథావుత్తనయేన సాధనతో. తస్మా సురాపానస్స అచిత్తకపక్ఖేపి చిత్తం అకుసలమేవాతి ఇమం విసేసం దస్సేతుమేవ ఇదం వచనం వుత్తన్తి గహేతబ్బం. అయఞ్హేత్థ అత్థో వత్థుఅజాననతాయ చేత్థాతి ఏత్థ చ-కారో విసేసత్థజోతకో అపిచాతి ఇమినా సమానత్థో. తస్మా యదిదం అఞ్ఞేసు అచిత్తకలోకవజ్జేసు వినాపి చిత్తేన ఆపజ్జితబ్బత్తా అచిత్తకాని, చిత్తే పన సతి అకుసలేనేవ ఆపజ్జితబ్బత్తా లోకవజ్జాని చేవ అకుసలచిత్తాని చాతి లోకవజ్జతాయ అకుసలచిత్తతాయ చ లక్ఖణం వుచ్చతి, తం ఏత్థ సురాపానసిక్ఖాపదే నాగచ్ఛతి, ఇధ పన విసేసో అత్థీతి వుత్తం హోతి. సో కతరోతి చే? వత్థుఅజాననతాయ ఏవ వత్థుజాననచిత్తేన వినాపి ఆపజ్జితబ్బతాయ ఏవ అచిత్తకతా వేదితబ్బా, నత్థేత్థ అచిత్తకతాయ విసేసో. కిన్తు వత్థుఅజాననసఙ్ఖాతఅచిత్తకపక్ఖేపి అకుసలచిత్తేనేవ సురామేరయస్స అజ్ఝోహరితబ్బతాయాతి ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స సచిత్తకపక్ఖేపి అచిత్తకపక్ఖేపి లోకవజ్జతా అకుసలచిత్తతా చ వేదితబ్బాతి అయమేత్థ విసేసో. ఇధ హి ‘‘చిత్తే పన సతీ’’తి అవిసేసేత్వా ‘‘అకుసలేనేవా’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా ఉభయపక్ఖేపి లోకవజ్జతా అకుసలచిత్తతా చ సిద్ధాతి వేదితబ్బా. తేనేవ పరమత్థజోతికాయ (ఖు. పా. అట్ఠ. ౨.పచ్ఛిమపఞ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ఖుద్దకట్ఠకథాయ సిక్ఖాపదవణ్ణనాయ ‘‘సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానం కాయతో చ కాయచిత్తతో చాతి ద్విసముట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. సురాతి జాననచిత్తాభావేనేవ హేత్థ చిత్తఙ్గవిరహితో కేవలోపి కాయో ఏకసముట్ఠానం వుత్తో, తస్మిఞ్చ ఏకసముట్ఠానక్ఖణేపి యాయ చేతనాయ పివతి, సా ఏకన్తఅకుసలా ఏవ హోతి. తేనేవ తత్థేవ అట్ఠకథాయం ‘‘పఠమా చేత్థ పఞ్చ ఏకన్తఅకుసలచిత్తసముట్ఠానత్తా పాణాతిపాతాదీనం పకతివజ్జతో వేరమణియో, సేసా పణ్ణత్తివజ్జతో’’తి ఏవం పఞ్చన్నమ్పి సామఞ్ఞతో అకుసలచిత్తతా లోకవజ్జతాసఙ్ఖాతా పకతివజ్జతా చ వుత్తా. అఙ్గేసు చ జాననఙ్గం న వుత్తం. తథా హి ‘‘సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానస్స పన సురాదీనం అఞ్ఞతరం హోతి మదనీయం, పాతుకామతాచిత్తఞ్చ పచ్చుపట్ఠితం హోతి, తజ్జఞ్చ వాయామం ఆపజ్జతి, పీతే చ పవిసతీతి ఇమాని చత్తారి అఙ్గానీ’’తి వుత్తం, న పన సురాతి జాననఙ్గేన సద్ధిం పఞ్చాతి. యది హి సురాతి జాననమ్పి అఙ్గం సియా, అవస్సమేవ తం వత్తబ్బం సియా, న చ వుత్తం. యథా చేత్థ, ఏవం అఞ్ఞాసుపి సుత్తపిటకాదిఅట్ఠకథాసు కత్థచి జాననఙ్గం న వుత్తం. తస్మా ‘‘అకుసలేనేవ పాతబ్బతాయ లోకవజ్జతా’’తి ఇమస్స అట్ఠకథాపాఠస్స అచిత్తకపక్ఖేపి ‘‘అకుసలేనేవ పాతబ్బతాయ లోకవజ్జతా’’తి ఏవమేవ అత్థోతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం.

అపిచ యం గణ్ఠిపదేసు ‘‘ఏతం సత్తం మారేస్సామీతి తస్మింయేవ పదేసే నిపన్నం అఞ్ఞం మారేన్తస్స పాణసామఞ్ఞస్స అత్థితాయ యథా పాణాతిపాతో హోతి, ఏవం ఏతం మజ్జం పివిస్సామీతి అఞ్ఞం మజ్జం పివన్తస్స మజ్జసామఞ్ఞస్స అత్థితాయ అకుసలమేవ హోతి, యథా పన కట్ఠసఞ్ఞాయ సప్పం ఘాతేన్తస్స పాణాతిపాతో న హోతి, ఏవం నాళికేరపానసఞ్ఞాయ మజ్జం పివన్తస్స అకుసలం న హోతీ’’తి పాణాతిపాతేన సద్ధిం సబ్బథా సమానత్తేన ఉపమేత్వా వుత్తం, తం అతివియ అయుత్తం సబ్బేసం సిక్ఖాపదానం పాణాతిపాతాదిఅకుసలానఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం సమానతాయ నియమాభావా. పాణాతిపాతో హి పరియాయేనాపి సిజ్ఝతి, న తథా అదిన్నాదానం. తం పన ఆణత్తియాపి సిజ్ఝతి, న చ మేథునాదీసు. తస్మా పయోగఙ్గాదీహిపి భిన్నానమేవ సంసట్ఠం సబ్బథా సమీకరణం అయుత్తమేవ. ‘‘పాణాతిపాతో వియ అదిన్నాదానమేథునాదీనిపి పరియాయకథాదీహి సిజ్ఝన్తీ’’తి కేనచి వుత్తే తం కిన్తి న గయ్హతి తథా వచనాభావాతి చే? ఇధాపి ‘‘తథా పాణాతిపాతసదిసం సురాపాన’’న్తి వచనాభావా ఇదమ్పి న గహేతబ్బమేవ. కిఞ్చి అట్ఠకథావచనేనేవ సిద్ధమేవత్థం పటిబాహన్తేన వినయఞ్ఞునా సుత్తసుత్తానులోమాదీహి తస్స విరోధం దస్సేత్వా పటిబాహేతబ్బం, న పన పయోగఙ్గాదీహి అచ్చన్తవిభిన్నేన సిక్ఖాపదన్తరేన సహ సమీకరణమత్తేన. న హి ‘‘సురాతి అజానిత్వా పివన్తస్సాపి అకుసలమేవా’’తి ఏత్థ సుత్తాదివిరోధో అత్థి, వినయపిటకే తావ ఏతస్స అత్థస్స విరుద్ధం సుత్తాదికం న దిస్సతి, నాపి సుత్తపిటకాదీసు.

యం పనేత్థ కేచి వదన్తి ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మాతి (ధ. ప. ౧, ౨) వుత్తత్తా సబ్బాని అకుసలాని పుబ్బే వీతిక్కమవత్థుం జానన్తస్సేవ హోన్తీ’’తి. తం తేసం సుత్తాధిప్పాయానభిఞ్ఞాతమేవ పకాసేతి. న హి ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి ఇదం వచనం పుబ్బే వీతిక్కమవత్థుం జానన్తస్సేవ అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీతి ఇమమత్థం దీపేతి, అథ ఖో కుసలాకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పాదపచ్చయట్ఠేన పుబ్బఙ్గమభూతం సహజాతచిత్తం నిస్సాయేవ ఉప్పజ్జన్తి, న వినా చిత్తేనాతి ఇమమత్థం దీపేతి. న హేత్థ ‘‘సురాతి అజానిత్వా పివన్తస్స అకుసలమేవా’’తి వుత్తే సహజాతచిత్తం వినాపి లోభాదిఅకుసలచేతసికా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీతి అయమత్థో ఆపజ్జతి. యేన తం నిసేధాయ ఇదం సుత్తం ఆహరణీయం సియా, అభిధమ్మవిరోధోపేత్థ నత్థి పుబ్బే నామజాతిఆదివసేన అజానన్తస్సేవ పఞ్చవిఞ్ఞాణవీథియం కుసలాకుసలజవనుప్పత్తివచనతో.

అపిచ బాలపుథుజ్జనానం ఛసు ద్వారేసు ఉప్పజ్జమానాని జవనాని యేభుయ్యేన అకుసలానేవ ఉప్పజ్జన్తి. కుసలాని పన తేసం కల్యాణమిత్తాదిఉపనిస్సయబలేన అప్పకానేవ ఉప్పజ్జన్తి, తుణ్హీభూతానమ్పి నిద్దాయిత్వా సుపినం పస్సన్తానమ్పి ఉద్ధచ్చాదిఅకుసలజవనస్సేవ యేభుయ్యప్పవత్తితో కుసలాకుసలవిరహితస్స జవనస్స తేసం అభావా. అకుసలా హి విసయానుగుణం వాసనానుగుణఞ్చ యథాపచ్చయం సముప్పజ్జన్తి, తత్థ కిం పుబ్బే జాననాజానననిబద్ధేన. యే పన జాననాదిఅఙ్గసమ్పన్నా పాణాతిపాతాదయో, యే చ జాననాదిం వినాపి సిజ్ఝమానా సురాపానమిచ్ఛాదిట్ఠిఆదయో, తే తే తథా తథా యాథావతో ఞత్వా సమ్మాసమ్బుద్ధేన నిద్దిట్ఠా, తేసఞ్చ యథానిద్దిట్ఠవసేన గహణే కో నామ అభిధమ్మవిరోధో. ఏవం సుత్తాదివిరోధాభావతో, అట్ఠకథాయ చ వుత్తత్తా యథావుత్తవసేనేవేత్థ అత్థో గహేతబ్బో. యది ఏవం కస్మా ‘‘సామణేరో జానిత్వా పివన్తో సీలభేదం ఆపజ్జతి, న అజానిత్వా’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తన్తి? నాయం దోసో సీలభేదస్స భగవతో ఆణాయత్తత్తా ఉక్ఖిత్తానువత్తికాదీనం సీలభేదో వియ. న హి తాసం అకుసలుప్పత్తియా ఏవ సీలభేదో హోతి సఙ్ఘాయత్తసమనుభాసనానన్తరేయేవ విహితత్తా. ఏవమిధాపి జానిత్వా పివనే ఏవ విహితో, న అజానిత్వా పివనే. అఞ్ఞో హి సిక్ఖాపదవిసయో, అఞ్ఞో అకుసలవిసయో. తేనేవ సామణేరానం పురిమేసు పఞ్చసు సిక్ఖాపదేసు ఏకస్మిం భిన్నే సబ్బానిపి సిక్ఖాపదాని భిజ్జన్తి. అకుసలం పన యం భిన్నం, తేన ఏకేనేవ హోతి, నాఞ్ఞేహి. తస్మా సామణేరస్స అజానిత్వా పివన్తస్స సీలభేదాభావేపి కమ్మపథప్పత్తం అకుసలమేవాతి గహేతబ్బం.

యం పన సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. పారాజికకణ్డ ౨.౪౨) ‘‘సామణేరస్స సురాతి అజానిత్వా పివన్తస్స పారాజికం నత్థి, అకుసలం పన హోతీ’’తి కేహిచి వుత్తవచనం ‘‘తం తేసం మతిమత్త’’న్తి పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘భిక్ఖునో అజానిత్వాపి బీజతో పట్ఠాయ మజ్జం పివన్తస్స పాచిత్తియం. సామణేరో జానిత్వా పివన్తో సీలభేదం ఆపజ్జతి, న అజానిత్వాతి ఏత్తకమేవ హి అట్ఠకథాయం వుత్తం, అకుసలం పన హోతీతి న వుత్త’’న్తి తత్థ కారణం వుత్తం, తం అకారణం. న హి అట్ఠకథాయం సామణేరానం జానిత్వా పివనే ఏవ సీలభేదో, న అజానిత్వాతి సీలభేదకథనట్ఠానే అకుసలం పన హోతీతి అవచనం అజాననపక్ఖే అకుసలాభావస్స కారణం హోతి, తత్థ పసఙ్గాభావా, వత్తబ్బట్ఠానే ఏవ ‘‘అకుసలేనేవ పాతబ్బతాయ లోకవజ్జతా’’తి వుత్తత్తా చ. న చ తే ‘‘అకుసలం పన హోతీ’’తి వదన్తా ఆచరియా ఇమం సామణేరానం సీలభేదప్పకాసకం ఖన్ధకట్ఠకథాపాఠమేవ గహేత్వా అవోచుం, యేన ‘‘ఏత్తకమేవ అట్ఠకథాయం వుత్త’’న్తి వత్తబ్బం సియా, అథ ఖో సురాపానట్ఠకథాగతం సుత్తపిటకట్ఠకథాగతఞ్చ అనేకవిధం వచనం, మహావిహారవాసీనం పరమ్పరోపదేసఞ్చ గహేత్వా అవోచుం. భిన్నలద్ధికానం అభయగిరికాదీనం మతఞ్హేతం, యదిదం జానిత్వా పివన్తస్సేవ అకుసలన్తి గహణం. తస్మా యం వుత్తం కేహిచి ‘‘సామణేరస్స సురాతి అజానిత్వా పివన్తస్స పారాజికం నత్థి, అకుసలం పన హోతీ’’తి, తం సువుత్తన్తి గహేతబ్బం.

యఞ్చ సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. పారాజికకణ్డ ౨.౪౨) ‘‘అజానిత్వా పివన్తస్సాపి సోతాపన్నస్స ముఖం సురా న పవిసతి కమ్మపథప్పత్తఅకుసలచిత్తేనేవ పాతబ్బతో’’తి కేహిచి వుత్తవచనం ‘‘న సున్దర’’న్తి పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘బోధిసత్తే కుచ్ఛిగతే బోధిసత్తమాతు సీలం వియ హి ఇదమ్పి అరియసావకానం ధమ్మతాసిద్ధన్తి వేదితబ్బ’’న్తి వత్వా ధమ్మతాసిద్ధత్తంయేవ సమత్థేతుం ‘‘భవన్తరేపి హి అరియసావకో జీవితహేతుపి నేవ పాణం హనతి, న సురం పివతి. సచే పిస్స సురఞ్చ ఖీరఞ్చ మిస్సేత్వా ముఖే పక్ఖిపన్తి, ఖీరమేవ పవిసతి, న సురా. యథా కిం? యథా కోఞ్చసకుణానం ఖీరమిస్సకే ఉదకే ఖీరమేవ పవిసతి, న ఉదకం. ఇదం యోనిసిద్ధన్తి చే, ఇదమ్పి ధమ్మతాసిద్ధన్తి వేదితబ్బ’’న్తి ఇదం అట్ఠకథావచనం దస్సితం, తమ్పి న యుత్తమేవ. యథా హి బోధిసత్తమాతు సీలం వియ అరియసావకానం ధమ్మతాసిద్ధన్తి ఏత్థ బోధిసత్తమాతు ధమ్మతా నామ బోధిసత్తస్స చ అత్తనో చ పారమితానుభావేన అకుసలానుప్పత్తినియమో ఏవ. తథా అరియసావకానమ్పి భవన్తరే పాణాతిపాతాదీనం దసన్నం కమ్మపథానం అఞ్ఞేసఞ్చ అపాయహేతుకానం అకుసలానం అచ్చన్తప్పహాయకస్స మగ్గస్స ఆనుభావేన తంతంసీలవీతిక్కమహేతుకస్స అకుసలస్స అనుప్పత్తినియమో ఏవ ధమ్మతా. న హి సభావవాదీనం ధమ్మతా వియ అహేతుకతా ఇధ ధమ్మతా నామ. యథా వా ఏవంధమ్మతానయే కారణస్స భావే అభావే చ కారియస్స భావో అభావో చ ధమ్మతా, న అహేతుఅప్పచ్చయాభావాభావో, ఏవమిధాపి పాణాతిపాతాదికమ్మపథానం హేతుభూతస్స కిలేసస్స అచ్చన్తాభావేన తేసం అభావో, తదవసేసానం అకుసలానం హేతునో భావేన భావో చ ధమ్మతా, న అహేతుకతా. తస్మా అపాయహేతునో రాగస్స అభావేనేవ అరియానం అజానిత్వాపి సురాయ అనజ్ఝోహరణన్తి సువుత్తమేవిదం కేహిచి ‘‘అజానిత్వా పివన్తస్సాపి సోతాపన్నస్స ముఖం సురా న పవిసతి కమ్మపథప్పత్తఅకుసలచిత్తేనేవ పాతబ్బతో’’తి, తం కేన హేతునా న సున్దరం జాతన్తి న ఞాయతి, ధమ్మతాసిద్ధన్తి వా కథనేన కథం తం పటిక్ఖిత్తన్తి.

యమ్పి దీఘనికాయట్ఠకథాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౫౨) ‘‘సురఞ్చ ఖీరఞ్చ మిస్సేత్వా…పే… ఇదం ధమ్మతాసిద్ధ’’న్తి వచనం, తమ్పి సురాపానస్స అచిత్తకపక్ఖేపి అకుసలచిత్తఞ్ఞేవ సాధేతి. తథా హి ‘‘భవన్తరేపి హి అరియసావకో జీవితహేతుపి పాణం న హనతి, నాదిన్నం ఆదియతి…పే… న సురం పివతీ’’తి వుత్తే ‘‘పురిమానం తావ చతున్నం కమ్మపథానం సచిత్తకత్తా విరమణం సుకరం, పచ్ఛిమస్స పన సురాపానస్స అచిత్తకత్తా కథం విరమణం భవేయ్యా’’తి చోదనాసమ్భవం మనసికత్వా వత్థుఅజాననవసేన అచిత్తకత్తేపి యస్మా కమ్మపథప్పత్తఅకుసలేనేవ సురా అజ్ఝోహరితబ్బా, తాదిసీ చ అకుసలప్పవత్తి అరియసావకస్స మగ్గేనేవ హతా, తస్మాస్స పరగలం సురాయ పవిసనం నత్థీతి అత్థతో గమ్యమానత్థం పరిహారవచనం వదతా ‘‘సచే పిస్స సురఞ్చ ఖీరఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఖీరమేవ పవిసతి, న సురాతి ఇదం సురాయ సబ్బథాపి పరగలప్పవేసాభావదస్సనపరం, న పన సురామిస్సఖీరస్స సురాయ వియోజనసామత్థియదస్సనపరం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – యది హి సురామిస్సే ఖీరే కిఞ్చి పవిసేయ్య, ఖీరమేవ పవిసేయ్య, న సురా. ఖీరే పన సురాయ అవియుత్తే న కిఞ్చి పవిసతీతి. ఇదం యోనిసిద్ధన్తి ఉదకస్స ముఖే అప్పవిసనం యోనిసిద్ధం. యోనీతి చేత్థ జాతి అధిప్పేతా. తస్మా కోఞ్చజాతికానం ముఖతుణ్డసఙ్ఖాతానం రూపధమ్మానం ఖీరమిస్సఉదకజ్ఝోహరణహేతుత్తాభావేన తం అప్పవిసనం సిద్ధన్తి అత్థో. ఇదమ్పి హి ఖీరమిస్సాయ సురాయ ఖీరే పవిసన్తేపి పరగలాపవిసనన్తి. ధమ్మతాసిద్ధన్తి అరియసావకస్స అరూపధమ్మానం సురాపివనహేతుభూతకిలేససహితత్తాభావసఙ్ఖాతాయ ధమ్మతాయ సిద్ధం. ఏవమేత్థ అచిత్తకపక్ఖేపి సురాయ అకుసలచిత్తేనేవ పాతబ్బతో అరియసావకానం అపివనం సమత్థితన్తి వేదితబ్బం. అథాపి సియా అజాననపక్ఖే అకుసలచిత్తేన వినావ పాతబ్బత్తేపి సురాయ అపివనం అరియానం ధమ్మతాతి సమత్థనపరమేతన్తి, తం న, అట్ఠకథావచనన్తరేహి విరుజ్ఝనతో. యథా హి వచనన్తరేహి న విరుజ్ఝతి, తథాయేవ అత్థో గహేతబ్బో.

అపిచ పాణాతిపాతాదీనం పఞ్చన్నం కమ్మపథానం భవన్తరేపి అకరణం అరియానం ధమ్మతాసీలమేవ, తేసఞ్చ యది సచిత్తకతం సమానం. సురాపానం వియ ఇతరానిపి చత్తారి అజానన్తేనాపి అరియసావకేన న కత్తబ్బాని సియుం, తథా చ అజానన్తానం అరియానం కుసలాబ్యాకతచిత్తేహిపి విరమణపరమారణపరసన్తకగహణాదీసు కాయవచీపవత్తి న సమ్పజ్జేయ్య, నో చే సమ్పజ్జతి, చక్ఖుపాలత్థేరస్స చఙ్కమనేన పాణవియోగస్స, ఉప్పలవణ్ణత్థేరియా బలక్కారేన మగ్గేనమగ్గఫుసనస్స చ పవత్తత్తా. తస్మా సురాపానస్స అచిత్తకపక్ఖేపి అకుసలేనేవ పాతబ్బతాయ సురా అరియానం పరగలం న పవిసతీతి విసేసేత్వా వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

నను వత్థుం జానన్తస్సేవ సబ్బే కమ్మపథా వుత్తాతి? న, మిచ్ఛాదిట్ఠియా విపరీతగ్గహణేనేవ పవత్తత్తా. కథఞ్హి నామ అసబ్బఞ్ఞుం సబ్బఞ్ఞుతో, అనిచ్చాదిం నిచ్చాదితో చ గహణన్తీ దిట్ఠి వత్థుం విజానాతి. యది హి జానేయ్య, మిచ్ఛాదిట్ఠియేవ న సియా. సా చ కమ్మపథేసు గణితాతి కుతో జానన్తస్సేవ కమ్మపథప్పవత్తినియమో. అథ సబ్బఞ్ఞుం సబ్బఞ్ఞూతి గణ్హన్తీపి ‘‘అయం సత్తో’’తి తస్స సరూపగ్గహణతో దిట్ఠిపి వత్థుం విజానాతీతి చే? న, సురాపానస్సపి ‘‘అయం న సురా’’తి సరూపగ్గహణస్స సమానత్తా. ‘‘అయ’’న్తి చ వత్థుపరామసనేపి ‘‘సురా’’తి విసేసవిజాననాభావా న జానాతీతి చే? ‘‘అయ’’న్తి పుగ్గలత్తం జానన్తీపి ‘‘అసబ్బఞ్ఞూ’’తిపి విసేసజాననాభావా దిట్ఠిపి వత్థుం న జానాతీతి సమానమేవ. ఏవఞ్హి తేసం బుద్ధాతి అహితోతి అహితం వా పూరణకస్సపాదిం హితో పటిఘస్స వా అనునయస్స వా ఉప్పాదనేపి ఏసేవ నయో. విపల్లాసపుబ్బకఞ్హి సబ్బం అకుసలం.

అపిచ సురాయ పీయమానాయ నియమేన అకుసలుప్పాదనం సభావో పీతాయ వియ. ఖీరాదిసఞ్ఞాయ పీతసురస్స పుగ్గలస్స మాతుభగినిఆదీసుపి రాగదోసాదిఅకుసలప్పబన్ధో వత్థుసభావేనేవ ఉప్పజ్జతి, ఏవం పీయమానక్ఖణేపి తిఖిణో రాగో ఉప్పజ్జతేవ, తేనేవ సాగతత్థేరస్స అజానిత్వా పివనకాలే పఞ్చాభిఞ్ఞాదిఝానపరిహాని, పచ్ఛా చ బుద్ధాదీసు అగారవాదిఅకుసలప్పబన్ధో యావ సురావిగమా పవత్తిత్థ. తేనేవ భగవాపి తస్స అగారవాదిఅకఉసలప్పవత్తిదస్సనముఖేన సురాదోసం పకాసేత్వా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేసి. న హి పఞ్చనీవరణుప్పత్తిం వినా ఝానపరిహాని హోతి. తస్మా అజానన్తస్సాపి సురా పీయమానా పీతా చ అత్తనో సభావేనేవ అకుసలుప్పాదికాతి అయమత్థో సాగతత్థేరస్స ఝానపరిహానియా అన్వయతోపి, అరియానం కిలేసాభావేన ముఖేన సురాయ అప్పవేససఙ్ఖాతబ్యతిరేకతోపి సిజ్ఝతీతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం, ఏవం గహణమేవ హి విభజ్జవాదీమతానుసారం.

యం పన ‘‘జానిత్వా పివన్తస్సేవ అకుసల’’న్తి గహణం, తం భిన్నలద్ధికానం అభయగిరికాదీనమేవ మతం, తం పన గణ్ఠిపదకారకాదీహి ‘‘పరవాదో’’తి అజానన్తేహి అత్తనో మతియా సంసన్దిత్వా లిఖితం విభజ్జవాదీమణ్డలమ్పి పవిసిత్వా యావజ్జతనా సాసనం దూసేతి, పురాపి కిర ఇమస్మిమ్పి దమిళరట్ఠే కోచి భిన్నలద్ధికో నాగసేనో నామ థేరో కుణ్డలకేసీవత్థుం పరవాదమథననయదస్సనత్థం దమిళకబ్బరూపేన కారేన్తో ‘‘ఇమం సురాపానస్స జానిత్వావ పివనే అకుసలనయం, అఞ్ఞఞ్చ దేసకాలాదిభేదేన అనన్తమ్పి ఞేయ్యం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం సలక్ఖణవసేనేవ ఞాతుం న సక్కోతి ఞాణేన పరిచ్ఛిన్నత్తేన ఞేయ్యస్స అనన్తత్తహానిప్పసఙ్గతో. అనిచ్చాదిసామఞ్ఞలక్ఖణవసేనేవ పన ఞాతుం సక్కోతీ’’తి చ, ‘‘పరమత్థధమ్మేసు నామరూపన్తిఆదిభేదో వియ పుగ్గలాదిసమ్ముతిపి విసుం వత్థుభేదో ఏవా’’తి చ ఏవమాదికం బహుం విపరీతత్థనయం కబ్బాకారస్స కవినో ఉపదిసిత్వా తస్మిం పబన్ధే కారణాభాసేహి సతిం సమ్మోహేత్వా పబన్ధాపేసి, తఞ్చ కబ్బం నిస్సాయ ఇమం భిన్నలద్ధికమతం ఇధ విభజ్జవాదీమతే సమ్మిస్సం చిరం పవత్తిత్థ. తం పన పచ్ఛా ఆచరియబుద్ధప్పియమహాథేరేన బాహిరబ్భరికం దిట్ఠిజాలం విఘాటేత్వా ఇధ పరిసుద్ధం సాసనం పతిట్ఠాపేన్తేన సోధితమ్పి సారత్థదీపనియా (సారత్థ. టీ. పారాజికకణ్డ ౨.౪౨) వినయటీకాయ సురాపానస్స సచిత్తకపక్ఖేయేవ చిత్తం అకుసలన్తి సమత్థనవచనం నిస్సాయ కేహిచి విపల్లత్తచిత్తేహి పున ఉక్ఖిత్తసిరం జాతం, తఞ్చ మహాథేరేహి వినిచ్ఛినిత్వా గారయ్హవాదం కత్వా మద్దిత్వా లద్ధిగాహకే చ భిక్ఖూ వియోజేత్వా ధమ్మేన వినయేన సత్థుసాసనేన చిరేనేవ వూపసమితం. తేనేవేత్థ మయం ఏవం విత్థారతో ఇదం పటిక్ఖిపిమ్హ ‘‘మా అఞ్ఞేపి విభజ్జవాదినో అయం లద్ధి దూసేసీ’’తి. తస్మా ఇధ వుత్తాని అవుత్తాని చ కారణాని సుట్ఠు సల్లక్ఖేత్వా యథా ఆగమవిరోధో న హోతి, తథా అత్థో గహేతబ్బో.

సేసన్తి యస్స వత్థువిజాననచిత్తేన సచిత్తకపక్ఖేపి చిత్తం అకుసలమేవాతి నియమో నత్థి, తం సబ్బన్తి అత్థో. రున్ధన్తీతి ‘‘తిరచ్ఛానగతిత్థియా దోసో నత్థీ’’తిఆదినా అనాపత్తియా లేసగ్గహణం నివారేన్తీ. ద్వారం పిదహన్తీతి ‘‘తఞ్చ ఖో మనుస్సిత్థియా’’తిఆదినా (పారా. ౪౧) లేసగ్గహణస్స కారణసఙ్ఖాతం ద్వారం పిదహన్తీ. సోతం పచ్ఛిన్దమానాతి తదుభయలేసగ్గహణద్వారానం వసేన అవిచ్ఛిన్నం వీతిక్కమసోతం పచ్ఛిన్దమానా. గాళ్హతరం కరోన్తీతి యథావుత్తేహి కారణేహి పఠమపఞ్ఞత్తిసిద్ధం ఆపత్తిఞ్ఞేవ దళ్హం కరోన్తీ, అనాపత్తియా ఓకాసం అదదమానాతి అత్థో. సా చ యస్మా వీతిక్కమాభావే, అవిసయతాయ అబ్బోహారికే వీతిక్కమే చ లోకవజ్జేపి సిథిలం కరోన్తీ ఉప్పజ్జతి, తస్మా తథా ఉప్పత్తిం ఉప్పత్తికారణఞ్చ దస్సేన్తో ఆహ అఞ్ఞత్ర అధిమానాతిఆది. అఞ్ఞత్ర అధిమానాతి ఇమిస్సా అనుపఞ్ఞత్తియా ‘‘వీతిక్కమాభావా’’తి కారణం వుత్తం. అఞ్ఞత్ర సుపినన్తాతి ఇమిస్సా ‘‘అబ్బోహారికత్తా’’తి కారణం వుత్తం. తత్థ వీతిక్కమాభావాతి పాపిచ్ఛాయ అవిజ్జమానస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స విజ్జమానతో పకాసనవసప్పవత్తవిసంవాదనాధిప్పాయసఙ్ఖాతస్స వీతిక్కమస్స అభావతో. అధిమానికస్స హి అనధిగతే అధిగతసఞ్ఞితాయ యథావుత్తవీతిక్కమో నత్థి. అబ్బోహారికత్తాతి ‘‘అత్థేసా, భిక్ఖవే, చేతనా, సా చ ఖో అబ్బోహారికా’’తి (పారా. ౨౩౫) వచనతో మోచనస్సాదచేతనాయ ఉపక్కమనస్స చ విజ్జమానత్తేపి థినమిద్ధేన అభిభూతతాయ అవసత్తేన అబ్బోహారికత్తా, ఆపత్తికారణవోహారాభావాతి అత్థో. వా-సద్దో చేత్థ సముచ్చయత్థో దట్ఠబ్బో, ‘‘అబ్బోహారికత్తా చా’’తి వా పాఠో. వుత్తాతి దువిధాపి చేసా అనుపఞ్ఞత్తి అనాపత్తికరా వుత్తాతి అధిప్పాయో.

అకతే వీతిక్కమేతి ఆపదాసుపి భిక్ఖూహి సిక్ఖాపదవీతిక్కమే అకతే, కుక్కుచ్చా న భుఞ్జింసూతిఆదీసు వియ వీతిక్కమం అకత్వా భిక్ఖూహి అత్తనో దుక్ఖుప్పత్తియా ఆరోచితాయాతి అత్థో. సిథిలం కరోన్తీతి పఠమం సామఞ్ఞతో బద్ధసిక్ఖాపదం మోచేత్వా అత్తనో విసయే అనాపత్తికరణవసేన సిథిలం కరోన్తీ. ద్వారం దదమానాతి అనాపత్తియా ద్వారం దదమానా. అపరాపరమ్పి అనాపత్తిం కురుమానాతి దిన్నేన తేన ద్వారేన ఉపరూపరి అనాపత్తిభావం దీపేన్తీ. పఞ్ఞత్తేపి సిక్ఖాపదే ఉదాయినా ‘‘ముహుత్తికాయ వేసియా న దోసో’’తి లేసేన వీతిక్కమిత్వా సఞ్చరిత్తాపజ్జనవత్థుస్మిం (పారా. ౨౯౬ ఆదయో) పఞ్ఞత్తత్తా ‘‘కతే వీతిక్కమే’’తి వుత్తం. పఞ్ఞత్తిగతికాతి అత్థతో మూలపఞ్ఞత్తియేవాతి అధిప్పాయో.

మక్కటీవత్థుకథావణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

సన్థతభాణవారో

వజ్జిపుత్తకవత్థుకథావణ్ణనా

౪౩-౪౪. వజ్జిపుత్తకవత్థుకథాయ పాళియం ‘‘వేసాలికా…పే… మేథునం ధమ్మం పటిసేవింసూ’’తి ఏత్థ తే ఞాతికులం గన్త్వా గిహిలిఙ్గం గహేత్వా ‘‘గిహిభూతా మయ’’న్తి సఞ్ఞాయ మేథునం పటిసేవింసూతి గహేతబ్బం, తేనాహ ఞాతిబ్యసనేనపి ఫుట్ఠాతిఆది. ఞాతీనం వినాసో రాజదణ్డాదికారణేన హోతీతి ఆహ రాజదణ్డఇచ్చాది. ధఞ్ఞహిరఞ్ఞదాసిదాసగోమహింసాదిధనాని భోగా నామ, తేసమ్పి రాజదణ్డాదినావ వినాసోతి ఆహ ‘‘ఏస నయో దుతియపదేపీ’’తి. న సబ్బఞ్ఞుబుద్ధోతిఆదినా తీసు వత్థూసు అప్పసన్నావ సాసనే అభబ్బాతి సఞ్ఞాయ అత్తనో భబ్బతం పకాసేన్తా న మయన్తిఆదిమాహంసూతి వేదితబ్బం. ‘‘అట్ఠతింసారమ్మణేసూ’’తి పాళియం అనాగతే ఆలోకాకాసకసిణే వజ్జేత్వా వుత్తం, తేహి పన సద్ధిం చత్తాలీస హోన్తి. విభత్తా కుసలా ధమ్మాతి ‘‘ఇమస్మిం ఆరమ్మణే ఇదం హోతీ’’తి విభాగసో దస్సితా సఉపచారజ్ఝానా మహగ్గతకుసలా ధమ్మా. గిహిపలిబోధన్తి సహసోకితాదివసేన గిహీసు బ్యావటతం. ఆవాసపలిబోధన్తి సేనాసనేసు నవకమ్మాదివసేన నిచ్చబ్యావటతం. దుప్పరిచ్చాగానం ఇమేసం ద్విన్నం పలిబోధానం వసేన సబ్బేపి పలిబోధా సఙ్గహితా ఏవాతి వేదితబ్బం.

యేనాతి కారణేన. అసంవాసోతి ఇదం తస్మిం అత్తభావే కేనచిపి పరియాయేన భిక్ఖు హుత్వా భిక్ఖూహి సద్ధిం సంవాసం నారహతీతి ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అసంవాసో’’తి. పఞ్ఞత్తం సమూహనేయ్యాతి ‘‘సో ఆగతో న పబ్బాజేతబ్బో’’తి అవత్వా ‘‘న ఉపసమ్పాదేతబ్బో’’తి ఏత్తకస్సేవ వుత్తత్తా పారాజికస్స సామణేరభూమి అనుఞ్ఞాతాతి విఞ్ఞాయతి, తేనాహ సామణేరభూమియం పన ఠితోతిఆది. ‘‘యో పన భిక్ఖూ’’తి వుత్తత్తా (పారా. ౩౯) పచ్చక్ఖాతసిక్ఖో యస్మా భిక్ఖు న హోతి, మేథునసేవనే చ పారాజికం నాపజ్జతి, తస్మాస్స ‘‘ఆగతో ఉపసమ్పాదేతబ్బో’’తి ఉపసమ్పదం అనుజానన్తో పారాజికం న సమూహనతి నామ, తేనాహ ‘‘భిక్ఖుభావే ఠత్వా అవిపన్నసీలతాయా’’తి. ఉత్తమత్థం అరహత్తం, నిబ్బానమేవ వా.

చతుబ్బిధవినయాదికథావణ్ణనా

౪౫. నీహరిత్వాతి పాళితో ఉద్ధరిత్వా, తథా హి ‘‘పఞ్చహుపాలి, అఙ్గేహి సమన్నాగతేన భిక్ఖునా నానుయుఞ్జితబ్బం. కతమేహి పఞ్చహి? సుత్తం న జానాతి, సుత్తానులోమం న జానాతీ’’తిఆదిపాళితో సుత్తం సుత్తానులోమఞ్చ నీహరింసు. ‘‘అనాపత్తి ఏవం అమ్హాకం ఆచరియానం ఉగ్గహో పరిపుచ్ఛాతి భణతీ’’తి ఏవమాదితో ఆచరియవాదం. ‘‘ఆయస్మా ఉపాలి ఏవమాహ – ‘అనాపత్తి, ఆవుసో, సుపినన్తేనా’తి’’ ఏవమాదితో అత్తనో మతిం నీహరింసు, సా చ థేరస్స అత్తనోమతి సుత్తేన సఙ్గహితత్తా సుత్తం జాతం, ఏవమఞ్ఞాపి సుత్తాదీహి సఙ్గహితావ గహేతబ్బా, నేతరాతి వేదితబ్బం. అథ వా నీహరిత్వాతి విభజిత్వా సాట్ఠకథం సకలం వినయపిటకం సుత్తాదీసు చతూసు పదేసేసు పక్ఖిపిత్వా చతుధా విభజిత్వా వినయం పకాసేసుం తబ్బినిముత్తస్స అభావాతి అధిప్పాయో. వుత్తన్తి నాగసేనత్థేరేన మిలిన్దపఞ్హే వుత్తం. కణ్ఠాదివణ్ణుప్పత్తిట్ఠానకరణాదీహి ఆహరిత్వా అత్తనో వచీవిఞ్ఞత్తియావ భాసితవచనం ఆహచ్చపదం. రసోతి సారో ‘‘పత్తరసో’’తిఆదీసు (ధ. స. ౬౨౮-౬౩౦) వియ, పటిక్ఖిత్తఅనుఞ్ఞాతసుత్తసారోతి అత్థో, రసోతి వా లక్ఖణం పటివత్థుకం అనుద్ధరిత్వా లక్ఖణానులోమేన వుత్తత్తా. ధమ్మసఙ్గాహకాదిఆచరియవంసేన ఆభతా అట్ఠకథా ఆచరియవంసోతి ఆహ ‘‘ఆచరియవంసోతి ఆచరియవాదో’’తి.

వినయపిటకే పాళీతి ఇధ అధికారవసేన వుత్తం. సేసపిటకేసుపి సుత్తాదిచతునయా యథానురూపం లబ్భన్తేవ. మహాపదేసాతి మహాఓకాసా మహావిసయా, తే అత్థతో ‘‘యం, భిక్ఖవే’’తిఆదిపాళివసేన అకప్పియానులోమతో కప్పియానులోమతో చ పుగ్గలేహి నయతో తథా తథా గయ్హమానా అత్థనయా ఏవ. తే హి భగవతా సరూపతో అవుత్తేసుపి పటిక్ఖిత్తానులోమేసు, అనుఞ్ఞాతానులోమేసు చ సేసేసు కిచ్చేసు నివత్తిపవత్తిహేతుతాయ మహాగోచరాతి ‘‘మహాపదేసా’’తి వుత్తా, న పన ‘‘యం, భిక్ఖవే, మయా ఇదం న కప్పతీ’’తిఆదినా వుత్తా సాధిప్పాయా పాళియేవ తస్సా సుత్తే పవిట్ఠత్తా. ‘‘సుత్తానులోమమ్పి సుత్తే ఓతారేతబ్బం…పే… సుత్తమేవ బలవతర’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౪౫) హి వుత్తం, న హేసా సాధిప్పాయా పాళి సుత్తే ఓతారేతబ్బా, న గహేతబ్బా వా హోతి, యేనాయం సుత్తానులోమం సియా. తస్మా ఇమం పాళిఅధిప్పాయం నిస్సాయ పుగ్గలేహి గహితా యథావుత్తఅత్థావ సుత్తానులోమం. తప్పకాసకత్తా పన అయం పాళిపి సుత్తానులోమన్తి గహేతబ్బం, తేనాహ యే భగవతా ఏవం వుత్తాతిఆది. యం భిక్ఖవేతిఆదిపాళినయేన హి పుగ్గలేహి గహేతబ్బా యే అకప్పియానులోమాదయో అత్థా వుత్తా, తే మహాపదేసాతి అత్థో.

భగవతో పకిణ్ణకదేసనాభూతా చ సుత్తానులోమభూతా చ అట్ఠకథా. యస్మా ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహి పాళివణ్ణనాక్కమేన సఙ్గహేత్వా వుత్తా, తస్మా ‘‘ఆచరియవాదో’’తి వుత్తా, ఏతేన చ అట్ఠకథా సుత్తసుత్తానులోమేసు అత్థతో సఙ్గయ్హతీతి వేదితబ్బా. యథా చ ఏసా, ఏవం అత్తనోమతిపి పమాణభూతా. న హి భగవతో వచనం వచనానులోమఞ్చ అనిస్సాయ అగ్గసావకాదయోపి అత్తనో ఞాణబలేన సుత్తాభిధమ్మవినయేసు కఞ్చి సమ్ముతిపరమత్థభేదం అత్థం వత్తుం సక్కోన్తి, తస్మా సబ్బమ్పి వచనం సుత్తే సుత్తానులోమే చ సఙ్గయ్హతి. విసుం పన అట్ఠకథాదీనం సఙ్గహితత్తా తదవసేసం సుత్తసుత్తానులోమతో గహేత్వా చతుధా వినయో నిద్దిట్ఠో. సుత్తాదయో నిస్సాయేవ పవత్తాపి అత్తనోమతి తేసు సరూపేన అనాగతత్తా వుత్తం ‘‘సుత్తసుత్తానులోమఆచరియవాదే ముఞ్చిత్వా’’తి, తేనాహ ‘‘అనుబుద్ధియా నయగ్గాహేనా’’తి. తత్థ సుత్తాదీని అనుగతాయ ఏవ బుద్ధియా తేహి లద్ధనయగ్గాహేన చాతి అత్థో.

థేరవాదోతి మహాసుమత్థేరాదీనం గాహో. సుత్తాదిం నిస్సాయేవ విపరీతతోపి అత్తనోమతి ఉప్పజ్జతీతి ఆహ తం పనాతిఆది. అత్థేనాతి అత్తనా నయగ్గహితేన అత్థేన. పాళిన్తి అత్తనో గాహస్స నిస్సయభూతం సాట్ఠకథం పాళిం. పాళియాతి తప్పటిక్ఖేపత్థం పరేనాహటాయ సాట్ఠకథాయ పాళియా, అత్తనా గహితం అత్థం నిస్సాయ పాళిఞ్చ సంసన్దిత్వాతి అత్థో. ఆచరియవాదేతి అత్తనా పరేన చ సముద్ధటఅట్ఠకథాయ. ఓతరతి చేవ సమేతి చాతి అత్తనా ఉద్ధటేహి సంసన్దనవసేన ఓతరతి, పరేన ఉద్ధటేన సమేతి. సబ్బదుబ్బలాతి అసబ్బఞ్ఞుపుగ్గలస్స దోసవాసనాయ యాథావతో అత్థసమ్పటిపత్తిఅభావతో వుత్తం. పమాదపాఠవసేన ఆచరియవాదస్స సుత్తానులోమేన అసంసన్దనాపి సియాతి ఆహ ‘‘ఇతరో న గహేతబ్బో’’తి.

సమేన్తమేవ గహేతబ్బన్తి యే సుత్తేన సంసన్దన్తి, ఏవరూపావ అత్థా మహాపదేసతో ఉద్ధరితబ్బాతి దస్సేతి తథా తథా ఉద్ధటఅత్థానమేవ సుత్తానులోమత్తా, తేనాహ ‘‘సుత్తానులోమతో హి సుత్తమేవ బలవతర’’న్తి. అప్పటివత్తియన్తి అప్పటిబాహియం. కారకసఙ్ఘసదిసన్తి పమాణత్తా సఙ్గీతికారకసఙ్ఘసదిసం. బుద్ధానం ఠితకాలసదిసన్తి ధరమానకబుద్ధసదిసన్తి అత్థో. సకవాదీ సుత్తం గహేత్వా కథేతీతిఆదీసు యో యథాభూతమత్థం గహేత్వా కథనసీలో, సో సకవాదీ. సుత్తన్తి సఙ్గీతిత్తయారుళ్హం పాళివచనం. పరవాదీతి మహావిహారవాసీ వా హోతు అఞ్ఞనికాయవాసీ వా, యో విపరీతతో అత్థం గహేత్వా కథనసీలో, సోవ ఇధ ‘‘పరవాదీ’’తి వుత్తో. సుత్తానులోమన్తి సఙ్గీతిత్తయారుళ్హం వా అనారుళ్హం వా యంకిఞ్చి విపల్లాసతో వా వఞ్చనాయ వా ‘‘సఙ్గీతిత్తయాగతమిద’’న్తి దస్సియమానం సుత్తానులోమం. కేచి ‘‘అఞ్ఞనికాయే సుత్తానులోమ’’న్తి వదన్తి, తం న యుత్తం సకవాదీపరవాదీనం ఉభిన్నమ్పి సఙ్గీతిత్తయారుళ్హసుత్తాదీనం ఏవ గహేతబ్బతో. తథా హి వక్ఖతి ‘‘తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరుళ్హం పాళిఆగతం పఞ్ఞాయతి, గహేతబ్బ’’న్తిఆది. న హి సకవాదీ అఞ్ఞనికాయసుత్తాదిం పమాణతో గణ్హాతి, యేన తేసు సుత్తాదీసు దస్సితేసు తత్థ ఠాతబ్బం భవేయ్య, వక్ఖతి చ ‘‘పరో తస్స అకప్పియభావసాధకం సుత్తతో బహుం కారణఞ్చ వినిచ్ఛయఞ్చ దస్సేతి…పే… ‘సాధూ’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా అకప్పియేయేవ ఠాతబ్బ’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౪౫). తస్మా పరవాదినాపి సఙ్గీతిత్తయే అనారుళ్హమ్పి అనారుళ్హమిచ్చేవ దస్సీయతి, కేవలం తస్స తస్స సుత్తాదినో సఙ్గీతిత్తయే అనాగతస్స కూటతా, ఆగతస్స చ బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయ అఞ్ఞథా అధిప్పాయయోజనా చ విసేసో. తత్థ చ యం కూటం, తం అపనీయతి. యం అఞ్ఞథా యోజితం, తస్స విపరీతతాసన్దస్సనత్థం తదఞ్ఞేన సుత్తాదినా సంసన్దనా కరీయతి. యో పన పరవాదినా గహితో అధిప్పాయో సుత్తన్తాదినా సంసన్దతి, సో సకవాదినాపి అత్తనో గాహం విస్సజ్జేత్వా గహేతబ్బోతి ఉభిన్నమ్పి సఙ్గీతిత్తయాగతమేవ సుత్తాదిపమాణన్తి వేదితబ్బం. తేనేవ కథావత్థుప్పకరణే సకవాదే పఞ్చ సుత్తసతాని పరవాదే పఞ్చాతి (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; కథా. అట్ఠ. నిదానకథా) సుత్తసహస్సమ్పి అధిప్పాయగ్గహణనానత్తేన సఙ్గీతిత్తయాగతమేవ గహితం, న నికాయన్తరే కిఞ్చీతి.

ఖేపన్తి ‘‘కిం ఇమినా’’తి పటిక్ఖేపం ఛడ్డనం. గరహన్తి ‘‘కిమేస బాలో జానాతీ’’తి నిన్దనం. సుత్తే ఓతారేతబ్బన్తి యస్స సుత్తస్స అనులోమనతో ఇదం సుత్తానులోమం అకాసి, తస్మిం, తదనురూపే వా అఞ్ఞతరస్మిం సుత్తే అత్తనా గహితం సుత్తానులోమం అత్థతో సంసన్దనవసేన ఓతారేతబ్బం, ‘‘ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేన ఇమస్మిం సుత్తే సంసన్దతీ’’తి సంసన్దిత్వా దస్సేతబ్బన్తి అత్థో. అయన్తి సకవాదీ. పరోతి పరవాదీ. ఆచరియవాదో సుత్తే ఓతారేతబ్బోతి యస్స సుత్తస్స వణ్ణనావసేన అయం ఆచరియవాదో పవత్తో, తస్మిం, తాదిసే చ అఞ్ఞతరస్మిం సుత్తే పుబ్బాపరఅత్థసంసన్దనవసేన ఓతారేతబ్బం. గారయ్హాచరియవాదోతి పమాదలిఖితో, భిన్నలద్ధికేహి వా ఠపితో, ఏస నయో సబ్బత్థ.

యం కిఞ్చి కూటసుత్తం బాహిరకసుత్తాదివచనం న గహేతబ్బన్తి దస్సేతుం సుత్తం సుత్తానులోమే ఓతారేతబ్బన్తిఆది వుత్తం. గుళ్హవేస్సన్తరాదీని మహాసఙ్ఘికాదిభిన్నలద్ధికానం పకరణాని. ఆది-సద్దేన గుళ్హఉమ్మగ్గాదీనం గహణం. సకవాదీ సుత్తం గహేత్వా కథేతి, పరవాదీపి సుత్తన్తిఆదినా అఞ్ఞేపి వాదాలమ్బనా వుత్తనయేన సక్కా ఞాతున్తి ఇధ న వుత్తా.

ఏవం సుత్తసుత్తానులోమాదిముఖేన సామఞ్ఞతో వివాదం దస్సేత్వా ఇదాని విసేసతో వివాదవత్థుం తబ్బినిచ్ఛయముఖేన సుత్తాదీనఞ్చ దస్సేతుం అథ పనాయం కప్పియన్తిఆది వుత్తం. సుత్తే చ సుత్తానులోమే చాతి ఏత్థ చ-కారో వికప్పత్థో, తేన ఆచరియవాదాదీనమ్పి సఙ్గహో, తేనాహ ‘‘కారణఞ్చ వినిచ్ఛయఞ్చ దస్సేతీ’’తి. తత్థ కారణన్తి సుత్తాదినయం నిస్సాయ అత్తనోమతియా ఉద్ధటం హేతుం. వినిచ్ఛయన్తి అట్ఠకథావినిచ్ఛయం. కారణచ్ఛాయాతి సుత్తాదీసు ‘‘కప్పియ’’న్తి గాహస్స, ‘‘అకప్పియ’’న్తి గాహస్స చ నిమిత్తభూతం కిచ్ఛేన పటిపాదనీయం అవిభూతకారణం కారణచ్ఛాయా, కారణపతిరూపకన్తి అత్థో. వినయఞ్హి పత్వాతి ఇమస్స వివరణం కప్పియాకప్పియవిచారణమాగమ్మాతి. రున్ధితబ్బన్తి కప్పియసఞ్ఞాయ వీతిక్కమకరణం రున్ధితబ్బం, తంనివారణచిత్తం దళ్హతరం కాతబ్బం. సోతం పచ్ఛిన్దితబ్బన్తి తత్థ వీతిక్కమప్పవత్తి పచ్ఛిన్దితబ్బా. గరుకభావేతి అకప్పియభావే. సుత్తవినిచ్ఛయకారణేహీతి సుత్తేన అట్ఠకథావినిచ్ఛయేన చ లద్ధకారణేహి. ఏవన్తిఆది యథావుత్తస్స అత్థస్స నిగమనవచనం. అతిరేకకారణన్తి సుత్తాదీసు పురిమం పురిమం అతిరేకకారణం నామ, బహుకారణం వా.

వాచుగ్గతన్తి వాచాయ ఉగ్గతం, తత్థ నిరన్తరం ఠితన్తి అత్థో. ‘‘సుత్తం నామ సకలం వినయపిటక’’న్తి వుత్తత్తా పున సుత్తతోతి తదత్థపటిపాదకం సుత్తాభిధమ్మపాళివచనం అధిప్పేతం. అనుబ్యఞ్జనతోతి ఇమస్స వివరణం పరిపుచ్ఛతో చ అట్ఠకథాతో చాతి. తత్థ పరిపుచ్ఛాతి ఆచరియస్స సన్తికా పాళియా అత్థసవనం. అట్ఠకథాతి పాళిముత్తకవినిచ్ఛయో. తదుభయమ్పి హి పాళిం అనుగన్త్వా అత్థస్స బ్యఞ్జనతో ‘‘అనుబ్యఞ్జన’’న్తి వుత్తం. వినయేతి వినయాచారే, తేనేవ వక్ఖతి వినయం అవిజహన్తో అవోక్కమన్తోతిఆది. తత్థ పతిట్ఠానం నామ సఞ్చిచ్చ ఆపత్తియా అనాపజ్జనాది హోతీతి ఆహ ‘‘లజ్జీభావేన పతిట్ఠితో’’తి, తేన లజ్జీ హోతీతి వుత్తం హోతి. వినయధరస్స లక్ఖణే వత్తబ్బే కిం ఇమినా లజ్జీభావేనాతి ఆహ అలజ్జీ హీతిఆది. తత్థ బహుస్సుతోపీతి ఇమినా పఠమలక్ఖణసమన్నాగమం దస్సేతి. లాభగరుతాయాతిఆదినా వినయే ఠితతాయ అభావే పఠమలక్ఖణయోగో కిచ్చకరో న హోతి, అథ ఖో అకిచ్చకరో అనత్థకరో ఏవాతి దస్సేతి. సఙ్ఘభేదస్స పుబ్బభాగో కలహో సఙ్ఘరాజి.

విత్థునతీతి విత్థమ్భతి, నిత్థునతి వా సన్తిట్ఠితుం న సక్కోతి, తేనాహ యం యన్తిఆది. ఆచరియపరమ్పరాతి ఆచరియానం వినిచ్ఛయపరమ్పరా, తేనేవ వక్ఖతి ‘‘అత్తనో మతిం పహాయ…పే… యథా ఆచరియో చ ఆచరియాచరియో చ పాళిఞ్చ పరిపుచ్ఛఞ్చ వదన్తి, తథా ఞాతుం వట్టతీ’’తి. న హి ఆచరియానం నామమత్తతో పరమ్పరాజాననే పయోజనమత్థి. పుబ్బాపరానుసన్ధితోతి పుబ్బవచనస్స అపరవచనేన సహ అత్థసమ్బన్ధజాననతో. అత్థతోతి పదత్థపిణ్డత్థఅధిప్పేతత్థాదితో. కారణతోతి తదత్థుపపత్తితో. థేరవాదఙ్గన్తి థేరవాదపటిపాటిం, తేసం వినిచ్ఛయపటిపాటిన్తి అత్థో.

ఇమేహి చ పన తీహి లక్ఖణేహీతి ఏత్థ పఠమేన లక్ఖణేన వినయస్స సుట్ఠు ఉగ్గహితభావో వుత్తో. దుతియేనస్స లజ్జీభావేన చేవ అచలతాయ చ పతిట్ఠితతా. తతియేన పాళిఅట్ఠకథాసు అనురూపేన అనాగతమ్పి తదనులోమతో ఆచరియేహి దిన్ననయతో వినిచ్ఛినితుం సమత్థతా. ఓతిణ్ణే వత్థుస్మిన్తి చోదనావసేన వీతిక్కమవత్థుస్మిం సఙ్ఘమజ్ఝే ఓతిణ్ణే. చోదకేన చుదితకేన చ వుత్తే వత్తబ్బేతి ఏవం ఓతిణ్ణే వత్థుం నిస్సాయ చోదకేన ‘‘దిట్ఠం సుత’’న్తిఆదినా చుదితకేన ‘‘అత్థి నత్థీ’’తిఆదినా చ యం వత్తబ్బం, తస్మిం వత్తబ్బే వుత్తేతి అత్థో. థుల్లచ్చయదుబ్భాసితానం మాతికాయ అనాగతత్తా ‘‘పఞ్చన్నం ఆపత్తీన’’న్తి వుత్తం. తికదుక్కటన్తి ‘‘అనుపసమ్పన్నే ఉపసమ్పన్నసఞ్ఞీ ఉజ్ఝాయతి వా ఖీయతి వా ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తిఆదినా (పాచి. ౧౦౬ థోకం విసదిసం) ఆగతం తికదుక్కటం. అఞ్ఞతరం వా ఆపత్తిన్తి ‘‘కాలే వికాలసఞ్ఞీ ఆపత్తి దుక్కటస్స, కాలే వేమతికో ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తిఆదికం (పాచి. ౨౫౦) దుకదుక్కటం సన్ధాయ వుత్తం. అన్తరాపత్తిన్తి తస్మిం తస్మిం సిక్ఖాపదే ఆగతవత్థువీతిక్కమం వినా అఞ్ఞస్మిం వత్థువీతిక్కమే నిదానతో పభుతి వినీతవత్థుపరియోసానా అన్తరన్తరా వుత్తం ఆపత్తిం. ఇధ పన ‘‘వత్థుం ఓలోకేతీ’’తి విసుం గహితత్తా తదవసేసా అన్తరాపత్తీతి గహితా. పటిలాతం ఉక్ఖిపతీతి ఇదం విసిబ్బనసిక్ఖాపదే (పాచి. ౩౫౦-౩౫౧) ఆగతం. తత్థ డయ్హమానం అలాతం అగ్గికపాలాదితో బహి పతితం అవిజ్ఝాతమేవ పటిఉక్ఖిపతి, పున యథాఠానే ఠపేతీతి అత్థో. విజ్ఝాతం పన పక్ఖిపన్తస్స పాచిత్తియమేవ. అనాపత్తిన్తి ఏత్థ అన్తరన్తరా వుత్తా అనాపత్తిపి అత్థి, ‘‘అనాపత్తి, భిక్ఖవే, ఇద్ధిమస్స ఇద్ధివిసయే’’తిఆది (పారా. ౧౫౯) వియ సాపి సఙ్గయ్హతి.

పారాజికాపత్తీతి న తావ వత్తబ్బన్తి ఇదం ఆపన్నపుగ్గలేన లజ్జీధమ్మే ఠత్వా యథాభూతం ఆవికరణేపి దుబ్బినిచ్ఛయం అదిన్నాదానాదిం సన్ధాయ వుత్తం. యం పన మేథునాదీసు విజాననం, తం వత్తబ్బమేవ, తేనాహ మేథునధమ్మవీతిక్కమో హీతిఆది. యో పన అలజ్జితాయ పటిఞ్ఞం అదత్వా విక్ఖేపం కరోతి, తస్స ఆపత్తి న సక్కా ఓళారికాపి వినిచ్ఛినితుం, యావ సో యథాభూతం నావి కరోతి, సఙ్ఘస్స చ ఆపత్తిసన్దేహో న విగచ్ఛతి, తావ నాసితకోవ భవిస్సతి. సుఖుమాతి చిత్తపరివత్తియా సుఖుమతాయ సుఖుమా. తేనాహ ‘‘చిత్తలహుకా’’తి, చిత్తం తస్స లహుకన్తి అత్థో. తేతి వీతిక్కమే. తంవత్థుకన్తి అదిన్నాదానాదిమూలకం. యం ఆచరియో భణతి, తం కరోహీతిఆది సబ్బం లజ్జీపేసలం కుక్కుచ్చకమేవ సన్ధాయ వుత్తం. యో యాథావతో పకాసేత్వా సుద్ధిమేవ గవేసతి, తేనాపి, పారాజికోసీతి న వత్తబ్బోతి అనాపత్తికోటియాపి సఙ్కియమానత్తా వుత్తం, తేనేవ ‘‘పారాజికచ్ఛాయా’’తి వుత్తం. సీలాని సోధేత్వాతి యస్మిం వీతిక్కమే పారాజికాసఙ్కా వత్తతి, తత్థ పారాజికాభావపక్ఖం గహేత్వా దేసనావుట్ఠానగామినీనం ఆపత్తీనం సోధనవసేన సీలాని సోధేత్వా. ద్వత్తింసాకారన్తి పాకటభావతో ఉపలక్ఖణవసేన వుత్తం, యం కిఞ్చి అభిరుచితం మనసికాతుం వట్టతేవ. కమ్మట్ఠానం ఘటియతీతి విప్పటిసారమూలకేన విక్ఖేపేన అన్తరన్తరా ఖణ్డం అదస్సేత్వా పబన్ధవసేన చిత్తేన సఙ్ఘటియతి. సఙ్ఖారాతి విపస్సనాకమ్మట్ఠానవసేన వుత్తం. సాపత్తికస్స హి పగుణమ్పి కమ్మట్ఠానం న సుట్ఠు ఉపట్ఠాతి, పగేవ పారాజికస్స. తస్స హి విప్పటిసారనిన్నతాయ చిత్తం ఏకగ్గం న హోతి. ఏకస్స పన వితక్కవిక్ఖేపాదిబహులస్స సుద్ధసీలస్సపి చిత్తం న సమాధియతి, తం ఇధ పారాజికమూలకన్తి న గహేతబ్బం. కతపాపమూలకేన విప్పటిసారేనేవేత్థ చిత్తస్స అసమాధియనం సన్ధాయ ‘‘కమ్మట్ఠానం న ఘటియతీ’’తి వుత్తం, తేనాహ విప్పటిసారగ్గినాతిఆది. అత్తనాతి చిత్తేన కరణభూతేన పుగ్గలో కత్తా జానాతి, పచ్చత్తే వా కరణవచనం, అత్తా సయం పజానాతీతి అత్థో.

చతుబ్బిధవినయాదికథావణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

పదభాజనీయవణ్ణనా

యో వియ దిస్సతీతి యాదిసో, యం-సద్దత్థే యథా-సద్దో వత్తతీతి ఆహ ‘‘యేన వా తేన వా యుత్తో’’తి. యేన తేనాతి హి పదద్వయేన అనియమతో యం-సద్దత్థోవ దస్సితో. వాసధురయుత్తోతి విపస్సనాధురయుత్తో. యా జాతి అస్సాతి యంజాతి, పుగ్గలో, సోవ యంజచ్చో సకత్థే యపచ్చయం కత్వా. గోత్తవసేన యేన వా తేన వా గోత్తేన యథాగోత్తో వా తథాగోత్తో వా హోతూతి సమ్బన్ధో. సీలేసూతి పకతీసు. అథ ఖోతి ఇదం కిన్తూతి ఇమస్మిం అత్థే. కిం వుత్తం హోతీతి అత్థో. ఇమస్మిం అత్థేతి ఇమస్మిం పారాజికవిసయే. ఏసోతి యథావుత్తేహి పకారేహి యుత్తో. అరియాయాతి ‘‘ఉద్దిస్స అరియా తిట్ఠన్తి, ఏసా అరియానం యాచనా’’తి ఏవం వుత్తాయ, న, ‘‘దేహి మే’’తి కపణాయ. లిఙ్గసమ్పటిచ్ఛనేనాతి ‘‘భిక్ఖం చరిస్సామీ’’తి చిత్తాభావేపి భిక్ఖాహారనిస్సితపబ్బజ్జాలిఙ్గస్స సమ్పటిచ్ఛనేన. కాజభత్తన్తి కాజేహి ఆనీతభత్తం. అధమ్మికాయాతి అధిసీలసిక్ఖాదిభిక్ఖుగుణాభావతో వుత్తం, తేనాహ ‘‘అభూతాయా’’తి. ‘‘మయం భిక్ఖూ’’తి వదన్తా పటిఞ్ఞామత్తేనేవ భిక్ఖూ, న అత్థతోతి అత్థో. ఇదఞ్చ ‘‘మయం భిక్ఖూ’’తి పటిజాననస్సాపి సమ్భవతో వుత్తం. ‘‘మయం భిక్ఖూ’’తి అప్పటిజానన్తాపి హి భిక్ఖువోహారనిమిత్తస్స లిఙ్గస్స గహణేన చేవ భిక్ఖూనం దిన్నపచ్చయభాగగ్గహణాదినా చ భిక్ఖుపటిఞ్ఞా ఏవ నామ హోన్తి. తథా హి వుత్తం పుగ్గలపఞ్ఞత్తిఅట్ఠకథాయం –

‘‘‘అబ్రహ్మచారీ బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞో’తి అఞ్ఞే బ్రహ్మచారినో సునివత్థే సుపారుతే సుమ్భకపత్తధరే గామనిగమజనపదరాజధానీసు పిణ్డాయ చరిత్వా జీవికం కప్పేన్తే దిస్వా సయమ్పి తాదిసేన ఆకారేన తథా పటిపజ్జనతో ‘అహం బ్రహ్మచారీ’తి పటిఞ్ఞం దేన్తో వియ హోతి. ‘అహం భిక్ఖూ’తి వత్వా ఉపోసథగ్గాదీని పవిసన్తో పన బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞో హోతియేవ, తథా సఙ్ఘికం లాభం గణ్హన్తో’’తి (పు. ప. అట్ఠ. ౯౧).

తస్మా ఏవరూపేహి పటిఞ్ఞాయ భిక్ఖూహి గోత్రభుపరియోసానేహి సద్ధిం సమ్భోగపరిభోగో న వట్టతి, అలజ్జీపరిభోగోవ హోతి. సఞ్చిచ్చ ఆపత్తిఆపజ్జనాదిఅలజ్జీలక్ఖణం పన ఉక్కట్ఠానం భిక్ఖూనం వసేన వుత్తం సామణేరాదీనమ్పి అలజ్జీవోహారదస్సనతో. ‘‘అలజ్జీసామణేరేహి హత్థకమ్మమ్పి న కారేతబ్బ’’న్తి హి వుత్తం. యథావిహితపటిపత్తియం అతిట్ఠనఞ్హి సబ్బసాధారణం అలజ్జీలక్ఖణం. దుస్సీలా లిఙ్గగ్గహణతో పట్ఠాయ యథావిహితపటిపత్తియా అభావతో ఏకన్తా లజ్జినోవ మహాసఙ్ఘికాదినికాయన్తరికా వియ, లిఙ్గత్థేనకాదయో వియ, చ. యావ ౧౧ చ తేసం భిక్ఖుపటిఞ్ఞా అనువత్తతి, తావ భిక్ఖు ఏవ, తేహి చ పరిభోగో అలజ్జిపఅభోగోవ, తేసఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘసఞ్ఞాయ దిన్నం సఙ్ఘే దిన్నం నామ హోతి. వుత్తఞ్హి భగవతా –

‘‘భవిస్సన్తి ఖో పనానన్ద, అనాగతమద్ధానం గోత్రభునో కాసావకణ్ఠా దుస్సీలా పాపధమ్మా, తేసు దుస్సీలేసు సఙ్ఘం ఉద్దిస్స దానం దస్సన్తి, తదాపాహం, ఆనన్ద, సఙ్ఘగతం దక్ఖిణం అసఙ్ఖ్యేయ్యం అప్పమేయ్యం వదామీ’’తి (మ. ని. ౩.౩౮౦).

భగవతో సఙ్ఘం ఉద్దిస్స దిన్నత్తా దక్ఖిణా అసఙ్ఖ్యేయ్యా అప్పమేయ్యా జాతా. దుస్సీలానం దిన్నత్తా నాతి చే? న, తేసు సఙ్ఘం ఉద్దిస్సాతి గోత్రభూనం పటిగ్గాహకత్తేన పరామట్ఠత్తా, ఇతరథా ‘‘యేసు కేసుచి గహట్ఠేసు వా పబ్బజితేసు వా సఙ్ఘం ఉద్దిస్సా’’తి వత్తబ్బతాపసఙ్గతో, తథా చ ‘‘తదాపాహం, ఆనన్దా’’తి హేట్ఠిమకోటిదస్సనస్స పయోజనం న సియా. తస్మా గోత్రభూనమ్పి అభావే సఙ్ఘం ఉద్దిస్స దానం నత్థి, హేట్ఠిమకోటియా తేసుపి దిన్నా సఙ్ఘగతా దక్ఖిణా అసఙ్ఖ్యేయ్యా, న తతో పరం సిజ్ఝతీతి తేపి పటిఞ్ఞాయ భిక్ఖు ఏవాతి గహేతబ్బం.

బ్రహ్మఘోసన్తి ఉత్తమఘోసం, బ్రహ్మునో ఘోససదిసం వా ఘోసం. ఏహి భిక్ఖూతి ‘‘భిక్ఖూ’’తిసమ్బోధనం. సంసారే భయఇక్ఖక తస్స భయస్స సబ్బసో వినాసనత్థం తిసరణం, సాసనం వా ఏహి మనసా ‘‘తాణం లేణ’’న్తి పవిస ఉపగచ్ఛ. ఉపగన్త్వాపి చర బ్రహ్మచరియన్తి సాసనబ్రహ్మచరియం మగ్గబ్రహ్మచరియఞ్చ చరస్సు. భణ్డూతి ముణ్డితకేసో. వాసీతి దన్తకట్ఠాదిచ్ఛేదనవాసి. బన్ధనన్తి కాయబన్ధనం. యుత్తో యోగో సమాధిపఞ్ఞావసేన సో యుత్తయోగో, తస్స అట్ఠేతే పరిక్ఖారాతి సేసో. సరీరే పటిముక్కేహియేవ ఉపలక్ఖితోతి సేసో. ‘‘తీణి సతానీ’’తి వత్తబ్బే గాథాబన్ధసుఖత్థం ‘‘తీణి సత’’న్తి వుత్తం.

తస్మాతి భగవా హేట్ఠా వుత్తం పరామసతి. హేట్ఠా హి ‘‘అహం ఖో పన, కస్సప, జానఞ్ఞేవ వదామి ‘జానామీ’తి, పస్సఞ్ఞేవ వదామి ‘పస్సామీ’’’తి (సం. ని. ౨.౧౫౪) వుత్తం, తం పరామసతి, యస్మా అహం జానం వదామి, తస్మాతి అత్థో. ఇహాతి ఇమస్మిం సాసనే. తిబ్బన్తి మహన్తం. పచ్చుపట్ఠితం భవిస్సతీతి థేరాదిఉపసఙ్కమనతో పురేతరమేవ తేసు యంనూన మే హిరోత్తప్పం ఉపట్ఠితం భవిస్సతీతి అత్థో. కుసలూపసంహితన్తి అనవజ్జధమ్మనిస్సితం. అట్ఠిం కత్వాతి అత్తానం తేన ధమ్మేన అట్ఠికం కత్వా, తం వా ధమ్మం ‘‘ఏస మే అత్థో’’తి అత్థం కత్వా. ఓహితసోతోతి ధమ్మే నిహితసోతో. ఏవఞ్హి తే, కస్సప, సిక్ఖితబ్బన్తి ఞాణసోతఞ్చ పసాదసోతఞ్చ ఓదహిత్వా ‘‘ధమ్మం సక్కచ్చమేవ సుణిస్సామీ’’తి ఏవమేవ తయా సిక్ఖితబ్బం. సాతసహగతా చ మే కాయగతాసతీతి అసుభేసు చేవ ఆనాపానే చ పఠమజ్ఝానవసేన సుఖసమ్పయుత్తకాయగతాసతి. యం పనేతస్స ఓవాదస్స సక్కచ్చపటిగ్గహణం, అయమేవ థేరస్స పబ్బజ్జా చ ఉపసమ్పదా చ అహోసి (సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౧౫౪).

ఉద్ధుమాతకపటిభాగారమ్మణం ఝానం ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞా. కసిణారమ్మణం రూపావచరజ్ఝానం రూపసఞ్ఞా. ఇమేతి సఞ్ఞాసీసేన నిద్దిట్ఠా ఇమే ద్వే ఝానధమ్మా. సోపాకో చ భగవతా పుట్ఠో ‘‘రూపావచరభావేన ఏకత్థా, బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి ఆహ. ఆరద్ధచిత్తోతి ఆరాధితచిత్తో. గరుధమ్మపటిగ్గహణాదిఉపసమ్పదా ఉపరి సయమేవ ఆవి భవిస్సతి.

సబ్బన్తిమేన పరియాయేనాతి సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన. ఞత్తిచతుత్థా కమ్మవాచా ఉపసమ్పదాకమ్మస్స కారణత్తా ఠానం, తస్స ఠానస్స అరహం అనుచ్ఛవికన్తి వత్థుదోసాదివినిముత్తకమ్మం ‘‘ఠానారహ’’న్తి వుత్తం వత్థాదిదోసయుత్తస్స కమ్మస్స సభావతో కమ్మవాచారహత్తాభావా. అథ వా ఠానన్తి నిబ్బానప్పత్తిహేతుతో సిక్ఖత్తయసఙ్గహం సాసనం వుచ్చతి, తస్స అనుచ్ఛవికం కమ్మం ఠానారహం. యథావిహితలక్ఖణేన హి కమ్మేన ఉపసమ్పన్నోవ సకలం సాసనం సమాదాయ పరిపూరేతుమరహతి. తస్మా పరిసుద్ధకమ్మవాచాపరియోసానం సబ్బం సఙ్ఘకిచ్చం ఠానారహం నామ, తేనాహ ‘‘సత్థుసాసనారహేనా’’తి, సీలాదిసకలసాసనపరిపుణ్ణస్స అనుచ్ఛవికేనాతి అత్థో. అయం ఇమస్మిం అత్థేతి ఞత్తిచతుత్థకమ్మేన ఉపసమ్పన్నస్సేవ సబ్బసిక్ఖాపదేసు వుత్తత్తా కిఞ్చాపి ఏహిభిక్ఖూపసమ్పదాదీహి ఉపసమ్పన్నానం సుద్ధసత్తానం పణ్ణత్తివజ్జసిక్ఖాపదవీతిక్కమేపి అభబ్బతా వా దోసాభావో వా సద్దతో పఞ్ఞాయతి, తథాపి అత్థతో తేసమ్పి పణ్ణత్తివజ్జేసు, లోకవజ్జేసుపి వా సురాపానాదిలహుకేసు మగ్గుప్పత్తితో పుబ్బే అసఞ్చిచ్చాదినా ఆపత్తిఆపజ్జనం సిజ్ఝతియేవ. తథా హి ‘‘ద్వే పుగ్గలా అభబ్బా ఆపత్తిం ఆపజ్జితుం బుద్ధా చ పచ్చేకబుద్ధా చ. ద్వే పుగ్గలా భబ్బా ఆపత్తిం ఆపజ్జితుం భిక్ఖూ చ భిక్ఖునియో చా’’తి (పరి. ౩౨౨) వుత్తం. ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన ఉపసమ్పన్నోతి ఇదం పన సబ్బసిక్ఖాపదవీతిక్కమారహే సబ్బకాలికే చ భిక్ఖూ గహేత్వా యేభుయ్యవసేన వుత్తం. నిరుత్తివసేనాతి నిబ్బచనవసేన. అభిలాపవసేనాతి వోహారవసేన. గుణవసేనాతి భిక్ఖువోహారనిమిత్తానం గుణానం వసేన.

సాజీవపదభాజనీయవణ్ణనా

వివట్టూపనిస్సయా సీలాదయో లోకియేహి అభివిసిట్ఠత్తా అధిసీలాదివోహారేన వుత్తాతి దస్సేతుం కతమం పనాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ పఞ్చఙ్గదసఙ్గసీలన్తి అబుద్ధుప్పాదకాలే సీలం సన్ధాయ వుత్తం తస్స వివట్టూపనిస్సయత్తాభావా. యం పన బుద్ధుప్పాదే రతనత్తయగుణం తథతో ఞత్వా సాసనే సునివిట్ఠసద్ధాహి ఉపాసకోపాసికాహి చేవ సామణేరసిక్ఖమానాహి చ రక్ఖియమానం పఞ్చఙ్గఅట్ఠఙ్గదసఙ్గసీలం, తమ్పి అధిసీలమేవ మగ్గుప్పత్తిహేతుతో. విపస్సనామగ్గుప్పత్తినిమిత్తతాయ హి పాతిమోక్ఖసంవరసీలం లోకియానం సీలేహి అధిసీలం జాతం అధిచిత్తం వియ. న హి విపస్సనామగ్గనిమిత్తతం ముఞ్చిత్వా లోకియచిత్తతో అధిచిత్తస్స అఞ్ఞో కోచి విసేసో ఉపలబ్భతి, తదుభయఞ్చ అనాదిమతో సంసారవట్టస్స అత్తాదిసారవిరహితతాయ తిలక్ఖణబ్భాహతత్తం, ‘‘అహం మమా’’తి ఆకారేన పవత్తఅవిజ్జాతణ్హాదిదోసమూలకత్తఞ్చ, తందోసమూలవిద్ధంసనసమత్థాయ సీలచిత్తబలోపత్థద్ధాయ విపస్సనాయ ఉక్కంసేనేవ తస్స సంసారవట్టస్స విగమఞ్చ, తదుపదేసకస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సబ్బఞ్ఞుతాదిఅపరిమితగుణగణయోగేన అవిపరీతసద్ధమ్మదేసకత్తఞ్చ యాథావతో ఞత్వా పటిపన్నేన సమాదాయ సిక్ఖితబ్బతాయ వివట్టూపనిస్సయం జాతం, న అఞ్ఞేన కారణేన, తఞ్చ వివట్టూపనిస్సయత్తం యది సాసనే పఞ్చసీలాదిస్సాపి సమానం, కిమిదం అధిసీలం న సియా. పఞ్చసీలాదిమత్తే ఠితానఞ్హి అనాథపిణ్డికాదీనం గహట్ఠానమ్పి మగ్గో ఉప్పజ్జతి. న హి అధిసీలాధిచిత్తం వినా మగ్గుప్పత్తి హోతి, తఞ్చ కిఞ్చాపి కేసఞ్చి అనుపనిస్సయతాయ తస్మిం అత్తభావే మగ్గుప్పత్తియా హేతు న హోతి, తథాపి భవన్తరే అవస్సం హోతేవాతి అధిసీలమేవ కాలం కరోన్తానం కల్యాణపుథుజ్జనానం పాతిమోక్ఖసంవరసీలం వియ, తేనాహ బుద్ధుప్పాదేయేవ చ పవత్తతీతిఆది. వివట్టం పత్థేత్వా రక్ఖియమానమ్పి పఞ్చసీలాది బుద్ధుప్పాదేయేవ పవత్తతి. న హి తం పఞ్ఞత్తిన్తిఆది పన ఉక్కట్ఠవసేన సబ్బం పాతిమోక్ఖం సన్ధాయ వుత్తం. తదేకదేసభూతమ్పి హి పాణాతిపాతాదిన్నాదానాదిగహట్ఠసీలమ్పి. బుద్ధాయేవ వినయే పారాజికసుత్తవిభఙ్గాదీసు ఆగతవసేన సబ్బసో కాయవచీద్వారేసు మగ్గుప్పత్తియా విబన్ధకఅజ్ఝాచారసోతం విచ్ఛిన్దిత్వా మగ్గుప్పత్తియా పదట్ఠానభావేన పఞ్ఞపేతుం సక్కోన్తి, న అఞ్ఞే. మగ్గుప్పత్తిం సన్ధాయ హిస్స అధిసీలతా వుత్తా. తేనాహ ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరతోపి చ మగ్గఫలసమ్పయుత్తమేవ సీలం అధిసీల’’న్తి. తస్సేవ హి అధిసీలన్తి అబ్యవధానేన మగ్గాధిట్ఠానాతి. ఇధ అనధిప్పేతన్తి ఇమస్మిం పఠమపారాజికవిసయే ‘‘సిక్ఖా’’తి అనధిప్పేతం.

లోకియఅట్ఠసమాపత్తిచిత్తానీతి సాసనసభావం అజానన్తేహి లోకియజనేహి సమాపజ్జితబ్బాని అట్ఠ రూపారూపజ్ఝానసమ్పయుత్తచిత్తాని సన్ధాయ వుత్తం. న హి మహగ్గతేసు లోకియలోకుత్తరభేదో అత్థి, యేన లోకియవిసేసనం లోకుత్తరనివత్తనం సియా. తస్మా సాసనికేహి సమాపజ్జితబ్బమహగ్గతజ్ఝాననివత్తనమేవ లోకియవిసేసనం కతం. యథా చేత్థ, ఏవం కామావచరాని పన అట్ఠ కుసలచిత్తానీతి ఏత్థాపి లోకియవిసేసనం కాతబ్బమేవ. అయమేవ హి అధిచిత్తతో చిత్తస్స భేదో, యం సాసనం అజానన్తస్స పుగ్గలస్స సముప్పజ్జనం. ఏవఞ్చ అబుద్ధుప్పాదేపి సాసనసభావం జానన్తానం పచ్చేకబుద్ధాదీనమ్పి సీలచిత్తానం అధిసీలాధిచిత్తతా సమత్థితా హోతి. న వినా బుద్ధుప్పాదాతి ఇదం పన అఞ్ఞేసం అభిసమయహేతుభావేన పచ్చేకబుద్ధబోధిసత్తాదీనం దేసనాసామత్థియాభావతో వుత్తం. ఆయతిం వాసనాహేతుం పన సీలచిత్తం తేపి దేసేన్తియేవ, తఞ్చ మగ్గహేతుతాయ అధిసీలాధిచిత్తమ్పి హోన్తం అప్పకతాయ విప్ఫారికతాబాహుజఞ్ఞత్తాభావేన అబ్బోహారికన్తి ‘‘బుద్ధుప్పాదేయేవా’’తి అవధారణం కతన్తి వేదితబ్బం. న హి తంసమాపన్నోతిఆదిఅట్ఠకథావచనేహి ఇధ అధిచిత్తనిద్దేసే, ఉపరి అధిపఞ్ఞానిద్దేసే చ మగ్గఫలసమ్పయుత్తఅధిచిత్తఅధిపఞ్ఞానమేవ పటిక్ఖేపతో లోకియాధిచిత్తాధిపఞ్ఞానం ఇధ అధిప్పేతతా, తం ద్వయం సమాపన్నస్సాపి మేథునధమ్మసమాపజ్జనసభావో చ విఞ్ఞాయతి, పాళియం పన ‘‘యాయం అధిసీలసిక్ఖా, అయం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతా సిక్ఖా’’తి వుత్తత్తా లోకియాపి అధిచిత్తాధిపఞ్ఞా అనధిప్పేతాతి విఞ్ఞాయతి. తస్మా పాళియం అట్ఠకథాయఞ్చ ఏవమధిప్పాయో వేదితబ్బో – ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవిస్సామీ’’తి చిత్తే ఉప్పన్నమత్తే లోకియం అధిచిత్తం అధిపఞ్ఞా చ పరిహాయతి, అధిసీలం పన చిత్తుప్పాదమత్తేన న పరిహాయతీతి పాళియం అధిసీలసిక్ఖావ వుత్తా. అట్ఠకథాయం పన పటిలద్ధలోకుత్తరమగ్గస్స భిక్ఖునో ‘‘మేథునం పటిసేవిస్సామీ’’తి చిత్తమ్పి న ఉప్పజ్జతి సబ్బసో అకుప్పధమ్మత్తా, పుథుజ్జనానం సమాపత్తిలాభీనమ్పి కేనచి కారణేన ఉప్పజ్జతి కుప్పధమ్మత్తాతి ఇమం విసేసం దస్సేతుం ‘‘న హి తంసమాపన్నో’’తి లోకుత్తరావ పటిక్ఖిత్తాతి వేదితబ్బం.

అత్థి దిన్నన్తి ఏత్థ దిన్నన్తి దానచేతనా అధిప్పేతా, తస్స దిన్నస్స ఫలం అత్థీతి అత్థో. ఏస నయో అత్థి యిట్ఠన్తి ఏత్థాపి. ఆది-సద్దేన హుతాదీనం సఙ్గహో. తత్థ యిట్ఠన్తి మహాయాగో సబ్బసాధారణం మహాదానమేవ. హుతన్తి పహోనకసక్కారో, అత్తనో వా హోతు, పరేసం వా దస అకుసలకమ్మపథా, సబ్బేపి వా అకుసలా ధమ్మా అనత్థుప్పాదనతో న సకం కమ్మం నామ, తబ్బిపరీతా కుసలా ధమ్మా సకం నామ, తదుభయమ్పి వా కుసలాకుసలం కమ్మస్సకోమ్హీతిఆదివచనతో సతి సంసారప్పవత్తియం అధిముచ్చనట్ఠేన సత్తానం సకన్తి ఏవం కమ్మస్సకతాయ సకభావే అత్తనో సన్తకతాయ ఉప్పజ్జనకఞాణం కమ్మస్సకతఞ్ఞాణం, ఉపలక్ఖణమత్తఞ్చేతం. సాసననిస్సితా పన సబ్బాపి వట్టగామినికుసలపఞ్ఞా కమ్మస్సకతఞ్ఞాణే పవిట్ఠా. సాసననిస్సితా హి వివట్టగామినీ సబ్బాపి పఞ్ఞా ‘‘సచ్చానులోమికఞాణ’’న్తి వుచ్చతి. సా ఏవ చ అధిపఞ్ఞా తదవసేసం సబ్బం కమ్మస్సకతఞ్ఞాణన్తి వేదితబ్బం, తేనేవ భగవా ‘‘కమ్మస్సకతఞ్ఞాణం సచ్చానులోమికఞాణం మగ్గసమఙ్గిస్స ఞాణం ఫలసమఙ్గిస్స ఞాణ’’న్తి సబ్బమ్పి ఞాణచతుక్కేయేవ సఙ్గహేసి. తిలక్ఖణాకారపరిచ్ఛేదకం పన విపస్సనాఞాణన్తి ఇదం పన మగ్గస్స ఆసన్నపచ్చయతాయ ఉక్కట్ఠవసేన వుత్తం. తదితరాసఞ్హి రతనత్తయానుస్సరణాదిపఞ్ఞానమ్పి మగ్గహేతుతాయ అధిపఞ్ఞతా సమానావాతి గహేతబ్బం.

సాజీవపదభాజనీయవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

పచ్చక్ఖానవిభఙ్గవణ్ణనా

దుబ్బల్యే ఆవికతేతి యంనూనాహం బుద్ధం పచ్చక్ఖేయ్యన్తిఆదినా దుబ్బలభావే పకాసితే. ముఖారుళ్హతాతి లోకజనానం సత్తట్ఠాతిఆదీసు ముఖారుళ్హఞాయేనాతి అధిప్పాయో. దిరత్తతిరత్తన్తి (పాచి. ౫౨) ఏత్థ యథా అన్తరన్తరా సహసేయ్యావసేన తిరత్తం అగ్గహేత్వా నిరన్తరమేవ తిస్సో రత్తియో అనుపసమ్పన్నేన సద్ధిం సహసేయ్యాయ అరుణుట్ఠాపనవసేన తిరత్తగ్గహణత్థం ‘‘దిరత్తతిరత్త’’న్తి అబ్యవధానేన వుత్తన్తి దిరత్తగ్గహణస్స పయోజనమ్పి సక్కా గహేతుం, ఏవమిధాపి దుబ్బల్యం అనావికత్వాతి ఇమస్సాపి గహణస్స పయోజనమత్థేవాతి దస్సేతుం యస్మా వా సిక్ఖాపచ్చక్ఖానస్సాతిఆది వుత్తం.

ఇదాని దుబ్బల్యం అనావికత్వాతి ఇమస్స పురిమపదస్సేవ వివరణభావం వినాపి విసుం అత్థసబ్భావం దస్సేతుం అపిచాతిఆది వుత్తం. విసేసావిసేసన్తి ఏత్థ యేన వాక్యేన దుబ్బల్యావికమ్మమేవ హోతి, న సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం, తత్థ సిక్ఖాపచ్చక్ఖానదుబ్బల్యావికమ్మానం అఞ్ఞమఞ్ఞం విసేసో హోతి. యేన పన వచనేన తదుభయమ్పి హోతి, తత్థ నేవత్థి విసేసో అవిసేసోపి, తం విసేసావిసేసం. ‘‘కఠ కిచ్ఛజీవనే’’తి ధాతూసు పఠితత్తా వుత్తం ‘‘కిచ్ఛజీవికప్పత్తో’’తి. ఉక్కణ్ఠనఞ్హి ఉక్కణ్ఠా, తం ఇతో గతోతి ఉక్కణ్ఠితో, కిచ్ఛజీవికం పత్తోతి అత్థో. ఉద్ధం గతో కణ్ఠో ఏతిస్సాతి ఉక్కణ్ఠా, అనభిరతియా వజే నిరుద్ధగోగణో వియ గమనమగ్గం గవేసన్తో పుగ్గలో ఉక్కణ్ఠో హోతి, తం ఉక్కణ్ఠం. అనభిరతిం ఇతోతిపి ఉక్కణ్ఠితోతి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘ఉద్ధం కణ్ఠం కత్వా విహరమానో’’తి. సా చ ఉక్కణ్ఠతా విక్ఖేపేనేవాతి విక్ఖిత్తోతిఆది వుత్తం.

సమణభావతోతి ఉపసమ్పదతో. భావవికప్పాకారేనాతి భిక్ఖుభావతో చవిత్వా యం యం గిహిఆదిభావం పత్తుకామో ‘‘అహం అస్స’’న్తి అత్తనో భవనం వికప్పేతి, తేన తేన గిహిఆదిఆకారేన, అత్తనో భవనస్స వికప్పనాకారేనాతి అధిప్పాయో.

౪౬. పాళియం యది పనాహన్తి అహం యది బుద్ధం పచ్చక్ఖేయ్యం, సాధు వతస్సాతి అత్థో. అపాహం, హన్దాహన్తి ఏత్థాపి వుత్తనయేనేవ అత్థో గహేతబ్బో. ‘‘హోతి మే బుద్ధం పచ్చక్ఖేయ్య’’న్తి మమ చిత్తం ఉప్పజ్జతీతి వదతి.

౫౦. న రమామీతి పబ్బజ్జాయ దుక్ఖబహులతాయ సుఖాభావం దస్సేతి. నాభిరమామీతి పబ్బజ్జాయ విజ్జమానేపి అనవజ్జసుఖే అత్తనో అభిరతిఅభావం దస్సేతి.

౫౧. తేనేవ వచీభేదేనాతి వచీభేదం కత్వాపి అఞ్ఞేన కాయప్పయోగేన విఞ్ఞాపనం నివత్తేతి. అయం సాసనం జహితుకామోతిఆదినా భాసాకోసల్లాభావేన సబ్బసో పదత్థావబోధాభావేపి ‘‘అయం అత్తనో పబ్బజితభావం జహితుకామో ఇమం వాక్యభేదం కరోతీ’’తి ఏత్తకం అధిప్పేతత్థమత్తం చేపి సో తావ జానాతి, పచ్చక్ఖానమేవ హోతీతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘ఏత్తకమత్తమ్పి జానాతీ’’తి. పదపచ్ఛాభట్ఠన్తి పదపరావత్తి, మాగధభాసతో అవసిట్ఠా సబ్బాపి భాసా ‘‘మిలక్ఖభాసా’’తి వేదితబ్బా. ఖేత్తమేవ ఓతిణ్ణన్తి సిక్ఖాపచ్చక్ఖానస్స రుహనట్ఠానభూతం ఖేత్తమేవ ఓతిణ్ణం.

దూతన్తి ముఖసాసనం. సాసనన్తి పణ్ణసాసనం, భిత్తిథమ్భాదీసు అక్ఖరం వా ఛిన్దిత్వా దస్సేతి. పచ్చక్ఖాతుకామతాచిత్తే ధరన్తేయేవ వచీభేదసముప్పత్తిం సన్ధాయ ‘‘చిత్తసమ్పయుత్త’’న్తి వుత్తం, చిత్తసముట్ఠానన్తి అత్థో. నియమితానియమితవసేన విజాననభేదం దస్సేతుమాహ యది అయమేవ జానాతూతిఆది. అయఞ్చ విభాగో వదతి విఞ్ఞాపేతీతి ఏత్థ యస్స వదతి, తస్సేవ విజాననం అధిప్పేతన్తి ఇమినా వుత్తనయేన లద్ధోతి దట్ఠబ్బం, న హేత్థ ఏకస్స వదతి అఞ్ఞస్స విఞ్ఞాపేతీతి అయమత్థో సమ్భవతి. ‘‘తేసు ఏకస్మిం జానన్తేపీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘ద్వేయేవ జానన్తు ఏకో మా జానాతూ’’తి ఏవం ద్విన్నమ్పి జనానం నియమేత్వా ఆరోచితేపి తేసు ఏకస్మిమ్పి జానన్తే పచ్చక్ఖానం హోతియేవాతి గహేతబ్బం. పరిసఙ్కమానోతి ‘‘వారేస్సన్తీ’’తి ఆసఙ్కమానో. సమయఞ్ఞూతి సాసనసఙ్కేతఞ్ఞూ, ఇధ పన అధిప్పాయమత్తజాననేనాపి సమయఞ్ఞూ నామ హోతి, తేనాహ ఉక్కణ్ఠితోతిఆది. తస్మా బుద్ధం పచ్చక్ఖామీతిఆదిఖేత్తపదానం సబ్బసో అత్థం ఞత్వాపి సచే ‘‘భిక్ఖుభావతో చవితుకామతాయ ఏస వదతీ’’తి అధిప్పాయం న జానాతి, అప్పచ్చక్ఖాతావ హోతి సిక్ఖా. అత్థం పన అజానిత్వాపి ‘‘ఉక్కణ్ఠితో వదతీ’’తి తం జానాతి, పచ్చక్ఖాతావ హోతి సిక్ఖా. సోతవిఞ్ఞాణవీథియా సద్దమత్తగ్గహణమేవ, అత్థగ్గహణం పన మనోవిఞ్ఞాణవీథిపరమ్పరాయాతి ఆహ తఙ్ఖణఞ్ఞేవాతిఆది.

౫౩. వణ్ణపట్ఠానన్తి సత్థుగుణవణ్ణప్పకాసకం పకరణం. ఉపాలిగాథాసూతి ఉపాలిసుత్తే ఉపాలిగహపతినా ధీరస్స విగతమోహస్సాతిఆదినా వుత్తగాథాసు. యథారుతన్తి పాళియం వుత్తమేవాతి అత్థో. అనన్తబుద్ధీతిఆదీని వణ్ణపట్ఠానే ఆగతనామాని. ధీరన్తిఆదీని (మ. ని. ౨.౭౬) పన ఉపాలిగాథాసు. తత్థ బోధి వుచ్చతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, సా జాననహేతుత్తా పఞ్ఞాణం ఏతస్సాతి బోధిపఞ్ఞాణో. స్వాక్ఖాతం ధమ్మన్తిఆదీసు ధమ్మ-సద్దో స్వాక్ఖాతాదిపదానం ధమ్మవేవచనభావం దస్సేతుం వుత్తో. తస్మా స్వాక్ఖాతం పచ్చక్ఖామీతిఆదినా వుత్తేయేవ వేవచనేన పచ్చక్ఖానం నామ హోతి. ధమ్మ-సద్దేన సహ యోజేత్వా వుత్తే పన యథారుతవసేన పచ్చక్ఖానన్తి వేదితబ్బం. సుప్పటిపన్నం సఙ్ఘన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. కుసలం ధమ్మన్తిఆదీనిపి కుసలా ధమ్మా అకుసలా ధమ్మాతిఆదిధమ్మమేవ (ధ. స. తికమాతికా ౧) సన్ధాయ వుత్తనామాని, ఇతరథా అకుసలధమ్మపచ్చక్ఖానే దోసాభావప్పసఙ్గతోతి, తేనాహ చతురాసీతిధమ్మక్ఖన్ధసహస్సేసూతిఆది. పఠమపారాజికన్తిఆదినా సిక్ఖాపదానంయేవ గహణం వేదితబ్బం, న ఆపత్తీనం.

యస్స మూలేనాతి యస్స సన్తికే. ఆచరియవేవచనేసు యో ఉపజ్ఝం అదత్వా ఆచరియోవ హుత్వా పబ్బాజేసి, తం సన్ధాయ ‘‘యో మం పబ్బాజేసీ’’తి వుత్తం. తస్స మూలేనాతి తస్స సన్తికే. ఓకల్లకోతి ఖుప్పిపాసాదిదుక్ఖాతురానం కిసలూఖసరీరవేసానం గహట్ఠమనుస్సానం అధివచనం. మోళిబద్ధోతి బద్ధకేసకలాపో గహట్ఠో. కుమారకోతి కుమారావత్థో అతివియ దహరో సామణేరో. చేల్లకోతి తతో కిఞ్చి మహన్తో. చేటకోతి మజ్ఝిమో. మోళిగల్లోతి మహాసామణేరో. సమణుద్దేసోతి అవిసేసతో సామణేరాధివచనం. అసుచిసఙ్కస్సరసమాచారోతి అసుచి హుత్వా ‘‘మయా కతం పరే జానన్తి ను ఖో, న ను ఖో’’తి అత్తనా, ‘‘అసుకేన ను ఖో ఇదం కత’’న్తి పరేహి చ సఙ్కాయ సరితబ్బేన అనుస్సరితబ్బేన సమాచారేన యుత్తో. సఞ్జాతరాగాదికచవరత్తా కసమ్బుజాతో. కోణ్ఠోతి దుస్సీలాధివచనమేతం.

౫౪. తిహేతుకపటిసన్ధికాతి అతిఖిప్పం జాననసమత్థే సన్ధాయ వుత్తం, న దుహేతుకానం తత్థ అసమ్భవతో. సభాగస్సాతి పురిసస్స. విసభాగస్సాతి మాతుగామస్స. పోత్థకరూపసదిసస్సాతి మత్తికాదీహి కతరూపసదిసస్స. గరుమేధస్సాతి ఆరమ్మణేసు లహుప్పవత్తియా అభావతో దన్ధగతికతాయ గరుపఞ్ఞస్స, మన్దపఞ్ఞస్సాతి వుత్తం హోతి.

ఇదానేత్థ సిక్ఖాపచ్చక్ఖానవారస్స పాళియం అట్ఠకథాయఞ్చ వుత్తనయానం సమ్పిణ్డనత్థవసేన ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో – తత్థ హి సామఞ్ఞా చవితుకామోతిఆదీహి పదేహి చిత్తనియమం దస్సేతి. బుద్ధన్తిఆదీహి పదేహి ఖేత్తనియమం, పచ్చక్ఖామి ధారేతీతి ఏతేన కాలనియమం, వదతీతి ఇమినా పయోగనియమం, అలం మే బుద్ధేన, కిం ను మే, న మమత్థో, సుముత్తాహన్తిఆదీహి అనామట్ఠకాలవసేనపి పచ్చక్ఖానం హోతీతి దస్సేతి, విఞ్ఞాపేతీతి ఇమినా విజానననియమం, ఉమ్మత్తకో సిక్ఖం పచ్చక్ఖాతి ఉమ్మత్తకస్స సన్తికేతిఆదీహి పుగ్గలనియమం, సో చ నప్పటివిజానాతీతిఆదీహి విజానననియమాభావేన పచ్చక్ఖానాభావం దస్సేతి, దవాయాతిఆదీహి చిత్తనియమాభావేన, సావేతుకామో న సావేతీతి ఇమినా పయోగనియమాభావేన, అవిఞ్ఞుస్స సావేతి విఞ్ఞుస్స న సావేతీతి ఏతేహి యం పుగ్గలం ఉద్దిస్స సావేతి, తస్సేవ సవనే సీసం ఏతి, నాఞ్ఞస్సాతి. సబ్బసో వా పన న సావేతి అప్పచ్చక్ఖాతా హోతి సిక్ఖాతి ఇదం పన చిత్తాదినియమేనేవ సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి, న అఞ్ఞథాతి దస్సనత్థం వుత్తం. తస్మా చిత్తఖేత్తకాలపయోగపుగ్గలవిజాననవసేన సిక్ఖాయ పచ్చక్ఖానం ఞత్వా తదభావేన అప్పచ్చక్ఖానం వేదితబ్బం.

కథం? ఉపసమ్పన్నభావతో చవితుకామతాచిత్తేనేవ హి సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి, న దవా వా రవా వా భణన్తస్స. ఏవం చిత్తవసేన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన. తథా బుద్ధం పచ్చక్ఖామీతిఆదినా వుత్తానం బుద్ధాదీనం సబ్రహ్మచారిపరియోసానానం చతుద్దసన్నఞ్చేవ గిహీతి మం ధారేహీతిఆదినా వుత్తానం గిహిఆదీనం అసక్యపుత్తియపరియోసానానం అట్ఠన్నఞ్చాతి ఇమేసం ద్వావీసతియా ఖేత్తపదానం యస్స కస్సచి సవేవచనస్స వసేన తేసు యం కిఞ్చి వత్తుకామస్స యం కిఞ్చి వదతోపి సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి. ఏవం ఖేత్తవసేన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన. తత్థ యదేతం ‘‘పచ్చక్ఖామీతి చ మం ధారేహీతి చా’’తి వుత్తం వత్తమానకాలవచనం, యాని చ ‘‘అలం మే బుద్ధేన, కిం ను మే బుద్ధేన, న మమత్థో బుద్ధేన, సుముత్తాహం బుద్ధేనా’’తిఆదినా నయేన ఆఖ్యాతవసేన కాలం అనామసిత్వా పురిమేహి చుద్దసహి పదేహి సద్ధిం యోజేత్వా వుత్తాని అలం మేతిఆదీని చత్తారి పదాని, తేసంయేవ చ సవేవచనానం వసేన పచ్చక్ఖానం హోతి, న పన ‘‘పచ్చక్ఖాసి’’న్తి వా, ‘‘పచ్చక్ఖిస్స’’న్తి వా, ‘‘మం ధారేసీ’’తి వా, ‘‘మం ధారేస్ససీ’’తి వా, ‘‘యంనూన పచ్చక్ఖేయ్య’’న్తి వాతిఆదీని అతీతానాగతపరికప్పవచనాని భణన్తస్స. ఏవం వత్తమానకాలవసేన చేవ అనామట్ఠకాలవసేన చ పచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన. పయోగో పన దువిధో కాయికో వాచసికో, తత్థ బుద్ధం పచ్చక్ఖామీతిఆదినా నయేన యాయ కాయచి భాసాయ వచీభేదం కత్వా వాచసికపయోగేనేవ పచ్చక్ఖానం హోతి, న అక్ఖరలిఖనం వా హత్థముద్దాదిదస్సనం వా కాయపయోగం కరోన్తస్స. ఏవం వాచసికపయోగేనేవ పచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన.

పుగ్గలో పన దువిధో యో చ పచ్చక్ఖాతి, యస్స చ పచ్చక్ఖాతి, తత్థ యో పచ్చక్ఖాతి, సో సచే ఉమ్మత్తకఖిత్తచిత్తవేదనట్టానం అఞ్ఞతరో న హోతి, యస్స పన పచ్చక్ఖాతి, సో సచే మనుస్సజాతికో హోతి, న చ ఉమ్మత్తకాదీనం అఞ్ఞతరో సమ్ముఖీభూతో చ, సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి. న హి అసమ్ముఖీభూతస్స దూతేన వా పణ్ణేన వా ఆరోచనం రుహతి. ఏవం యథావుత్తపుగ్గలవసేన పచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన. విజాననమ్పి నియమితానియమితవసేన దువిధం. తత్థ యస్స యేసం వా నియమేత్వా ఇమస్స ఇమేసం వా ఆరోచేమీతి వదతి, సచే తే యథా పకతియా లోకే మనుస్సా వచనం సుత్వా ఆవజ్జనసమయే జానన్తి, ఏవం తస్స వచనానన్తరమేవ ‘‘అయం ఉక్కణ్ఠితో’’తి వా, ‘‘గిహిభావం పత్థయతీ’’తి వా యేన కేనచి ఆకారేన మనుస్సజాతికో వచనత్థం జానాతి, పచ్చక్ఖాతావ హోతి సిక్ఖా. అథ అపరభాగే ‘‘కిం ఇమినా వుత్త’’న్తి చిన్తేత్వా జానన్తి, అఞ్ఞే వా జానన్తి, అప్పచ్చక్ఖాతావ హోతి. అనియమేత్వా ఆరోచేన్తస్స పన సచే వుత్తనయేన యో కోచి మనుస్సజాతికో వచనత్థం జానాతి, పచ్చక్ఖాతా హోతి సిక్ఖా, ఏవం జాననవసేన పచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన. ఇతి ఇమేసం వుత్తప్పకారానం చిత్తాదీనం వసేనేవ సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి, న అఞ్ఞథాతి దట్ఠబ్బం.

సిక్ఖాపచ్చక్ఖానవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

మూలపఞ్ఞత్తివణ్ణనా

౫౫. ఇతో పట్ఠాయాతి దుట్ఠుల్లపదతో పట్ఠాయ. మేథునధమ్మో యథా సరూపేనేవ దుట్ఠుల్లం, ఏవం దస్సనాదిదుట్ఠుల్లధమ్మపరివారత్తాపి దుట్ఠుల్లన్తి దస్సేతుం యస్మాతిఆది వుత్తం. అవస్సుతానన్తి మేథునరాగేన తిన్తానం. పరియుట్ఠితానన్తి మేథునరాగేన అభిభూతచిత్తానం. మేథున-సద్దస్స సదిససద్దపఅయాయత్తా వుత్తం ‘‘సదిసాన’’న్తి, రత్తతాదీహి సదిసానన్తి అత్థో. ఇదఞ్చ యేభుయ్యతో వుత్తం ఉభోసు అఞ్ఞతరస్స రాగాభావేపి ఇతరస్స మేథునసేవనసంసిద్ధితో. మేథున-సద్దో వా ఉభయసద్దపఅయాయో, మేథునం యుగళం యమకం ఉభయన్తి హి అత్థతో ఏకం, తేనాహ ‘‘ఉభిన్నం రత్తాన’’న్తి. ‘‘ద్వయంద్వయసమాపత్తీ’’తి హి పాళియమ్పి వుత్తం. నిమిత్తేనాతి భుమ్మత్థే కరణవచనం, ఇత్థినిమిత్తే అత్తనో నిమిత్తం పవేసేతీతి అత్థో. నిమిత్తం అఙ్గజాతన్తి అత్థతో ఏకం. తిలఫలన్తి సాసపమత్తం తిలబీజం అధిప్పేతం, న కోససహితం ఫలన్తి ఆహ ‘‘తిలబీజమత్తమ్పీ’’తి. అల్లోకాసేతి సభావేన పిహితస్స నిమిత్తస్స పకతివాతేన అసమ్ఫుట్ఠే తిన్తప్పదేసే. తాదిసో పదేసో సచేపి కేనచి వాతాదివికారేన సుక్ఖతి, తథాపి అనల్లోకాసోతి ఉపక్కమతో పారాజికమేవ.

వేమజ్ఝన్తి యథా చత్తారి పస్సాని అఫుసన్తో పవేసేతి, ఏవం కతవివరస్స ఇత్థినిమిత్తస్స అబ్భన్తరతలం వుచ్చతి. పురిసనిమిత్తే పన మజ్ఝన్తి అగ్గకోటిం సన్ధాయ వదతి. ఉపరీతి మజ్ఝిమపబ్బేన సమిఞ్జిత్వా పవేసియమానస్స అఙ్గజాతస్స సమిఞ్జితఙ్గులియా మజ్ఝిమపబ్బపిట్ఠిసదిసఅగ్గకోటియేవ. హేట్ఠా పవేసేన్తోతి ఇత్థినిమిత్తస్స హేట్ఠాభాగేన ఛుపియమానం పవేసేన్తో, యథా ఇత్థినిమిత్తస్స అల్లోకాసం హేట్ఠిమతలం తిలబీజమత్తమ్పి అత్తనో నిమిత్తేన ఛుపతి, ఏవం పవేసేన్తోతి అత్థో. ఛుపనమేవ హేత్థ పవేసనం, ఏవం సేసేసుపి. మజ్ఝేన పవేసేన్తోతి అబ్భన్తరతలేన ఛుపియమానం పవేసేన్తో, యథా అబ్భన్తరతలం ఛుపతి, ఏవం పవేసేన్తోతి అత్థో. కత్థచి అచ్ఛుపన్తం పవేసేత్వా ఆకాసగతమేవ నీహరన్తస్స నత్థి పారాజికం, దుక్కటం పన హోతి ఛిన్నసీసవత్థుస్మిం (పారా. ౭౩) వియ. మజ్ఝేనేవ ఛుపన్తం పవేసేన్తోతి అగ్గకోటియా ఛుపన్తం పవేసేన్తో. మజ్ఝిమపబ్బపిట్ఠియా సఙ్కోచేత్వాతి నిమిత్తం అత్తనో మజ్ఝిమపబ్బపిట్ఠియా సమిఞ్జిత్వా ఉపరిభాగేన ఛుపన్తం పవేసేన్తోపి. కిం వియ? సమిఞ్జితఙ్గులి వియాతి యోజనా. అథ వా మజ్ఝిమపబ్బపిట్ఠియా సమిఞ్జితఙ్గులి వియాతి సమ్బన్ధో, సమిఞ్జితఙ్గులిం వా మజ్ఝిమపబ్బపిట్ఠియా పవేసేన్తో వియాతిపి యోజేతబ్బం. ఉపరిభాగేనాతి సఙ్కోచితస్స నిమిత్తస్స ఉపరికోటియా.

ఇదాని పురిసనిమిత్తస్స హేట్ఠా వుత్తేసు ఛసు ‘‘ఉపరీ’’తి వుత్తస్స ఛట్ఠస్స ఠానస్స వసేన విసుం చత్తారి పస్సాని గహేత్వా పురిసనిమిత్తే దసట్ఠానభేదం దస్సేన్తో తత్థాతిఆదిమాహ. హేట్ఠా పన అగహితగ్గహణవసేన ఛ ఠానాని వుత్తాని. తులాదణ్డసదిసం పవేసేన్తస్సాపీతి అసమిఞ్జిత్వా ఉజుకం పవేసేన్తస్స. చమ్మఖీలన్తి ఏళకాదీనం గీవాయ వియ నిమిత్తే జాతం చమ్మఙ్కురం, ‘‘ఉణ్ణిగణ్డో’’తిపి వదన్తి. ‘‘ఉపహతకాయప్పసాద’’న్తి అవత్వా నట్ఠకాయప్పసాదన్తి వచనేన ఉపాదిన్నభావే సతి కేనచి పచ్చయేన ఉపహతేపి కాయప్పసాదే ఉపహతిన్ద్రియవత్థుస్మిం (పారా. ౭౩) వియ పారాజికమేవాతి దస్సేతి. ఇత్థినిమిత్తస్స పన నట్ఠేపి ఉపాదిన్నభావే సతి మతసరీరే వియ పారాజికక్ఖేత్తతా న విజహతీతి వేదితబ్బా. మేథునస్సాదేనాతి ఇదం కాయసంసగ్గరాగే సతి సఙ్ఘాదిసేసో హోతీతి వుత్తం. బీజానీతి అణ్డాని.

ముఖం అపిధాయాతి పమాదేన సముప్పన్నమ్పి హాసం బీజనియా పటిచ్ఛాదనమ్పి అకత్వా నిసీదనం అగారవన్తి వుత్తం. అథ వా అపిధాయాతి పిదహిత్వా, బీజనియా ముఖం పటిచ్ఛాదేత్వా హసమానేన న నిసీదితబ్బన్తి అత్థో. దన్తవిదంసకన్తి దన్తే దస్సేత్వా. గబ్భితేనాతి ‘‘అయుత్తకథా’’తి సఙ్కోచం అనాపజ్జన్తేన, నిరవసేసాధిప్పాయకథనే సఞ్జాతుస్సాహేనాతి అత్థో.

అనుపఞ్ఞత్తివణ్ణనా

పారాజికవత్థుభూతాతి యేసం తీసు మగ్గేసు తిలబీజమత్తమ్పి నిమిత్తస్స పవేసోకాసో హోతి, తే ఇత్థిపురిసాదిభేదా సబ్బే సఙ్గయ్హన్తి, న ఇతరే. ఇధ పన తిరచ్ఛానగతాయాతి-పాళిపదానురూపతో న సబ్బాతిఆదినా ఇత్థిలిఙ్గవసేన వుత్తం. గోనసాతి సప్పవిసేసా, యేసం పిట్ఠీసు మహన్తమహన్తాని మణ్డలాని హోన్తి. కచ్ఛపమణ్డూకానం చతుప్పదత్తేపి ఓదకతాసామఞ్ఞేన అపదేహి సహ గహణం. ముఖసణ్ఠానన్తి ఓట్ఠచమ్మసణ్ఠానం. వణసఙ్ఖేపన్తి వణసఙ్గహం. వణే థుల్లచ్చయఞ్చ ‘‘అమగ్గేన అమగ్గం పవేసేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి (పారా. ౬౬) ఇమస్స సుత్తస్స వసేన వేదితబ్బం. మఙ్గుసాతి నకులా. ఏతమేవ హి అత్థన్తి యో నం అజ్ఝాపజ్జతి, తం పరాజేతీతి ఇమమత్థం వుత్తానంయేవ పారాజికాదిసద్దానం నిబ్బచనప్పసఙ్గే ఇమిస్సా పరివారగాథాయ పవత్తత్తా. భట్ఠోతి సాసనతో పరిహీనో. నిరఙ్కతోతి నిరాకతో. ఏతన్తి ఆపత్తిరూపం పారాజికం. ఛిన్నోతి అన్తరాఖణ్డితో.

పకతత్తేహి భిక్ఖూహీతి ఏత్థ పకతత్తా నామ పారాజికం అనాపన్నా అనుక్ఖిత్తా చ. కేచి పన ‘‘పకతత్తేహి భిక్ఖూహి ఏకతో కత్తబ్బత్తాతి అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా పకతత్తభూతేహి అలజ్జీహిపి సద్ధిం ఉపోసథాదిసఙ్ఘకమ్మకరణే దోసో నత్థీ’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం, ఇమినా వచనేన తస్స అత్థస్స అసిజ్ఝనతో. యది హి సఙ్ఘకమ్మం కరీయతి, పకతత్తేహేవ కరీయతి, న అపకతత్తేహీతి ఏవం అపకతత్తేహి సహసంవాసపటిక్ఖేపపరం ఇదం వచనం, న పన పకతత్తేహి సబ్బేహి అలజ్జీఆదీహి ఏకతో సఙ్ఘకమ్మం కత్తబ్బమేవాతి. ఏవం సంవాసవిధానపరం పకతత్తేసుపి సభాగాపత్తిం ఆపన్నేహి అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ అలజ్జీహి చ సద్ధిం ఏకతో కమ్మకరణస్స పటిక్ఖిత్తత్తా. వుత్తఞ్హి ‘‘సచే సబ్బో సఙ్ఘో సభాగాపత్తియా సతి వుత్తవిధిం అకత్వా ఉపోసథం కరోతి, వుత్తనయేనేవ సబ్బో సఙ్ఘో ఆపత్తిం ఆపజ్జతీ’’తిఆది (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా). ‘‘యత్థ ఆమిసపరిభోగో వట్టతి, ధమ్మపరిభోగోపి తత్థ వట్టతీ’’తి అలజ్జీహి సహ పరిభోగో చ అట్ఠకథాయం పటిక్ఖిత్తో ఏకతో కమ్మకరణస్సాపి ధమ్మపరిభోగత్తా. తస్మా యథా హి పాళియం పారాజికాపత్తిఆపజ్జనకపుగ్గలనియమత్థం య్వాయం ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన…పే… ఉపసమ్పన్నో, అయం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతో భిక్ఖూతి ఇమస్మిం వచనే సబ్బేపి ఞత్తిచతుత్థకమ్మేన ఉపసమ్పన్నా పారాజికాపజ్జనకపుగ్గలాయేవాతి నియమో న సిజ్ఝతి పారాజికానాపజ్జనకానమ్పి సేక్ఖాదీనం సమ్భవా, అథ ఖో ఞత్తిచతుత్థకమ్మేన ఉపసమ్పన్నేసుయేవ పారాజికాపత్తిఆపజ్జనకా అలజ్జీ బాలపుథుజ్జనా లబ్భన్తి, న పన ఏహిభిక్ఖుఆదీసూతి ఏవం నియమో సిజ్ఝతి, ఏవమిధాపి పకతత్తేసుయేవ ఏకతో కమ్మకరణారహా అనాపత్తికా లజ్జీ కుక్కుచ్చకా సిక్ఖాకామా ఉపలబ్భన్తి, న అపకతత్తేసూతి ఏవమేవ నియమో సిజ్ఝతి అపకతత్తానం గణపూరణత్తాభావేన అసంవాసికత్తనియమతో. అలజ్జినో పన గణపూరకా హుత్వా కమ్మస్స సాధనతో అసంవాసికేసు న గహితా కత్తబ్బవిధిం అకత్వా తేహి సహ మద్దిత్వా కమ్మం కరోన్తానం ఆపత్తి అలజ్జితా చ న విగచ్ఛతీతి వేదితబ్బం. ‘‘ఏకో అలజ్జీ అలజ్జీసతమ్పి కరోతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౮౫) హి వుత్తం, తేనేవ వక్ఖతి ‘‘సబ్బేపి లజ్జినో ఏతేసు కమ్మాదీసు సహ వసన్తీ’’తిఆది. అయఞ్చత్థో ఉపరి విత్థారతో ఆవి భవిస్సతి.

తథాతి సీమాపరిచ్ఛిన్నేహీతిఆదిం పరామసతి. ఏకతో వన్దనభుఞ్జనగామప్పవేసనవత్తాపటివత్తకరణఉగ్గహపరిపుచ్ఛాసజ్ఝాయకరణాదిసామగ్గికిరియావసేన భగవతా పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదసిక్ఖనం సమసిక్ఖతా నామ, తఞ్చ లజ్జీహేవ సమం సిక్ఖితబ్బం, న అలజ్జీహీతి దస్సేతుం ‘‘పఞ్ఞత్తం పన…పే… సమసిక్ఖతా నామా’’తి వుత్తం. తత్థ అనతిక్కమనవసేన ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాదివసేన చ లజ్జీపుగ్గలేహి సమం ఏకతో సిక్ఖితబ్బా సమసిక్ఖాతి సిక్ఖాపదాని వుత్తాని, తాసం సమసిక్ఖనం యథావుత్తనయేన లజ్జీహి సిక్ఖితబ్బభావో సమసిక్ఖతా నామాతి అధిప్పాయో. యథావుత్తేసు ఏకకమ్మాదీసు అలజ్జీనం లజ్జిధమ్మే అనోక్కన్తే లజ్జీహి సహ సంవాసో నత్థి, తతో బహియేవ తే సన్దిస్సన్తీతి ఆహ సబ్బేపి లజ్జినోతిఆది.

౫౬. యం తం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. వత్థుమేవ న హోతీతి సువణ్ణాదీహి కతఇత్థిరూపానం అఙ్గజాతేసుపి నిమిత్తవోహారదస్సనతో తత్థ పారాజికాసఙ్కానివత్తనత్థం వుత్తం. తేనేవ వినీతవత్థూసు లేపచిత్తాదివత్థూసు సఞ్జాతకుక్కుచ్చస్స పారాజికేన అనాపత్తి వుత్తా.

పఠమచతుక్కవణ్ణనా

౫౭. అస్సాతి ఆఖ్యాతపదన్తి తస్స అత్థం దస్సేన్తో ‘‘హోతీ’’తి ఆహ, భవేయ్యాతి అత్థో, హోతీతి వుత్తం హోతి. దుతియే అత్థవికప్పే ‘‘హోతీ’’తి ఇదం వచనసేసో.

౫౮. సాదియన్తస్సేవాతి ఏత్థ సాదియనం నామ సేవేతుకామతాచిత్తస్స ఉప్పాదనమేవాతి ఆహ ‘‘పటిసేవనచిత్తసమఙ్గిస్సా’’తి. పటిపక్ఖన్తి అనిట్ఠం అహితం. ‘‘భిక్ఖూనం పచ్చత్థికా భిక్ఖుపచ్చత్థికా’’తి వుత్తే ఉపరి వుచ్చమానా రాజపచ్చత్థికాదయోపి ఇధేవ పవిసన్తీతి తం నివత్తనత్థం భిక్ఖూ ఏవ పచ్చత్థికాతి రాజపచ్చత్థికానురూపేన అత్థో దస్సితో. తస్మిం ఖణేతి పవేసనక్ఖణే. అగ్గతో హి యావ మూలా పవేసనకిరియాయ వత్తమానకాలో పవేసనక్ఖణో నామ. పవిట్ఠకాలేతి అఙ్గజాతస్స యత్తకం ఠానం పవేసనారహం, తత్తకం అనవసేసతో పవిట్ఠకాలే, పవేసనకిరియాయ నిట్ఠితక్ఖణేతి అత్థో. ఏవం పవిట్ఠస్స ఉద్ధరణారమ్భతో అన్తరా ఠితకాలే ఠితం అఙ్గజాతం, తస్స ఠితి వా ఠితం నామ, అట్ఠకథాయం పన మాతుగామస్స సుక్కవిస్సట్ఠిం పత్వా సబ్బథా వాయామతో ఓరమిత్వా ఠితకాలం సన్ధాయ ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠిసమయే’’తి వుత్తం, తదుభయమ్పి ఠితమేవాతి గహేతబ్బం. ఉద్ధరణం నామ యావ అగ్గా నీహరణకిరియాయ వత్తమానకాలోతి ఆహ ‘‘నీహరణకాలే పటిసేవనచిత్తం ఉపట్ఠాపేతీ’’తి.

ఏత్థ చ యస్మా పరేహి ఉపక్కమియమానస్స అఙ్గజాతాదికాయచలనస్స విజ్జమానత్తా సేవనచిత్తే ఉపట్ఠితమత్తే తస్మిం ఖణే చిత్తజరూపేన సఞ్జాయమానం అఙ్గజాతాదిచలనం ఇమినా సేవనచిత్తేన ఉప్పాదితమేవ హోతి. అపిచ సేవనచిత్తే ఉప్పన్నే పరేహి అనుపక్కమియమానస్సాపి అఙ్గజాతే చలనం హోతేవ, తఞ్చ తేన కతం నామ హోతి, తస్మా కాయచిత్తతో సముట్ఠితం పారాజికాపత్తిం సో ఆపజ్జతియేవ ఉబ్భజాణుమణ్డలికా (పాచి. ౬౫౭-౬౫౮) వియ. తత్థాపి హి ‘‘అధక్ఖకం ఉబ్భజాణుమణ్డలం ఆమసనం వా…పే… పటిపీళనం వా సాదియేయ్యా’’తి (పాచి. ౬౫౭) సాదియనమత్తేయేవ ఆపత్తి వుత్తా, భిక్ఖునో కాయసంసగ్గే పన ‘‘కాయసంసగ్గం సమాపజ్జేయ్యా’’తి (పారా. ౨౭౦) అత్తనో ఉపక్కమస్స ఆపత్తినిమిత్తభావేన వుత్తత్తా ఇత్థియా ఫుసియమానస్స కాయసంసగ్గరాగే చ ఇత్థియా సఞ్జనితకాయచలనే చ విజ్జమానేపి అత్తనో పయోగాభావేన అనాపత్తియేవ వుత్తాతి గహేతబ్బం. కేచి పన ‘‘పఠమసఙ్ఘాదిసేసవిసయేపి పరేహి బలక్కారేన హత్థాదీహి ఉపక్కమియమానస్స మోచనస్సాదో చ ఉప్పజ్జతి, తేన చ అసుచిమ్హి ముత్తే సఙ్ఘాదిసేసో, అముత్తే థుల్లచ్చయం ఏవా’’తి వదన్తి. అఙ్గారకాసున్తి అఙ్గారరాసిం, అఙ్గారపుణ్ణావాటం వా. ఇత్థియా ఉపక్కమియమానే అసాదియనం నామ న సబ్బేసం విసయోతి ఆహ ఇమఞ్హీతిఆది. ఏకాదసహి అగ్గీహీతి రాగదోసమోహజాతిజరామరణసోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాససఙ్ఖాతేహి ఏకాదసగ్గీహి. అస్సాతి అసాదియన్తస్స. చతుక్కం నీహరిత్వా ఠపేసీతి ఏత్థ ఏకపుగ్గలవిసయతాయ ఏకోపి అనాపత్తివారో పవేసనపవిట్ఠఠితఉద్ధరణసఙ్ఖఆతానం చతున్నం పదానం వసేన ‘‘చతుక్క’’న్తి వుత్తో. పఠమచతుక్కకథాతి ఏత్థ పన అనాపత్తివారేన సద్ధిం పఞ్చన్నం వారానం వుత్తనయేన ‘‘పఞ్చ చతుక్కా’’తి వత్తబ్బేపి ఏకమగ్గవిసయతాయ తేసం ఏకత్తం ఆరోపేత్వా పఠమచతుక్కతా వుత్తా. తేనేవ వక్ఖతి తిణ్ణం మగ్గానం వసేన తీణి సుద్ధికచతుక్కానీతిఆది.

ఏకూనసత్తతిద్విసతచతుక్కకథావణ్ణనా

౫౯-౬౦. మత్తన్తి సురాదీహి మత్తం. అక్ఖాయితనిమిత్తా ఇధ ఉత్తరపదలోపేన అక్ఖాయితసద్దేన వుత్తాతి ఆహ ‘‘అక్ఖాయితనిమిత్త’’న్తి. జాగరన్తిన్తిఆది విసేసనరహితత్తా ‘‘సుద్ధికచతుక్కానీ’’తి వుత్తం. సమానాచరియకాథేరాతి ఏకాచరియస్స ఉద్దేసన్తేవాసికా. గఙ్గాయ అపరభాగో అపరగఙ్గం. వతరేతి గరహత్థే నిపాతో. ఏవం వినయగరుకానన్తి ఇమినా ఉపరి ఉపతిస్సత్థేరేన వుచ్చమానవినిచ్ఛయస్స గరుకరణీయతాయ కారణం వుత్తం. సబ్బం పరియాదియిత్వాతి సబ్బం పారాజికఖేత్తం అనవసేసతో గహేత్వా. యది హి సావసేసం కత్వా పఞ్ఞపేయ్య, అలజ్జీనం తత్థ లేసేన అజ్ఝాచారసోతో పవత్తతీతి ఆహ ‘‘సోతం ఛిన్దిత్వా’’తి. సహసేయ్యాదిపణ్ణత్తివజ్జసిక్ఖాపదేసుయేవ (పాచి. ౪౯-౫౧) సావసేసం కత్వాపి పఞ్ఞాపనం సమ్భవతి, న లోకవజ్జేసూతి ఆహ ఇదఞ్హీతిఆది. సహసేయ్యసిక్ఖాపదే హి (పాచి. ౪౯ ఆదయో) కిఞ్చాపి యేభుయ్యచ్ఛన్నే యేభుయ్యపరిచ్ఛన్నే హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదతో పాచిత్తియం దస్సితం, ఉపడ్ఢచ్ఛన్నే ఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నే దుక్కటం, తథాపి సావసేసత్తా పఞ్ఞత్తియా యేభుయ్యచ్ఛన్నఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నాదీసుపి అట్ఠకథాయం పాచిత్తియమేవ దస్సితం. ఇధ పన నిరవసేసత్తా పఞ్ఞత్తియా భగవతా దస్సితం యేభుయ్యేన అక్ఖాయితనిమిత్తతో హేట్ఠా పారాజికక్ఖేత్తం నత్థి, థుల్లచ్చయాదిమేవ తత్థ లబ్భతి.

ఉపతిస్సత్థేరేన వుత్తస్సేవ వినిచ్ఛయస్స అఞ్ఞమ్పి ఉపత్థమ్భకారణం దస్సేన్తో అపిచాతిఆదిమాహ. నిమిత్తే అప్పమత్తికాపి మంసరాజి సచే అవసిట్ఠా హోతి, తం యేభుయ్యక్ఖాయితమేవ హోతి, తతో పరం పన సబ్బసో ఖాయితే నిమిత్తే దుక్కటమేవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తతో పరం థుల్లచ్చయం నత్థీ’’తి. కేచి పనేత్థ వచ్చమగ్గాదిం చత్తారో కోట్ఠాసే కత్వా ‘‘తేసు ద్వే కోట్ఠాసే అతిక్కమ్మ యావ తతియకోట్ఠాసస్స పరియోసానా ఖాయితం యేభుయ్యక్ఖాయితం నామ, తతో పరం థుల్లచ్చయం నత్థి, యావ చతుత్థకోట్ఠాసస్స పరియోసానా ఖాయితం, తమ్పి దుక్కటవత్థుయేవా’’తి చ వదన్తి, తం న యుత్తం. మతసరీరస్మింయేవ వేదితబ్బన్తి మతం యేభుయ్యేన అక్ఖాయితన్తిఆదివచనతో వుత్తం. యదిపి నిమిత్తన్తిఆది జీవమానకసరీరమేవ సన్ధాయ వుత్తం తస్సేవ అధికతత్తా. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమపారాజికవణ్ణనా) ‘‘జీవమానకసరీరస్స వుత్తప్పకారే మగ్గే సచేపి తచాదీని అనవసేసేత్వా సబ్బసో ఛిన్నే’’తిఆది వుత్తం. సబ్బసో ఖాయితన్తి నిమిత్తమంసం సబ్బం ఛిన్నన్తి అత్థో. నిమిత్తసణ్ఠానన్తి ఛిన్నమంసస్స అన్తో యావ ముత్తవత్థికోసా ఛిద్దాకారో అబ్భన్తరఛవిచమ్మమత్తో ఇత్థినిమిత్తాకారో, తేనాహ ‘‘పవేసనం జాయతీ’’తి. నిమిత్తసణ్ఠానం పన అనవసేసేత్వాతి పవేసనారహఛిద్దాకారేన ఠితఅబ్భన్తరమంసాదిం అనవసేసేత్వా. ఏతేన యావ పవేసో లబ్భతి, తావ మగ్గోయేవాతి దస్సేతి. నిమిత్తతో పతితాయ మంసపేసియాతి ఇదం నిమిత్తసణ్ఠానవిరహితం అబ్భన్తరమంసఖణ్డం సన్ధాయ వుత్తం. నిమిత్తసణ్ఠానం అకోపేత్వా సమన్తతో ఛిన్దిత్వా ఉద్ధటమంసపేసియా పన మతసరీరే యేభుయ్యేన అక్ఖాయితనిమిత్తే వియ ఉపక్కమన్తస్స పారాజికమేవ.

ఏవం జీవమానకమనుస్ససరీరే లబ్భమానవిసేసం దస్సేత్వా ఇదాని మతసరీరే దస్సేతుం మతసరీరే పనాతిఆదిమాహ. వత్థికోసేసూతి పురిసానం అఙ్గజాతకోసచమ్మేసు. ‘‘నవద్వారో మహావణో’’తిఆది (మి. ప. ౨.౬.౧) వచనతో మనుస్సానం అక్ఖినాసాదీని వణసఙ్ఖేపేన థుల్లచ్చయక్ఖేత్తానీతి తేసుపి థుల్లచ్చయం వుత్తం, ఏవం మనుస్సానం మతసరీరేపి, తేనాహ మతే అల్లసరీరేతిఆది. తత్థ అల్లసరీరేతి అకుథితం సన్ధాయ వుత్తం. పారాజికక్ఖేత్తేతి యేభుయ్యేన అక్ఖాయితమ్పి సన్ధాయ వుత్తం. థుల్లచ్చయక్ఖేత్తేతి ఉపడ్ఢక్ఖాయితాదిమ్పి సన్ధాయ వుత్తం. ఏత్థ చ అక్ఖినాసాదిథుల్లచ్చయక్ఖేత్తేసు యేభుయ్యేన అక్ఖాయితేసుపి థుల్లచ్చయం, ఉపడ్ఢక్ఖాయితాదీసు దుక్కటన్తి వేదితబ్బం. సబ్బేసమ్పీతి యథావుత్తహత్థిఆదీహి అఞ్ఞేసం తిరచ్ఛానానం సఙ్గణ్హనత్థం వుత్తం. తిరచ్ఛానగతానం అక్ఖికణ్ణవణేసు దుక్కటం పన అట్ఠకథాప్పమాణేన గహేతబ్బం, ‘‘అమగ్గేన అమగ్గం పవేసేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి (పారా. ౬౬) హి సామఞ్ఞతో వుత్తం, న పన మనుస్సానన్తి విసేసేత్వా. యది హి మనుస్సానఞ్ఞేవ వణేసు థుల్లచ్చయం సియా, హత్థిఅస్సాదీనం నాసవత్థికోసేసుపి పటఙ్గముఖమణ్డూకస్స ముఖసణ్ఠానేపి చ వణసఙ్ఖేపతో థుల్లచ్చయం న వత్తబ్బం సియా, వుత్తఞ్చ. తస్మా అట్ఠకథాచరియా ఏవేత్థ పమాణం. మతానం తిరచ్ఛానగతానన్తి మతకేన సమ్బన్ధో.

మేథునరాగేన వత్థికోసం పవేసేన్తస్స థుల్లచ్చయం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘వత్థికోసం అప్పవేసేన్తో’’తి. మేథునరాగో చ నామ కాయసంసగ్గరాగం మోచనస్సాదఞ్చ ముఞ్చిత్వా విసుం ద్వయంద్వయసమాపత్తియా రాగో, సో చ పురిసాదీసుపి ఉప్పజ్జతి, తేన చ అపారాజికక్ఖేత్తే ఇత్థిసరీరేపి ఉపక్కమన్తస్స అసుచిమ్హి ముత్తేపి సఙ్ఘాదిసేసో న హోతి, ఖేత్తానురూపం థుల్లచ్చయదుక్కటమేవ హోతీతి వేదితబ్బం. అప్పవేసేన్తోతి ఇమినా తీసు మగ్గేసు పవేసనాధిప్పాయే అసతిపి మేథునరాగేన బహి ఘట్టనం సమ్భవతీతి దస్సేతి, తేనేవ థుల్లచ్చయం వుత్తం, ఇతరథా పవేసనాధిప్పాయేన బహి ఛుపన్తస్స మేథునస్స పుబ్బపయోగత్తా దుక్కటమేవ వత్తబ్బం సియా. నిమిత్తేన నిమిత్తం ఛుపతి థుల్లచ్చయన్తి ఇదఞ్చ ‘‘న చ, భిక్ఖవే, రత్తచిత్తేన అఙ్గజాతం ఛుపితబ్బం, యో ఛుపేయ్య, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి (మహావ. ౨౫౨) ఇమస్స చమ్మక్ఖన్ధకే ఆగతస్స సుత్తస్స వసేన వుత్తం. తత్థ చ కేసఞ్చి అఞ్ఞథాపి అత్థవికప్పస్స బీజం దస్సేన్తో మహాఅట్ఠకథాయం పనాతిఆదిమాహ. ముఖేనేవ ఛుపనం సన్ధాయాతి ఓట్ఠజివ్హాదిముఖావయవేన ఛుపనం సన్ధాయ. ఓళారికత్తాతి అజ్ఝాచారస్స థుల్లత్తా. తం సన్ధాయభాసితన్తి తం యథావుత్తసుత్తం. సుత్తఞ్హి అజ్ఝాచారం సన్ధాయ పటిచ్చ వుత్తత్తా ‘‘సన్ధాయభాసిత’’న్తి వుచ్చతి. సుట్ఠుసల్లక్ఖేత్వాతి పిట్ఠిం అభిరుహన్తానం అఙ్గజాతముఖేనేవ నిమిత్తఛుపనస్స సమ్భవం మేథునరాగీనఞ్చ అఙ్గజాతేన ఛుపనస్సేవ అనురూపతఞ్చ సుత్తే చ ‘‘ముఖేనా’’తి అవుత్తతఞ్చ అఞ్ఞఞ్చ నయం యథాబలం సుట్ఠు సల్లక్ఖేత్వాతి అత్థో. సఙ్ఘాదిసేసోతి మనుస్సిత్థిం సన్ధాయ వుత్తం. పస్సావమగ్గన్తి ఇదం చమ్మక్ఖన్ధకే నిదానవసేన వుత్తం. ఇతరమగ్గద్వయం పన నిమిత్తముఖేన ఛుపన్తస్స వణసఙ్ఖేపేన థుల్లచ్చయమేవ. వుత్తనయేనేవాతి మేథునరాగేనేవ. నిమిత్తముఖేన పన వినా మేథునరాగేన మనుస్సిత్థియా వా తిరచ్ఛానగతిత్థియా వా పస్సావమగ్గం పకతిముఖేన ఛుపన్తస్స దుక్కటమేవ పకతిముఖేన పకతిముఖఛుపనే వియ, ఇతరథా తత్థాపి థుల్లచ్చయేన భవితబ్బం, తఞ్చ న యుత్తం ఖన్ధకసుత్తేపి తథా అవుత్తత్తా. కాయసంసగ్గరాగేన దుక్కటన్తి నిమిత్తముఖేన వా పకతిముఖాదిం ఇతరకాయేన వా కాయసంసగ్గరాగేన ఛుపన్తస్స దుక్కటమేవ.

ఏత్థ చ కాయసంసగ్గరాగేన బహినిమిత్తే ఉపక్కమతో అజానన్తస్సేవ అఙ్గజాతం యది పారాజికక్ఖేత్తం ఛుపతి, తత్థ కిం హోతీతి? కేచి తావ ‘‘మేథునరాగస్స అభావా మనుస్సిత్థియా సఙ్ఘాదిసేసో, సేసేసు వత్థువసేన థుల్లచ్చయదుక్కటానీ’’తి వదన్తి. అఞ్ఞే పన ‘‘పవేసనక్ఖణే ఫస్సస్స సాదియనసమ్భవతో బలక్కారేన ఉపక్కమనక్ఖణే వియ పారాజికమేవా’’తి వదన్తి, ఇదమేవ యుత్తతరం. మగ్గత్తయతో హి అఞ్ఞస్మిం పదేసేయేవ కాయసంసగ్గాదిరాగభేదతో ఆపత్తిభేదో లబ్భతి, న మగ్గత్తయే. తత్థ పన యేన కేనచి ఆకారేన ఫస్సస్స సాదియనక్ఖణే పారాజికమేవ, తేనేవ పరోపక్కమేన పవేసనాదీసు రాగభేదం అనుద్ధరిత్వా సాదియనమత్తేన పారాజికం వుత్తం.

సన్థతచతుక్కభేదకథావణ్ణనా

౬౧-౨. పటిపన్నకస్సాతి ఆరద్ధవిపస్సకస్స. ఉపాదిన్నకన్తి కాయిన్ద్రియం సన్ధాయ వుత్తం. ఉపాదిన్నకేన ఫుసతీతి ఉపాదిన్నకసరీరేన ఫుసీయతీతి కమ్మసాధనేన అత్థో దట్ఠబ్బో. అథ వా ఏవం కరోన్తో భిక్ఖు కిఞ్చి ఉపాదిన్నకం ఉపాదిన్నకేన న ఫుసతీతి అత్థో. లేసం ఓడ్డేస్సన్తీతి లేసం ఠపేస్సన్తి, పరికప్పేస్సన్తీతి అత్థో. సన్థతాదిభేదేహి భిన్దిత్వాతి సన్థతాదివిసేసనేహి విసేసేత్వా. సన్థతాయాతి సముదాయే ఏకదేసవోహారో దడ్ఢస్స పటస్స ఛిద్దన్తిఆదీసు వియ. యథా హి పటస్స ఏకదేసోవ వత్థతో దడ్ఢోతి వుచ్చతి, తం ఏకదేసవోహారం సముదాయే పటే ఉపచారతో ఆరోపేత్వా పున తం సముదాయం దడ్ఢప్పదేససఙ్ఖాతఛిద్దసమ్బన్ధీభావేన ‘‘దడ్ఢస్స పటస్స ఛిద్ద’’న్తి వోహరన్తి, ఏవమిధాపి ఇత్థియా మగ్గప్పదేసవోహారం సముదాయభూతాయ ఇత్థియా ఆరోపేత్వా పున తం ఇత్థిం సన్థతమగ్గసమ్బన్ధినిం కత్వా సన్థతాయ ఇత్థియా వచ్చమగ్గేనాతిఆది వుత్తం. సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. పారాజికకణ్డ ౨.౬౧-౬౨) పనేత్థ ‘‘ఏకదేసే సముదాయవోహారో’’తి వుత్తం, తం న యుత్తం అవయవవోహారేన సముదాయస్సేవ పతీయమానత్తా. ఇతరథా హి సన్థతాయ వచ్చమగ్గేనాతి ఇత్థిలిఙ్గతా మగ్గసమ్బన్ధితా చ న సియా, ఏకదేసే సముదాయోపచారస్స పన ఏకదేసోవ అత్థో సాఖాయ ఛిజ్జమానాయ రుక్ఖో ఛిజ్జతీతిఆదీసు వియ.

వత్థాదీని మగ్గస్స అన్తో అప్పవేసేత్వా బహియేవ వేఠనం సన్ధాయ ‘‘పలివేఠేత్వా’’తి వుత్తం. సముదాయే అవయవూపచారేనేవ భిక్ఖుపి సన్థతో నామాతిఆది వుత్తం. యత్తకే పవిట్ఠేతి తిలబీజమత్తే పవిట్ఠే. అక్ఖినాసాదీనం సన్థతత్తేపి యథావత్థుకమేవాతి ఆహ థుల్లచ్చయక్ఖేత్తే థుల్లచ్చయన్తిఆది. ఖాణుం ఘట్టేన్తస్స దుక్కటన్తి ఇత్థినిమిత్తస్స అన్తో ఖాణుం పవేసేత్వా సమతలం, అతిరిత్తం వా ఠితం ఖాణుం సచే ఘట్టేతి, ఘట్టేన్తస్స దుక్కటం పవేసాభావతో. సచే పన ఈసకం అన్తో అల్లోకాసే పవేసేత్వా ఠితం అనుపాదిన్నమేవ ఖాణుసీసం అఙ్గజాతేన ఛుపతి, పారాజికమేవ. తస్స తలన్తి వేళునళాదికస్స అన్తోతలం. బహిద్ధా ఖాణుకేతి అన్తో పవేసితవేళుపబ్బాదికస్స బహి నిక్ఖన్తసీసం సన్ధాయ వుత్తం. యథా చ ఇత్థినిమిత్తేతిఆదీసు యథా ఇత్థియా పస్సావమగ్గే ఖాణుం కత్వా ఘట్టనాదికం వుత్తం, ఏవం సబ్బత్థ వచ్చమగ్గాదీసుపి లక్ఖణం వేదితబ్బన్తి అత్థో.

రాజపచ్చత్థికాదిచతుక్కభేదకథావణ్ణనా

౬౫. కేరాటికాతి వఞ్చకా. పఠమం ఇత్థిధుత్తమేవ దస్సేత్వా ఇదాని ఇతరధుత్తేపి సఙ్గహేత్వా దస్సేతుం ‘‘ఇత్థిధుత్తసురాధుత్తాదయో వా’’తి వుత్తం.

ఆపత్తానాపత్తివారవణ్ణనా

౬౬. పటిఞ్ఞాతకరణం నత్థి సేవేతుకామతా మగ్గేన మగ్గప్పటిపత్తీతి ద్విన్నం అఙ్గానం సిద్ధత్తా. దూసితస్స పన మగ్గేన మగ్గప్పటిపత్తి ఏవమేకం అఙ్గం సిద్ధం, సేవేతుకామతాసఙ్ఖాతం సాదియనం అసిద్ధం. తస్మా సో పుచ్ఛిత్వా ‘‘సాదియి’’న్తి వుత్తపటిఞ్ఞాయ నాసేతబ్బో. తత్థేవాతి వేసాలియం మహావనే ఏవ. సబ్బఙ్గగతన్తి సబ్బకాయగతం. ‘‘లోహితం వియా’’తి వుత్తత్తా కేసాదీనం వినిముత్తట్ఠానే సబ్బత్థాతి గహేతబ్బం. నిచ్చమేవ ఉమ్మత్తకో హోతీతి యస్స పిత్తకోసతో పిత్తం చలిత్వా సబ్బదా బహి నిక్ఖన్తం హోతి, తం సన్ధాయ వుత్తం. యస్స పన పిత్తం చలిత్వా పిత్తకోసేయేవ ఠితం హోతి, కదాచి వా నిక్ఖన్తం పున నిక్ఖమతి, సోపి అన్తరన్తరా సఞ్ఞం పటిలభతి భేసజ్జేన చ పకతిఆరోగ్యం పటిలభతీతి వేదితబ్బం.

పదభాజనీయవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

పకిణ్ణకకథావణ్ణనా

పకిణ్ణకన్తి వోమిస్సకనయం. సముట్ఠానన్తి ఉప్పత్తికారణం. కిరియాతిఆది నిదస్సనమత్తం అకిరియాదీనమ్పి సఙ్గహతో. వేదనాయ సహ కుసలఞ్చ వేదితబ్బన్తి యోజేతబ్బం. సబ్బసఙ్గాహకవసేనాతి సబ్బేసం సిక్ఖాపదానం సఙ్గాహకవసేన ‘‘కాయో వాచా కాయవాచా కాయచిత్తం వాచాచిత్తం కాయవాచాచిత్త’’న్తి ఏవం వుత్తాని ఛ ఆపత్తిసముట్ఠానాని. సముట్ఠానాదయో హి ఆపత్తియా ఏవ హోన్తి, న సిక్ఖాపదస్స. తంతంసిక్ఖాపదస్స నియతఆపత్తియా ఏవ గహణత్థం పన సిక్ఖాపదసీసేన సముట్ఠానాదీనం కథనం. ఏవఞ్హి ఆపత్తివిసేసో పఞ్ఞాయతి ఆపత్తి-సద్దస్స సబ్బాపత్తిసాధారణత్తా, ఇమేసు పన ఛసు సముట్ఠానేసు పురిమాని తీణి అచిత్తకాని, పచ్ఛిమాని సచిత్తకాని. సమాసతో తం ఇమం పకిణ్ణకం విదిత్వా వేదితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఛ సముట్ఠానాని ఏతస్సాతి ఛసముట్ఠానం. ఏవం సేసేసుపి.

అత్థి కథినసముట్ఠానన్తిఆది సముట్ఠానసీసవసేన ద్విసముట్ఠానఏకసముట్ఠానానం దస్సనం. తేరస హి సముట్ఠానసీసాని పఠమపారాజికసముట్ఠానం అదిన్నాదానసముట్ఠానం సఞ్చరిత్తసముట్ఠానం సమనుభాసనసముట్ఠానం కథినసముట్ఠానం ఏళకలోమసముట్ఠానం పదసోధమ్మసముట్ఠానం అద్ధానసముట్ఠానం థేయ్యసత్థసముట్ఠానం ధమ్మదేసనాసముట్ఠానం భూతారోచనసముట్ఠానం చోరీవుట్ఠాపనసముట్ఠానం అననుఞ్ఞాతసమఉట్ఠానన్తి. తత్థ అత్థి ఛసముట్ఠానన్తి ఇమినా సఞ్చరిత్తసముట్ఠానం వుత్తం, పఞ్చసముట్ఠానస్స అభావతో ‘‘అత్థి పఞ్చసముట్ఠాన’’న్తి అవత్వా ‘‘అత్థి చతుసముట్ఠాన’’న్తి వుత్తం, ఇమినా చ అద్ధానసముట్ఠానం అననుఞ్ఞాతసముట్ఠానఞ్చ సఙ్గహితం. యఞ్హి పఠమతతియచతుత్థఛట్ఠేహి సముట్ఠానేహి సముట్ఠాతి, ఇదం అద్ధానసముట్ఠానం. యం పన దుతియతతియపఞ్చమఛట్ఠేహి సముట్ఠాతి, ఇదం అననుఞ్ఞాతసముట్ఠానం. అత్థి తిసముట్ఠానన్తి ఇమినా అదిన్నాదానసముట్ఠానం భూతారోచనసముట్ఠానఞ్చ సఙ్గహితం. యఞ్హి సచిత్తకేహి తీహి సముట్ఠాతి, ఇదం అదిన్నాదానసముట్ఠానం. యం పన అచిత్తకేహి తీహి సముట్ఠాతి, ఇదం భూతారోచనసముట్ఠానం. అత్థి కథినసముట్ఠానన్తిఆదినా పన అవసేససమఉట్ఠానసీసవసేన ద్విసముట్ఠానం ఏకసముట్ఠానఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. తత్థ హి యం తతియఛట్ఠేహి సముట్ఠాతి, ఇదం కథినసముట్ఠానం నామ. యం పన పఠమచతుత్థేహి సముట్ఠాతి, ఇదం ఏళకలోమసముట్ఠానం. యం ఛట్ఠేనేవ సముట్ఠాతి, ఇదం ధురనిక్ఖేపసముట్ఠానం, ‘‘సమనుభాసనసమఉట్ఠాన’’న్తిపి తస్సేవ నామం. ఇతి సరూపేన అట్ఠ ఆపత్తిసీసాని దస్సితాని. ఆదిసద్దేన పనేత్థ అవసేసాని పఠమపారాజికసముట్ఠానపదసోధమ్మథేయ్యసత్థధమ్మదేసనాచోరీవుట్ఠాపనసముట్ఠానాని పఞ్చపి సముట్ఠానసీసాని సఙ్గహితాని. తత్థ యం కాయచిత్తతో సముట్ఠాతి, ఇదం పఠమపారాజికసముట్ఠానం. యం దుతియపఞ్చమేహి సముట్ఠాతి, ఇదం పదసోధమ్మసముట్ఠానం. యం చతుత్థఛట్ఠేహి సముట్ఠాతి, ఇదం థేయ్యసత్థసముట్ఠానం. యం పఞ్చమేనేవ సముట్ఠాతి, ఇదం ధమ్మదేసనాసమఉట్ఠానం. యం పఞ్చమఛట్ఠేహి సముట్ఠాతి, ఇదం చోరీవుట్ఠాపనసముట్ఠానం. ఏత్థ చ పచ్ఛిమేసు తీసు సచిత్తకసముట్ఠానేసు ఏకేకసముట్ఠానవసేన ఏకసముట్ఠానాని తివిధాని. ద్విసముట్ఠానాని పన పఠమచతుత్థేహి వా దుతియపఞ్చమేహి వా తతియఛట్ఠేహి వా చతుత్థఛట్ఠేహి వా పఞ్చమఛట్ఠేహి వా సముట్ఠానవసేన పఞ్చవిధానీతి వేదితబ్బాని.

ఏవం సముట్ఠానవసేన సబ్బసిక్ఖాపదాని తేరసధా దస్సేత్వా ఇదాని కిరియావసేన పఞ్చధా దస్సేతుం తత్రాపీతిఆది వుత్తం. కిఞ్చీతి సిక్ఖాపదం. కిరియతోతి పథవీఖణనాది (పాచి. ౮౪-౮౫) వియ కాయవచీవిఞ్ఞత్తిజనితకమ్మతో. అకిరియతోతి పఠమకథినాది (పారా. ౪౫౯ ఆదయో) వియ కత్తబ్బస్స అకరణేనేవ. కిరియాకిరియతోతి అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా హత్థతో చీవరపటిగ్గహణాది (పారా. ౫౦౮ ఆదయో) వియ. సియా కిరియతో, సియా అకిరియతో రూపియపటిగ్గహణాది (పారా. ౫౮౨ ఆదయో) వియ, సియా కిరియతో, సియా కిరియాకిరియతో కుటికారాది (పారా. ౩౪౨) వియ. వీతిక్కమసఞ్ఞాయ అభావేన విమోక్ఖో అస్సాతి సఞ్ఞావిమోక్ఖన్తి మజ్ఝేపదలోపీసమాసో దట్ఠబ్బో. చిత్తఙ్గం లభతి సచిత్తకసముట్ఠానేహేవ సముట్ఠహనతో. ఇతరన్తి యస్స చిత్తఙ్గనియమో నత్థి, తం, అనాపత్తిముఖేన చేతం సఞ్ఞాదుకం వుత్తం, ఆపత్తిముఖేన సచిత్తకదుకన్తి ఏత్తకమేవ విసేసో, అత్థతో సమానావ.

కాయవచీద్వారేహి ఆపజ్జితబ్బమ్పి కాయకమ్మే వా వచీకమ్మే వా సఙ్గయ్హతి. తత్థ బాహుల్లవుత్తితో అదిన్నాదానముసావాదాదయో వియాతి అత్థి సిక్ఖాపదం కాయకమ్మన్తిఆదినా కాయకమ్మం వచీకమ్మఞ్చాతి దుకమేవ వుత్తం, విభాగతో పన కాయవచీకమ్మేన సద్ధిం తికమేవ హోతి. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమపారాజికవణ్ణనా) వుత్తం ‘‘సబ్బా చ కాయకమ్మవచీకమ్మతదుభయవసేన తివిధా హోన్తీ’’తి. తతోయేవ ఇధాపి అదిన్నాదానాదీసు (పారా. ౮౯) కాయకమ్మవచీకమ్మన్తి తదుభయవసేన దస్సితం. అత్థి పన సిక్ఖాపదం కుసలన్తిఆది ఆపత్తిసముట్ఠాపకచిత్తవసేన కారియే కారణోపచారేన వుత్తం, న పన ఆపత్తియా కుసలాదిపరమత్థధమ్మతావసేన ఆపత్తియా సమ్ముతిసభావత్తా. కుసలాకుసలాదిపరమత్థధమ్మే ఉపాదాయ హి భగవతా ఆపత్తిసమ్ముతి పఞ్ఞత్తా. వక్ఖతి హి ‘‘యం కుసలచిత్తేన ఆపజ్జతి, తం కుసల’’న్తిఆది (పారా. అట్ఠ. ౧.౬౬ పకణ్ణకకథా). న హి భగవతో ఆణాయత్తా ఆపత్తి కుసలాదిపరమత్థసభావా హోతి అనుపసమ్పన్నానం ఆదికమ్మికానఞ్చ ఆపత్తిప్పసఙ్గతో, తస్సా దేసనాదీహి విసుద్ధిఅభావప్పసఙ్గతో చ. న హి కారణబలేన ఉప్పజ్జమానా కుసలాదిసభావా ఆపత్తి అనుపసమ్పన్నాదీసు నివత్తతి, ఉప్పన్నాయ చ తస్సా కేనచి వినాసో న సమ్భవతి. సరసవినాసతో దేసనాదినా చ ఆపత్తి విగచ్ఛతీతి వచనమత్థి, న పన తేన అకుసలాది విగచ్ఛతి. పితుఘాతాదికమ్మేన హి పారాజికం ఆపన్నస్స భిక్ఖునో గిహిలిఙ్గం గహేత్వా భిక్ఖుభావపరిచ్చాగేన పారాజికాపత్తి విగచ్ఛతి, న పాణాతిపాతాదిఅకుసలం ఆనన్తరియాదిభావతో. తస్మా దుమ్మఙ్కూనం నిగ్గహాదిదసఅత్థవసే (పారా. ౩౯; పరి. ౨) పటిచ్చ భగవతా యథాపచ్చయం సముప్పజ్జమానే కుసలాకుసలాదినామరూపధమ్మే ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తా సమ్ముతియేవ ఆపత్తి, సా చ యథావిధిపటికమ్మకరణేన విగతా నామ హోతీతి వేదితబ్బం, తేనాహ ద్వత్తింసేవ హి ఆపత్తిసముట్ఠాపకచిత్తానీతిఆది. ఆపత్తిసముట్ఠాపకత్తేనేవ హేత్థ కుసలాదీనం ఆపత్తితో భేదో సిద్ధో. న హి తంసముట్ఠితస్స తతో అభేదో యుత్తో సముట్ఠానసముట్ఠితభేదబ్యవహారుపచ్ఛేదప్పసఙ్గతో. సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. పారాజికకణ్డ ౨.౬౬ పకిణ్ణకకథావణ్ణనా) పన ఆపత్తియా పరమత్థతో కుసలత్తమేవ న సమ్భవతి ‘‘ఆపత్తాధికరణం సియా అకుసలం, సియా అబ్యాకతం, నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’’న్తి వచనతో, ‘‘అకుసలత్తం పన అబ్యాకతత్తఞ్చ ఆపత్తియా సమ్భవతీ’’తి సఞ్ఞాయ కుసలచిత్తసముట్ఠానక్ఖణేపి రూపాబ్యాకతత్తం ఆపత్తియా సమత్థేతుం యం కుసలచిత్తేన ఆపజ్జతి, తం కుసలం, ఇతరేహి ఇతరన్తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౬౬ పకిణ్ణకకథా) ఇమం అట్ఠకథావచనం నిస్సాయ వుత్తం ‘‘యం కుసలచిత్తేన ఆపజ్జతీతి యం సిక్ఖాపదసీసే గహితం ఆపత్తిం కుసలచిత్తసమఙ్గీ ఆపజ్జతి, ఇమినా పన వచనేన తం కుసలన్తి ఆపత్తియా వుచ్చమానో కుసలభావో పరియాయతో, న పరమత్థతోతి దస్సేతి. కుసలచిత్తేన హి ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తో సవిఞ్ఞత్తికం అవిఞ్ఞత్తికం వా సిక్ఖాపదవీతిక్కమాకారప్పవత్తం రూపక్ఖన్ధసఙ్ఖాతం అబ్యాకతాపత్తిం ఆపజ్జతీ’’తి. తత్థ యం కుసలచిత్తేన ఆపజ్జతీతి ఇమం వచనం ఉద్దిస్స ‘‘ఇమినా పన వచనేన తం కుసలన్తి ఆపత్తియా వుచ్చమానో కుసలభావో పరియాయతో, న పరమత్థతోతి దస్సేతీ’’తి వుత్తం, ఏవం ఇతరేహి ఇతరన్తి వచనేన ‘‘యం అకుసలచిత్తేన ఆపజ్జహి, తం అకుసలం, యం అబ్యాకతచిత్తేన ఆపజ్జతి, తం అబ్యాకత’’న్తి ఇమస్స అత్థస్స వుత్తత్తా ఇతరేహీతి వచనం ఉద్దిస్స ‘‘ఇమినాపి వచనేన ఇతరన్తి ఆపత్తియా వుచ్చమానో అకుసలభావో అబ్యాకతభావో చ పరియాయతో దస్సేతీ’’తి వత్తబ్బం. ఏవం అవత్వా కుసలపక్ఖే ఏవ కథనస్స కారణం న పస్సామ. యం పన ఆపత్తాధికరణం సియా అకుసలన్తిఆదివచనం కారణత్తేన వుత్తం, తమ్పి అకారణం యం అకుసలచిత్తేన ఆపజ్జతి, తం అకుసలన్తిఆదినా హేట్ఠా వుత్తనయేన అకుసలాదిభావస్స పరియాయదేసితత్తా, ఆపత్తియా కుసలవోహారస్స అయుత్తతాయ నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసలన్తి వుత్తత్తా చ. ఆపత్తియా హి కుసలచిత్తసముట్ఠితత్తేపి భగవతా పటిక్ఖిత్తభావేన సావజ్జధమ్మత్తా కారణూపచారేనాపి అనవజ్జకుసలవోహారో న యుత్తో సావజ్జానవజ్జానం అఞ్ఞమఞ్ఞవిరుద్ధత్తా. యథా ఆకాసాదిసమ్ముతిసచ్చానం ఉప్పన్నతాదివోహారో వియ జాతిజరాభఙ్గానం ఉప్పన్నతాదివోహారో అనవట్ఠానాదిదేసతో అయుత్తో, ఏవమిధాపి కుసలవోహారో అయుత్తో విరుద్ధత్తా. అకుసలాదివోహారో పన యుత్తో, కారణూపచారేన పన అకుసలాదిసభావతా యథావుత్తదోసానతివత్తనతో. సుత్తస్సాపి హి యథా సుత్తసుత్తానులోమాదీహి విరోధో న హోతి, తథేవ అత్థో గహేతబ్బో.

యం పన వుత్తం ‘‘కుసలచిత్తేన హి ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తో…పే… రూపక్ఖన్ధసఙ్ఖాతం అబ్యాకతాపత్తిం ఆపజ్జతీ’’తి, తం అయుత్తమేవ రూపక్ఖన్ధస్స ఖణికతాయ ఆపత్తియాపి దేసనాదిపటికమ్మం వినావ పటిపస్సద్ధిప్పసఙ్గతో. రూపపరమ్పరా ఆపత్తీతి చే? తన్న, పటికమ్మేనాపి అవిగమప్పసఙ్గతో. న హి రూపసన్తతిదేసనాదీహి విగచ్ఛతి సకారణాయత్తత్తా, ఇతి సబ్బథా ఆపత్తియా పరమత్థతా అయుత్తా, ఏతేనేవ యం వుత్తం ‘‘నిపజ్జిత్వా నిరోధసమాపన్నస్స సహసేయ్యవసేన తథాకారప్పవత్తరూపధమ్మస్సేవ ఆపత్తిభావతో’’తిఆది, తమ్పి పటిసిద్ధన్తి వేదితబ్బం. ఇధ పన నిరోధసమాపన్నానం రూపధమ్మమేవ పటిచ్చ ఉప్పన్నత్తా ఆపత్తి అచిత్తా అవేదనా, అఞ్ఞత్థ పన సచిత్తా సవేదనావ, సబ్బత్థాపి పఞ్ఞత్తిసభావాతి వేదితబ్బా. తేనేవ దుట్ఠదోససిక్ఖాపదట్ఠకథాయం ఆపత్తియా అకుసలాదిసభావం పరపరికప్పితం నిసేధేతుం ‘‘ఆదికమ్మికస్స అనాపత్తివచనతో…పే… పణ్ణత్తిమత్తమేవ ఆపత్తాధికరణన్తి వేదితబ్బ’’న్తి సయమేవ వక్ఖతి, తస్మా ‘‘తంతంకుసలాదిధమ్మసముప్పత్తియా భగవతా పఞ్ఞత్తా ఆపత్తిసమ్ముతి సముట్ఠితా’’తి చ, ‘‘యావ పటిప్పస్సద్ధికారణా తిట్ఠతీ’’తి చ, ‘‘పటిప్పస్సద్ధికారణేహి వినస్సతీ’’తి చ వోహరీయతి. ఆపత్తియా చ సమ్ముతిసభావత్తేపి హి సఞ్చిచ్చ తం ఆపజ్జన్తస్స, పటికిరియం అకరోన్తస్స చ అనాదరే అకుసలరాసి చేవ సగ్గమగ్గన్తరాయో చ హోతీతి లజ్జినో యథావిధిం నాతిక్కమన్తి, అనతిక్కమనప్పచ్చయా చ తేసం అనన్తప్పభేదా సీలాదయో ధమ్మా పరివడ్ఢన్తీతి గహేతబ్బం. ద్వత్తింసేవాతి నియమో ఆపత్తినిమిత్తానం కాయవచీవిఞ్ఞత్తీనం ఏతేహేవ సముప్పజ్జనతో కతో, న పన సబ్బాపత్తీనమ్పి ఏతేహేవ సముప్పజ్జనతో. నిపజ్జిత్వా నిద్దాయన్తానఞ్హి ఝాననిరోధసమాపన్నానఞ్చ అవిఞ్ఞత్తిజనకేహి విపాకఅప్పనాచిత్తేహి చేవ రూపధమ్మేహి చ సహసేయ్యాదిఆపత్తి సమ్భవతి.

దసాతి కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుద్వయేన సహ అట్ఠ మహాకిరియచిత్తాని. పఞ్ఞత్తిం అజానిత్వా ఇద్ధివికుబ్బనాదీసు అభిఞ్ఞానం ఆపత్తిసముట్ఠాపకత్తం వేదితబ్బం. ఏత్థ చ కిఞ్చి సిక్ఖాపదం అకుసలచిత్తమేవ, కిఞ్చి కుసలాబ్యాకతవసేన ద్విచిత్తం, కిఞ్చి తిచిత్తన్తి అయమేవ భేదో లబ్భతి, నాఞ్ఞోతి వేదితబ్బం. కిరియాసముట్ఠానన్తి పరూపక్కమేన జాయమానం అఙ్గజాతాదిచలనం సాదియనచిత్తసఙ్ఖాతే సేవనచిత్తే ఉప్పన్నే తేన చిత్తేన సముప్పాదితమేవ హోతీతి వుత్తం ఇతరథా ‘‘సియా కిరియసముట్ఠానం, సియా అకిరియసముట్ఠాన’’న్తి వత్తబ్బతో.

యం పన సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. పారాజికకణ్డ ౨.౬౬ పకిణ్ణకకథావణ్ణనా) వుత్తం ‘‘కిరియసముట్ఠానన్తి ఇదం యేభుయ్యవసేన వుత్తం పరూపక్కమే సతి సాదియన్తస్స అకిరియసముట్ఠానభావతో’’తిఆది, తం న గహేతబ్బం పఠమపారాజికస్స అకిరియసముట్ఠానతాయ పాళిఅట్ఠకథాసు అవుత్తత్తా. ‘‘మనోద్వారే ఆపత్తి నామ నత్థీ’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమపారాజికవణ్ణనా; పారా. అట్ఠ. ౨.౫౮౩-౪) హి వుత్తం. కథఞ్హి నామ పరూపక్కమేన మేథునం సాదియన్తో అత్తనో అఙ్గజాతాదికాయచలనం న సాదియేయ్య, సాదియనచిత్తానుగుణమేవ పన సకలసరీరే చిత్తజరూపసముప్పత్తియా విఞ్ఞత్తిపి సుఖుమా సముప్పన్నా ఏవ హోతీతి దట్ఠబ్బం, తేనాహ కాయద్వారేనేవ సముట్ఠానతో కాయకమ్మన్తిఆది. చిత్తం పనేత్థ అఙ్గమత్తం హోతీతి కాయవిఞ్ఞత్తి ఏవ కాయకమ్మభావే కారణం, న చిత్తం. తం పనేత్థ కాయసఙ్ఖాతాయ విఞ్ఞత్తియాయేవ అఙ్గమత్తం, న కాయకమ్మభావస్స, ఇతరథా మేథునస్స ‘‘మనోకమ్మ’’న్తి వత్తబ్బతో, తేనాహ ‘‘న తస్స వసేన కమ్మభావో లబ్భతీ’’తి. కమ్మభావోతి కాయకమ్మభావో. సబ్బఞ్చేతన్తి ఏతం సముట్ఠానాదికం. సిక్ఖాపదసీసేనాతి తంతంసిక్ఖాపదనియతఆపత్తియా ఏవ గహణత్థం సిక్ఖాపదముఖేన.

పకిణ్ణకకథావణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

వినీతవత్థువణ్ణనా

ఇదం కిన్తి కథేతుకామతాపుచ్ఛా. ఇమాతిఆది విస్సజ్జనం. వినీతాని ఆపత్తిం త్వం భిక్ఖు ఆపన్నోతిఆదినా (పారా. ౬౭) భగవతా వినిచ్ఛినితాని వత్థూని వినీతవత్థూని. తం తం వత్థుం ఉద్ధరిత్వా దానతో దస్సనతో ఉద్దానభూతా గాథా ఉద్దానగాథా, సఙ్గహగాథా, ఉద్దేసగాథాతి వుత్తం హోతి. వత్థు గాథాతి తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో భిక్ఖూతిఆదికా వినీతవత్థుపాళియేవ తేసం తేసం వినీతవత్థూనం గన్థనతో ‘‘వత్థుగాథా’’తి వుత్తా, న ఛన్దోవిచితిలక్ఖణేన. ఉద్దానగాథానం వత్థు వత్థుగాథాతి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏత్థాతి వినీతవత్థూసు. దుతియాదీనన్తి దుతియపారాజికాదీనం. యం పస్సిత్వా చిత్తకారాదయో సిప్పికా చిత్తకమ్మాదీని సిక్ఖన్తి, తం పటిచ్ఛన్నకరూపం, పటిమారూపన్తి అత్థో.

౬౭. పురిమాని ద్వేతి మక్కటీవజ్జిపుత్తకవత్థూని ద్వే. తానిపి భగవతా వినీతభావేన పున వినీతవత్థూసు పక్ఖిత్తాని. తత్థ తస్స కుక్కుచ్చం అహోసీతిఆది పన కిఞ్చాపి తేసం పఠమం కుక్కుచ్చం న ఉప్పన్నం, భిక్ఖూహి పన భగవతా చ గరహిత్వా వుత్తవచనం సన్ధాయ పచ్ఛా ఉప్పన్నత్తం సన్ధాయ వుత్తం. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసున్తిఆది చ భిక్ఖూహి ఆనన్దత్థేరేన చ పఠమం భగవతో ఆరోచితే, భగవతా చ తేసం పారాజికత్తే పకాసితే భీతా తే సయమ్పి గన్త్వా అత్తనో కుక్కుచ్చం పచ్ఛా ఆరోచేన్తి ఏవ. ‘‘సచ్చం కిర త్వ’’న్తిఆదినా భగవతా పుట్ఠా పన ‘‘సచ్చం భగవా’’తి పటిజాననవసేనాపి ఆరోచేన్తి. భగవాపి ఆపత్తిం త్వన్తిఆదినా తేసం పారాజికత్తం వినిచ్ఛినోతి ఏవ. అనుపఞ్ఞత్తికథాయం పన తం సబ్బం అవత్వా అనుపఞ్ఞత్తియా అనుగుణమేవ కిఞ్చిమత్తం వుత్తం, ఇధాపి తేసం వత్థూనం భగవతా వినీతభావదస్సనత్థం ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. కేచి ఇమం అధిప్పాయం అమనసికత్వా ‘‘అఞ్ఞానేవేతాని వత్థూనీ’’తి వదన్తి. కుసేతి కుసతిణాని. కేసేహీతి మనుస్సకేసేహి.

౬౮. వణ్ణపోక్ఖరతాయాతి ఏత్థ పోక్ఖలం నామ సమిద్ధం సున్దరఞ్చ, తస్స భావో ‘‘పోక్ఖరతా’’తి ర-కారం కత్వా వుత్తో, సమిద్ధతా సున్దరతాతి అత్థో. పధంసేసీతి అభిభవి. న లిమ్పతీతి న అల్లీయతి.

౬౯. ఏవరూపా పరివత్తలిఙ్గా భిక్ఖునియో అత్థతో ఏకతో ఉపసమ్పన్నాపి ఉభతోసఙ్ఘే ఉపసమ్పన్నాసుయేవ సఙ్గయ్హన్తి భిక్ఖూపసమ్పదాయ భిక్ఖునీఉపసమ్పదతోపి ఉక్కట్ఠత్తా. పాళియం ‘‘తాహి ఆపత్తీహి అనాపత్తి’’న్తి ఉపయోగవచనం కత్వా అనుజానామీతి పదేన సమ్బన్ధితబ్బం. ఇత్థిలిఙ్గన్తి థనాదికం ఇత్థిసణ్ఠానం వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘పురిస…పే… ఇత్థిసణ్ఠానం ఉప్పన్న’’న్తి. తం నానన్తరికతో పన ‘‘పురిసిన్ద్రియమ్పి అన్తరహితం, ఇత్థిన్ద్రియఞ్చ ఉప్పన్న’’న్తి వుత్తమేవ హోతి, ఏవం ఉపరిపి లిఙ్గగ్గహణేనేవ ఇత్థిన్ద్రియాదిగ్గహణం వేదితబ్బం. తాతి ఆపత్తియో, తస్స వుట్ఠాతున్తి ఇమినా సమ్బన్ధో, తాహి ఆపత్తీహి వుట్ఠాపేతున్తి అత్థో. కథన్తి ఆహ తా సబ్బాపి భిక్ఖునీహి కాతబ్బన్తిఆది. తేన పటిచ్ఛన్నాయపి అప్పటిచ్ఛన్నాయపి గరుకాపత్తియా పక్ఖమానత్తచరణాదికం విధిం దస్సేతి.

ఓక్కన్తికవినిచ్ఛయోతి పసఙ్గానుగుణం ఓతరణకవినిచ్ఛయో. బలవఅకుసలేనాతి పరదారికకమ్మాదినా. దుబ్బలకుసలేనాతి యథావుత్తబలవాకుసలోపహతసత్తినా తతో ఏవ దుబ్బలభూతేన కుసలేన. దుబ్బలఅకుసలేనాతి పురిసభావుప్పాదకబ్రహ్మచరియాదిబలవకుసలోపహతసత్తినా తతో ఏవ దుబ్బలభూతేన పరదారికాదిఅకుసలేన. సుగతియం భావద్వయస్స కుసలకమ్మజత్తా అకుసలేనేవ వినాసో కుసలేనేవ ఉప్పత్తీతి ఆహ ఉభయమ్పీతిఆది. దుగ్గతియం పన అకుసలేనేవ ఉభిన్నమ్పి ఉప్పత్తి చ వినాసో చ, తత్థ దుబ్బలబలవభావోవ విసేసో.

‘‘ఏహి మయం గమిస్సామా’’తి భిక్ఖునియా సద్ధిం సంవిధాయ ఏకద్ధానగమనే పాచిత్తియాపత్తిపరిహారత్థం వుత్తం ‘‘సంవిదహనం పరిమోచేత్వా’’తి. తేన ఏకగామక్ఖేత్తేపి బహిగామతో అన్తరఘరం సంవిధాయ గమనమ్పి ఆపత్తికరమేవాతి దస్సేతి. పరిమోచనవిధిం దస్సేన్తో ఆహ మయన్తిఆది. బహిగామేతి గామన్తరే. దుతియికా భిక్ఖునీ పక్కన్తా వా హోతీతిఆదినా (పాచి. ౬౯౩) వుత్తఅనాపత్తిలక్ఖణం అనులోమేతీతి వుత్తం ‘‘గామన్తర…పే… అనాపత్తీ’’తి. కోపేత్వాతి పరిచ్చజిత్వా. లజ్జినియో…పే… లబ్భతీతి లిఙ్గపరివత్తనదుక్ఖపీళితస్స సఙ్గహేపి అసతి హీనాయావత్తనమ్పి భవేయ్యాతి ‘‘ఆపదాసూ’’తి వుత్తఅనాపత్తిఅనులోమేన వుత్తం. తాయ దుతియికం గహేత్వావ గన్తబ్బం. అలజ్జినియో…పే… లబ్భతీతి అలజ్జినీహి సద్ధిం ఏకకమ్మాదిసంవాసే ఆపత్తిసమ్భవతో తా అసన్తపక్ఖం భజన్తీతి వుత్తం, ఇమినాపేతం వేదితబ్బం ‘‘అలజ్జినీహి సద్ధిం పరిభోగో న వట్టతీ’’తి. యది హి వట్టేయ్య, తతోపి దుతియికం వినా గామన్తరగమనాదీసు ఆపత్తి ఏవ సియా సఙ్గాహికత్తా తాసం సఙ్గాహికలజ్జినిగణతో వియ. ఞాతికా న హోన్తి…పే… వట్టతీతి వదన్తీతి ఇమినా అట్ఠకథాసు అనాగతభావం దీపేతి. తత్థాపి విస్సాసికఞాతికభిక్ఖునియో వినా భిక్ఖునిభావే అరమన్తస్స మానపకతికస్స ఆపదాట్ఠానసమ్భవేన తం వచనం అప్పటిక్ఖిత్తమ్పి తదఞ్ఞేసం న వట్టతియేవాతి గహేతబ్బం. భిక్ఖుభావేపీతి భిక్ఖుకాలేపి. తం నిస్సాయాతి తం నిస్సయాచరియం కత్వా. ఉపజ్ఝా గహేతబ్బాతి ఉపసమ్పదాగహణత్థం ఉపజ్ఝా గహేతబ్బా.

వినయకమ్మన్తి వికప్పనం సన్ధాయ వుత్తం. పున కాతబ్బన్తి పున వికప్పేతబ్బం. పున పటిగ్గహేత్వా సత్తాహం వట్టతీతి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, భిక్ఖునీనం సన్నిధిం భిక్ఖూహి, భిక్ఖూనం సన్నిధిం భిక్ఖునీహి చ పటిగ్గాహాపేత్వా పరిభుఞ్జితు’’న్తి (చూళవ. ౪౨౧) వచనతో పున పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతీతి దస్సనత్థం వుత్తం. సత్తమే దివసేతి ఇదఞ్చ నిస్సగ్గియం అనాపజ్జిత్వావ పునపి సత్తాహం పరిభుఞ్జితుం వట్టతీతి దస్సనత్థం వుత్తం. పకతత్తోతి అపరివత్తలిఙ్గో. రక్ఖతీతి తం పటిగ్గహణవిజహనతో రక్ఖతి, అవిభత్తతాయ పటిగ్గహణం న విజహతీతి అధిప్పాయో.

సామం గహేత్వాన నిక్ఖిపేయ్యాతి సహత్థేన పటిగ్గహేత్వాన నిక్ఖిపేయ్య. పరిభుఞ్జన్తస్స ఆపత్తీతి లిఙ్గపరివత్తే జాతే పున అప్పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స ఆపత్తి.

హీనాయావత్తనేనాతి ఏత్థ కేచి ‘‘పకతత్తస్స భిక్ఖునో సిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయ ‘గిహీ భవిస్సామీ’తి గిహిలిఙ్గగ్గహణం హీనాయావత్తన’’న్తి వదన్తి, తం న యుత్తం తత్తకేన భిక్ఖుభావస్స అవిజహనతో. అఞ్ఞే పన ‘‘పారాజికం ఆపన్నస్స భిక్ఖుపటిఞ్ఞం పహాయ గిహిలిఙ్గభావూపగమనమ్పి హీనాయావత్తన’’న్తి వదన్తి, తం యుత్తమేవ. పారాజికం ఆపన్నో హి తం పటిచ్ఛాదేత్వా యావ భిక్ఖుపటిఞ్ఞో హోతి, తావ భిక్ఖు ఏవ హోతి భిక్ఖూనమేవ పారాజికస్స పఞ్ఞత్తత్తా. ‘‘యో పన భిక్ఖూ’’తి హి వుత్తం. తథా హి సో సంవాసం సాదియన్తోపి థేయ్యసంవాసకో న హోతి, సహసేయ్యాదిఆపత్తిఞ్చ న జనేతి, అత్తానం ఓమసన్తస్స పాచిత్తియఞ్చ జనేతి. వుత్తఞ్హి –

‘‘అసుద్ధో హోతి పుగ్గలో అఞ్ఞతరం పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నో, తఞ్చే సుద్ధదిట్ఠి సమానో ఓకాసం కారాపేత్వా అక్కోసాధిప్పాయో వదేతి, ఆపత్తి ఓమసవాదస్సా’’తి (పారా. ౩౮౯).

ఏకే పన ‘‘పారాజికం ఆపన్నానం దోసం పటిజానిత్వా గిహిలిఙ్గగ్గహణం నామ సిక్ఖాపచ్చక్ఖానే సమోధానం గచ్ఛతి తేనాపి పటిఞ్ఞాయ భిక్ఖుభావస్స విజహనతో. తేనేవ వినయవినిచ్ఛయాదీసు హీనాయావత్తనం సిక్ఖాపచ్చక్ఖానే సమోధానేత్వా విసుం తం న వుత్తం. తస్మా భిక్ఖునీనం విబ్భమితుకామతాయ గిహిలిఙ్గగ్గహణం ఇధ హీనాయావత్తనం తాసం సిక్ఖాపచ్చక్ఖానస్స అభావతో. తాసం పటిగ్గహణవిజహనస్సాపి సబ్బసో వత్తబ్బత్తా’’తి వదన్తి, తమ్పి అప్పటిబాహియమేవ. తస్మా పారాజికానం భిక్ఖునీనఞ్చ ‘‘ఉప్పబ్బజిస్సామీ’’తి గిహిలిఙ్గగ్గహణం హీనాయావత్తనన్తి గహేతబ్బం. విబ్భమోతిపి ఏతస్సేవ నామం, తేనేవ తం ఖుద్దసిక్ఖాయం ‘‘అచ్ఛేదవిస్సజ్జనగాహవిబ్భమా’’తి అధిట్ఠానవిజహనే విబ్భమనామేన వుత్తం.

అనపేక్ఖవిస్సజ్జనేనాతి అఞ్ఞస్స అదత్వావ అనత్థికస్సేవ పటిగ్గహితవత్థూనం బహి ఛడ్డనేన. కేచి ‘‘పటిగ్గహితవత్థూసు సాపేక్ఖస్స పురే పటిగ్గహితభావతో పరిమోచనత్థం తత్థ పటిగ్గహమత్తస్స విస్సజ్జనమ్పి అనపేక్ఖవిస్సజ్జనమేవ చీవరాదిఅధిట్ఠానపచ్చుద్ధారో వియా’’తి వదన్తి, తం న సున్దరం తథావచనాభావా. యథేవ హి చీవరాదీసు అనపేక్ఖవిస్సజ్జనేన అధిట్ఠానవిజహనం వత్వాపి విసుం పచ్చుద్ధారో చ వుత్తో, ఏవమిధాపి వత్తబ్బం, యథా చ చీవరాదీసు కాయపటిబద్ధేసుపి పచ్చుద్ధారేన అధిట్ఠానం విగచ్ఛతి, న ఏవమిధ. ఇధ పన పటిగ్గహితవత్థుస్మిం అనపేక్ఖస్సాపి కాయతో ముత్తేయేవ తస్మిం పటిగ్గహణం విజహతి. తథా హి వుత్తం ‘‘సతక్ఖత్తుమ్పి పరిచ్చజతు, యావ అత్తనో హత్థగతం పటిగ్గహితమేవా’’తి. అనపేక్ఖవిస్సజ్జనేనాతి ఏత్థ చ ‘‘అనపేక్ఖాయా’’తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బం అనపేక్ఖతం ముఞ్చిత్వా ఇధ విసుం విస్సజ్జనస్స అభావా. న హేత్థ పచ్చుద్ధారే వియ విస్సజ్జనవిధానమత్థి. అపిచ పటిగ్గహణమత్తవిస్సజ్జనే సతి పురే పటిగ్గహితోపి ఆహారో భుఞ్జితుకమ్యతాయ ఉప్పన్నాయ పటిగ్గహణమత్తం విస్సజ్జేత్వా పున పటిగ్గహేత్వా యథాసుఖం భుఞ్జితబ్బో సియాతి, తథా చ సన్నిధికారకసిక్ఖాపదే వుత్తా సబ్బాపి వినిచ్ఛయభేదా నిరత్థకా ఏవ సియుం. వుత్తఞ్హి తత్థ –

‘‘గణ్ఠికపత్తస్స వా గణ్ఠికన్తరే స్నేహో పవిట్ఠో హోతి…పే… తాదిసే పత్తేపి పునదివసే భుఞ్జన్తస్స పాచిత్తియ’’న్తిఆది (పాచి. అట్ఠ. ౨౫౩).

తత్థ పన ‘‘పటిగ్గహణం అనపేక్ఖచిత్తేన విస్సజ్జేత్వా భుఞ్జితబ్బ’’న్తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బం, న చ వుత్తం. కత్థచి ఈదిసేసు చ గణ్ఠికపత్తాదీసు పటిగ్గహణే అపేక్ఖా కస్సచిపి నత్థేవ తప్పహానాయ వాయామతో, తథాపి తత్థగతఆమిసే పటిగ్గహణం న విగచ్ఛతి. కస్మా? భిక్ఖుస్స పత్తే పున భుఞ్జితుకామతాపేక్ఖాయ విజ్జమానత్తా పత్తగతికే ఆహారేపి తస్సా వత్తనతో. న హి పత్తం అవిస్సజ్జేత్వా తగ్గతికం ఆహారం విస్సజ్జేతుం సక్కా, నాపి ఆహారం అవిస్సజ్జేత్వా తగ్గతికం పటిగ్గహణం విస్సజ్జేతుం. తస్మా వత్థునో విస్సజ్జనమేవ అనపేక్ఖవిస్సజ్జనం, న పటిగ్గహణస్సాతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. తేనేవ సన్నిధిసిక్ఖాపదస్స అనాపత్తివారే –

‘‘అన్తోసత్తాహం అధిట్ఠేతి, విస్సజ్జేతి, నస్సతి, వినస్సతి, డయ్హతి, అచ్ఛిన్దిత్వా గణ్హన్తి, విస్సాసం గణ్హన్తి, అనుపసమ్పన్నస్స చత్తేన వన్తేన ముత్తేన అనపేక్ఖో దత్వా పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జతీ’’తి –

ఏవం సబ్బత్థ వత్థువిస్సజ్జనమేవ వుత్తం. ఏత్థ చ ‘‘అన్తోసత్తాహం అధిట్ఠేతీ’’తి బాహిరపరిభోగాయ అధిట్ఠానవచనతో వత్థుం అవిస్సజ్జేత్వాపి కేవలం అనజ్ఝోహరితుకామతాయ సుద్ధచిత్తేన బాహిరపరిభోగత్థాయ నియమనమ్పి విసుం ఏకం పటిగ్గహణవిజహనకారణమేవ, ఇదఞ్చ సన్ధాయ పటిగ్గహణమత్తవిస్సజ్జనం వుత్తం సియా, సువుత్తమేవ సియా, తథా చ ‘‘పున పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జిస్సామీ’’తి పటిగ్గహణవిస్సజ్జనం న వత్తబ్బం సియా బాహిరపరిభోగాధిట్ఠానస్స ఇధాధిప్పేతత్తా.

సారత్థదీపనియఞ్హి (సారత్థ. దీ. పారాజికకణ్డ ౨.౬౯) ‘‘అనపేక్ఖవిస్సజ్జనేనాతి ఏత్థ అఞ్ఞస్స అదత్వావ అనత్థికతాయ ‘నత్థి ఇమినా కమ్మం న దాని నం పరిభుఞ్జిస్సామీ’తి వత్థూసు వా, ‘పున పటిగ్గహేత్వా పటిభుఞ్జిస్సామీ’తి పటిగ్గహణే వా అనపేక్ఖవిస్సజ్జనేనా’’తి ఏవం పరిభుఞ్జితుకామస్సేవ పటిగ్గహణమత్తవిస్సజ్జనమ్పి పటిగ్గహణవిజహనకారణం వుత్తం, తం న గహేతబ్బం. పురిమమేవ పన బాహిరపరిభోగాధిట్ఠానం గహేతబ్బం. ఇదం పన అట్ఠకథాసు ‘‘అనపేక్ఖవిస్సజ్జనసఙ్ఖాతే విస్సజ్జేతీ’’తి వుత్తపాళిపదత్థే సఙ్గహేత్వా విసుం న వుత్తం. నస్సతి, వినస్సతి, డయ్హతి, విస్సాసం వా గణ్హన్తీతి ఇమాని పన పదాని అచ్ఛిన్దిత్వా గణ్హన్తీతి ఇమస్మిం పదే సఙ్గహితానీతి వేదితబ్బం.

అచ్ఛిన్దిత్వా గహణేనాతి అనుపసమ్పన్నానం బలక్కారాదినా అచ్ఛిన్దిత్వా గహణేన. ఉపసమ్పన్నానఞ్హి అచ్ఛిన్దనవిస్సాసగ్గాహేసు పటిగ్గహణం న విజహతి. ఏత్థాతి భిక్ఖువిహారే. ఉపరోపకాతి తేన రోపితా రుక్ఖగచ్ఛా. తేరససు సమ్ముతీసూతి భత్తుద్దేసకసేనాసనపఞ్ఞాపకభణ్డాగారికచీవరపటిగ్గాహకచీవరభాజకయాగుభాజకఫలభాజకఖజ్జభాజకఅప్పమత్తకవిస్సజ్జకసాదియగాహాపకపత్తగాహాపకఆరామికపేసకసామణేరపేసకసమ్ముతిసఙ్ఖాతాసు తేరససు సమ్ముతీసు.

పచ్ఛిమికాయ సేనాసనగ్గాహే పటిప్పస్సద్ధేపి అప్పటిప్పస్సద్ధేపి కథినత్థారస్స, తమ్మూలకానం పఞ్చానిసంసానఞ్చ అభావస్స సమానత్తా తత్థ విజ్జమానమ్పి సేనాసనగ్గాహపటిప్పస్సద్ధిం అదస్సేత్వా తత్థ భిక్ఖూహి కత్తబ్బం సఙ్గహమేవ దస్సేతుం సచే పచ్ఛిమికాయాతిఆది వుత్తం. సచే అకుసలవిపాకే …పే… ఛారత్తం మానత్తమేవ దాతబ్బన్తి ఇదం పటిచ్ఛన్నాయ సాధారణాపత్తియా పరివసన్తస్స అసమాదిన్నపరివాసస్స వా లిఙ్గే పరివత్తే పక్ఖమానత్తం చరన్తస్స వసేన వుత్తం. సచే పనస్స పక్ఖమానత్తే అసమాదిన్నే ఏవ పున లిఙ్గం పరివత్తతి, పరివాసం దత్వా పరివుత్థపరివాసస్సేవ ఛారత్తం మానత్తం దాతబ్బం. పరివాసదానం నత్థి భిక్ఖుకాలే అప్పటిచ్ఛన్నభావతో. సచే పన భిక్ఖుకాలేపి సఞ్చిచ్చ నారోచేతి, ఆపత్తి పటిచ్ఛన్నావ హోతి, ఆపత్తిపటిచ్ఛన్నభావతో పరివాసో చ దాతబ్బోతి వదన్తి. పారాజికం ఆపన్నానం ఇత్థిపురిసానం లిఙ్గే పరివత్తేపి పారాజికత్తస్స ఏకస్మిం అత్తభావే అవిజహనతో పున ఉపసమ్పదా న దాతబ్బాతి గహేతబ్బం. తేనేవ తేసం సీసచ్ఛిన్నపురిసాదయో నిదస్సితా.